Gutenberg · e01.org
Cover of Sklepy cynamonowe
Project Gutenberg cover, or a typographic cover where none is held.

Gutenberg · ebook 8119

Sklepy cynamonowe

by Bruno Schulz · Polish · public domain in the US

  • Language Polish
  • PG edition 2005
  • Rights public domain (US)
  • Source Project Gutenberg
0%

Contents

    Sklepy cynamonowe by Bruno Schulz is a Polish public-domain text held from Project Gutenberg (ebook #8119). SIERPIEŃ NAWIEDZENIE PTAKI MANEKINY TRAKTAT O MANEKINACH ALBO WTÓRA

    BRUNO SCHULZ SKLEPY CYNAMONOWE

    Spis tresci:

    SIERPIEŃ NAWIEDZENIE PTAKI MANEKINY TRAKTAT O MANEKINACH ALBO WTÓRA

    KSIĘGA RODZAJU TRAKTAT O MANEKINACH Ciąg dalszy TRAKTAT O MANEKINACH

    Dokończenie NEMROD PAN PAN KAROL SKLEPY CYNAMONOWE ULICA KROKODYLI

    KARAKONY WICHURA NOC WIELKIEGO SEZONU

    SIERPIEŃ

    1

    W lipcu ojciec mój wyjeżdżał do wód i zostawiał mnie z matką i

    starszym bratem na pastwę białych od żaru i oszołamiających dni letnich.

    Wertowaliœśmy, odurzeni œświatłem, w tej wielkiej księdze wakacji, której

    wszystkie karty pałały od blasku i miały na dnie słodki do omdlenia

    miąższ złotych gruszek. Adela wracała w œświetliste poranki, jak Pomona z

    ognia dnia rozżagwionego, wysypując z koszyka barwną urodę słońca -

    lœśniące, pełne wody pod przejrzystą skórką czereśœnie, tajemnicze, czarne

    wiśœnie, których woń przekraczała to, co ziszczało się w smaku; morele, w

    których miąższu złotym był rdzeń długich popołudni; a obok tej czystej

    poezji owoców wyładowywała nabrzmiałe siłą i pożywnoœścią płaty mięsa z

    klawiaturą żeber cielęcych, wodorosty jarzyn, niby zabite głowonogi i

    meduzy - surowy materiał obiadu o smaku jeszcze nie uformowanym i

    jałowym, wegetatywne i telluryczne ingrediencje obiadu o zapachu dzikim

    i polnym. Przez ciemne mieszkanie na pierwszym piętrze kamienicy w rynku

    przechodziło co dzień na wskrośœ całe wielkie lato: cisza drgających

    słojów powietrznych, kwadraty blasku œśniące żarliwy swój sen na

    podłodze; melodia katarynki, dobyta z najgłębszej złotej żyły dnia; dwa,

    trzy takty refrenu, granego gdzieœ na fortepianie, wciąż na nowo,

    mdlejące w słońcu na białych trotuarach, zagubione w ogniu dnia

    głębokiego. Po sprzątaniu Adela zapuszczała cień na pokoje, zasuwając

    płócienne story. Wtedy barwy schodziły o oktawę głębiej, pokój napełniał

    się cieniem, jakby pogrążony w śœwiatło głębi morskiej, jeszcze mętniej

    odbity w zielonych zwierciadłach, a cały upał dnia oddychał na storach,

    lekko falujących od marzeń południowej godziny. W sobotnie popołudnia

    wychodziłem z matką na spacer. Z półmroku sieni wstępowało się od razu w

    słoneczną kąpiel dnia. Przechodnie, brodząc w złocie, mieli oczy

    zmrużone od żaru, jakby zalepione miodem, a podciągnięta górna warga

    odsłaniała im dziąsła i zęby. I wszyscy brodzący w tym dniu złocistym

    mieli ów grymas skwaru, jak gdyby słońce nałożyło swym wyznawcom jedną i

    tę samą maskę - złotą maskę bractwa słonecznego; i wszyscy, którzy szli

    dziœś ulicami, spotykali się, mijali, starcy i młodzi, dzieci i kobiety,

    pozdrawiali się w przejœściu tą maską, namalowaną grubą, złotą farbą na

    twarzy, szczerzyli do siebie ten grymas bakchiczny - barbarzyńską maskę

    kultu pogańskiego. Rynek był pusty i żółty od żaru, wymieciony z kurzu

    gorącymi wiatrami, jak biblijna pustynia. Cierniste akacje, wyrosłe z

    pustki żółtego placu, kipiały nad nim jasnym listowiem, bukietami

    szlachetnie uczłonkowanych filigranów zielonych, jak drzewa na starych

    gobelinach. Zdawało się, że te drzewa afektują wicher, wzburzając

    teatralnie swe korony, ażeby w patetycznych przegięciach ukazać

    wytwornośœć wachlarzy listnych o srebrzystym podbrzuszu, jak futra

    szlachetnych lisic. Stare domy, polerowane wiatrami wielu dni, zabawiały

    się refleksami wielkiej atmosfery, echami, wspomnieniami barw,

    rozproszonymi w głębi kolorowej pogody. Zdawało się, że całe generacje

    dni letnich (jak cierpliwi sztukatorzy, obijający stare fasady z pleśœni

    tynku) obtłukiwały kłamliwą glazurę, wydobywając z dnia na dzień

    wyraźŸniej prawdziwe oblicze domów, fizjonomię losu i życia, które

    formowało je od wewnątrz. Teraz okna, ośœlepione blaskiem pustego placu,

    spały; balkony wyznawały niebu swą pustkę; otwarte sienie pachniały

    chłodem i winem. Kupka obdartusów, ocalała w kącie rynku przed płomienną

    miotłą upału, oblegała kawałek muru, dośœwiadczając go wciąż na nowo

    rzutami guzików i monet, jak gdyby z horoskopu tych metalowych krążków

    odczytać można było prawdziwą tajemnicę muru, porysowanego hieroglifami

    rys i pęknięć. Zresztą rynek był pusty. Oczekiwało się, że przed tę sień

    sklepioną z beczkami winiarza podjedzie w cieniu chwiejących się akacyj

    osiołek Samarytanina, prowadzony za uzdę, a dwóch pachołków zwlecze

    troskliwie chorego męża z rozpalonego siodła, ażeby go po chłodnych

    schodach wnieśœć ostrożnie na pachnące szabasem piętro. Tak wędrowaliœśmy

    z matką przez dwie słoneczne strony rynku, wodząc nasze załamane cienie

    po wszystkich domach, jak po klawiszach. Kwadraty bruku mijały powoli

    pod naszymi miękkimi i płaskimi krokami - jedne bladoróżowe jak skóra

    ludzka, inne złote i sine, wszystkie płaskie, ciepłe, aksamitne na

    słońcu, jak jakieœ twarze słoneczne, zadeptane stopami aż do niepoznaki,

    do błogiej nicośœci. Aż wreszcie na rogu ulicy Stryjskiej weszliœśmy w

    cień apteki. Wielka bania z sokiem malinowym w szerokim oknie aptecznym

    symbolizowała chłód balsamów, którym każde cierpienie mogło się tam

    ukoić. I po paru jeszcze domach ulica nie mogła już utrzymać nadal

    decorum miasta, jak chłop, który wracając do wsi rodzimej, rozdziewa się

    po drodze z miejskiej swej elegancji, zamieniając się powoli, w miarę

    zbliżania do wsi, w obdartusa wiejskiego. Przedmiejskie domki tonęły

    wraz z oknami, zapadnięte w bujnym i zagmatwanym kwitnieniu małych

    ogródków. Zapomniane przez wielki dzień, pleniły się bujnie i cicho

    wszelkie ziela, kwiaty i chwasty, rade z tej pauzy, którą prześœnić mogły

    za marginesem czasu, na rubieżach nieskończonego dnia. Ogromny

    słonecznik, wydźŸwignięty na potężnej łodydze i chory na elephantiasis,

    czekał w żółtej żałobie ostatnich, smutnych dni żywota, uginając się pod

    przerostem potwornej korpulencji. Ale naiwne przedmiejskie dzwonki i

    perkalikowe, niewybredne kwiatuszki stały bezradne w swych

    nakrochmalonych, różowych i białych koszulkach, bez zrozumienia dla

    wielkiej tragedii słonecznika.

    2

    Splątany gąszcz traw, chwastów, zielska i bodiaków buzuje w ogniu

    popołudnia. Huczy rojowiskiem much popołudniowa drzemka ogrodu. Złote

    œciernisko krzyczy w słońcu, jak ruda szarańcza; w rzęsistym deszczu

    ognia wrzeszczą œświerszcze; strąki nasion eksplodują cicho, jak koniki

    polne. A ku parkanowi kożuch traw podnosi się wypukłym garbem-pagórem,

    jak gdyby ogród obrócił się we śœnie na drugą stronę i grube jego,

    chłopskie bary oddychają ciszą ziemi. Na tych barach ogrodu niechlujna,

    babska bujnośœć sierpnia wyolbrzymiała w głuche zapadliska ogromnych

    łopuchów, rozpanoszyła się płatami włochatych blach listnych, wybujałymi

    ozorami mięsistej zieleni. Tam te wyłupiaste pałuby łopuchów wybałuszyły

    się jak babska szeroko rozsiadłe, na wpół pożarte przez własne oszalałe

    spódnice. Tam sprzedawał ogród za darmo najtańsze krupy dzikiego bzu,

    œśmierdzącą mydłem, grubą kaszę babek, dziką okowitę mięty i wszelką

    najgorszą tandetę sierpniową. Ale po drugiej stronie parkanu, za tym

    matecznikiem lata, w którym rozrosła się głupota zidiociałych chwastów,

    było śœmietnisko zarosłe dziko bodiakiem. Nikt nie wiedział, że tam

    właśœnie odprawiał sierpień tego lata swoją wielką pogańską orgię. Na tym

    œśmietnisku, oparte o parkan i zarośœnięte dzikim bzem, stało łóżko

    skretyniałej dziewczyny Tłui. Tak nazywaliśœmy ją wszyscy. Na kupie

    œśmieci i odpadków, starych garnków, pantofli, rumowiska i gruzu stało

    zielono pomalowane łóżko, podparte zamiast brakującej nogi dwiema

    starymi cegłami. Powietrze nad tym rumowiskiem, zdziczałe od żaru, cięte

    błyskawicami lœśniących much końskich, rozwœścieczonych słońcem,

    trzeszczało jak od nie widzianych grzechotek, podniecając do szału.

    Tłuja siedzi przykucnięta wœród żółtej pośœcieli i szmat. Wielka jej

    głowa jeży się wiechciem czarnych włosów. Twarz jej jest kurczliwa jak

    miech harmonii. Co chwila grymas płaczu składa tę harmonię w tysiąc

    poprzecznych fałd, a zdziwienie rozciąga ją z powrotem, wygładza fałdy,

    odsłania szparki drobnych oczu i wilgotne dziąsła z żółtymi zębami pod

    ryjowatą, mięsistą wargą. Mijają godziny pełne żaru i nudy, podczas

    których Tłuja gaworzy półgłosem, drzemie, zrzędzi z cicha i chrząka.

    Muchy obsiadają nieruchomą gęstym rojem. Ale z nagła ta cała kupa

    brudnych gałganów, szmat i strzępów zaczyna poruszać się, jakby ożywiona

    chrobotem lęgnących się w niej szczurów. Muchy budzą się spłoszone i

    podnoszą wielkim, huczącym rojem, pełnym wœciekłego bzykania, błysków i

    migotań. I podczas gdy gałgany zsypują się na ziemię i rozbiegają po

    œśmietnisku jak spłoszone szczury, wygrzebuje się z nich, odwija zwolna

    jądro, wyłuszcza się rdzeń śmietniska: na wpół naga i ciemna kretynka

    dŸźwiga się powoli i staje, podobna do bożka pogańskiego, na krótkich

    dziecinnych nóżkach, a z napęczniałej napływem złoœści szyi, z

    poczerwieniałej, ciemniejącej od gniewu twarzy, na której jak malowidła

    barbarzyńskie wykwitają arabeski nabrzmiałych żył, wyrywa się wrzask

    zwierzęcy, wrzask chrapliwy, dobyty ze wszystkich bronchij i piszczałek

    tej półzwierzęcej-półboskiej piersi. Bodiaki, spalone słońcem, krzyczą,

    łopuchy puchną i pysznią się bezwstydnym mięsem, chwasty śœlinią się

    błyszczącym jadem, a kretynka, ochrypła od krzyku, w konwulsji dzikiej

    uderza mięsistym łonem z wœściekłą zapalczywośœcią w pień bzu dzikiego,

    który skrzypi cicho pod natarczywoœścią tej rozpustnej chuci, zaklinany

    całym tym nędzarskim chórem do wynaturzonej, pogańskiej płodnoœści. Matka

    Tłui wynajmuje się gospodyniom do szorowania podłóg. Jest to mała, żółta

    jak szafran kobieta i szafranem zaprawia też podłogi, jodłowe stoły,

    ławy i szlabany, które w izbach ubogich ludzi zmywa. Raz zaprowadziła

    mnie Adela do domu tej starej Maryœki. Była wczesna poranna godzina,

    weszliœśmy do małej izby niebiesko bielonej, z ubitą polepą glinianą na

    podłodze, na której leżało wczesne słońce, jaskrawożółte w tej ciszy

    porannej, odmierzanej przeraźŸliwym szczękiem chłopskiego zegara na

    œścianie. W skrzyni na słomie leżała głupia Maryœka, blada jak opłatek i

    cicha jak rękawiczka, z której wysunęła się dłoń. I jakby korzystając z

    jej snu, gadała cisza, żółta, jaskrawa, zła cisza, monologowała, kłóciła

    się, wygadywała głośœno i ordynarnie swój maniacki monolog. Czas Maryœki

    • czas więziony w jej duszy, wystąpił z niej straszliwie rzeczywisty i

    szedł samopas przez izbę, hałaśœliwy, huczący, piekielny, rosnący w

    jaskrawym milczeniu poranka z głośœnego młyna-zegara, jak zła mąka, sypka

    mąka, głupia mąka wariatów.

    3

    W jednym z tych domków, otoczonym sztachetami brązowej barwy, tonącym

    w bujnej zieleni ogródka, mieszkała ciotka Agata. Wchodząc do niej,

    mijaliœśmy w ogrodzie kolorowe szklane kule, tkwiące na tyczkach, różowe,

    zielone i fioletowe, w których zaklęte były całe śœwietlane i jasne

    œświaty, jak te idealne i szcz궜liwe obrazy zamknięte w niedośœcigłej

    doskonałoœści baniek mydlanych. W półciemnej sieni ze starymi

    oleodrukami, pożartymi przez pleśœń i ośœlepłymi od starośœci,

    odnajdowaliœśmy znany nam zapach. W tej zaufanej starej woni mieśœciło się

    w dziwnie prostej syntezie życie tych ludzi, alembik rasy, gatunek krwi

    i sekret ich losu, zawarty niedostrzegalnie w codziennym mijaniu ich

    własnego, odrębnego czasu. Stare, mądre drzwi, których ciemne

    westchnienia wpuszczały i wypuszczały tych ludzi, milczący śœwiadkowie

    wchodzenia i wychodzenia matki, córek i synów-otworzyły się bezgłośœnie

    jak odrzwia szafy i weszliśœmy w ich życie. Siedzieli jakby w cieniu

    swego losu i nie bronili się - w pierwszych niezręcznych gestach

    wydali nam swoją tajemnicę. Czyż nie byliœśmy krwią i losem spokrewnieni z

    nimi? Pokój był ciemny i aksamitny od granatowych obić ze złotym

    deseniem, lecz echo dnia płomiennego drgało i tutaj jeszcze mosiądzem na

    ramach obrazów, na klamkach i listwach złotych, choć przepuszczone przez

    gęstą zieleń ogrodu. Spod śœciany podniosła się ciotka Agata, wielka i

    bujna, o mięsie okrągłym i białym, centkowanym rudą rdzą piegów.

    Przysiedliœśmy się do nich, jakby na brzeg ich losu, zawstydzeni trochę

    tą bezbronnoœścią, z jaką wydali się nam bez zastrzeżeń, i piliśœmy wodę z

    sokiem różanym, napój przedziwny, w którym znalazłem jakby najgłębszą

    esencję tej upalnej soboty. Ciotka narzekała. Był to zasadniczy ton jej

    rozmów, głos tego mięsa białego i płodnego, bujającego już jakby poza

    granicami osoby, zaledwie luźŸnie utrzymywanej w skupieniu, w więzach

    formy indywidualnej, i nawet w tym skupieniu już zwielokrotnionej,

    gotowej rozpaśœć się, rozgałęzić, rozsypać w rodzinę. Była to płodnoœść

    niemal samoródcza, kobiecoœść pozbawiona hamulców i chorobliwie wybujała.

    Zdawało się, że sam aromat męskośœci, zapach dymu tytoniowego, dowcip

    kawalerski mógł dać impuls tej zaognionej kobiecośœci do rozpustnego

    dzieworództwa. I właśœciwie wszystkie jej skargi na męża, na służbę, jej

    troski o dzieci były tylko kapryszeniem i dąsaniem się nie zaspokojonej

    płodnośœci, dalszym ciągiem tej opryskliwej, gniewnej i płaczliwej

    kokieterii, którą nadaremnie dośœwiadczała męża. Wuj Marek, mały,

    zgarbiony, o twarzy wyjałowionej z płci, siedział w swym szarym

    bankructwie, pogodzony z losem, w cieniu bezgranicznej pogardy, w którym

    zdawał się wypoczywać. W jego szarych oczach tlił się daleki żar ogrodu,

    rozpięty w oknie. Czasem próbował słabym ruchem robić jakieœ

    zastrzeżenia, stawiać opór, ale fala samowystarczalnej kobiecoœści

    odrzucała na bok ten gest bez znaczenia, przechodziła triumfalnie mimo

    niego, zalewała szerokim swym strumieniem słabe podrygi męskośœci. Było

    coœś tragicznego w tej płodnośœci niechlujnej i nieumiarkowanej, była

    nędza kreatury walczącej na granicy nicośœci i œśmierci, był jakiś heroizm

    kobiecoœści triumfującej urodzajnośœcią nawet nad kalectwem natury, nad

    insuficjencją mężczyzny. Ale potomstwo ukazywało rację tej paniki

    macierzyńskiej, tego szału rodzenia, który wyczerpywał się w płodach

    nieudanych, w efemerycznej generacji fantomów bez krwi i twarzy. Weszła

    Łucja, œśrednia, z głową nazbyt rozkwitłą i dojrzałą na dziecięcym i

    pulchnym ciele o mięsie białym i delikatnym. Podała mi rączkę lalkowatą,

    jakby dopiero pączkującą, i zakwitła od razu całą twarzą, jak piwonia

    przelewająca się pełnią różową. Nieszcz궜liwa z powodu swych rumieńców,

    które bezwstydnie mówiły o sekretach menstruacji, przymykała oczy i

    płoniła się jeszcze bardziej pod dotknięciem najobojętniejszego pytania,

    gdyż każde zawierało tajną aluzję do jej nadwrażliwego panieństwa. Emil,

    najstarszy z kuzynów, z jasnoblond wąsem, z twarzą, z której życie zmyło

    jakby wszelki wyraz, spacerował tam i z powrotem po pokoju, z rękami w

    kieszeniach fałdzistych spodni. Jego strój elegancki i drogocenny nosił

    piętno egzotycznych krajów, z których powrócił. Jego twarz, zwiędła i

    zmętniała, zdawała się z dnia na dzień zapominać o sobie, stawać się

    białą pustą œścianą z bladą siecią żyłek, w których jak linie na zatartej

    mapie plątały się gasnące wspomnienia tego burzliwego i zmarnowanego

    życia. Był mistrzem sztuk karcianych, palił długie, szlachetne fajki i

    pachniał dziwnie zapachem dalekich krajów. Z wzrokiem wędrującym po

    dawnych wspomnieniach opowiadał dziwne anegdoty, które w pewnym punkcie

    urywały się nagle, rozprzęgały i rozwiewały w nicośœć. Wodziłem za nim

    tęsknym wzrokiem, pragnąc, by zwrócił na mnie uwagę i wybawił mnie z

    udręki nudów. I w samej rzeczy zdawało mi się, że mrugnął na mnie

    oczyma, wychodząc do drugiego pokoju. Podążyłem za nim. Siedział nisko

    na małej kozetce, z kolanami krzyżującymi się niemal na wysokośœci głowy,

    łysej jak kula bilardowa. Zdawało się, że to ubranie samo leży,

    fałdziste, zmięte, przerzucone przez fotel. Twarz jego była jak

    tchnienie twarzy - smuga, którą nieznany przechodzień zostawił w

    powietrzu. Trzymał w bladych, emaliowanych błękitnie dłoniach portfel, w

    którym coœś oglądał. Z mgły twarzy wyłoniło się z trudem wypukłe bielmo

    bladego oka, wabiąc mnie figlarnym mruganiem. Czułem doń nieprzepartą

    sympatię. Wziął mnie między kolana i tasując przed mymi oczyma wprawnymi

    dłońmi fotografie, pokazywał wizerunki nagich kobiet i chłopców w

    dziwnych pozycjach. Stałem oparty o niego bokiem i patrzyłem na te

    delikatne ciała ludzkie dalekimi, niewidzącymi oczyma, gdy fluid

    niejasnego wzburzenia, którym nagle zmętniało powietrze, doszedł do mnie

    i zbiegł mię dreszczem niepokoju, falą nagłego zrozumienia. Ale

    tymczasem ta mgiełka uœmiechu, która się zarysowała pod miękkim i

    pięknym jego wąsem, zawiązek pożądania, który napiął się na jego

    skroniach pulsującą żyłą, natężenie trzymające przez chwilę jego rysy w

    skupieniu - upadły z powrotem w nicoœść i twarz odeszła w nieobecnoœć,

    zapomniała o sobie, rozwiała się,

    NAWIEDZENIE

    1

    Już wówczas miasto nasze popadało coraz bardziej w

    chroniczną szaroœść zmierzchu, porastało na krawędziach liszajem cienia,

    puszystą pleśœnią i mchem koloru żelaza. Ledwo rozpowity z brunatnych

    dymów i mgieł poranka - przechylał się dzień od razu w niskie

    bursztynowe popołudnie, stawał się przez chwilę przezroczysty i złoty

    jak ciemne piwo, ażeby potem zejœść pod wielokrotnie rozczłonkowane,

    fantastyczne sklepienia kolorowych i rozległych nocy. Mieszkaliśmy w

    rynku, w jednym z tych ciemnych domów o pustych i śœlepych fasadach,

    które tak trudno od siebie odróżnić. Daje to powód do ciągłych omyłek.

    Gdyż wszedłszy raz w niewłaśœciwą sień na niewłaśœciwe schody, dostawało

    się zazwyczaj w prawdziwy labirynt obcych mieszkań, ganków,

    niespodzianych wyjœść na obce podwórza i zapominało się o początkowym

    celu wyprawy, ażeby po wielu dniach, wracając z manowców dziwnych i

    splątanych przygód, o jakimœś szarym śœwicie przypomnieć sobie wśœród

    wyrzutów sumienia dom rodzinny. Pełne wielkich szaf, głębokich kanap,

    bladych luster i tandetnych palm sztucznych mieszkanie nasze coraz

    bardziej popadało w stan zaniedbania wskutek opieszałośœci matki,

    przesiadującej w sklepie, i niedbalstwa smukłonogiej Adeli, która nie

    nadzorowana przez nikogo, spędzała dnie przed lustrami na rozwlekłej

    toalecie, zostawiając wszędzie śœlady w postaci wyczesanych włosów,

    grzebieni, porzuconych pantofelków i gorsetów. Mieszkanie to nie

    posiadało okreśœlonej liczby pokojów, gdyż nie pamiętano, ile z nich

    wynajęte było obcym lokatorom. Nieraz otwierano przypadkiem którąœś z

    tych izb zapomnianych i znajdowano ją pustą; lokator dawno się

    wyprowadził, a w nietkniętych od miesięcy szufladach dokonywano

    niespodzianych odkryć. W dolnych pokojach mieszkali subiekci i nieraz w

    nocy budziły nas ich jęki, wydawane pod wpływem zmory sennej. W zimie

    była jeszcze na dworze głucha noc, gdy ojciec schodził do tych zimnych i

    ciemnych pokojów, płosząc przed sobą śœwiecą stada cieni, ulatujących

    bokami po podłodze i śœcianach; szedł budzić ciężko chrapiących z

    twardego jak kamień snu. W œświetle pozostawionej przezeń świecy wywijali

    się leniwie z brudnej pośœcieli, wystawiali, siadając na łóżkach, bose i

    brzydkie nogi i z skarpetką w ręce oddawali się jeszcze przez chwilę

    rozkoszy ziewania - ziewania przeciągniętego aż do lubieżnośœci, do

    bolesnego skurczu podniebienia, jak przy tęgich wymiotach. W kątach

    siedziały nieruchomo wielkie karakony, wyogromnione własnym cieniem,

    którym obarczała każdego płonąca œświeca i który nie odłączał się od nich

    i wówczas, gdy któryœ z tych płaskich, bezgłowych kadłubów z nagła

    zaczynał biec niesamowitym, pajęczym biegiem. W tym czasie ojciec mój

    zaczął zapadać na zdrowiu. Bywało już w pierwszych tygodniach tej

    wczesnej zimy, że spędzał dnie całe w łóżku, otoczony flaszkami,

    pigułkami i księgami handlowymi, które mu przynoszono z kontuaru. Gorzki

    zapach choroby osiadał na dnie pokoju, którego tapety gęstwiały

    ciemniejszym splotem arabesek. Wieczorami, gdy matka przychodziła ze

    sklepu, bywał podniecony i skłonny do sprzeczek, zarzucał jej

    niedokładnośœci w prowadzeniu rachunków, dostawał wypieków i zapalał się

    do niepoczytalnoœści. Pamiętam, iż raz, obudziwszy się ze snu póŸźno w

    nocy, ujrzałem go, jak w koszuli i boso biegał tam i z powrotem po

    skórzanej kanapie, dokumentując w ten sposób swą irytację przed bezradną

    matką. W inne dni bywał spokojny i skupiony i pogrążał się zupełnie w

    swych księgach, zabłąkany głęboko w labiryntach zawiłych obliczeń. Widzę

    go w śœwietle kopcącej lampy, przykucniętego wśœród poduszek, pod wielkim

    rzeźŸbionym nadgłowiem łóżka, z ogromnym cieniem od głowy na œścianie,

    kiwającego się w bezgłośœnej medytacji. Chwilami wynurzał głowę z tych

    rachunków, jakby dla zaczerpnięcia tchu, otwierał usta, mlaskał z

    niesmakiem językiem, który był suchy i gorzki, i rozglądał się

    bezradnie, jakby czegośœ szukając. Wówczas bywało, że zbiegał po cichu z

    łóżka w kąt pokoju, pod œścianę, na której wisiał zaufany instrument. Był

    to rodzaj klepsydry wodnej albo wielkiej fioli szklanej, podzielonej na

    uncje i napełnionej ciemnym fluidem. Mój ojciec łączył się z tym

    instrumentem długą kiszką gumową, jakby krętą, bolesną pępowiną, i tak

    połączony z żałosnym przyrządem - nieruchomiał w skupieniu, a oczy jego

    ciemniały, zaśœ na twarz przybladłą występował wyraz cierpienia czy

    jakiejœ występnej rozkoszy. Potem znów przychodziły dni cichej skupionej

    pracy, przeplatanej samotnymi monologami. Gdy tak siedział w œświetle

    lampy stołowej, wśœród poduszek wielkiego łoża, a pokój ogromniał górą w

    cieniu umbry, który go łączył z wielkim żywiołem nocy miejskiej za oknem

    • czuł, nie patrząc, że przestrzeń obrasta go pulsującą gęstwiną tapet,

    pełną szeptów, syków i seplenień. Słyszał, nie patrząc, tę zmowę pełną

    porozumiewawczych mrugnięć perskich oczu, rozwijających się wśœród

    kwiatów małżowin usznych, które słuchały, i ciemnych ust, które się

    uœśmiechały. Wówczas pogrążał się pozornie jeszcze bardziej w pracę,

    liczył i sumował, bojąc się zdradzić ten gniew, który w nim wzbierał, i

    walcząc z pokusą, żeby z nagłym krzykiem nie rzucić się na ośœlep za

    siebie i nie pochwycić pełnych garśœci tych kędzierzawych arabesek, tych

    pęków oczu i uszu, które noc wyroiła ze siebie i które rosły i

    zwielokrotniały się, wymajaczając coraz nowe pędy i odnogi z

    macierzystego pępka ciemnośœci. I uspokajał się dopiero, gdy z odpływem

    nocy tapety więdły, zwijały się, gubiły liœście i kwiaty i przerzedzały

    się jesiennie, przepuszczając dalekie œświtanie. Wtedy wśœród œświergotu

    tapetowych ptaków, w żółtym zimowym œświcie zasypiał na parę godzin

    gęstym, czarnym snem. Od dni, od tygodni, gdy zdawał się być pogrążonym

    w zawiłych konto-korrentach - myśœl jego zapuszczała się tajnie w

    labirynty własnych wnętrznośœci. Wstrzymywał oddech i nasłuchiwał. I gdy

    wzrok jego wracał zbielały i mętny z tamtych głębin, uspokajał go

    uśœmiechem. Nie wierzył jeszcze i odrzucał jak absurd te uroszczenia, te

    propozycje, które nań napierały. Za dnia były to jakby rozumowania i

    perswazje, długie, monotonne rozważania prowadzone półgłosem i pełne

    humorystycznych interludiów, filuternych przekomarzań. Ale nocą

    podnosiły się te głosy namiętniej. Żądanie wracało coraz wyraźŸniej i

    donioślej i słyszeliśœmy, jak rozmawiał z Bogiem, prosząc się jak gdyby i

    wzbraniając przed czymœ, co natarczywie żądało i domagało się. Aż pewnej

    nocy podniósł się ten głos groźŸnie i nieodparcie, żądając, aby mu dał

    œświadectwo usty i wnętrznośœciami swymi. I usłyszeliśœmy, jak duch weń

    wstąpił, jak podnosi się z łóżka, długi i rosnący gniewem proroczym,

    dławiąc się hałaśœliwymi słowy, które wyrzucał jak mitralieza.

    Słyszeliœśmy łomot walki i jęk ojca, jęk tytana ze złamanym biodrem,

    który jeszcze urąga. Nie widziałem nigdy proroków Starego Testamentu,

    ale na widok tego męża, którego gniew boży obalił, rozkraczonego szeroko

    na ogromnym porcelanowym urynale, zakrytego wichrem ramion, chmurą

    rozpaczliwych łamańców, nad którymi wyżej jeszcze unosił się głos jego,

    obcy i twardy - zrozumiałem gniew boży śœwiętych mężów. Był to dialog

    groŸźny jak mowa piorunów. Łamańce rąk jego rozrywały niebo na sztuki, a

    w szczelinach ukazywała się twarz Jehowy, wzdęta gniewem i plująca

    przekleństwa. Nie patrząc widziałem go, groźŸnego Demiurga, jak leżąc na

    ciemnoœściach jak na Synaju, wsparłszy potężne dłonie na karniszu

    firanek, przykładał ogromną twarz do górnych szyb okna, na których

    płaszczył się potwornie mięsisty nos jego. Słyszałem jego głos w

    przerwach proroczej tyrady mego ojca, słyszałem te potężne warknięcia

    wzdętych warg, od których szyby brzęczały, mieszające się z wybuchami

    zaklęć, lamentów, gróźŸb mego ojca. Czasami głosy przycichały i zżymały

    się z cicha jak gaworzenie wiatru w nocnym kominie, to znowu wybuchały

    wielkim zgiełkliwym hałasem, burzą zmieszanych szlochów i przekleństw. Z

    nagła otworzyło się okno ciemnym ziewnięciem i płachta ciemnośœci wionęła

    przez pokój. W śœwietle błyskawicy ujrzałem ojca mego w rozwianej

    bieliźŸnie, jak ze straszliwym przekleństwem wylewał potężnym chlustem w

    okno zawartoœść nocnika w noc szumiącą jak muszla.

    2

    Mój ojciec powoli zanikał, wiądł w oczach. Przykucnięty pod wielkimi poduszkami, dziko

    nastroszony kępami siwych włosów, rozmawiał z sobą półgłosem, pogrążony

    cały w jakieś zawiłe wewnętrzne afery. Zdawać się mogło, że osobowoœść

    jego rozpadła się na wiele pokłóconych i rozbieżnych jaźŸni, gdyż kłócił

    się ze sobą głośœno, pertraktował usilnie i namiętnie, przekonywał i

    prosił, to znowu zdawał się przewodniczyć zgromadzeniu wielu

    interesantów, których usiłował z całym nakładem żarliwoœści i swady

    pogodzić. Ale za każdym razem te hałaœśliwe zebrania, pełne gorących

    temperamentów, rozpryskiwały się przy końcu, wśœród klątw, złorzeczeń i

    obelg. Potem przyszedł okres jakiegoœ uciszenia, ukojenia wewnętrznego,

    błogiej pogody ducha. Znowu wielkie folianty rozłożone były na łóżku, na

    stole, na podłodze i jakiœś benedyktyński spokój pracy zalegał w œświetle

    lampy nad białą poœścielą łóżka, nad pochyloną siwą głową mego ojca. Ale

    gdy matka późŸnym wieczorem wracała ze sklepu, ojciec ożywiał się,

    przywoływał ją do siebie i z dumą pokazywał jej œświetne, kolorowe

    odbijanki, którymi skrzętnie wylepił stronice księgi głównej.

    Zauważyliœmy wówczas wszyscy, że ojciec zaczął z dnia na dzień maleć jak

    orzech, który zsycha się wewnątrz łupiny. Zanikowi temu nie towarzyszył

    bynajmniej upadek sił. Przeciwnie, stan jego zdrowia, humor, ruchliwośœć

    zdawały się poprawiać. Często śœmiał się teraz głoœśno i szczebiotliwie,

    zanosił się wprost od œśmiechu, albo też pukał w łóżko i odpowiadał sobie

    „proszę” w różnych tonacjach, całymi godzinami. Od czasu do czasu złaził

    z łóżka, wspinał się na szafę i przykucnięty pod sufitem porządkował cośœ

    w starych gratach, pełnych rdzy i kurzu. Niekiedy ustawiał sobie dwa

    krzesła naprzeciw siebie i wspierając się rękami o poręcze, bujał się

    nogami wstecz i naprzód, szukając rozpromienionymi oczyma w naszych

    twarzach wyrazów podziwu i zachęty. Z Bogiem, zdaje się, pogodził się

    zupełnie. Niekiedy w nocy ukazywała się twarz brodatego Demiurga w oknie

    sypialni, oblana ciemną purpurą bengalskiego œświatła, i patrzyła przez

    chwilę dobrotliwie na uśœpionego głęboko, którego œśpiewne chrapanie

    zdawało się wędrować daleko po nieznanych obszarach œświatów sennych.

    Podczas długich, półciemnych popołudni tej póŸźnej zimy ojciec mój

    zapadał od czasu do czasu na całe godziny w gęsto zastawione gratami

    zakamarki, szukając czegośœ zawzięcie. I nieraz bywało podczas obiadu,

    gdy zasiadaliśœmy wszyscy do stołu, brakło ojca. Wówczas matka musiała

    długo wołać „Jakubie!” i stukać łyżką w stół, zanim wylazł z jakiejś

    szafy, oblepiony szmatami pajęczyny i kurzu, z wzrokiem nieprzytomnym i

    pogrążonym w zawiłych, a jemu tylko wiadomych sprawach, które go

    zaprzątały. Czasem wdrapywał się na karnisz i przybierał nieruchomą pozę

    symetrycznie do wielkiego wypchanego sępa, który po drugiej stronie okna

    zawieszony był na ścianie. W tej nieruchomej, przykucniętej pozie, z

    wzrokiem zamglonym i z miną chytrze uœmiechniętą trwał godzinami, ażeby

    z nagła przy czyimœ wejœściu zatrzepotać rękoma jak skrzydłami i zapiać

    jak kogut. Przestaliœmy zwracać uwagę na te dziwactwa, w które się z

    dnia na dzień głębiej wplątywał. Wyzbyty jakby zupełnie cielesnych

    potrzeb, nie przyjmując tygodniami pokarmu, pogrążał się z dniem każdym

    głębiej w zawiłe i dziwaczne afery, dla których nie mieliœśmy

    zrozumienia. Niedosięgły dla naszych perswazji i próœźb, odpowiadał

    urywkami swego wewnętrznego monologu, którego przebiegu nic z zewnątrz

    zmącić nie mogło. Wiecznie zaaferowany, chorobliwie ożywiony, z

    wypiekami na suchych policzkach nie zauważał nas i przeoczał.

    Przywykliœśmy do jego nieszkodliwej obecnośœci, do jego cichego

    gaworzenia, do tego dziecinnego, w sobie zatopionego œświegotu, którego

    trele przebiegały niejako na marginesie naszego czasu. Wtedy już znikał

    niekiedy na wiele dni, podziewał się gdzieśœ w zapadłych zakamarkach

    mieszkania i nie można go było znaleźŸć. Stopniowo te zniknięcia

    przestały sprawiać na nas wrażenie, przywykliśœmy do nich i kiedy po

    wielu dniach znów się pojawiał, o parę cali mniejszy i chudszy, nie

    zatrzymywało to na dłużej naszej uwagi. Przestaliœśmy po prostu brać go w

    rachubę, tak bardzo oddalił się od wszystkiego, co ludzkie i co

    rzeczywiste. Węzeł po w꼟le odluźŸniał się od nas, punkt po punkcie gubił

    związki łączące go ze wspólnotą ludzką. To, co jeszcze z niego

    pozostało, to trochę cielesnej powłoki i ta garœść bezsensownych dziwactw

    • mogły zniknąć pewnego dnia, tak samo nie zauważone jak szara kupka

    œśmieci, gromadząca się w kącie, którą Adela co dzień wynosiła na

    śœmietnik.

    PTAKI

    Nadeszły żółte, pełne nudy dni zimowe. Zrudziałą ziemię pokrywał

    dziurawy, przetarty, za krótki obrus œśniegu. Na wiele dachów nie

    starczyło go i stały czarne lub rdzawe, gontowe strzechy i arki kryjące

    w sobie zakopcone przestrzenie strychów - czarne, zwęglone katedry,

    najeżone żebrami krokwi, płatwi i bantów - ciemne płuca wichrów

    zimowych. Każdy œświt odkrywał nowe kominy i dymniki, wyrosłe w nocy,

    wydęte przez wicher nocny, czarne piszczałki organów diabelskich.

    Kominiarze nie mogli opędzić się od wron, które na kształt żywych

    czarnych liśœci obsiadały wieczorem gałęzie drzew pod koœściołem, odrywały

    się znów, trzepocąc, by wreszcie przylgnąć, każda do właœściwego miejsca

    na właœściwej gałęzi, a o œświcie ulatywały wielkimi stadami - tumany

    sadzy, płatki kopciu, falujące i fantastyczne, plamiąc migotliwym

    krakaniem mętnożółte smugi œświtu. Dni stwardniały od zimna i nudy, jak

    zeszłoroczne bochenki chleba. Napoczynano je tępymi nożami, bez apetytu,

    z leniwą sennośœcią. Ojciec nie wychodził już z domu. Palił w piecach,

    studiował nigdy niezgłębioną istotę ognia, wyczuwał słony, metaliczny

    posmak i wędzony zapach zimowych płomieni, chłodną pieszczotę

    salamander, liżących błyszczącą sadzę w gardzieli komina. Z zamiłowaniem

    wykonywał w owych dniach wszystkie reparatury w górnych regionach

    pokoju. O każdej porze dnia można go było widzieć, jak - przykucnięty na

    szczycie drabiny - majstrował cośœ przy suficie, przy kamiszach wysokich

    okien, przy kulach i łańcuchach lamp wiszących. Zwyczajem malarzy

    posługiwał się drabiną jak ogromnymi szczudłami i czuł się dobrze w tej

    ptasiej perspektywie, w pobliżu malowanego nieba, arabesek i ptaków

    sufitu. Od spraw praktycznego życia oddalał się coraz bardziej. Gdy

    matka, pełna troski i zmartwienia z powodu jego stanu, starała się go

    wciągnąć w rozmowę o interesach, o płatnoœściach najbliższego „ultimo”,

    słuchał jej z roztargnieniem, pełen niepokoju, z drgawkami w nieobecnej

    twarzy. I bywało, że przerywał jej nagle zaklinającym gestem ręki, ażeby

    pobiec w kąt pokoju, przylgnąć uchem do szpary w podłodze i z

    podniesionymi palcami wskazującymi obu rąk, wyrażającymi najwyższą

    ważność badania - nasłuchiwać. Nie rozumieliœśmy wówczas jeszcze smutnego

    tła tych ekstrawagancji, opłakanego kompleksu, który dojrzewał w głębi.

    Matka nie miała nań żadnego wpływu, natomiast wielką czcią i uwagą

    darzył Adelę. Sprzątanie pokoju było dlań wielką i ważną ceremonią,

    której nie zaniedbywał nigdy być śœwiadkiem, śœledząc z mieszaniną strachu

    i rozkosznego dreszczu wszystkie manipulacje Adeli. Wszystkim jej

    czynnośœciom przypisywał głębsze, symboliczne znaczenie. Gdy dziewczyna

    młodymi i œśmiałymi ruchami posuwała szczotkę na długim drążku po

    podłodze, było to niemal ponad jego siły. Z oczu jego lały się wówczas

    łzy, twarz zanosiła się od cichego œśmiechu, a ciałem wstrząsał rozkoszny

    spazm orgazmu. Jego wrażliwośœć na łaskotki dochodziła do szaleństwa.

    Wystarczyło, by Adela skierowała doń palec ruchem oznaczającym

    łaskotanie, a już w dzikim popłochu uciekał przez wszystkie pokoje,

    zatrzaskując za sobą drzwi, by wreszcie w ostatnim paśœć brzuchem na

    łóżko i wić się w konwulsjach œśmiechu pod wpływem samego obrazu

    wewnętrznego, któremu nie mógł się oprzeć. Dzięki temu miała Adela nad

    ojcem władzę niemal nieograniczoną. W tym to czasie zauważyliśœmy u ojca

    po raz pierwszy namiętne zainteresowanie dla zwierząt. Była to

    początkowo namiętnoœść myśœliwego i artysty zarazem, była może także

    głębsza, zoologiczna sympatia kreatury dla pokrewnych, a tak odmiennych

    form życia, eksperymentowanie w nie wypróbowanych rejestrach bytu.

    Dopiero w późŸniejszej fazie wzięła sprawa ten niesamowity, zaplątany,

    głęboko grzeszny i przeciwny naturze obrót, którego lepiej nie wywlekać

    na śœwiatło dzienne. Zaczęło się to od wylęgania jaj ptasich. Z wielkim

    nakładem trudu i pieniędzy sprowadzał ojciec z Hamburga, z Holandii, z

    afrykańskich stacji zoologicznych zapłodnione jaja ptasie, które dawał

    do wylęgania ogromnym kurom belgijskim. Był to proceder nader zajmujący

    i dla mnie - to wykluwanie się piskląt, prawdziwych dziwotworów w

    kształcie i ubarwieniu. Nie podobna było dopatrzyć się w tych monstrach

    o ogromnych, fantastycznych dziobach, które natychmiast po urodzeniu

    rozdzierały się szeroko, sycząc żarłocznie czeluśœciami gardła, w tych

    jaszczurach o wątłym, nagim ciele garbusów - przyszłych pawi, bażantów,

    głuszców i kondorów. Umieszczony w koszykach, w wacie, smoczy ten pomiot

    podnosił na cienkich szyjach śœlepe, bielmem zarosle głowy, kwacząc

    bezgłośœnie z niemych gardzieli. Mój ojciec chodził wzdłuż półek w

    zielonym fartuchu, jak ogrodnik wzdłuż inspektów z kaktusami, i wywabiał

    z nicośœci te pęcherze śœlepe, pulsujące życiem, te niedołężne brzuchy,

    przyjmujące œświat zewnętrzny tylko w formie jedzenia, te naroœśle życia,

    pnące się omackiem ku œświatłu. W parę tygodni późŸniej, gdy te śœlepe

    pączki życia pękły do œświatła, napełniły się pokoje kolorowym pogwarem,

    migotliwym śœwiergotem swych nowych mieszkańców. Obsiadały one karnisze

    firanek, gzymsy szaf, gnieŸździły się w gęstwinie cynowych gałęzi i

    arabesek wieloramiennych lamp wiszących. Gdy ojciec studiował wielkie

    ornitologiczne kompendia i wertował kolorowe tablice, zdawały się

    ulatywać z nich te pierzaste fantazmaty i napełniać pokój kolorowym

    trzepotem, płatami purpury, strzępami szafiru, grynszpanu i srebra.

    Podczas karmienia tworzyły one na podłodze barwną, falującą grządkę,

    dywan żywy, który za czyimśœ niebacznym wejśœciem rozpadał się, rozlatywał

    w ruchome kwiaty, trzepocące w powietrzu, aby w końcu rozmieśœcić się w

    górnych regionach pokoju. W pamięci pozostał mi szczególnie jeden

    kondor, ogromny ptak o szyi nagiej, twarzy pomarszczonej i wybujałej

    naroślami. Był to chudy asceta, lama buddyjski, pełen niewzruszonej

    godnośœci w całym zachowaniu, kierujący się żelaznym ceremoniałem swego

    wielkiego rodu. Gdy siedział naprzeciw ojca, nieruchomy w swej

    monumentalnej pozycji odwiecznych bóstw egipskich, z okiem zawleczonym

    białawym bielmem, które zasuwał z boku na źrenice, ażeby zamknąć się

    zupełnie w kontemplacji swej dostojnej samotnośœci - wydawał się ze swym

    kamiennym profilem starszym bratem mego ojca. Ta sama materia ciała,

    œścięgien i pomarszczonej twardej skóry, ta sama twarz wyschła i

    koœścista, te same zrogowaciałe, głębokie oczodoły. Nawet ręce, silne w

    węzłach, długie, chude dłonie ojca, z wypukłymi paznokciami, miały swój

    analogon w szponach kondora. Nie mogłem się oprzeć wrażeniu, widząc go

    tak uśœpionego, że mam przed sobą mumię - wyschłą i dlatego pomniejszoną

    mumię mego ojca. Sądzę, że i uwagi matki nie uszło to przedziwne

    podobieństwo, chociaż nigdy nie poruszaliœśmy tego tematu.

    Charakterystyczne jest, że kondor używał wspólnego z moim ojcem naczynia

    nocnego. Nie poprzestając na wylęganiu coraz nowych egzemplarzy, ojciec

    mój urządzał na strychu wesela ptasie, wysyłał swatów, uwiązywał w

    lukach i dziurach strychu ponętne, stęsknione narzeczone i osiągnął w

    samej rzeczy to, że dach naszego domu, ogromny, dwuspadowy dach gontowy,

    stał się prawdziwą gospodą ptasią, arką Noego, do której zlatywały się

    wszelkiego rodzaju skrzydlacze z dalekich stron. Nawet długo po

    zlikwidowaniu ptasiego gospodarstwa utrzymywała się w œświecie ptasim ta

    tradycja naszego domu i w okresie wiosennych wędrówek spadały nieraz na

    nasz dach całe chmary żurawi, pelikanów, pawi i wszelkiego ptactwa.

    Impreza ta wzięła jednak niebawem - po krótkiej śœwietnoœści - smutny

    obrót. Wkrótce okazała się bowiem konieczna translokacja ojca do dwóch

    pokojów na poddaszu, które służyły za rupieciarnie. Stamtąd dochodził

    już o wczesnym śœwicie zmieszany klangor głosów ptasich. Drewniane pudła

    pokojów na strychu, wspomagane rezonansem przestrzeni dachowej,

    dźŸwięczały całe od szumu, trzepotu, piania, tokowania i gulgotu. Tak

    straciliśœmy ojca z widoku na przeciąg kilku tygodni. Rzadko tylko

    schodził do mieszkania i wtedy mogliœśmy zauważyć, że zmniejszył się

    jakoby, schudł i skurczył. Niekiedy przez zapomnienie zrywał się z

    krzesła przy stole i trzepiąc rękoma jak skrzydłami, wydawał pianie

    przeciągłe, a oczy zachodziły mu mgłą bielma. Potem, zawstydzony, œśmiał

    się razem z nami i starał się ten incydent obrócić w żart. Pewnego razu

    w okresie generalnych porządków zjawiła się niespodzianie Adela w

    państwie ptasim ojca. Stanąwszy we drzwiach, załamała ręce nad fetorem,

    który się unosił w powietrzu, oraz nad kupami kału, zalegającego

    podłogi, stoły i meble. Szybko zdecydowana otworzyła okno, po czym przy

    pomocy długiej szczotki wprawiła całą masę ptasią w wirowanie. Wzbił się

    piekielny tuman piór, skrzydeł i krzyku, w którym Adela, podobna do

    szalejącej Menady, zakrytej młyńcem swego tyrsu, tańczyła taniec

    zniszczenia. Razem z ptasią gromadą ojciec mój, trzepiąc rękoma, w

    przerażeniu próbował wznieśœć się w powietrze. Zwolna przerzedzał się

    tuman skrzydlaty, aż w końcu na pobojowisku została sama Adela,

    wyczerpana, dysząca, oraz mój ojciec z miną zafrasowaną i zawstydzoną,

    gotów do przyjęcia każdej kapitulacji. W chwilę późŸniej schodził mój

    ojciec ze schodów swojego dominium - człowiek złamany, król-banita,

    który stracił tron i królowanie.

    MANEKINY

    Ta ptasia impreza mego ojca była ostatnim wybuchem kolorowości,

    ostatnim i œświetnym kontrmarszem fantazji, który ten niepoprawny

    improwizator, ten fechtmistrz wyobraźni poprowadził na szańce i okopy

    jałowej i pustej zimy. Dziœś dopiero rozumiem samotne bohaterstwo, z

    jakim sam jeden wydał on wojnę bezbrzeżnemu żywiołowi nudy drętwiącej

    miasto. Pozbawiony wszelkiego poparcia, bez uznania z naszej strony

    bronił ten mąż przedziwny straconej sprawy poezji. Był on cudownym

    młynem, w którego leje sypały się otręby pustych godzin, ażeby w jego

    trybach zakwitnąć wszystkimi kolorami i zapachami korzeni Wschodu. Ale

    przywykli do œświetnego kuglarstwa tego metafizycznego prestidigitatora,

    byliœśmy skłonni zapoznawać wartośœć jego suwerennej magii, która nas

    ratowała od letargu pustych dni i nocy. Adeli nie spotkał żaden wyrzut

    za jej bezmyśœlny i tępy wandalizm. Przeciwnie, czuliśœmy jakieœ niskie

    zadowolenie, haniebną satysfakcję z ukrócenia tych wybujałoœści, których

    kosztowaliœśmy łakomie do syta, ażeby potem uchylić się perfidnie od

    odpowiedzialnośœci za nie. A może był w tej zdradzie i tajny pokłon w

    stronę zwycięskiej Adeli, której przypisywaliœśmy niejasno jakąś misję i

    posłannictwo sił wyższego rzędu. Zdradzony przez wszystkich, wycofał się

    ojciec bez walki z miejsc swej niedawnej chwały. Bez skrzyżowania szpad

    oddał w ręce wroga domenę swej byłej œświetnoœści. Dobrowolny banita

    usunął się do pustego pokoju na końcu sieni i oszańcował się tam

    samotnośœcią. Zapomnieliœśmy o nim. Obiegła nas znowu ze wszech stron

    żałobna szarośœć miasta, zakwitając w oknach ciemnym liszajem œświtów,

    pasożytniczym grzybem zmierzchów, rozrastającym się w puszyste futro

    długich nocy zimowych. Tapety pokojów, rozluźŸnione błogo za tamtych dni

    i otwarte dla kolorowych lotów owej skrzydlatej czeredy, zamknęły się

    znów w sobie, zgęstniały plącząc się w monotonii gorzkich monologów.

    Lampy poczerniały i zwiędły jak stare osty i bodiaki. Wisiały teraz

    osowiałe i zgryźŸliwe, dzwoniąc cicho kryształkami szkiełek, gdy ktoœ

    przeprawiał się omackiem przez zmierzch pokoju. Na próżno wetknęła Adela

    we wszystkie ramiona tych lamp kolorowe œświece, nieudolny surogat, blade

    wspomnienie śœwietnych iluminacji, którymi kwitły niedawno wiszące ich

    ogrody. Ach! gdzie było to œświegotliwe pączkowanie, to owocowanie

    pośœpieszne i fantastyczne w bukietach tych lamp, z których jak z

    pękających czarodziejskich tortów ulatywały skrzydlate fantazmaty,

    rozbijające powietrze na talie kart magicznych, rozsypując je w kolorowe

    oklaski, sypiące się gęstymi łuskami lazuru, pawiej, papuziej zieleni,

    metalicznych połysków, rysując w powietrzu linie i arabeski, migotliwe

    śœlady lotów i kołowań, rozwijając kolorowe wachlarze trzepotów,

    utrzymujące się długo po przelocie w bogatej i błyskotliwej atmosferze.

    Jeszcze teraz kryły się w głębi zszarzałej aury echa i możliwośœci

    barwnych rozbłysków, lecz nikt nie nawiercał fletem, nie doœświadczał

    œświdrem zmętniałych słojów powietrznych. Tygodnie te stały pod znakiem

    dziwnej sennoœści. Łóżka cały dzień nie zaœścielone, zawalone pośœcielą

    zmiętą i wytarzaną od ciężkich snów, stały jak głębokie łodzie gotowe do

    odpływu w mokre i zawiłe labirynty jakiejśœ czarnej, bezgwiezdnej

    Wenecji. O głuchym œświcie Adela przynosiła nam kawę. Ubieraliœśmy się

    leniwie w zimnych pokojach, przy œświetle œświecy odbitej wielokrotnie w

    czarnych szybach okien. Poranki te były pełne bezładnego krzątania się,

    rozwlekłego szukania w różnych szufladach i szafach. Po całym mieszkaniu

    słychać było kłapanie pantofelków Adeli. Subiekci zapalali latarnie,

    brali z rąk matki wielkie klucze sklepowe i wychodzili w gęstą, wirującą

    ciemnośœć. Matka nie mogła dojœść do ładu z toaletą. ŒŚwiece dogasały w

    lichtarzu. Adela przepadała gdzieœ w odległych pokojach lub na strychu,

    gdzie rozwieszała bieliznę. Nie można jej się było dowołać. Młody

    jeszcze, mętny i brudny ogień w piecu lizał zimne, błyszczące narośœle

    sadzy w gardzieli komina. ڌwieca gasła, pokój pogrążał się w ciemności.

    Z głowami na obrusie stołu, wœród resztek œśniadania zasypialiœśmy na wpół

    ubrani. Leżąc twarzami na futrzanym brzuchu ciemnoœści, odpływaliœśmy na

    jego falistym oddechu w bezgwiezdną nicośœć. Budziło nas głoœśne

    sprzątanie Adeli. Matka nie mogła uporać się z toaletą. Nim skończyła

    czesanie, subiekci wracali na obiad. Mrok na rynku przybierał kolor

    złotawego dymu. Przez chwilę z tych dymnych miodów, z tych mętnych

    bursztynów mogły się rozpowić kolory najpiękniejszego popołudnia. Ale

    szcz궜liwy moment mijał, amalgamat œświtu przekwitał, wezbrany ferment

    dnia, już niemal dośœcigły, opadał z powrotem w bezsilną szarośœć.

    Zasiadaliśœmy do stołu, subiekci zacierali czerwone z zimna ręce i nagle

    proza ich rozmów sprowadzała od razu pełny dzień, szary i pusty wtorek,

    dzień bez tradycji i bez twarzy. Ale gdy pojawiał się na stole półmisek

    z rybą w szklistej galarecie, dwie duże ryby leżące bok przy boku, głową

    do ogona jak figura zodiakalna, odpoznawaliœśmy w nich herb owego dnia,

    emblemat kalendarzowy bezimiennego wtorku, i rozbieraliœśmy go

    pospiesznie między siebie, pełni ulgi, że dzień odzyskał w nim swą

    fizjonomię. Subiekci spożywali go z namaszczeniem, z powagą

    kalendarzowej ceremonii. Zapach pieprzu rozchodził się po pokoju. A gdy

    wytarli bułką ostatek galarety ze swych talerzy, rozważając w myśœli

    heraldykę następnych dni tygodnia, i na półmisku zostawały tylko głowy z

    wygotowanymi oczyma - czuliśœmy wszyscy, że dzień został wspólnymi siłami

    pokonany i że reszta nie wchodziła już w rachubę. W samej rzeczy z

    resztą tą, wydaną na jej łaskę, Adela nie robiła sobie długich

    ceregieli. Wœród brzęku garnków i chlustów zimnej wody likwidowała z

    energią tych parę godzin do zmierzchu, które matka przesypiała na

    otomanie. Tymczasem w jadalni przygotowywano już scenerię wieczoru.

    Polda i Paulina, dziewczęta do szycia, rozgospodarowywały się w niej z

    rekwizytami swego fachu. Na ich ramionach wniesiona wchodziła do pokoju

    milcząca, nieruchoma pani, dama z kłaków i płótna, z czarną drewnianą

    gałką zamiast głowy. Ale ustawiona w kącie, między drzwiami a piecem, ta

    cicha dama stawała się panią sytuacji. Ze swego kąta, stojąc nieruchomo,

    nadzorowała w milczeniu pracę dziewcząt. Pełna krytycyzmu i niełaski

    przyjmowała ich starania i umizgi, z jakimi przyklękały przed nią,

    przymierzając fragmenty sukni, znaczone białą fastrygą. Obsługiwały z

    uwagą i cierpliwośœcią milczący idol, którego nic zadowolić nie mogło.

    Ten moloch był nieubłagany, jak tylko kobiece molochy być potrafią, i

    odsyłał je wciąż na nowo do pracy, a one, wrzecionowate i smukłe,

    podobne do szpuli drewnianych, z których odwijały się nici, i tak

    ruchliwe jak one, manipulowały zgrabnymi ruchami nad tą kupą jedwabiu i

    sukna, wcinały się szczękającymi nożycami w jej kolorową masę, furkotały

    maszyną, depcąc pedał lakierkową, tanią nóżką, a dookoła nich rosła kupa

    odpadków, różnokolorowych strzępów i szmatek, jak wyplute łuski i plewy

    dookoła dwóch wybrednych i marnotrawnych papug. Krzywe szczęki nożyc

    otwierały się ze skrzypieniem, jak dzioby tych kolorowych ptaków.

    Dziewczęta deptały nieuważnie po barwnych obrzynkach, brodząc

    nieœświadomie niby w œśmietniku możliwego jakiegoœ karnawału, w rupieciami

    jakiejśœ wielkiej nieurzeczywistnionej maskarady. Otrzepywały się ze

    szmatek z nerwowym œśmiechem, łaskotały oczyma zwierciadła. Ich dusze,

    szybkie czarodziejstwo ich rąk było nie w nudnych sukniach, które

    zostawały na stole, ale w tych setkach odstrzygnięć, w tych wiórach

    lekkomyśœlnych i płochych, którymi zasypać mogły cale miasto, jak

    kolorową fantastyczną śœnieżycą. Nagle było im gorąco i otwierały okno,

    ażeby w niecierpliwośœci swej samotni, w głodzie obcych twarzy,

    przynajmniej bezimienną twarz zobaczyć, do okna przyciśœniętą. Wachlowały

    rozpalone swe policzki przed wzbierającą firankami nocą zimową -

    odsłaniały płonące dekolty, pełne nienawiści do siebie i rywalizacji,

    gotowe stanąć do walki o tego pierrota, którego by ciemny powiew nocy

    przywiał na okno. Ach! jak mało wymagały one od rzeczywistośœci. Miały

    wszystko w sobie, miały nadmiar wszystkiego w sobie. Ach! byłby im

    wystarczył pierrot wypchany trocinami, jedno-dwa słowa, na które od

    dawna czekały, by móc wpaśœć w swą rolę dawno przygotowaną, z dawna

    tłoczącą się na usta, pełną słodkiej i strasznej goryczy, ponoszącą

    dziko, jak stronice romansu połykane nocą wraz ze łzami ronionymi na

    wypieki lic. Podczas jednej ze swych wędrówek wieczornych po mieszkaniu,

    przedsiębranych pod nieobecnoœść Adeli, natknął się mój ojciec na ten

    cichy seans wieczorny. Przez chwilę stał w ciemnych drzwiach przyległego

    pokoju, z lampą w ręku, oczarowany sceną pełną gorączki i wypieków, tą

    idyllą z pudru, kolorowej bibułki i atropiny, której jako tło pełne

    znaczenia podłożona była noc zimowa, oddychająca wśœród wzdętych firanek

    okna. Nakładając okulary, zbliżył się w paru krokach i obszedł dookoła

    dziewczęta, ośœwiecając je podniesioną w ręku lampą. Przeciąg z otwartych

    drzwi podniósł firanki u okna, panienki dawały się oglądać, kręcąc się w

    biodrach, polœśniewając emalią oczu, lakiem skrzypiących pantofelków,

    sprzączkami podwiązek pod wzdętą od wiatru sukienką; szmatki jęły umykać

    po podłodze, jak szczury, ku uchylonym drzwiom ciemnego pokoju, a ojciec

    mój przyglądał się uważnie prychającym osóbkom, szepcąc półgłosem: -

    Genus avium... jeśœli się nie mylę, scansores albo pistacci... w

    najwyższym stopniu godne uwagi. Przypadkowe to spotkanie stało się

    początkiem całej serii seansów, podczas których ojciec mój zdołał rychło

    oczarować obie panienki urokiem swej przedziwnej osobistoœści. Odpłacając

    się za pełną galanterii i dowcipu konwersację, którą zapełniał im pustkę

    wieczorów - dziewczęta pozwalały zapalonemu badaczowi studiować

    strukturę swych szczupłych i tandetnych ciałek. Działo się to w toku

    konwersacji, z powagą i wytwornośœcią, która najryzykowniejszym punktom

    tych badań odbierała dwuznaczny ich pozór. Odsuwając pończoszkę z kolana

    Pauliny i studiując rozmiłowanymi oczyma zwięzłą i szlachetną

    konstrukcję przegubu, ojciec mój mówił: - Jakże pełna uroku i jak

    szczꜶliwa jest forma bytu, którą panie obrały. Jakże piękna i prosta

    jest teza, którą dano wam swym życiem ujawnić. Lecz za to z jakim

    mistrzostwem, z jaką finezją wywiązują się panie z tego zadania. Gdybym

    odrzucając respekt przed Stwórcą, chciał się zabawić w krytykę

    stworzenia, wołałbym: - mniej treśœci, więcej formy! Ach, jakby ulżył

    œświatu ten ubytek treśœci. Więcej skromnoœści w zamierzeniach, więcej

    wstrzemi꼟liwośœci w pretensjach - panowie demiurdzy - a œświat byłby

    doskonalszy! - wołał mój ojciec akurat w momencie, gdy dłoń jego

    wyłuskiwała białą łydkę Pauliny z uwięzi pończoszki. W tej chwili Adela

    stanęła w otwartych drzwiach jadalni, niosąc tacę z podwieczorkiem. Było

    to pierwsze spotkanie dwu tych wrogich potęg od czasu wielkiej rozprawy.

    My wszyscy, którzy asystowaliœśmy przy tym spotkaniu, przeżyliœśmy chwilę

    wielkiej trwogi. Było nam nadwyraz przykro by㠜świadkami nowego

    upokorzenia i tak już ciężko doœświadczonego męża. Mój ojciec powstał z

    klęczek bardzo zmieszany, falą po fali zabarwiała się jego twarz coraz

    ciemniej napływem wstydu. Ale Adela znalazła się niespodzianie na

    wysokości sytuacji. Podeszła z uśœmiechem do ojca i dała mu prztyczka w

    nos. Na to hasło Polda i Paulina klasnęły radośnie w dłonie, zatupotały

    nóżkami i uwiesiwszy się z obu stron u ramion ojca, obtańczyły z nim

    stół dookoła. W ten sposób, dzięki dobremu sercu dziewcząt, rozwiał się

    zarodek przykrego konfliktu w ogólnej wesołośœci. Oto jest początek

    wielce ciekawych i dziwnych prelekcji, które mój ojciec, natchniony

    urokiem tego małego i niewinnego audytorium, odbywał w następnych

    tygodniach owej wczesnej zimy. Jest godne uwagi, jak w zetknięciu z

    niezwykłym tym człowiekiem rzeczy wszystkie cofały się niejako do

    korzenia swego bytu, odbudowywały swe zjawisko aż do metafizycznego

    jądra, wracały niejako do pierwotnej idei, ażeby w tym punkcie

    sprzeniewierzyć się jej i przechylić w te wątpliwe, ryzykowne i

    dwuznaczne regiony, które nazwiemy tu krótko regionami wielkiej herezji.

    Nasz herezjarcha szedł wśœród rzeczy jak magnetyzer, zarażając je i

    uwodząc swym niebezpiecznym czarem. Czy mam nazwać i Paulinę jego

    ofiarą? Stała się ona w owych dniach jego uczennicą, adeptką jego

    teoryj, modelem jego eksperymentów. Tutaj postaram się wyłożyć z

    należytą ostrożnośœcią, i unikając zgorszenia, tę nader kacerską

    doktrynę, która opętała wówczas na długie miesiące mego ojca i opanowała

    wszystkie jego poczynania.

    TRAKTAT O MANEKINACH ALBO

    WTÓRA KSIĘGA RODZAJU

    Demiurgos - mówił mój ojciec - nie posiadł monopolu na tworzenie - tworzenie jest przywilejem

    wszystkich duchów. Materii dana jest nieskończona płodnoœść,

    niewyczerpana moc życiowa i zarazem uwodna siła pokusy, która nas nęci

    do formowania. W głębi materii kształtują się niewyraŸźne uśmiechy,

    zawiązują się napięcia, zgęszczają się próby kształtów. Cała materia

    faluje od nieskończonych możliwośœci, które przez nią przechodzą mdłymi

    dreszczami. Czekając na ożywcze tchnienie ducha, przelewa się ona w

    sobie bez końca, kusi tysiącem słodkich okrąglizn i miękkośœci, które z

    siebie w śœlepych rojeniach wymajacza. Pozbawiona własnej inicjatywy,

    lubieżnie podatna, po kobiecemu plastyczna, uległa wobec wszystkich

    impulsów - stanowi ona teren wyjęty spod prawa, otwarty dla wszelkiego

    rodzaju szarlatanerii i dyletantyzmów, domenę wszelkich nadużyć i

    wątpliwych manipulacji demiurgicznych. Materia jest najbierniejszą i

    najbezbronniejszą istotą w kosmosie. Każdy może ją ugniatać, formować,

    każdemu jest posłuszna. Wszystkie organizacje materii są nietrwałe i

    luźŸne, łatwe do uwstecznienia i rozwiązania. Nie ma żadnego zła w

    redukcji życia do form innych i nowych. Zabójstwo nie jest grzechem.

    Jest ono nieraz koniecznym gwałtem wobec opornych i skostniałych form

    bytu, które przestały być zajmujące. W interesie ciekawego i ważnego

    eksperymentu może ono nawet stanowić zasługę. Tu jest punkt wyjœścia dla

    nowej apologii sadyzmu. Mój ojciec był niewyczerpany w gloryfikacji tego

    przedziwnego elementu, jakim była materia. - Nie ma materii martwej -

    nauczał - martwota jest jedynie pozorem, za którym ukrywają się nieznane

    formy życia. Skala tych form jest nieskończona, a odcienie i niuanse

    niewyczerpane. Demiurgos był w posiadaniu ważnych i ciekawych recept

    twórczych. Dzięki nim stworzył on mnogoœść rodzajów, odnawiających się

    własną siłą. Nie wiadomo, czy recepty te kiedykolwiek zostaną

    zrekonstruowane. Ale jest to niepotrzebne, gdyż jeśœliby nawet te

    klasyczne metody kreacji okazały się raz na zawsze niedostępne,

    pozostają pewne metody illegalne, cały bezmiar metod heretyckich i

    występnych. W miarę jak ojciec od tych ogólnych zasad kosmogonii zbliżał

    się do terenu swych ciaœśniejszych zainteresowań, głos jego zniżał się do

    wnikliwego szeptu, wykład stawał się coraz trudniejszy i zawilszy, a

    wyniki, do których dochodził, gubiły się w coraz bardziej wątpliwych i

    ryzykownych regionach. Gestykulacja jego nabierała ezoterycznej

    solennośœci. Przymykał jedno oko, przykładał dwa palce do czoła, chytrośœć

    jego spojrzenia stawała się wprost niesamowita. Wwiercał się tą

    chytroœścią w swe interlokutorki, gwałcił cynizmem tego spojrzenia

    najwstydliwsze, najintymniejsze w nich rezerwy i dosięgał wymykające się

    w najgłębszym zakamarku, przypierał do œściany i łaskotał, drapał

    ironicznym palcem, póki nie dołaskotał się błysku zrozumienia i œśmiechu,

    œśmiechu przyznania i porozumienia się, którym w końcu musiało się

    kapitulować. Dziewczęta siedziały nieruchomo, lampa kopciła, sukno pod

    igłą maszyny dawno się zsunęło, a maszyna stukotała pusto, stębnując

    czarne, bezgwiezdne sukno, odwijające się z postawu nocy zimowej za

    oknem. - Zbyt długo żyliœśmy pod terrorem niedośœcigłej doskonałości

    Demiurga - mówił mój ojciec - zbyt długo doskonałośœć jego tworu

    paraliżowała naszą własną twórczośœć. Nie chcemy z nim konkurować. Nie

    mamy ambicji mu dorównać. Chcemy być twórcami we własnej, niższej

    sferze, pragniemy dla siebie twórczości, pragniemy rozkoszy twórczej,

    pragniemy - jednym słowem - demiurgii. - Nie wiem, w czyim imieniu

    proklamował mój ojciec te postulaty, jaka zbiorowoœść, jaka korporacja,

    sekta czy zakon, nadawała swą solidarnoœścią patos jego słowom. Co do

    nas, to byliœmy dalecy od wszelkich zakusów demiurgicznych. Lecz ojciec

    mój rozwinął tymczasem program tej wtórej demiurgii, obraz tej drugiej

    generacji stworzeń, która stanąć miała w otwartej opozycji do panującej

    epoki. - Nie zależy nam - mówił on - na tworach o długim oddechu, na

    istotach na daleką metę. Nasze kreatury nie będą bohaterami romansów w

    wielu tomach. Ich role będą krótkie, lapidarne, ich charaktery - bez

    dalszych planów. Często dla jednego gestu, dla jednego słowa podejmiemy

    się trudu powołania ich do życia na tę jedną chwilę. Przyznajemy

    otwarcie: nie będziemy kładli nacisku na trwałośœć ani solidnośœć

    wykonania, twory nasze będą jak gdyby prowizoryczne, na jeden raz

    zrobione. Jeśœli będą to ludzie, to damy im na przykład tylko jedną

    stronę twarzy, jedną rękę, jedną nogę, tę mianowicie, która im będzie w

    ich roli potrzebna. Byłoby pedanterią troszczyć się o ich drugą, nie

    wchodzącą w grę nogę. Z tyłu mogą być po prostu zaszyte płótnem lub

    pobielone. Naszą ambicję pokładać będziemy w tej dumnej dewizie: dla

    każdego gestu inny aktor. Do obsługi każdego słowa, każdego czynu

    powołamy do życia innego człowieka. Taki jest nasz smak, to będzie œświat

    według naszego gustu. Demiurgos kochał się w wytrawnych, doskonałych i

    skomplikowanych materiałach, my dajemy pierwszeństwo tandecie. Po prostu

    porywa nas, zachwyca tanioœść, lichota, tandetnoœść materiału. Czy

    rozumiecie - pytał mój ojciec - głęboki sens tej słaboœści, tej pasji do

    pstrej bibułki, do papier mâché , do lakowej farby, do kłaków i

    trociny? To jest - mówił z bolesnym uœmiechem - nasza miłoœść do materii

    jako takiej, do jej puszystośœci i porowatośœci, do jej jedynej,

    mistycznej konsystencji. Demiurgos, ten wielki mistrz i artysta, czyni

    ją niewidzialną, każe jej zniknąć pod grą życia. My, przeciwnie, kochamy

    jej zgrzyt, jej opornośœć, jej pałubiastą niezgrabnoœść. Lubimy pod każdym

    gestem, pod każdym ruchem widzieć jej ociężały wysiłek, jej bezwład, jej

    słodką niedŸwiedziowatośœć. Dziewczęta siedziały nieruchomo z szklanymi

    oczyma. Twarze ich były wyciągnięte i zgłupiałe zasłuchaniem, policzki

    podmalowane wypiekami, trudno było w tej chwili ocenić, czy należą do

    pierwszej, czy do drugiej generacji stworzenia. - Słowem - konkludował

    mój ojciec - chcemy stworzyć po raz wtóry człowieka, na obraz i

    podobieństwo manekinu. Tu musimy dla wiernośœci sprawozdawczej opisać

    pewien drobny i błahy incydent, który zaszedł w tym punkcie prelekcji i

    do którego nie przywiązujemy żadnej wagi. Incydent ten, całkowicie

    niezrozumiały i bezsensowny w tym danym szeregu zdarzeń, da się chyba

    wytłumaczyć jako pewnego rodzaju automatyzm szczątkowy, bez antecedensów

    i bez ciągłoœści, jako pewnego rodzaju złośœliwoœść obiektu, przeniesiona w

    dziedzinę psychiczną. Radzimy czytelnikowi zignorować go z równą

    lekkomyśœlnośœcią, jak my to czynimy. Oto jego przebieg: W chwili gdy mój

    ojciec wymawiał słowo „manekin”, Adela spojrzała na zegarek na

    bransoletce, po czym porozumiała się spojrzeniem z Poldą. Teraz wysunęła

    się wraz z krzesłem o piędźŸ naprzód, podniosła brzeg sukni, wystawiła

    powoli stopę, opiętą w czarny jedwab, i wyprężyła ją jak pyszczek węża.

    Tak siedziała przez cały czas tej sceny, całkiem sztywno, z wielkimi,

    trzepoczącymi oczyma, pogłębionymi lazurem atropiny, z Poldą i Pauliną

    po obu bokach. Wszystkie trzy patrzyły rozszerzonymi oczami na ojca. Mój

    ojciec chrząknął, zamilkł, pochylił się i stał się nagle bardzo

    czerwony. W jednej chwili lineatura jego twarzy, dopiero co tak

    rozwichrzona i pełna wibracji, zamknęła się na spokorniałych rysach. On

    • herezjarcha natchniony, ledwo wypuszczony z wichru uniesienia - złożył

    się nagle w sobie, zapadł i zwinął. A może wymieniono go na innego. Ten

    inny siedział sztywny, bardzo czerwony, ze spuszczonymi oczyma. Panna

    Polda podeszła i pochyliła się nad nim. Klepiąc go lekko po plecach,

    mówiła tonem łagodnej zachęty: - Jakub będzie rozsądny, Jakub posłucha,

    Jakub nie będzie uparty. No, proszę... Jakub, Jakub... Wypięty

    pantofelek Adeli drżał lekko i błyszczał jak języczek węża. Mój ojciec

    podniósł się powoli ze spuszczonymi oczyma, postąpił krok naprzód, jak

    automat, i osunął się na kolana. Lampa syczała w ciszy, w gęstwinie

    tapet biegły tam i z powrotem wymowne spojrzenia, leciały szepty

    jadowitych języków, gzygzaki myśœli...

    TRAKTAT O MANEKINACH

    Ciąg dalszy

    Następnego wieczora ojciec podjął z odnowioną swadą ciemny i zawiły

    swój temat. Lineatura jego zmarszczek rozwijała się i zawijała

    z wyrafinowaną chytrośœcią. W każdej spirali ukryty był pocisk ironii.

    Ale czasami inspiracja rozszerzała kręgi jego

    zmarszczek, które rosły jakąœ ogromną wirującą grozą, uchodząc w

    milczących wolutach w głąb nocy zimowej. - Figury panopticum, moje panie

    • zaczął on - kalwaryjskie parodie manekinów, ale nawet w tej postaci

    strzeżcie się lekko je traktować. Materia nie zna żartów. Jest ona

    zawsze pełna tragicznej powagi. Kto oœśmiela się myśœleć, że można igrać z

    materią, że kształtować ją można dla żartu, że żart nie wrasta w nią,

    nie wżera się natychmiast jak los, jak przeznaczenie? Czy przeczuwacie

    ból, cierpienie głuche, nie wyzwolone, zakute w materię cierpienie tej

    pałuby, która nie wie, czemu nią jest, czemu musi trwać w tej gwałtem

    narzuconej formie, będącej parodią? Czy pojmujecie potęgę wyrazu, formy,

    pozoru, tyrańską samowolę, z jaką rzuca się on na bezbronną kłodę i

    opanowuje, jak własna, tyrańska, panosząca się dusza? Nadajecie jakiejœ

    głowie z kłaków i płótna wyraz gniewu i pozostawiacie ją z tym gniewem,

    z tą konwulsją, z tym napięciem raz na zawsze, zamkniętą ze śœlepą

    złoœścią, dla której nie ma odpływu. Tłum śœmieje się z tej parodii.

    Płaczcie, moje panie, nad losem własnym, widząc nędzę materii więzionej,

    gnębionej materii, która nie wie, kim jest i po co jest, dokąd prowadzi

    ten gest, który jej raz na zawsze nadano. Tłum œśmieje się. Czy

    rozumiecie straszny sadyzm, upajające, demiurgiczne okrucieństwo tego

    œśmiechu? Bo przecież płakać nam, moje panie, trzeba nad losem własnym na

    widok tej nędzy materii, gwałconej materii, na której dopuszczono się

    strasznego bezprawia. Stąd płynie, moje panie, straszny smutek

    wszystkich błazeńskich golemów, wszystkich pałub, zadumanych tragicznie

    nad śœmiesznym swym grymasem. Oto jest anarchista Luccheni, morderca

    cesarzowej Elżbiety, oto Draga, demoniczna i nieszcz궜liwa królowa

    Serbii, oto genialny młodzieniec, nadzieja i duma rodu, którego zgubił

    nieszczęsny nałóg onanii. O, ironio tych nazw, tych pozorów! Czy jest w

    tej pałubie naprawdę coœ z królowej Dragi, jej sobowtór, najdalszy bodaj

    cień jej istoty? To podobieństwo, ten pozór, ta nazwa uspokaja nas i nie

    pozwala nam pytać, kim jest dla siebie samego ten twór nieszcz궜liwy. A

    jednak to musi być ktoœ, moje panie, ktoœ anonimowy, ktoœ groźny, ktoœ

    nieszcz궜liwy, ktoœ, co nie słyszał nigdy w swym głuchym życiu o

    królowej Dradze... Czy słyszeliœście po nocach straszne wycie tych pałub

    woskowych, zamkniętych w budach jarmarcznych, żałosny chór tych kadłubów

    z drzewa i porcelany, walących piꜶciami w œściany swych więzień? W

    twarzy mego ojca, rozwichrzonej grozą spraw, które wywołał z ciemnośœci,

    utworzył się wir zmarszczek, lej rosnący w głąb, na którego dnie gorzało

    groźŸne oko prorocze. Broda jego zjeżyła się dziwnie, wiechcie i pędzle

    włosów, strzelające z brodawek, z pieprzów, z dziurek od nosa,

    nastroszyły się na swych korzonkach. Tak stał drętwy, z gorejącymi

    oczyma, drżąc od wewnętrznego wzburzenia, jak automat, który zaciął się

    i zatrzymał na martwym punkcie. Adela wstała z krzesła i poprosiła nas o

    przymknięcie oczu na to, co się za chwilę stanie. Potem podeszła do ojca

    i z rękoma na biodrach, przybierając pozór podkreśœlonej stanowczoœci,

    zażądała bardzo dobitnie... Panienki siedziały sztywno, ze spuszczonymi

    oczyma, w dziwnej drętwośœci.

    TRAKTAT O MANEKINACH

    Dokończenie

    Któregośœ z następnych wieczorów ojciec

    mój w te słowa ciągnął dalej swą prelekcję: Nie o tych

    nieporozumieniach ucieleśœnionych, nie o tych smutnych parodiach, moje

    panie, owocach prostackiej i wulgarnej niepowśœciągliwoœci - chciałem

    mówić zapowiadając mą rzecz o manekinach. Miałem na myœśli coœ innego. Tu

    ojciec mój zaczął budować przed naszymi oczyma obraz tej wymarzonej

    przez niego „generatio aequivoca”, jakiegośœ pokolenia istot na wpół

    tylko organicznych, jakiejœś pseudowegetacji i pseudofauny, rezultatów

    fantastycznej fermentacji materii. Były to twory podobne z pozoru do

    istot żywych, do kręgowców, skorupiaków, członkonogów, lecz pozór ten

    mylił. Były to w istocie istoty amorfne, bez wewnętrznej struktury,

    płody imitatywnej tendencji materii, która obdarzona pamięcią, powtarza

    z przyzwyczajenia raz przyjęte kształty. Skala morfologii, której

    podlega materia, jest w ogóle ograniczona i pewien zasób form powtarza

    się wciąż na różnych kondygnacjach bytu. Istoty te - ruchliwe, wrażliwe

    na bodźŸce, a jednak dalekie od prawdziwego życia - można było otrzymać

    zawieszając pewne skomplikowane koloidy w roztworach soli kuchennej.

    Koloidy te po kilku dniach formowały się, organizowały w pewne

    zagęszczenia substancji przypominającej niższe formy fauny. U istot tak

    powstałych można było stwierdzić proces oddychania, przemianę materii,

    ale analiza chemiczna nie wykazywała w nich nawet œśladu połączeń

    białkowych ani w ogóle związków węgla. Wszelako prymitywne te formy były

    niczym w porównaniu z bogactwem kształtów i wspaniałoœści pseudofauny i

    flory, która pojawia się niekiedy w pewnych œściśœle okreśœlonych

    œśrodowiskach. ڌrodowiskami tymi są stare mieszkania, przesycone

    emanacjami wielu żywotów i zdarzeń - zużyte atmosfery, bogate w

    specyficzne ingrediencje marzeń ludzkich - rumowiska, obfitujące w humus

    wspomnień, tęsknot, jałowej nudy. Na takiej glebie owa pseudowegetacja

    kiełkowała szybko i powierzchownie, pasożytowała obficie i efemerycznie,

    pędziła krótkotrwałe generacje, które rozkwitały raptownie i œświetnie,

    ażeby wnet zgasnąć i zwiędnąć. Tapety muszą być w takich mieszkaniach

    już bardzo zużyte i znudzone nieustanną wędrówką po wszystkich

    kadencjach rytmów; nic dziwnego, że schodzą na manowce dalekich,

    ryzykownych rojeń. Rdzeń mebli, ich substancja musi już być rozluźniona,

    zdegenerowana i podległa występnym pokusom: wtedy na tej chorej,

    zmęczonej i zdziczałej glebie wykwita, jak piękna wysypka, nalot

    fantastyczny, kolorowa, bujająca pleœśń. - Wiedzą panie - mówił ojciec

    mój - że w starych mieszkaniach bywają pokoje, o których się zapomina.

    Nie odwiedzane miesiącami, więdną w opuszczeniu między starymi murami i

    zdarza się, że zasklepiają się w sobie, zarastają cegłą i, raz na zawsze

    stracone dla naszej pamięci, powoli tracą też swą egzystencję. Drzwi,

    prowadzące do nich z jakiegoœ podestu tylnych schodów, mogą być tak

    długo przeoczane przez domowników, aż wrastają, wchodzą w ścianę, która

    zaciera ich śœlad w fantastycznym rysunku pęknięć i rys. - Wszedłem raz -

    mówił ojciec mój - wczesnym rankiem na schyłku zimy, po wielu miesiącach

    nieobecności, do takiego na wpół zapomnianego traktu i zdumiony byłem

    wyglądem tych pokojów. Z wszystkich szpar w podłodze, z wszystkich

    gzymsów i framug wystrzelały cienkie pędy i napełniały szare powietrze

    migotliwą koronką filigranowego listowia, ażurową gęstwiną jakiejśœ

    cieplarni, pełnej szeptów, lśœnień, kołysań, jakiejśœ fałszywej i błogiej

    wiosny. Dookoła łóżka, pod wieloramienną lampą, wzdłuż szaf chwiały się

    kępy delikatnych drzew, rozpryskiwały w górze w świetliste korony, w

    fontanny koronkowego listowia, bijące aż pod malowane niebo sufitu

    rozpylonym chlorofilem. W przyspieszonym procesie kwitnienia kiełkowały

    w tym listowiu ogromne, białe i różowe kwiaty, pączkowały w oczach,

    bujały od œśrodka różowym miąższem i przelewały się przez brzegi, gubiąc

    płatki i rozpadając się w prędkim przekwitaniu. - Byłem szcz궜liwy -

    mówił mój ojciec - z tego niespodzianego rozkwitu, który napełnił

    powietrze migotliwym szelestem, łagodnym szumem, przesypującym się jak

    kolorowe confetti przez cienkie rózgi gałązek. Widziałem, jak z drgania

    powietrza, z fermentacji zbyt bogatej aury wydziela się i materializuje

    to pospieszne kwitnienie, przelewanie się i rozpadanie fantastycznych

    oleandrów, które napełniły pokój rzadką, leniwą śœnieżycą wielkich,

    różowych kiœci kwietnych. - Nim zapadł wieczór - kończył ojciec - nie

    było już śœladu tego œświetnego rozkwitu. Cała złudna ta fatamorgana była

    tylko mistyfikacją, wypadkiem dziwnej symulacji materii, która podszywa

    się pod pozór życia. Ojciec mój był dnia tego dziwnie ożywiony,

    spojrzenia jego, chytre, ironiczne spojrzenia, tryskały werwą i humorem.

    Potem, nagle poważniejąc, znów rozpatrywał nieskończoną skalę form i

    odcieni, jakie przybierała wielokształtna materia. Fascynowały go formy

    graniczne, wątpliwe i problematyczne, jak ektoplazma somnambulików,

    pseudomateria, emanacja kataleptyczna mózgu, która w pewnych wypadkach

    rozrastała się z ust uœśpionego na cały stół, napełniała cały pokój, jako

    bujająca, rzadka tkanka, astralne ciasto, na pograniczu ciała i ducha.

    • Kto wie - mówił - ile jest cierpiących, okaleczonych, fragmentarycznych

    postaci życia, jak sztucznie sklecone, gwoźŸdziami na gwałt zbite życie

    szaf i stołów, ukrzyżowanego drzewa, cichych męczenników okrutnej

    pomysłowośœci ludzkiej. Straszliwe transplantacje obcych i nienawidzących

    się ras drzewa, skucie ich w jedną nieszczęœliwą osobowośœć. Ile starej,

    mądrej męki jest w bejcowanych słojach, żyłach i fladrach naszych

    starych, zaufanych szaf. Kto rozpozna w nich stare, zheblowane,

    wypolerowane do niepoznaki rysy, uœmiechy, spojrzenia! Twarz mego ojca,

    gdy to mówił, rozeszła się zamyśœloną lineaturą zmarszczek, stała się

    podobna do sęków i słojów starej deski, z której zheblowano wszystkie

    wspomnienia. Przez chwilę myśœleliœmy, że ojciec popadnie w stan

    drętwoty, który nawiedzał go czasem, ale ocknął się nagle, opamiętał i

    tak ciągnął dalej: - Dawne, mistyczne plemiona balsamowały swych

    umarłych. W œściany ich mieszkań były wprawione, wmurowane ciała, twarze:

    w salonie stał ojciec - wypchany, wygarbowana żona-nieboszczka była

    dywanem pod stołem. Znałem pewnego kapitana, który miał w swej kajucie

    lampę-meluzynę, zrobioną przez malajskich balsamistów z jego

    zamordowanej kochanki. Na głowie miała ogromne rogi jelenie. W ciszy

    kajuty głowa ta, rozpięta między gałęziami rogów u stropu, powoli

    otwierała rzęsy oczu; na rozchylonych ustach lœniła błonka śœliny,

    pękająca od cichego szeptu. Głowonogi, żółwie i ogromne kraby,

    zawieszone na belkach sufitu jako kandelabry i pająki, przebierały w tej

    ciszy bez końca nogami, szły i szły na miejscu... Twarz mojego ojca

    przybrała naraz wyraz troski i smutku, gdy myśœli jego na drogach nie

    wiedzieć jakich asocjacji przeszły do nowych przykładów: - Czy mam

    przemilczeć - mówił przyciszonym głosem - że brat mój na skutek długiej

    i nieuleczalnej choroby zamienił się stopniowo w zwój kiszek gumowych,

    że biedna moja kuzynka dniem i nocą nosiła go w poduszkach, nucąc

    nieszczęśliwemu stworzeniu nieskończone kołysanki nocy zimowych? Czy

    może być cośœ smutniejszego niż człowiek zamieniony w kiszkę hegarową? Co

    za rozczarowanie dla rodziców, co za dezorientacja dla ich uczuć, co za

    rozwianie wszystkich nadziei, wiązanych z obiecującym młodzieńcem! A

    jednak wierna miłoœść biednej kuzynki towarzyszyła mu i w tej przemianie.

    • Ach! nie mogę już dłużej, nie mogę tego słuchać! - jęknęła Polda

    przechylając się na krześœle. - Ucisz go, Adelo... Dziewczęta wstały,

    Adela podeszła do ojca i wyciągniętym palcem uczyniła ruch zaznaczający

    łaskotanie. Ojciec stropił się, zamilkł i zaczął, pełen przerażenia,

    cofać się tyłem przed kiwającym się palcem Adeli. Ta szła za nim ciągle,

    grożąc mu jadowicie palcem, i wypierała go krok za krokiem z pokoju.

    Paulina ziewnęła przeciągając się. Obie z Poldą, wsparte o siebie

    ramionami, spojrzały sobie w oczy z uœśmiechem.

    NEMROD

    Cały sierpień owego roku przebawiłem się z małym, kapitalnym

    pieskiem, który pewnego dnia znalazł się na podłodze naszej kuchni,

    niedołężny i piszczący, pachnący jeszcze mlekiem i niemowlęctwem, z nie

    uformowanym, okrągławym, drżącym łebkiem, z łapkami jak u kreta

    rozkraczonymi na boki i z najdelikatniejszą, mięciutką sierścią. Od

    pierwszego wejrzenia zdobyła sobie ta kruszynka życia cały zachwyt, cały

    entuzjazm chłopięcej duszy. Z jakiego nieba spadł tak niespodzianie ten

    ulubieniec bogów, milszy sercu od najpiękniejszych zabawek? Że też

    stare, zgoła nieinteresujące pomywaczki wpadają niekiedy na tak œświetne

    pomysły i przynoszą z przedmieśœcia - o całkiem wczesnej,

    transcendentalnej porannej godzinie - takiego oto pieska do naszej

    kuchni! Ach! było się jeszcze - niestety - nieobecnym, nieurodzonym z

    ciemnego łona snu, a już to szczꜶcie ziœściło się, już czekało na nas,

    niedołężnie leżące na chłodnej podłodze kuchni, nie docenione przez

    Adelę i domowników. Dlaczego nie obudzono mnie wcześœniej! Talerzyk mleka

    na podłodze śœwiadczył o macierzyńskich impulsach Adeli, œświadczył

    niestety także i o chwilach przeszłośœci, dla mnie na zawsze straconej, o

    rozkoszach przybranego macierzyństwa, w których nie brałem udziału. Ale

    przede mną leżała jeszcze cała przyszłoœść. Jakiż bezmiar dośœwiadczeń,

    eksperymentów, odkryć otwierał się teraz! Sekret życia, jego

    najistotniejsza tajemnica sprowadzona do tej prostszej, poręczniejszej i

    zabawkowej formy odsłaniała się tu nienasyconej ciekawośœci. Było to

    nadwyraz interesujące, mieć na własnośœć taką odrobinkę życia, taką

    cząsteczkę wieczystej tajemnicy, w postaci tak zabawnej i nowej,

    budzącej nieskończoną ciekawośœć i respekt sekretny swą obcoœścią,

    niespodzianą transpozycją tego samego wątku życia, który i w nas był, na

    formę od naszej odmienną, zwierzęcą. Zwierzęta! cel nienasyconej

    ciekawośœci, egzemplifikacje zagadki życia, jakby stworzone po to, by

    człowiekowi pokazać człowieka, rozkładając jego bogactwo i komplikację

    na tysiąc kalejdoskopowych możliwośœci, każdą doprowadzoną do jakiegośœ

    paradoksalnego krańca, do jakiejœś wybujałośœci pełnej charakteru.

    Nieobciążone splotem egzotycznych interesów, mącących stosunki

    międzyludzkie, otwierało się serce pełne sympatii dla obcych emanacji

    wiecznego życia, pełne miłosnej współpracującej ciekawośœci, która była

    zamaskowanym głosem samopoznania. Piesek był aksamitny, ciepły i

    pulsujący małym, pospiesznym sercem. Miał dwa miękkie płatki uszu,

    niebieskawe, mętne oczka, różowy pyszczek, do którego można było włożyć

    palec bez żadnego niebezpieczeństwa, łapki delikatne i niewinne, z

    wzruszającą, różową brodaweczką z tyłu, nad stopami przednich nóg.

    Właził nimi do miski z mlekiem, żarłoczny i niecierpliwy, chłepcący

    napój różowym języczkiem, ażeby po nasyceniu się podnieśœć żałośœnie małą

    mordkę z kroplą mleka na brodzie i wycofać się niedołężnie z kąpieli

    mlecznej. Chód jego był niezgrabnym toczeniem się, bokiem na ukos w

    niezdecydowanym kierunku, po linii trochę pijanej i chwiejnej. Dominantą

    jego nastroju była jakaœ nieokreśœlona i zasadnicza żałoœść, sieroctwo i

    bezradnośœć - niezdolnośœć do zapełnienia czymśœ pustki życia pomiędzy

    sensacjami posiłków. Objawiało się to bezplanowośœcią i niekonsekwencją

    ruchów, irracjonalnymi napadami nostalgii z żałosnym skomleniem i

    niemożnośœcią znalezienia sobie miejsca. Nawet jeszcze w głębi snu, w

    którym potrzebę oparcia się i przytulenia zaspokajać musiał używając do

    tego własnej swej osoby, zwiniętej w kłębek drżący - towarzyszyło mu

    poczucie osamotnienia i bezdomnoœści. Ach, życie - młode i wątłe życie,

    wypuszczone z zaufanej ciemnośœci, z przytulnego ciepła łona

    macierzystego w wielki i obcy, śœwietlany śœwiat, jakże kurczy się ono i

    cofa, jak wzdraga się zaakceptować tę imprezę, którą mu proponują -

    pełne awersji i zniechęcenia! Lecz zwolna mały Nemrod (otrzymał był to

    dumne i wojownicze imię) zaczyna smakować w życiu. Wyłączne opanowanie

    obrazem macierzystej prajedni ustępuje urokowi wielośœci. ŒŚwiat zaczyna

    nań nastawiać pułapki: nieznany a czarujący smak różnych pokarmów,

    czworobok porannego słońca na podłodze, na którym tak dobrze jest

    położyć się, ruchy własnych członków, własne łapki, ogonek, figlarnie

    wyzywający do zabawy z samym sobą, pieszczoty ręki ludzkiej, pod którymi

    zwolna dojrzewa pewna swawolnośœć, wesołośœć rozpierająca ciało i rodząca

    potrzebę zgoła nowych, gwałtownych i ryzykownych ruchów - wszystko to

    przekupuje, przekonywa i zachęca do przyjęcia, do pogodzenia się z

    eksperymentem życia. I jeszcze jedno. Nemrod zaczyna rozumieć, że to, co

    mu się tu podsuwa, mimo pozorów nowośœci jest w gruncie rzeczy czymśœ, co

    już było - było wiele razy - nieskończenie wiele razy. Jego ciało

    poznaje sytuacje, wrażenia i przedmioty. W gruncie rzeczy to wszystko

    nie dziwi go zbytnio. W obliczu każdej nowej sytuacji daje nura w swoją

    pamięć, w głęboką pamięć ciała, i szuka omackiem, gorączkowo - i bywa,

    że znajduje w sobie odpowiednią reakcję już gotową: mądrość pokoleń,

    złożoną w jego plazmie, w jego nerwach. Znajduje jakieśœ czyny, decyzje,

    o których sam nie wiedział, że już w nim dojrzały, że czekały na to, by

    wyskoczyć. Sceneria jego młodego życia, kuchnia z wonnymi cebrami, ze

    œścierkami o skomplikowanej i intrygującej woni, z kłapaniem pantofli

    Adeli, z jej hałaśœliwym krzątaniem się - nie straszy go więcej. Przywykł

    uważać ją za swoją domenę, zadomowił się w niej i począł rozwijać w

    stosunku do niej niejasne poczucie przynależnośœci, ojczyzny. Chyba że

    niespodzianie spadał nań kataklizm w postaci szorowania podłogi -

    obalenie praw natury, chlusty ciepłego ługu, podmywające wszystkie

    meble, i groźŸny szurgot szczotek Adeli. Ale niebezpieczeństwo mija,

    szczotka uspokojona i nieruchoma leży cicho w kącie, schnąca podłoga

    pachnie miło mokrym drzewem. Nemrod, przywrócony znowu do swych

    normalnych praw i do swobody na terenie własnym, czuje żywą ochotę

    chwytać zębami stary koc na podłodze i targać nim z całej siły na prawo

    i lewo. Pacyfikacja żywiołów napełnia go niewymowną radośœcią. Wtem staje

    jak wryty: przed nim, o jakie trzy kroki pieskie, posuwa się czarna

    maszkara, potwór sunący szybko na pręcikach wielu pogmatwanych nóg. Do

    głębi wstrząœśnięty Nemrod posuwa wzrokiem za skoœśnym kursem błyszczącego

    owada, śœledząc w napięciu ten płaski, bezgłowy i śœlepy kadłub, niesiony

    niesamowitą ruchliwoœcią pajęczych nóg. Coœ w nim na ten widok wzbiera,

    coœ dojrzewa, pęcznieje, czego sam jeszcze nie rozumie, niby jakiœ gniew

    albo strach, lecz raczej przyjemny i połączony z dreszczem siły,

    samopoczucia, agresywnoœści. I nagle opada na przednie łapki i wyrzuca z

    siebie głos, jeszcze jemu samemu nie znany, obcy, całkiem niepodobny do

    zwykłego kwilenia. Wyrzuca go z siebie raz, i jeszcze raz, i jeszcze,

    cienkim dyszkantem, który się co chwila wykoleja. Ale nadaremnie

    apostrofuje owada w tym nowym, z nagłego natchnienia zrodzonym języku. W

    kategoriach umysłu karakoniego nie ma miejsca na tę tyradę i owad odbywa

    dalej swą skośœną turę ku kątowi pokoju, wœśród ruchów uśœwięconych

    odwiecznym karakonim rytuałem. Wszelako uczucia nienawiśœci nie mają

    jeszcze trwałoœści i mocy w duszy pieska. Nowoobudzona radośœć życia

    przeistacza każde uczucie w wesołośœć. Nemrod szczeka jeszcze, lecz sens

    tego szczekania zmienił się niepostrzeżenie, stało się ono swoją własną

    parodią - pragnąc w gruncie rzeczy wysłowić niewymowną udatnoœść tej

    œświetnej imprezy życia, pełnej pikanterii, niespodzianych dreszczyków i

    point.

    PAN

    W kącie między tylnymi œścianami szop i przybudówek był zaułek

    podwórza, najdalsza, ostatnia odnoga, zamknięta między komorę, wychodek

    i tylną śœcianę kurnika - głucha zatoka, poza którą nie było już wyjśœcia.

    Był to najdalszy przylądek, Gibraltar tego podwórza, bijący rozpaczliwie

    głową w œślepy parkan z poziomych desek, zamykającą i ostateczną œścianę

    tego świata. Spod jego omszonych dyli wyciekała strużka czarnej,

    œśmierdzącej wody, żyła gnijącego, tłustego błota, nigdy nie wysychająca

    • jedyna droga, która poprzez granice parkanu wyprowadzała w œświat. Ale

    rozpacz smrodliwego zaułka tak długo biła głową w tę zaporę, aż

    rozluŸźniła jedną z poziomych, potężnych desek. My, chłopcy, dokonaliœśmy

    reszty i wyważyli, wysunęli ciężką omszałą deskę z osady. Tak zrobiliśœmy

    wyłom, otworzyliœśmy okno na słońce. Stanąwszy nogą na desce, rzuconej

    jak most przez kałużę, mógł więzień podwórza w poziomej pozycji

    przecisnąć się przez szparę, która wypuszczała go w nowy, przewiewny i

    rozległy śœwiat. Był tam wielki, zdziczały stary ogród. Wysokie grusze,

    rozłożyste jabłonie rosły tu z rzadka potężnymi grupami, obsypane

    srebrnym szelestem, kipiącą siatką białawych połysków. Bujna, zmieszana,

    nie koszona trawa pokrywała puszystym kożuchem falisty teren. Były tam

    zwykłe, trawiaste źdźŸbła łąkowe z pierzastymi kitami kłosów; były

    delikatne filigrany dzikich pietruszek i marchwi; pomarszczone i

    szorstkie listki bluszczyków i śœlepych pokrzyw, pachnące miętą;

    łykowate, błyszczące babki, nakrapiane rdzą, wystrzelające kiœćmi

    grubej, czerwonej kaszy. Wszystko to, splątane i puszyste, przepojone

    było łagodnym powietrzem, podbite błękitnym wiatrem i napuszczone

    niebem. Gdy się leżało w trawie, było się przykrytym całą błękitną

    geografią obłoków i płynących kontynentów, oddychało się całą rozległą

    mapą niebios. Od tego obcowania z powietrzem liœście i pędy pokryły się

    delikatnymi włoskami, miękkim nalotem puchu, szorstką szczeciną haczków,

    jak gdyby dla chwytania i zatrzymywania przepływów tlenu. Ten nalot

    delikatny i białawy spokrewniał liœście z atmosferą, dawał im srebrzysty,

    szary połysk fal powietrznych, cienistych zadumań między dwoma błyskami

    słońca. A jedna z tych rośœlin, żółta i pełna mlecznego soku w bladych

    łodygach, nadęta powietrzem, pędziła ze swych pustych pędów już samo

    powietrze, sam puch w kształcie pierzastych kul mleczowych rozsypywanych

    przez powiew i wsiąkających bezgłośnie w błękitną ciszę. Ogród był

    rozległy i rozgałęziony kilku odnogami i miał różne strefy i klimaty. W

    jednej stronie był otwarty, pełen mleka niebios i powietrza, i tam

    podśœcielał niebu co najmiększą, najdelikatniejszą, najpuszystszą zieleń.

    Ale w miarę jak opadał w głąb długiej odnogi i zanurzał się w cień

    między tylną œścianę opuszczonej fabryki wody sodowej, wyraźŸnie

    pochmurniał, stawał się opryskliwy i niedbały, zapuszczał się dziko i

    niechlujnie, srożył się pokrzywami, zjeżał bodiakami, parszywiał

    chwastem wszelkim, aż w samym końcu między œścianami, w szerokiej

    prostokątnej zatoce tracił wszelką miarę i wpadał w szał. Tam to nie był

    już sad, tylko paroksyzm szaleństwa, wybuch wœciekłośœci, cyniczny

    bezwstyd i rozpusta. Tam, rozbestwione, dając upust swej pasji,

    panoszyły się puste, zdziczałe kapusty łopuchów - ogromne wiedŸźmy,

    rozdziewające się w biały dzień ze swych szerokich spódnic, zrzucając je

    z siebie, spódnica za spódnicą, aż ich wzdęte, szelestne, dziurawe

    łachmany oszalałymi płatami grzebały pod sobą kłótliwe to plemię

    bękarcie. A żarłoczne spódnice puchły i rozpychały się, piętrzyły się

    jedne na drugich, rozpierały i nakrywały wzajem, rosnąc razem wzdętą

    masą blach listnych, aż pod niski okap stodoły. Tam to było, gdziem go

    ujrzał jedyny raz w życiu, o nieprzytomnej od żaru godzinie południa.

    Była to chwila, kiedy czas, oszalały i dziki, wyłamuje się z kieratu

    zdarzeń i jak zbiegły włóczęga pędzi z krzykiem na przełaj przez pola.

    Wtedy lato, pozbawione kontroli, rośœnie bez miary i rachuby na całej

    przestrzeni, rośœnie z dzikim impetem na wszystkich punktach, w

    dwójnasób, w trójnasób, w inny jakiœ, wyrodny czas, w nieznaną dymensję,

    w obłęd. O tej godzinie opanowywał mnie szał łowienia motyli, pasja

    śœcigania tych migocących plamek, tych błędnych, białych płatków,

    trzęsących się w rozognionym powietrzu niedołężnym gzygzakiem. I

    zdarzyło się wówczas, że któraśœ z tych jaskrawych plamek rozpadła się w

    locie na dwie, potem na trzy - i ten drgający, oœślepiająco biały

    trójpunkt wiódł mnie, jak błędny ognik, przez szał bodiaków, palących

    się w słońcu. Dopiero na granicy łopuchów zatrzymałem się, nie śœmiejąc

    się pogrążyć w to głuche zapadlisko. Wtedy nagle ujrzałem go. Zanurzony

    po pachy w łopuchach, kucał przede mną. Widziałem jego grube bary w

    brudnej koszuli i niechlujny strzęp surduta. Przyczajony jak do skoku,

    siedział tak - z barami jakby wielkim ciężarem zgarbionymi. Ciało jego

    dyszało z natężenia, a z miedzianej, błyszczącej w słońcu twarzy lał się

    pot. Nieruchomy, zdawał się ciężko pracować, mocować się bez ruchu z

    jakimœ ogromnym brzemieniem. Stałem, przygwożdżony jego wzrokiem, który

    mnie ujął jakby w kleszcze. Była to twarz włóczęgi lub pijaka. Wiecheć

    brudnych kłaków wichrzył się nad czołem wysokim i wypukłym jak buła

    kamienna, utoczona przez rzekę. Ale czoło to było skręcone w głębokie

    bruzdy. Nie wiadomo, czy ból, czy palący żar słońca, czy nadludzkie

    natężenie wkręciło się tak w tę twarz i napięło rysy do pęknięcia.

    Czarne oczy wbiły się we mnie z natężeniem najwyższej rozpaczy czy bólu.

    Te oczy patrzyły na mnie i nie patrzyły, widziały mnie i nie widziały

    wcale. Były to pękające gałki, wytężone najwyższym uniesieniem bólu albo

    dziką rozkoszą natchnienia. I nagle z tych rysów, naciągniętych do

    pęknięcia, wyboczył się jakiœś straszny, załamany cierpieniem grymas i

    ten grymas rósł, brał w siebie tamten obłęd i natchnienie, pęczniał nim,

    wybaczał się coraz bardziej, aż wyłamał się ryczącym, charczącym kaszlem

    śœmiechu. Do głębi wstrząśœnięty, widziałem, jak hucząc śœmiechem z

    potężnych piersi, dźŸwignął się powoli z kucek i zgarbiony jak goryl, z

    rękoma w opadających łachmanach spodni, uciekał, człapiąc przez łopocące

    blachy łopuchów, wielkimi skokami - Pan bez fletu, cofający się w

    popłochu do swych ojczystych kniei.

    PAN KAROL

    Po południu w sobotę mój wuj, Karol, wdowiec słomiany,

    wybierał się pieszo do letniska, oddalonego o godzinę drogi od miasta,

    do żony i dzieci, które tam na wywczasach bawiły. Od czasu wyjazdu żony

    mieszkanie było nie sprzątane, łóżko nie zaśœcielane nigdy. Pan Karol

    przychodził do mieszkania późŸną nocą, sponiewierany, spustoszony przez

    nocne pohulanki, przez które go wlokły te dni upalne i puste. Zmięta,

    chłodna, dziko rozrzucona pośœciel była dlań wówczas jakąœś błogą

    przystanią, wyspą zbawczą, do której przypadał ostatkiem sił jak

    rozbitek, miotany wiele dni i nocy przez wzburzone morze. Omackiem, w

    ciemności zapadał się gdzieśœ między białawe chmury, pasma i zwały

    chłodnego pierza i spał tak w niewiadomym kierunku, na wspak, głową na

    dół, wbity ciemieniem w puszysty miąższ pośœcieli, jak gdyby chciał we

    œśnie przewiercić, przewędrować na wskrośœ te rosnące nocą, potężne masywy

    pierzyn. Walczył we śœnie z tą pośœcielą, jak pływak z wodą, ugniatał ją i

    miesił ciałem, jak ogromną dzieżę ciasta, w którą się zapadał, i budził

    się o szarym œświcie zdyszany, oblany potem, wyrzucony na brzeg tego

    stosu poœścieli, którego zmóc nie mógł w ciężkich zapasach nocnych. Tak

    na wpół wyrzucony z toni snu, wisiał przez chwilę nieprzytomny na

    krawędzi nocy, chwytając piersiami powietrze, a pośœciel rosła dokoła

    niego, puchła i nakisała - i zarastała go znowu zwałem ciężkiego,

    białawego ciasta. Spał tak do póŸźnego przedpołudnia, podczas gdy

    poduszki układały się w wielką, białą, płaską równinę, po której

    wędrował uspokojony sen jego. Tymi białymi goœścińcami powracał powoli do

    siebie, do dnia, do jawy - i wreszcie otwierał oczy, jak śœpiący pasażer,

    gdy pociąg zatrzymuje się na stacji. W pokoju panował odstały półmrok z

    osadem wielu dni samotnoœści i ciszy. Tylko okno kipiało od rannego

    rojowiska much i story płonęły jaskrawo. Pan Karol wyziewał ze swego

    ciała, z głębi jam cielesnych, resztki dnia wczorajszego. To ziewanie

    chwytało go tak konwulsyjnie, jak gdyby chciało go odwrócić na nice. Tak

    wyrzucał z siebie ten piasek, te ciężary - nie strawione restancje dnia

    wczorajszego. Ulżywszy sobie w ten sposób, i swobodniejszy, wciągał do

    notesu wydatki, kalkulował, obliczał i marzył. Potem leżał długo

    nieruchomy, z szklanymi oczyma, które były koloru wody, wypukłe i

    wilgotne. W wodnistym półmroku pokoju, rozjaśœnionym refleksem dnia

    upalnego za storami, oczy jego jak maleńkie lusterka odbijały wszystkie

    błyszczące przedmioty: białe plamy słońca w szparach okna, złoty

    prostokąt stor, i powtarzały, jak kropla wody, cały pokój z ciszą

    dywanów i pustych krzeseł. Tymczasem dzień za storami huczał coraz

    płomienniej bzykaniem much oszalałych od słońca. Okno nie mogło

    pomieœścić tego białego pożaru i story omdlewały od jasnych falowań.

    Wtedy wywlekał się z pośœcieli i siedział jeszcze jakiœ czas na łóżku,

    stękając bezwiednie. Jego trzydziestokilkoletnie ciało zaczynało

    skłaniać się do korpulencji. W tym organizmie, nabrzmiewającym

    tłuszczem, znękanym od nadużyć płciowych, ale wciąż wzbierającym bujnymi

    sokami, zdawał się teraz zwolna dojrzewać w tej ciszy jego przyszły los.

    Gdy tak siedział w bezmyśœlnym, wegetatywnym osłupieniu, cały zamieniony

    w krążenie, w respirację, w głębokie pulsowanie soków, rosła w głębi

    jego ciała, spoconego i pokrytego włosem w rozlicznych miejscach, jakaœś

    nieświadoma, nie sformułowana przyszłoœść, niby potworna narośœl,

    wyrastająca fantastycznie w nieznaną dymensję. Nie przerażał się jej,

    gdyż czuł już swoją tożsamoœć z tym niewiadomym a ogromnym, które miało

    nadejśœć, i rósł razem z nim bez sprzeciwu, w dziwnej zgodzie, zdrętwiały

    spokojną grozą, odpoznając przyszłego siebie w tych kolosalnych

    wykwitach, w tych fantastycznych spiętrzeniach, które przed jego

    wzrokiem wewnętrznym dojrzewały. Jedno jego oko lekko wtedy zbaczało na

    zewnątrz, jak gdyby odchodziło w inny wymiar. Potem z tych bezmyśœlnych

    otumanieni z tych zatraconych dali powracał znów do siebie i do chwili;

    widział swe stopy na dywanie, tłuste i delikatne jak u kobiety, i powoli

    wyjmował złote spinki z mankietów dziennej koszuli. Potem szedł do

    kuchni i znajdował tam w cienistym kącie wiaderko z wodą, krążek

    cichego, czujnego zwierciadła, które nań tam czekało - jedyna żywa i

    wiedząca istota w tym pustym mieszkaniu. Nalewał do miednicy wody i

    kosztował skórą jej młodej i odstałej, słodkawej mokroœści. Długo i

    starannie robił toaletę, nie spiesząc się i włączając pauzy między

    poszczególne manipulacje. To mieszkanie, puste i zapuszczone, nie

    uznawało go, te meble i śœciany śœledziły za nim z milczącą krytyką. Czuł

    się, wchodząc w ich ciszę, jak intruz w tym podwodnym, zatopionym

    królestwie, w którym płynął inny, odrębny czas. Otwierając własne

    szuflady, miał uczucie złodzieja i chodził mimo woli na palcach, bojąc

    się obudzić hałaœśliwe i nadmierne echo, czekające drażliwie na

    najlżejszą przyczynę, by wybuchnąć. A gdy wreszcie, idąc cicho od szafy

    do szafy, znajdował kawałek po kawałku wszystko potrzebne i kończył

    toaletę wśœród tych mebli, które tolerowały go w milczeniu, z nieobecną

    miną, i wreszcie był gotów, to stojąc na odejœściu z kapeluszem w ręku,

    czuł się zażenowany, że i w ostatniej chwili nie mógł znaleźŸć słowa,

    które by rozwiązało to wrogie milczenie, i odchodził ku drzwiom

    zrezygnowany, zwolna, ze spuszczoną głową - gdy w przeciwną stronę

    oddalał się tymczasem bez pośœpiechu - w głąb zwierciadła - ktośœ

    odwrócony na zawsze plecami - przez pustą amfiladę pokojów, które nie

    istniały.

    SKLEPY CYNAMONOWE

    W okresie najkrótszych, sennych dni zimowych, ujętych

    z obu stron, od poranku i od wieczora, w futrzane krawędzie zmierzchów,

    gdy miasto rozgałęziało się coraz głębiej w labirynty zimowych nocy, z

    trudem przywoływane przez krótki śœwit do opamiętania, do powrotu -

    ojciec mój był już zatracony, zaprzedany, zaprzysiężony tamtej sferze.

    Twarz jego i głowa zarastały wówczas bujnie i dziko siwym włosem,

    sterczącym nieregularnie wiechciami, szczecinami, długimi pędzlami,

    strzelającymi z brodawek, z brwi, z dziurek od nosa - co nadawało jego

    fizjonomii wygląd starego, nastroszonego lisa. Węch jego i słuch

    zaostrzał się niepomiernie i znać było po grze jego milczącej i napiętej

    twarzy, że za pośœrednictwem tych zmysłów pozostaje on w ciągłym

    kontakcie z niewidzialnym œświatem ciemnych zakamarków, dziur mysich,

    zmurszałych przestrzeni pustych pod podłogą i kanałów kominowych.

    Wszystkie chroboty, trzaski nocne, tajne, skrzypiące życie podłogi miały

    w nim nieomylnego i czujnego dostrzegacza, szpiega i współspiskowca.

    Absorbowało go to w tym stopniu, że pogrążał się zupełnie w tej

    niedostępnej dla nas sferze, z której nie próbował zdawać nam sprawy.

    Nieraz musiał strzepywać palcami i œśmiać się cicho do siebie samego, gdy

    te wybryki niewidzialnej sfery stawały się zbyt absurdalne; porozumiewał

    się wówczas spojrzeniem z naszym kotem, który również wtajemniczony w

    ten œświat, podnosił swą cyniczną, zimną, porysowaną pręgami twarz,

    mrużąc z nudów i obojętnoœci skośne szparki oczu. Zdarzało się podczas

    obiadu, że wśœród jedzenia odkładał nagle nóż i widelec i z serwetą

    zawiązaną pod szyją podnosił się kocim ruchem, skradał na brzuśœcach

    palców do drzwi sąsiedniego, pustego pokoju i z największą ostrożnośœcią

    zaglądał przez dziurkę od klucza. Potem wracał do stołu, jakby

    zawstydzony, z zakłopotanym uśœmiechem, wśród mruknięć i niewyraŸźnych

    mamrotań, odnoszących się do wewnętrznego monologu, w którym był

    pogrążony. Ażeby mu sprawić pewną dystrakcję i oderwać go od

    chorobliwych dociekań, wyciągała go matka na wieczorne spacery, na które

    szedł, milcząc, bez oporu, ale i bez przekonania, roztargniony i

    nieobecny duchem. Raz nawet poszliœśmy do teatru. ZnaleŸźliœśmy się znowu w

    tej wielkiej, źŸle oœświetlonej i brudnej sali, pełnej sennego gwaru

    ludzkiego i bezładnego zamętu. Ale gdy przebrnęliśmy przez ciżbę ludzką,

    wynurzyła się przed nami olbrzymia bladoniebieska kurtyna, jak niebo

    jakiegośœ innego firmamentu. Wielkie, malowane maski różowe, z wydętymi

    policzkami, nurzały się w ogromnym płóciennym przestworzu. To sztuczne

    niebo szerzyło się i płynęło wzdłuż i w poprzek, wzbierając ogromnym

    tchem patosu i wielkich gestów, atmosferą tego śœwiata sztucznego i

    pełnego blasku, który budował się tam, na dudniących rusztowaniach

    sceny. Dreszcz płynący przez wielkie oblicze tego nieba, oddech

    ogromnego płótna, od którego rosły i ożywały maski, zdradzał

    iluzorycznośœć tego firmamentu, sprawiał to drganie rzeczywistośœci, które

    w chwilach metafizycznych odczuwamy jako migotanie tajemnicy. Maski

    trzepotały czerwonymi powiekami, kolorowe wargi szeptały coœś bezgłoœśnie

    i wiedziałem, że przyjdzie chwila, kiedy napięcie tajemnicy dojdzie do

    zenitu i wtedy wezbrane niebo kurtyny pęknie naprawdę, uniesie się i

    ukaże rzeczy niesłychane i olœśniewające. Lecz nie było mi dane doczekać

    tej chwili, albowiem tymczasem ojciec zaczął zdradzać pewne oznaki

    zaniepokojenia, chwytał się za kieszenie i wreszcie ośœwiadczył, że

    zapomniał portfelu z pieniędzmi i ważnymi dokumentami. Po krótkiej

    naradzie z matką, w której uczciwośœć Adeli została poddana pospiesznej,

    ryczałtowej ocenie, zaproponowano mi, żebym wyruszył do domu na

    poszukiwanie portfelu. Zdaniem matki do rozpoczęcia widowiska było

    jeszcze wiele czasu i przy mojej zwinnośœci mogłem na czas powrócić.

    Wyszedłem w noc zimową, kolorową od iluminacji nieba. Była to jedna z

    tych jasnych nocy, w których firmament gwiezdny jest tak rozległy i

    rozgałęziony, jakby rozpadł się, rozłamał i podzielił na labirynt

    odrębnych niebios, wystarczających do obdzielenia całego miesiąca nocy

    zimowych i do nakrycia swymi srebrnymi i malowanymi kloszami wszystkich

    ich nocnych zjawisk, przygód, awantur i karnawałów. Jest lekkomyśœlnośœcią

    nie do darowania wysyłać w taką noc młodego chłopca z misją ważną i

    pilną, albowiem w jej p󳶜wietle zwielokrotniają się, plączą i

    wymieniają jedne z drugimi ulice. Otwierają się w głębi miasta, żeby tak

    rzec, ulice podwójne, ulice sobowtóry, ulice kłamliwe i zwodne.

    Oczarowana i zmylona wyobraźŸnia wytwarza złudne plany miasta, rzekomo

    dawno znane i wiadome, w których te ulice mają swe miejsce i nazwę, a

    noc w niewyczerpanej swej płodnośœci nie ma nic lepszego do roboty, jak

    dostarczać wciąż nowych i urojonych konfiguracji. Te kuszenia nocy

    zimowych zaczynają się zazwyczaj niewinnie od chętki skrócenia sobie

    drogi, użycia niezwykłego lub prędszego przejśœcia. Powstają ponętne

    kombinacje przecięcia zawiłej wędrówki jakąśœ nie wypróbowaną przecznicą.

    Ale tym razem zaczęło się inaczej. Uszedłszy parę kroków, spostrzegłem,

    że jestem bez płaszcza. Chciałem zawrócić, lecz po chwili wydało mi się

    to niepotrzebną stratą czasu, gdyż noc nie była wcale zimna, przeciwnie

    • pożyłkowana strugami dziwnego ciepła, tchnieniami jakiejśœ fałszywej

    wiosny. ڌnieg skurczył się w baranki białe, w niewinne i słodkie runo,

    które pachniało fiołkami. W takie same baranki rozpuśœciło się niebo, w

    którym księżyc dwoił się i troił, demonstrując w tym zwielokrotnieniu

    wszystkie swe fazy i pozycje. Niebo obnażało tego dnia wewnętrzną swą

    konstrukcję w wielu jakby anatomicznych preparatach, pokazujących

    spirale i słoje śœwiatła, przekroje seledynowych brył nocy, plazmę

    przestworzy, tkankę rojeń nocnych. W taką noc nie podobna iœść Podwalem

    ani żadną inną z ciemnych ulic, które są odwrotną stroną, niejako

    podszewką czterech linij rynku, i nie przypomnieć sobie, że o tej późŸnej

    porze bywają czasem jeszcze otwarte niektóre z owych osobliwych a tyle

    nęcących sklepów, o których zapomina się w dnie zwyczajne. Nazywam je

    sklepami cynamonowymi dla ciemnych boazeryj tej barwy, którymi są

    wyłożone. Te prawdziwie szlachetne handle, w późŸną noc otwarte, były

    zawsze przedmiotem moich gorących marzeń. Słabo ośœwietlone, ciemne i

    uroczyste ich wnętrza pachniały głębokim zapachem farb, laku, kadzidła,

    aromatem dalekich krajów i rzadkich materiałów. Mogłeœś tam znaleŸźć ognie

    bengalskie, szkatułki czarodziejskie, marki krajów dawno zaginionych,

    chińskie odbijanki, indygo, kalafonium z Malabaru, jaja owadów

    egzotycznych, papug, tukanów, żywe salamandry i bazyliszki, korzeń

    Mandragory, norymberskie mechanizmy, homunculusy w doniczkach,

    mikroskopy i lunety, a nade wszystko rzadkie i osobliwe książki, stare

    folianty pełne przedziwnych rycin i oszołamiających historyj. Pamiętam

    tych starych i pełnych godnośœci kupców, którzy obsługiwali klientów ze

    spuszczonymi oczyma, w dyskretnym milczeniu, i pełni byli mądrośœci i

    wyrozumienia dla ich najtajniejszych życzeń. Ale nade wszystko była tam

    jedna księgarnia, w której raz oglądałem rzadkie i zakazane druki,

    publikacje tajnych klubów, zdejmując zasłonę z tajemnic dręczących i

    upojnych. Tak rzadko zdarzała się sposobnośœć odwiedzania tych sklepów -

    i w dodatku z małą, lecz wystarczającą sumą pieniędzy w kieszeni. Nie

    można było pominąć tej okazji mimo ważnośœci misji powierzonej naszej

    gorliwośœci. Trzeba się było zapuœścić według mego obliczenia w boczną

    uliczkę, minąć dwie albo trzy przecznice, ażeby osiągnąć ulicę nocnych

    sklepów. To oddalało mnie od celu, ale można było nadrobić spóźŸnienie,

    wracając drogą na Żupy Solne. Uskrzydlony pragnieniem zwiedzenia sklepów

    cynamonowych, skręciłem w wiadomą mi ulicę i leciałem więcej, aniżeli

    szedłem, bacząc, by nie zmylić drogi. Tak minąłem już trzecią czy

    czwartą przecznicę, a upragnionej ulicy wciąż nie było. W dodatku nawet

    konfiguracja ulic nie odpowiadała oczekiwanemu obrazowi. Sklepów ani

    śœladu. Szedłem ulicą, której domy nie miały nigdzie bramy wchodowej,

    tylko okna szczelnie zamknięte, śœlepe odblaskiem księżyca. Po drugiej

    stronie tych domów musi prowadzić właśœciwa ulica, od której te domy są

    dostępne - myśœlałem sobie. Z niepokojem przyspieszałem kroku, rezygnując

    w duchu z myśœli zwiedzenia sklepów. Byle tylko wydostać się stąd prędko

    w znane okolice miasta. Zbliżałem się do wylotu, pełen niepokoju, gdzie

    też ona mnie wyprowadzi. Wyszedłem na szeroki, rzadko zabudowany

    gośœciniec, bardzo długi i prosty. Owiał mnie od razu oddech szerokiej

    przestrzeni. Stały tam przy ulicy albo w głębi ogrodów malownicze wille,

    ozdobne budynki bogaczy. W przerwach między nimi widniały parki i mury

    sadów. Obraz przypominał z daleka ulicę Leszniańską w jej dolnych i

    rzadko zwiedzanych okolicach. ڌwiatło księżyca, rozpuszczone w

    tysiącznych barankach, w łuskach srebrnych na niebie, było blade i tak

    jasne jak w dzień - tylko parki i ogrody czerniały w tym srebrnym

    krajobrazie. Przyjrzawszy się bacznie jednemu z budynków, doszedłem do

    przekonania, że mam przed sobą tylną i nigdy nie widzianą stronę gmachu

    gimnazjalnego. Właśœnie dochodziłem do bramy, która ku memu zdziwieniu

    była otwarta, sień ośœwietlona. Wszedłem i znalazłem się na czerwonym

    chodniku korytarza. Miałem nadzieję, że zdołam nie spostrzeżony

    przekraśœć się przez budynek i wyjśœć przednią bramą, skracając sobie

    znakomicie drogę. Przypomniałem sobie, że o tej późŸnej godzinie musi się

    w sali profesora Arendta odbywać jedna z lekcyj nadobowiązkowych,

    prowadzona w późną noc, na które zbieraliœśmy się zimową porą, płonąc

    szlachetnym zapałem do ćwiczeń rysunkowych, jakim natchnął nas ten

    znakomity nauczyciel. Mała gromadka pilnych gubiła się prawie w wielkiej

    ciemnej sali, na której œścianach ogromniały i łamały się cienie naszych

    głów, rzucane od dwóch małych śœwieczek płonących w szyjkach butelek.

    Prawdę mówiąc, niewieleśœmy podczas tych godzin rysowali i profesor nie

    stawiał zbyt śœcisłych wymagań. Niektórzy przynosili sobie z domu

    poduszki i układali się na ławkach do powierzchownej drzemki. I tylko

    najpilniejsi rysowali pod samą œświecą, w złotym kręgu jej blasku.

    Czekaliœśmy zazwyczaj długo na przyjœście profesora, nudząc się wśœród

    sennych rozmów. Wreszcie otwierały się drzwi jego pokoju i wchodził -

    mały, z piękną brodą, pełen ezoterycznych uśœmiechów, dyskretnych

    przemilczeń i aromatu tajemnicy. Szybko zaciskał za sobą drzwi gabinetu,

    przez które w momencie otworzenia tłoczyła się za jego głową ciżba

    gipsowych cieni, fragmentów klasycznych, bolesnych Niobid, Danaid i

    Tantalidów, cały smutny i jałowy Olimp, więdnący od lat w tym muzeum

    gipsów. Zmierzch tego pokoju mętniał i za dnia i przelewał się sennie od

    gipsowych marzeń, pustych spojrzeń, blednących owali i zamyœśleń

    odchodzących w nicośœć. Lubiliśœmy nieraz podsłuchiwać pod drzwiami -

    ciszy, pełnej westchnień i szeptów tego kruszejącego w pajęczynach

    rumowiska, tego rozkładającego się w nudzie i monotonii zmierzchu bogów.

    Profesor przechadzał się dostojnie, pełen namaszczenia, wzdłuż pustych

    ławek, wśœród których rozrzuceni małymi grupkami, rysowaliœśmy cośœ w

    szarym odblasku nocy zimowej. Było zacisznie i sennie. Gdzieniegdzie

    koledzy moi układali się do snu. ڌwieczki powoli dogasały w butelkach.

    Profesor pogrążał się w głęboką witrynę, pełną starych foliałów,

    staromodnych ilustracyj, sztychów i druków. Pokazywał nam wśœród

    ezoterycznych gestów stare litografie wieczornych pejzaży, gęstwiny

    nocne, aleje zimowych parków, czerniejące na białych drogach

    księżycowych. Wśœród sennych rozmów upływał niespostrzeżenie czas i biegł

    nierównomiernie, robiąc niejako węzły w upływie godzin, połykając kędyśœ

    całe puste interwały trwania, Niespostrzeżenie, bez przejśœcia,

    odnajdywaliœśmy naszą czeredę już w drodze powrotnej na białej od śœniegu

    œścieżce szpaleru, flankowanej czarną, suchą gęstwiną krzaków. Szliœśmy

    wzdłuż tego włochatego brzegu ciemnośœci, ocierając się o niedŸwiedzie

    futro krzaków, trzaskających pod naszymi nogami w jasną noc

    bezksiężycową, w mleczny, fałszywy dzień, daleko po północy. Rozprószona

    biel tego śœwiatła, mżąca ze śœniegu, z bladego powietrza, z mlecznych

    przestworzy, była jak szary papier sztychu, na którym głęboką czernią

    plątały się kreski i szrafirunki gęstych zarośœli. Noc powtarzała teraz

    głęboko po północy te serie nokturnów, sztychów nocnych profesora

    Arendta, kontynuowała jego fantazje. W tej czarnej gęstwinie parku, we

    włochatej sierśœci zarośœli, w masie kruchego chrustu były miejscami

    nisze, gniazda najgłębszej puszystej czarnoœci, pełne plątaniny,

    sekretnych gestów, bezładnej rozmowy na migi. Było w tych gniazdach

    zacisznie i ciepło. Siadaliœśmy tam na letnim miękkim œśniegu w naszych

    włochatych płaszczach, zajadając orzechy, których pełna była leszczynowa

    ta gęstwina w ową wiosenną zimę. Przez zarośœla przewijały się bezgłośœnie

    kuny, łasice i ichneumony, futrzane, węszące zwierzątka, œśmierdzące

    kożuchem, wydłużone, na niskich łapkach. Podejrzewaliœmy, że były między

    nimi okazy gabinetu szkolnego, które choć wypatroszone i łysiejące,

    uczuwały w tę białą noc w swym pustym wnętrzu głos starego instynktu,

    głos rui, i wracały do matecznika na krótki, złudny żywot. Ale powoli

    fosforescencja wiosennego śœniegu mętniała i gasła i nadchodziła czarna i

    gęsta oćma przed œświtem. Niektórzy z nas zasypiali w ciepłym œśniegu,

    inni domacywali się w gęstwinie bram swych domów, wchodzili omackiem do

    ciemnych wnętrzy, w sen rodziców i braci, w dalszy ciąg głębokiego

    chrapania, które doganiali na swych spóźŸnionych drogach. Te nocne seanse

    pełne były dla mnie tajemnego uroku, nie mogłem i teraz pominąć

    sposobnośœci, by nie zaglądnąć na moment do sali rysunkowej,

    postanawiając, że nie pozwolę się tam zatrzymać dłużej nad krótką

    chwilkę. Ale wstępując po tylnych, cedrowych schodach, pełnych

    dźwięcznego rezonansu, poznałem, że znajduję się w obcej, nigdy nie

    widzianej stronie gmachu. Najlżejszy szmer nie przerywał tu solennej

    ciszy. Korytarze były w tym skrzydle obszerniejsze, wysłane pluszowym

    dywanem i pełne wytwornośœci. Małe, ciemno płonące lampy śœwieciły na ich

    zagięciach. Minąwszy jedno takie kolano, znalazłem się na korytarzu

    jeszcze większym, strojnym w przepych pałacowy. Jedna jego śœciana

    otwierała się szerokimi, szklanymi arkadami do wnętrza mieszkania.

    Zaczynała się tu przed oczyma długa amfilada pokojów, biegnących w głąb

    i urządzonych z olœśniewającą wspaniałoœścią. Szpalerem obić jedwabnych,

    luster złoconych, kosztownych mebli i kryształowych pająków biegł wzrok

    w puszysty miąższ tych zbytkownych wnętrzy, pełnych kolorowego wirowania

    i migotliwych arabesek, plączących się girland i pączkujących kwiatów.

    Głęboka cisza tych pustych salonów pełna była tylko tajnych spojrzeń,

    które oddawały sobie zwierciadła, i popłochu arabesek, biegnących wysoko

    fryzami wzdłuż œścian i gubiących się w sztukateriach białych sufitów. Z

    podziwem i czcią stałem przed tym przepychem, domyśœlałem się, że nocna

    moja eskapada zaprowadziła mnie niespodzianie w skrzydło dyrektora,

    przed jego prywatne mieszkanie. Stałem przygwożdżony ciekawoœścią, z

    bijącym sercem, gotów do ucieczki za najlżejszym szmerem. Jakże mógłbym,

    przyłapany, usprawiedliwić to moje nocne szpiegowanie, moje zuchwałe

    wśœcibstwo? W którymœ z głębokich pluszowych foteli mogła, nie

    dostrzeżona i cicha, siedzieć córeczka dyrektora i podnieśœć nagle na

    mnie oczy znad książki - czarne, sybilińskie, spokojne oczy, których

    spojrzenia nikt z nas wytrzymać nie umiał. Ale cofnąć się w połowie

    drogi, nie dokonawszy powziętego planu, poczytałbym był sobie za

    tchórzostwo. Zresztą głęboka cisza panowała dookoła w pełnych przepychu

    wnętrzach, ośœwietlonych przyćmionym œświatłem nie okreśœlonej pory. Przez

    arkady korytarza widziałem na drugim końcu wielkiego salonu duże,

    oszklone drzwi, prowadzące na taras. Było tak cicho wokoło, że nabrałem

    odwagi. Nie wydawało mi się to połączone ze zbyt wielkim ryzykiem, zejśœć

    z paru stopni, prowadzących do poziomu sali, w kilku susach przebiegnąć

    wielki, kosztowny dywan i znaleŸźć się na tarasie, z którego bez trudu

    dostać się mogłem na dobrze mi znaną ulicę. Uczyniłem tak. Zeszedłszy na

    parkiety salonu, pod wielkie palmy, wystrzelające tam z wazonów aż do

    arabesek sufitu, spostrzegłem, że znajduję się już właśœciwie na gruncie

    neutralnym, gdyż salon nie miał wcale przedniej śœciany. Był on rodzajem

    wielkiej loggii, łączącej się przy pomocy paru stopni z placem miejskim.

    Była to niejako odnoga tego placu i niektóre meble stały już na bruku.

    Zbiegłem z kilku kamiennych schodów i znalazłem się znów na ulicy.

    Konstelacje stały już stromo na głowie, wszystkie gwiazdy przekręciły

    się na drugą stronę, ale księżyc, zagrzebany w pierzyny obłoczków, które

    rozœświetlał swą niewidzialną obecnoœścią, zdawał się mieć przed sobą

    jeszcze nieskończoną drogę i, zatopiony w swych zawiłych procederach

    niebieskich, nie myśœlał o śœwicie. Na ulicy czerniało kilka dorożek,

    rozjechanych i rozklekotanych jak kalekie, drzemiące kraby czy karakony.

    WoźŸnica nachylił się z wysokiego kozła. Miał twarz drobną, czerwoną i

    dobroduszną. - Pojedziemy, paniczu? - zapytał. Powóz zadygotał we

    wszystkich stawach i przegubach swego wieloczłonkowego ciała i ruszył na

    lekkich obręczach. Ale kto w taką noc powierza się kaprysom

    nieobliczalnego dorożkarza? Wśœród klekotu szprych, wśœród dudnienia pudła

    i budy nie mogłem porozumieć się z nim co do celu drogi. Kiwał na

    wszystko niedbale i pobłażliwie głową i podśœpiewywał sobie, jadąc drogą

    okrężną przez miasto. Przed jakimœś szynkiem stała grupa dorożkarzy,

    kiwając nań przyjaźŸnie rękami. Odpowiedział im coœś radośœnie, po czym nie

    zatrzymując pojazdu, rzucił mi lejce na kolana, spuśœcił się z kozła i

    przyłączył do gromady kolegów. Koń, stary mądry koń dorożkarski,

    oglądnął się pobieżnie i pojechał dalej jednostajnym, dorożkarskim

    kłusem. Właœciwie koń ten budził zaufanie - wydawał się mądrzejszy od

    woźŸnicy. Ale powozić nie umiałem - trzeba się było zdać na jego wolę.

    Wjechaliœśmy na podmiejską ulicę ujętą z obu stron w ogrody. Ogrody te

    przechodziły zwolna, w miarę posuwania się, w parki wielkodrzewne, a te

    w lasy. Nie zapomnę nigdy tej jazdy œświetlistej w najjaśœniejszą noc

    zimową. Kolorowa mapa niebios wyogromniała w kopułę niezmierną, na

    której spiętrzyły się fantastyczne lądy, oceany i morza, porysowane

    liniami wirów i prądów gwiezdnych, œświetlistymi liniami geografii

    niebieskiej. Powietrze stało się lekkie do oddychania i œświetlane jak

    gaza srebrna. Pachniało fiołkami. Spod wełnianego jak białe karakuły

    œśniegu wychylały się anemony drżące, z iskrą œświatła księżycowego w

    delikatnym kielichu. Las cały zdawał się iluminować tysiącznymi

    œświatłami, gwiazdami, które rzęsiœście ronił grudniowy firmament.

    Powietrze dyszało jakąœ tajną wiosną, niewypowiedzianą czystośœcią œśniegu

    i fiołków. Wjechaliœśmy w teren pagórkowaty. Linie wzgórzy, włochatych

    nagimi rózgami drzew, podnosiły się jak błogie westchnienia w niebo.

    Ujrzałem na tych szcz궜liwych zboczach całe grupy wędrowców,

    zbierających wœród mchu i krzaków opadłe i mokre od œśniegu gwiazdy.

    Droga stała się stroma, koń pośœlizgiwał się i z trudem ciągnął pojazd,

    grający wszystkimi przegubami. Byłem szcz궜liwy. Pierśœ moja wchłaniała

    tę błogą wiosnę powietrza, œświeżoœść gwiazd i œśniegu. Przed piersią konia

    zbierał się wał białej piany œśnieżnej, coraz wyższy i wyższy. Z trudem

    przekopywał się koń przez czystą i œświeżą jego masę. Wreszcie ustał.

    Wyszedłem z dorożki. Dyszał ciężko ze zwieszoną głową. Przytuliłem jego

    łeb do piersi, w jego wielkich czarnych oczach lœśniły łzy. Wtedy

    ujrzałem na jego brzuchu okrągłą czarną ranę. - Dlaczego mi nie

    powiedziałeśœ? - szepnąłem ze łzami. - Drogi mój - to dla ciebie - rzekł

    i stał się bardzo mały, jak konik z drzewa. Opuśœciłem go. Czułem się

    dziwnie lekki i szcz궜liwy. Zastanawiałem się, czy czekać na małą

    kolejkę lokalną, która tu zajeżdżała, czy też pieszo wrócić do miasta.

    Zacząłem schodzić stromą serpentyną wśœród lasu, początkowo idąc krokiem

    lekkim, elastycznym, potem, nabierając rozpędu, przeszedłem w posuwisty

    szcz궜liwy bieg, który zmienił się wnet w jazdę jak na nartach. Mogłem

    dowoli regulować szybkośœć, kierować jazdą przy pomocy lekkich zwrotów

    ciała. W pobliżu miasta zahamowałem ten bieg tryumfalny, zmieniając go

    na przyzwoity krok spacerowy. Księżyc stał jeszcze ciągle wysoko.

    Transformacje nieba, metamorfozy jego wielokrotnych sklepień w coraz to

    kunsztowniejsze konfiguracje nie miały końca. Jak srebrne astrolabium

    otwierało niebo w tę noc czarodziejską mechanizm wnętrza i ukazywało w

    nieskończonych ewolucjach złocistą matematykę swych kół i trybów. Na

    rynku spotkałem ludzi zażywających przechadzki. Wszyscy, oczarowani

    widowiskiem tej nocy, mieli twarze wzniesione i srebrne od magii nieba.

    Troska o portfel opuœściła mnie zupełnie. Ojciec, pogrążony w swych

    dziwactwach, zapewne zapomniał już o zgubie, o matkę nie dbałem. W taką

    noc, jedyną w roku, przychodzą szcz궜liwe myœśli, natchnienia, wieszcze

    tknięcia palca bożego. Pełen pomysłów i inspiracji, chciałem skierować

    się do domu, gdy zaszli mi drogę koledzy z książkami pod pachą. Zbyt

    wcześœnie wyszli do szkoły, obudzeni jasnośœcią tej nocy, która nie

    chciała się skończyć. Poszliœmy gromadą na spacer stromo spadającą

    ulicą, z której wiał powiew fiołków, niepewni, czy to jeszcze magia nocy

    srebrzyła się na śniegu, czy też œświt już wstawał...

    ULICA KROKODYLI

    Mój ojciec przechowywał w dolnej szufladzie swego

    głębokiego biurka starą i piękną mapę naszego miasta. Był to cały

    wolumen in folio pergaminowych kart, które pierwotnie spojone skrawkami

    płótna, tworzyły ogromną mapę œścienną w kształcie panoramy z ptasiej

    perspektywy. Zawieszona na œścianie, zajmowała niemal przestrzeń całego

    pokoju i otwierała daleki widok na całą dolinę Tyœmienicy, wijącej się

    falisto bladozłotą wstęgą, na całe pojezierze szeroko rozlanych moczarów

    i stawów, na pofałdowane przedgórza, ciągnące się ku południowi, naprzód

    z rzadka, potem coraz tłumniejszymi pasmami, szachownicą okrągławych

    wzgórzy, coraz mniejszych i coraz bledszych, w miarę jak odchodziły ku

    złotawej i dymnej mgle horyzontu. Z tej zwiędłej dali peryferii

    wynurzało się miasto i rosło ku przodowi, naprzód jeszcze w nie

    zróżnicowanych kompleksach, w zwartych blokach i masach domów,

    poprzecinanych głębokimi parowami ulic, by bliżej jeszcze wyodrębnić się

    w pojedyncze kamienice, sztychowane z ostrą wyrazistośœcią widoków

    oglądanych przez lunetę. Na tych bliższych planach wydobył sztycharz

    cały zawikłany i wieloraki zgiełk ulic i zaułków, ostrą wyrazistośœć

    gzymsów, architrawów, archiwolt i pilastrów, śœwiecących w późŸnym i

    ciemnym złocie pochmurnego popołudnia, które pogrąża wszystkie załomy i

    framugi w głębokiej sepii cienia. Bryły i pryzmy tego cienia wcinały

    się, jak plastry ciemnego miodu, w wąwozy ulic, zatapiały w swej

    ciepłej, soczystej masie tu całą połowę ulicy, tam wyłom między domami,

    dramatyzowały i orkiestrowały ponurą romantyką cieni tę wieloraką

    polifonię architektoniczną. Na tym planie, wykonanym w stylu barokowych

    prospektów, okolica Ulicy Krokodylej œświeciła pustą bielą, jaką na

    kartach geograficznych zwykło się oznaczać okolice podbiegunowe, krainy

    niezbadane i niepewnej egzystencji. Tylko linie kilku ulic wrysowane tam

    były czarnymi kreskami i opatrzone nazwami w prostym, nieozdobnym

    piśœmie, w odróżnieniu od szlachetnej antykwy innych napisów. Widocznie

    kartograf wzbraniał się uznać przynależnośœć tej dzielnicy do zespołu

    miasta i zastrzeżenie swe wyraził w tym odrębnym i postponującym

    wykonaniu. Aby zrozumieć tę rezerwę, musimy już teraz zwrócić uwagę na

    dwuznaczny i wątpliwy charakter tej dzielnicy, tak bardzo odbiegający od

    zasadniczego tonu całego miasta. Był to dystrykt przemysłowo-handlowy z

    podkreœślonym jaskrawo charakterem trzeŸźwej użytkowośœci. Duch czasu,

    mechanizm ekonomiki, nie oszczędził i naszego miasta i zapuśœcił korzenie

    na skrawku jego peryferii, gdzie rozwinął się w pasożytniczą dzielnicę.

    Kiedy w starym mieśœcie panował wciąż jeszcze nocny, pokątny handel,

    pełen solennej ceremonialnośœci, w tej nowej dzielnicy rozwinęły się od

    razu nowoczesne, trzeŸźwe formy komercjalizmu. Pseudoamerykanizm,

    zaszczepiony na starym, zmurszałym gruncie miasta, wystrzelił tu bujną,

    lecz pustą i bezbarwną wegetacją tandetnej, lichej pretensjonalnośœci.

    Widziało się tam tanie, marnie budowane kamienice o karykaturalnych

    fasadach, oblepione monstrualnymi sztukateriami z popękanego gipsu.

    Stare, krzywe domki podmiejskie otrzymały szybko sklecone portale, które

    dopiero bliższe przyjrzenie demaskowało jako nędzne imitacje

    wielkomiejskich urządzeń. Wadliwe, mętne i brudne szyby, łamiące w

    falistych refleksach ciemne odbicie ulicy, nie heblowane drzewo portali,

    szara atmosfera jałowych tych wnętrzy, osiadających pajęczyną i kłakami

    kurzu na wysokich półkach i wzdłuż odartych i kruszących się œścian,

    wyciskały tu, na sklepach, piętno dzikiego Klondike'u. Tak ciągnęły się

    jeden za drugim, magazyny krawców, konfekcje, składy porcelany,

    drogerie, zakłady fryzjerskie. Szare ich, wielkie szyby wystawowe nosiły

    ukośœnie lub w półkolu biegnące napisy ze złoconych plastycznych liter:

    CONFISERIE, MANUCURE, KING OF ENGLAND. Rdzenni mieszkańcy miasta

    trzymali się z dala od tej okolicy, zamieszkiwanej przez szumowiny,

    przez gmin, przez kreatury bez charakteru, bez gęstośœci, przez istną

    lichotę moralną, tę tandetną odmianę człowieka, która rodzi się w takich

    efemerycznych śœrodowiskach. Ale w dniach upadku, w godzinach niskiej

    pokusy zdarzało się, że ten lub ów z mieszkańców miasta zabłąkiwał się

    na wpół przypadkiem w tę wątpliwą dzielnicę. Najlepsi nie byli czasem

    wolni od pokusy dobrowolnej degradacji, zniwelowania granic i

    hierarchii, pławienia się w tym płytkim błocie wspólnoty, łatwej

    intymnoœści, brudnego zmieszania. Dzielnica ta była eldoradem takich

    dezerterów moralnych, takich zbiegów spod sztandaru godnośœci własnej.

    Wszystko zdawało się tam podejrzane i dwuznaczne, wszystko zapraszało

    sekretnym mrugnięciem, cynicznie artykułowanym gestem, wyraźŸnie

    przymrużonym perskim okiem - do nieczystych nadziei, wszystko wyzwalało

    z pęt niską naturę. Mało kto, nie uprzedzony, spostrzegał dziwną

    osobliwośœć tej dzielnicy: brak barw, jak gdyby w tym tandetnym, w

    pośœpiechu wyrosłym mieœście nie można było sobie pozwolić na luksus

    kolorów. Wszystko tam było szare jak na jednobarwnych fotografiach, jak

    w ilustrowanych prospektach. Podobieństwo to wychodziło poza zwykłą

    metaforę, gdyż chwilami, wędrując po tej cz궜ci miasta, miało się w

    istocie wrażenie, że wertuje się w jakimśœ prospekcie, w nudnych

    rubrykach komercjalnych ogłoszeń, wśœród których zagnieŸdziły się

    pasożytniczo podejrzane anonse, drażliwe notatki, wątpliwe ilustracje; i

    wędrówki te były równie jałowe i bez rezultatu jak ekscytacje fantazji,

    pędzonej przez szpalty i kolumny pornograficznych druków. Wchodziło się

    do jakiegośœ krawca, żeby zamówić ubranie - ubranie o taniej elegancji,

    tak charakterystycznej dla tej dzielnicy. Lokal był wielki i pusty,

    bardzo wysoki i bezbarwny. Ogromne wielopiętrowe półki wznoszą się jedne

    nad drugimi w nie określoną wysokośœć tej hali. Kondygnacje pustych półek

    wyprowadzają wzrok w górę aż pod sufit, który może być niebem - lichym,

    bezbarwnym, odrapanym niebem tej dzielnicy. Natomiast dalsze magazyny,

    które widać przez otwarte drzwi, pełne są aż pod sufit pudeł i kartonów,

    piętrzących się ogromną kartoteką, która rozpada się w górze, pod

    zagmatwanym niebem strychu w kubaturę pustki, w jałowy budulec nicośœci.

    Przez wielkie szare okna, kratkowane wielokrotnie jak arkusze papieru

    kancelaryjnego, nie wchodzi śœwiatło, gdyż przestrzeń sklepu już

    napełniona jest, jak wodą, indyferentną szarą poœświatą, która nie rzuca

    cienia i nie akcentuje niczego. Wnet nawija się jakiœś smukły

    młodzieniec, zadziwiająco usłużny, giętki i nieodporny, ażeby dogodzić

    naszym życzeniom i zalać nas tanią i łatwą wymową subiekta. Ale gdy,

    gadając, rozwija ogromne postawy sukna, przymierza, fałduje i drapuje

    niekończącą się strugę materiału, przepływającą przez jego ręce,

    formując z jego fal iluzoryczne surduty i spodnie, cała ta manipulacja

    wydaje się czymœ nieistotnym, pozorem, komedią, ironicznie zarzuconą

    zasłoną na prawdziwy sens sprawy. Panienki sklepowe, smukłe i czarne,

    każda z jakąœś skazą pięknośœci (charakterystyczną dla tej dzielnicy

    wybrakowanych artykułów), wchodzą i wychodzą, stają w drzwiach

    magazynów, sondując oczyma, czy rzecz wiadoma (powierzona dośœwiadczonym

    rękom subiekta) dojrzewa do punktu właśœciwego. Subiekt przymila się i

    kryguje i chwilami robi wrażenie transwestyty. Chciałoby się go ująć pod

    miękko zarysowaną brodę lub uszczypnąć w upudrowany blady policzek, gdy

    z porozumiewawczym półspojrzeniem dyskretnie zwraca uwagę na markę

    ochronną towaru, markę o przejrzystej symbolice. Zwolna sprawa wyboru

    ubrania schodzi na plan dalszy. Ten miękki do efeminacji i zepsuty

    młodzieniec, pełen zrozumienia dla najintymniejszych poruszeń klienta,

    przesuwa teraz przed jego oczyma osobliwe marki ochronne, całą

    bibliotekę znaków ochronnych, gabinet kolekcjonerski wyrafinowanego

    zbieracza. Pokazywało się wówczas, że magazyn konfekcji był tylko

    fasadą, za którą kryła się antykwarnia, zbiór wysoce dwuznacznych

    wydawnictw i druków prywatnych. Usłużny subiekt otwiera dalsze składy,

    wypełnione aż pod sufit książkami, rycinami, fotografiami. Te winiety,

    te ryciny przechodzą stokrotnie najśœmielsze nasze marzenia. Takich

    kulminacyj zepsucia, takich wymyśœlnośœci wyuzdania nie przeczuwaliœmy

    nigdy. Panienki sklepowe przesuwają się coraz cz궜ciej pomiędzy

    szeregami książek, szare i papierowe, ale pełne pigmentu w zepsutych

    twarzach, ciemnego pigmentu brunetek o lœśniącej i tłustej czarnoœści,

    która zaczajona w oczach, z nagła wybiegała z nich zygzakiem lśœniącego

    karakoniego biegu. Ale i w spalonych rumieńcach, w pikantnych stygmatach

    pieprzyków, we wstydliwych znamionach ciemnego puszku zdradzała się rasa

    zapiekłej, czarnej krwi. Ten barwik o nazbyt intensywnej mocy, ta mokka

    gęsta i aromatyczna zdawała się plamić książki, które brały one do

    oliwkowej dłoni, ich dotknięcia zdawały się je farbować i zostawiać w

    powietrzu ciemny deszcz piegów, smugę tabaki, jak purchawka o

    podniecającej, animalnej woni. Tymczasem powszechna rozwiązłoœść zrzucała

    coraz bardziej hamulce pozorów. Subiekt, wyczerpawszy swą natarczywą

    aktywnoœść, przechodził powoli do kobiecej biernośœci. Leży teraz na

    jednej z wielu kanap, porozstawianych wœród rejonów książek, w jedwabnej

    pidżamie, odsłaniającej kobiecy dekolt. Panienki demonstrują, jedna

    przed drugą, figury i pozycje rycin okładkowych, inne zasypiają już na

    prowizorycznych posłaniach. Nacisk na klienta rozluŸźniał się.

    Wypuszczano go z kręgu natarczywego zainteresowania, pozostawiano sobie

    samemu. Subiektki, zajęte rozmową, nie zwracały nań więcej uwagi.

    Odwrócone do niego tyłem lub bokiem, przystawały w aroganckim kontra

    poœście, przestępowały z nogi na nogę, grając kokieteryjnym obuwiem,

    przepuszczały z góry na dół po smukłym ciele wężową grę członków,

    atakując nią spoza swej niedbałej nieodpowiedzialnośœci podnieconego

    widza, którego ignorowały. Tak cofano się, wsuwano w głąb z

    wyrachowaniem, otwierając wolną przestrzeń dla aktywnośœci gośœcia.

    Skorzystajmy z tego momentu nieuwagi, ażeby wymknąć się nieprzewidzianym

    konsekwencjom tej niewinnej wizyty i wydostać się na ulicę. Nikt nas nie

    zatrzymuje. Przez korytarze książek, pomiędzy długimi regałami czasopism

    i druków wydostajemy się ze sklepu i oto jesteœmy w tym miejscu Ulicy

    Krokodylej, gdzie z wyniesionego jej punktu widać niemal całą długośœć

    tego szerokiego traktu aż do dalekich, nie wykończonych zabudowań dworca

    kolejowego. Jest to szary dzień, jak zawsze w tej okolicy, i cała

    sceneria wydaje się chwilami fotografią z ilustrowanej gazety, tak

    szare, tak płaskie są domy, ludzie i pojazdy. Ta rzeczywistośœć jest

    cienka jak papier i wszystkimi szparami zdradza swą imitatywnośœć.

    Chwilami ma się wrażenie, że tylko na małym skrawku przed nami układa

    się wszystko przykładnie w ten pointowany obraz bulwaru

    wielkomiejskiego, gdy tymczasem już na bokach rozwiązuje się i rozprzęga

    ta zaimprowizowana maskarada i, niezdolna wytrwać w swej roli, rozpada

    się za nami w gips i pakuły, w rupieciarnię jakiegoœś ogromnego pustego

    teatru. Napięcie pozy, sztuczna powaga maski, ironiczny patos drży na

    tym naskórku. Ale dalecy jesteśœmy od chęci demaskowania widowiska. Wbrew

    lepszej wiedzy czujemy się wciągnięci w tandetny czar dzielnicy. Zresztą

    nie brak w obrazie miasta i pewnych cech autoparodii. Rzędy małych,

    parterowych domków podmiejskich zmieniają się z wielopiętrowymi

    kamienicami, które zbudowane jak z kartonu, są konglomeratem szyldów,

    œślepych okien biurowych, szklistoszarych wystaw, reklam i numerów. Pod

    domami płynie rzeka tłumu. Ulica jest szeroka jak bulwar wielkomiejski,

    ale jezdnia, jak place wiejskie, zrobiona jest z ubitej gliny, pełna

    wybojów, kałuży i trawy. Ruch uliczny dzielnicy służy do porównań w tym

    mieœście, mieszkańcy mówią o nim z dumą i porozumiewawczym błyskiem w

    oku. Szary, bezosobisty ten tłum jest nader przejęty swą rolą i pełen

    gorliwoœści w demonstrowaniu wielkomiejskiego pozoru. Wszelako, mimo

    zaaferowania i interesownośœci, ma się wrażenie błędnej, monotonnej,

    bezcelowej wędrówki, jakiegośœ sennego korowodu marionetek. Atmosfera

    dziwnej błahoœści przenika tę całą scenerię. Tłum płynie monotonnie i,

    rzecz dziwna, widzi się go zawsze jakby niewyraźŸnie, figury przepływają

    w splątanym, łagodnym zgiełku, nie dochodząc do zupełnej wyrazistośœci.

    Czasem tylko wyławiamy z tego gwaru wielu głów jakieœś ciemne, żywe

    spojrzenie, jakiœś czarny melonik nasunięty głęboko na głowę, jakieśœ pół

    twarzy rozdarte uśœmiechem, z ustami, które właśœnie cośœ powiedziały,

    jakąœś nogę wysuniętą w kroku i tak już zastygłą na zawsze. Osobliwośœcią

    dzielnicy są dorożki bez woźŸniców, biegnące samopas po ulicach. Nie

    jakoby nie było tu dorożkarzy, ale wmieszani w tłum i zajęci tysiącem

    spraw, nie troszczą się o swe dorożki. W tej dzielnicy pozoru i pustego

    gestu nie przywiązuje się zbytniej wagi do œścisłego celu jazdy i

    pasażerowie powierzają się tym błędnym pojazdom z lekkomyœlnoœścią, która

    cechuje tu wszystko. Nieraz można ich widzieć na niebezpiecznych

    zakrętach, wychylonych daleko z połamanej budy, jak z lejcami w dłoniach

    przeprowadzają z natężeniem trudny manewr wymijania. Mamy w tej

    dzielnicy także tramwaje. Ambicja rajców miejskich œświęci tu najwyższy

    swój triumf. Ale pożałowania godny jest widok tych wozów, zrobionych z

    papier mâché, o ścianach powyginanych i zmiętych od wieloletniego

    użytku. Często brak im zupełnie przedniej œściany tak, że widzieć można w

    przejeźŸdzie pasażerów, siedzących sztywnie i zachowujących się z wielką

    godnośœcią. Tramwaje te popychane są przez tragarzy miejskich.

    Najdziwniejszą atoli rzeczą jest komunikacja kolejowa na Ulicy

    Krokodylej. Czasami, w nieregularnych porach dnia, gdzieśœ ku końcowi

    tygodnia można zauważyć tłum ludzi czekających na zakręcie ulicy na

    pociąg. Nie jest się nigdy pewnym, czy przyjedzie i gdzie stanie, i

    zdarza się często, że ludzie ustawiają się w dwóch różnych punktach, nie

    mogąc uzgodnić swych poglądów na miejsce przystanku. Czekają długo i

    stoją czarnym milczącym tłumem wzdłuż ledwo zarysowanych śœladów toru, z

    twarzami w profilu, jak szereg bladych masek z papieru, wyciętych w

    fantastyczną linię zapatrzenia. I wreszcie niespodzianie zajeżdża, już

    wjechał z bocznej uliczki, skąd go oczekiwano, niski jak wąż,

    miniaturowy, z małą, sapiącą, krępą lokomotywą. Wjechał w ten czarny

    szpaler i ulica staje się ciemna od tego ciągu wozów, siejących pył

    węglowy. Ciemne sapanie parowozu i powiew dziwnej powagi, pełnej smutku,

    tłumiony poœśpiech i zdenerwowanie zamieniają ulicę na chwilę w halę

    dworca kolejowego w szybko zapadającym zmierzchu zimowym. Plagą naszego

    miasta jest ażiotaż biletów kolejowych i przekupstwo. W ostatniej

    chwili, gdy pociąg już stoi na stacji, toczą się w nerwowym poœśpiechu

    pertraktacje z przekupnymi urzędnikami linii żelaznej. Zanim te

    negocjacje się kończą, pociąg rusza, odprowadzany przez wolno sunący,

    rozczarowany tłum, który odprowadza go daleko, ażeby się wreszcie

    rozproszyć. Ulica, zacieśœniona na chwilę do tego zaimprowizowanego

    dworca, pełnego zmierzchu i tchnienia dalekich dróg - rozwidnia się

    znowu, rozszerza i przepuszcza znów swym korytem beztroski monotonny

    tłum spacerowiczów, który wędruje wśœród gwaru rozmów wzdłuż wystaw

    sklepowych, tych brudnych, szarych czworoboków, pełnych tandetnych

    towarów, wielkich woskowych manekinów i lalek fryzjerskich. Wyzywająco

    ubrane, w długich koronkowych sukniach przechodzą prostytutki. Mogą to

    być zresztą żony fryzjerów lub kapelmistrzów kawiarnianych. Idą

    drapieżnym, posuwistym krokiem i mają w niedobrych, zepsutych twarzach

    nieznaczną skazę, która je przekreśœla: zezują czarnym, krzywym zezem lub

    mają usta rozdarte, lub brak im koniuszka nosa. Mieszkańcy miasta dumni

    są z tego odoru zepsucia, którym tchnie Ulica Krokodyli. Nie mamy

    potrzeby niczego sobie odmawiać - myśœlą z dumą - stać nas i na prawdziwą

    wielkomiejską rozpustę. Twierdzą oni, że każda kobieta w tej dzielnicy

    jest kokotą. W istocie wystarczy zwrócić uwagę na którąœ - a natychmiast

    spotyka się to uporczywe, lepkie spojrzenie, które nas zmraża rozkoszną

    pewnością. Nawet dziewczęta szkolne noszą tu w pewien charakterystyczny

    sposób kokardy, stawiają swoistą manierą smukłe nogi i mają tę nieczystą

    skazę w spojrzeniu, w której leży preformowane przyszłe zepsucie. A

    jednak - a jednak czy mamy zdradzić ostatnią tajemnicę tej dzielnicy,

    troskliwie ukrywany sekret Ulicy Krokodyli? Kilkakrotnie w trakcie

    naszego sprawozdania stawialiœśmy pewne znaki ostrzegawcze, dawaliœśmy w

    delikatny sposób wyraz naszym zastrzeżeniom. Uważny czytelnik nie będzie

    nie przygotowany na ten ostateczny obrót sprawy. Mówiliœmy o

    imitatywnym, iluzorycznym charakterze tej dzielnicy, ale słowa te mają

    zbyt ostateczne i stanowcze znaczenie, by okreśœlić połowiczny i

    niezdecydowany charakter jej rzeczywistośœci. Język nasz nie posiada

    okreśœleń, które by dozowały niejako stopień realnoœści, definiowały jej

    giętkośœć. Powiedzmy bez ogródek: fatalnoœścią tej dzielnicy jest, że nic

    w niej nie dochodzi do skutku, nic nie odbiega od swego definitivum,

    wszystkie ruchy rozpoczęte zawisają w powietrzu, wszystkie gesty

    wyczerpują się przedwczeœśnie i nie mogą przekroczyć pewnego martwego

    punktu. Mogliœmy już zauważyć wielką bujnośœć i rozrzutnośœć - w

    intencjach, w projektach i antycypacjach, która cechuje tę dzielnicę.

    Cała ona nie jest niczym innym jak fermentacją pragnień, przedwcześœnie

    wybujałą i dlatego bezsilną i pustą. W atmosferze nadmiernej łatwoœści

    kiełkuje tutaj każda najlżejsza zachcianka, przelotne napięcie puchnie i

    roœśnie w pustą, wydętą narośœl, wystrzela szara i lekka wegetacja

    puszystych chwastów, bezbarwnych włochatych maków, zrobiona z nieważkiej

    tkanki majaku i haszyszu. Nad całą dzielnicą unosi się leniwy i

    rozwiązły fluid grzechu i domy, sklepy, ludzie wydają się niekiedy

    dreszczem na jej gorączkującym ciele, gęsią skórką na jej febrycznych

    marzeniach. Nigdzie, jak tu, nie czujemy się tak zagrożeni

    możliwośœciami, wstrząśœnięci bliskośœcią spełnienia, pobladli i bezwładni

    rozkosznym truchleniem ziszczenia. Lecz na tym się też kończy.

    Przekroczywszy pewien punkt napięcia, przypływ zatrzymuje się i cofa,

    atmosfera gaœśnie i przekwita, możliwośœci więdną i rozpadają się w

    nicoœść, oszalałe szare maki ekscytacji rozsypują się w popiół. Będziemy

    wiecznie żałowali, żeśœmy wtedy wyszli na chwilę z magazynu konfekcji

    podejrzanej konduity. Nigdy nie trafimy już doń z powrotem. Będziemy

    błądzili od szyldu do szyldu i mylili się setki razy. Zwiedzimy

    dziesiątki magazynów, trafimy do całkiem podobnych, będziemy wędrowali

    przez szpalery książek, wertowali czasopisma i druki, konferowali długo

    i zawile z panienkami o nadmiernym pigmencie i skażonej pięknoœci, które

    nie potrafią zrozumieć naszych życzeń. Będziemy się wikłali w

    nieporozumieniach, aż cała nasza gorączka i podniecenie ulotni się w

    niepotrzebnym wysiłku, w straconej na próżno gonitwie. Nasze nadzieje

    były nieporozumieniem, dwuznaczny wygląd lokalu i służby - pozorem,

    konfekcja była prawdziwą konfekcją, a subiekt nie miał żadnych ukrytych

    intencyj. ڌwiat kobiecy Ulicy Krokodylej odznacza się całkiem miernym

    zepsuciem, zagłuszonym grubymi warstwami przesądów moralnych i banalnej

    pospolitośœci. W tym mieśœcie taniego materiału ludzkiego brak także

    wybujałośœci instynktu, brak niezwykłych i ciemnych namiętnośœci. Ulica

    Krokodyli była koncesją naszego miasta na rzecz nowoczesności i zepsucia

    wielkomiejskiego. Widocznie nie stać nas było na nic innego jak na

    papierową imitację, jak na fotomontaż złożony z wycinków zleżałych,

    zeszłorocznych gazet.

    KARAKONY

    Było to w okresie szarych dni, które nastąpiły po śœwietnej

    kolorowoœści genialnej epoki mego ojca. Były to długie tygodnie depresji,

    ciężkie tygodnie bez niedziel i śœwiąt, przy zamkniętym niebie i w

    zubożałym krajobrazie. Ojca już wówczas nie było. Górne pokoje

    wysprzątano i wynajęto pewnej telefonistce. Z całego ptasiego

    gospodarstwa pozostał nam jedyny egzemplarz, wypchany kondor, stojący na

    półce w salonie. W chłodnym półmroku zamkniętych firanek stał on tam,

    jak za życia, na jednej nodze, w pozie buddyjskiego mędrca, a gorzka

    jego, wyschła twarz ascety skamieniała w wyraz ostatecznej obojętnoœści i

    abnegacji. Oczy wypadły, a przez wypłakane, łzawe orbity sypały się

    trociny. Tylko rogowate egipskie narośœle na nagim potężnym dziobie i na

    łysej szyi, naroœśle i gruzły spłowiałobłękitnej barwy nadawały tej

    starczej głowie coœś dostojnie hieratycznego. Pierzasty habit jego był

    już w wielu miejscach przeżarty przez mole i gubił miękkie, szare

    pierze, które Adela raz w tygodniu wymiatała wraz z bezimiennym kurzem

    pokoju. W wyłysiałych miejscach widać było workowe, grube płótno, z

    którego wyłaziły kłaki konopne. Miałem ukryty żal do matki za łatwośœć, z

    jaką przeszła do porządku dziennego nad stratą ojca. Nigdy go nie

    kochała - myśœlałem - a ponieważ ojciec nie był zakorzeniony w sercu

    żadnej kobiety, przeto nie mógł też wróśœć w żadną realnośœć i unosił się

    wiecznie na peryferii życia, w półrealnych regionach, na krawędziach

    rzeczywistości. Nawet na uczciwą obywatelską śœmierć nie zasłużył sobie -

    myśœlałem - wszystko u niego musiało być dziwaczne i wątpliwe.

    Postanowiłem w stosownej chwili zaskoczyć matkę otwartą rozmową. Owego

    dnia (był ciężki dzień zimowy i od rana już sypał się miękki puch

    zmierzchu) matka miała migrenę i leżała na sofie samotnie w salonie. W

    tym rzadko odwiedzanym, paradnym pokoju panował od czasu zniknięcia ojca

    wzorowy porządek, pielęgnowany woskiem i szczotkami przez Adelę. Meble

    przykryte były pokrowcami; wszystkie sprzęty poddały się żelaznej

    dyscyplinie, jaką Adela roztoczyła nad tym pokojem. Tylko pęk piór

    pawich, stojących w wazie na komodzie, nie dał się utrzymać w ryzach.

    Był to element swawolny, niebezpieczny, o nieuchwytnej rewolucyjnośœci,

    jak rozhukana klasa gimnazjastek, pełna dewocji w oczy, a rozpustnej

    swawoli poza oczyma. ŒŚwidrowały te oczy dzień cały i wierciły dziury w

    śœcianach, mrugały, tłoczyły się, trzepocąc rzęsami, z palcem przy

    ustach, jedne przez drugie, pełne chichotu i psoty. Napełniały pokój

    świergotem i szeptem, rozsypywały się, jak motyle, dookoła

    wieloramiennej lampy, uderzały tłumem barwnym w matowe, starcze dziurki

    od kluczy. Nawet w obecnośœci matki, leżącej z zawiązaną głową na sofie,

    nie mogły się powstrzymać, robiły perskie oczko, dawały sobie znaki,

    mówiły niemym, kolorowym alfabetem, pełnym sekretnych znaczeń. Irytowało

    mnie to szydercze porozumienie, ta migotliwa zmowa poza mymi plecami. Z

    kolanami przyciœśniętymi do sofy matki, badając dwoma palcami, jakby w

    zamyśœleniu, delikatną materię jej szlafroka, rzekłem niby mimochodem: -

    Chciałem cię już od dawna zapytać: prawda, że to jest on? - I chociaż

    nie wskazałem nawet spojrzeniem na kondora, matka odgadła od razu,

    zmieszała się bardzo i spuściła oczy. Dałem umyśœlnie upłynąć chwili,

    żeby wykosztować jej zmieszanie, po czym z całym spokojem, opanowując

    wzbierający gniew, spytałem: - Jaki sens mają w takim razie te wszystkie

    plotki i kłamstwa, które rozsiewasz o ojcu? Lecz jej rysy, które w

    pierwszej chwili rozpadły się były w panice, zaczęły się znowu

    porządkować. - Jakie kłamstwa? - spytała mrugając oczyma, które były

    puste, nalane ciemnym błękitem, bez białka. - Znam je od Adeli - rzekłem

    • ale wiem, że pochodzą od ciebie; chcę wiedzieć prawdę. Usta jej drżały

    lekko, źŸrenice, unikając mego wzroku, powędrowały w kąt oka. - Nie

    kłamałam - rzekła, a usta - jej napęczniały i stały się małe zarazem.

    Uczułem, że mnie kokietuje jak kobieta mężczyznę. - Z tymi karakonami to

    prawda - sam przecież pamiętasz... - Zmieszałem się. Pamiętałem w

    istocie tę inwazję karakonów, ten zalew czarnego rojowiska, które

    napełniało ciemnośœć nocną, pajęczą bieganiną. Wszystkie szpary pełne

    były drgających wąsów, każda szczelina mogła wystrzelić z nagła

    karakonem, z każdego pęknięcia podłogi mogła zlęgnąć się ta czarna

    błyskawica, lecąca oszalałym zygzakiem po podłodze. Ach, ten dziki obłęd

    popłochu, pisany błyszczącą, czarną linią na tablicy podłogi. Ach, te

    krzyki grozy ojca, skaczącego z krzesła na krzesło z dzirytem w ręku.

    Nie przyjmując jadła ani napoju, z wypiekami gorączki na twarzy, z

    konwulsją wstrętu wrytą dookoła ust, ojciec mój zdziczał zupełnie. Jasne

    było, że tego napięcia nienawiśœci żaden organizm długo wytrzymać nie

    może. Straszliwa odraza zamieniała jego twarz w stężałą maskę tragiczną,

    w której tylko Ÿźrenice, ukryte za dolną powieką, leżały na czatach,

    napięte jak cięciwy, w wiecznej podejrzliwośœci. Z dzikim wrzaskiem

    zrywał się nagle z siedzenia, leciał na oœślep w kąt pokoju i już

    podnosił dziryt, na którym utkwiony ogromny karakon przebierał

    rozpaczliwie gmatwaniną swych nóg. Adela przychodziła wówczas blademu ze

    zgrozy z pomocą i odbierała lancę wraz z utkwionym trofeum, ażeby ją

    utopić w cebrzyku. Już wówczas jednak nie umiałbym był powiedzieć, czy

    obrazy te zaszczepiły mi opowiadania Adeli, czy też sam byłem ich

    œświadkiem. Ojciec mój nie posiadał już wtedy tej siły odpornej, która

    zdrowych ludzi broni od fascynacji wstrętu. Zamiast odgraniczyć się do

    straszliwej siły atrakcyjnej tej fascynacji, ojciec mój, wydany na łup

    szału, wplątywał się w nią coraz bardziej. Smutne skutki nie dały długo

    na siebie czekać. Wnet pojawiły się pierwsze podejrzane znaki, które

    napełniły nas przerażeniem i smutkiem. Zachowanie ojca zmieniło się.

    Szał jego, euforia jego podniecenia przygasła. W ruchach i mimice jęły

    się zdradzać znaki złego sumienia. Zaczął nas unikać. Krył się dzień

    cały po kątach, w szafach, pod pierzyną... Widziałem go nieraz, jak w

    zamyśœleniu oglądał własne ręce, badał konsystencję skóry, paznokci, na

    których występować zaczęły czarne plamy, jak łuski karakona. W dzień

    opierał się jeszcze ostatkami sił, walczył, ale w nocy fascynacja

    uderzała nań potężnymi arakami. Widziałem go późŸną nocą, w œświetle

    œświecy stojącej na podłodze. Mój ojciec leżał na ziemi nagi, popstrzony

    czarnymi plamami totemu, pokreśœlony liniami żeber, fantastycznym

    rysunkiem przeœświecającej na zewnątrz anatomii, leżał na czworakach,

    opętany fascynacją awersji, która go wciągała w głąb swych zawiłych

    dróg. Mój ojciec poruszał się wieloczłonkowym, skomplikowanym ruchem

    dziwnego rytuału, w którym ze zgrozą poznałem imitację ceremoniału

    karakoniego. Od tego czasu wyrzekliśœmy się ojca. Podobieństwo do

    karakona występowało z dniem każdym wyraźŸniej - mój ojciec zamieniał się

    w karakona. Zaczęliśmy się przyzwyczajać do tego. Widywaliśœmy go coraz

    rzadziej, całymi tygodniami znikał gdzieśœ na swych karakonich drogach -

    przestaliśœmy go odróżniać, zlał się w zupełnośœci z tym czarnym

    niesamowitym plemieniem. Kto mógł powiedzieć, czy żył gdzieœ jeszcze w

    jakiejœ szparze podłogi, czy przebiegał nocami pokoje, zaplątany w afery

    karakonie, czy też był może między tymi martwymi owadami, które Adela co

    rana znajdowała brzuchem do góry leżące i najeżone nogami i które ze

    wstrętem brała na śœmietniczkę i wyrzucała? - A jednak - powiedziałem

    zdetonowany - jestem pewny, że ten kondor to on. - Matka spojrzała na

    mnie spod rzęs: - Nie dręcz mnie, drogi - mówiłam ci już przecież, że

    ojciec podróżuje jako komiwojażer po kraju - przecież wiesz, że czasem w

    nocy przyjeżdża do domu, ażeby przed œświtem jeszcze dalej odjechać.

    WICHURA

    Tej długiej i pustej zimy obrodziła ciemnoœść w naszym mieśœcie

    ogromnym, stokrotnym urodzajem. Zbyt długo snadŸź nie sprzątano na

    strychach i w rupieciarniach, stłaczano garnki na garnkach i flaszki na

    flaszkach, pozwalano narastać bez końca pustym bateriom butelek. Tam, w

    tych spalonych, wielkobelkowych lasach strychów i dachów ciemnośœć

    zaczęła się wyradzać i dziko fermentować. Tam zaczęły się te czarne

    sejmy garnków, te wiecowania gadatliwe i puste, te bełkotliwe

    flaszkowania, bulgoty butli i baniek. Aż pewnej nocy wezbrały pod

    gontowymi przestworami falangi garnków i flaszek i popłynęły wielkim

    stłoczonym ludem na miasto. Strychy, wystrychnięte ze strychów,

    rozprzestrzeniały się jedne z drugich i wystrzelały czarnymi szpalerami,

    a przez przestronne ich echa przebiegały kawalkady tramów i belek,

    lansady drewnianych kozłów, klękających na jodłowe kolana, ażeby

    wypadłszy na wolnośœć, napełnić przestwory nocy galopem krokwi i

    zgiełkiem płatwi i bantów. Wtedy to wylały się te czarne rzeki, wędrówki

    beczek i konwi, i płynęły przez noce. Czarne ich, połyskliwe, gwarne

    zbiegowiska oblegały miasto. Nocami mrowił się ten ciemny zgiełk naczyń

    i napierał jak armie rozgadanych ryb, niepowstrzymany najazd pyskujących

    skopców i bredzących cebrów. Dudniąc dnami, piętrzyły się wiadra, beczki

    i konwie, dyndały się gliniane stągwie zdunów, stare kapeluchy i

    cylindry dandysów gramoliły się jedna na drugie, rosnąc w niebo

    kolumnami, które się rozpadały. I wszystkie kołatały niezgrabnie kołkami

    drewnianych języków, mełły nieudolnie w drewnianych gębach bełkot klątw

    i obelg, bluźŸniąc błotem na całej przestrzeni nocy. Aż dobluŸźniły się,

    doklęły swego. Przywołane rechotem naczyń, rozplotkowanym od brzegu do

    brzegu, nadeszły wreszcie karawany, nadciągnęły potężne tabory wichru i

    stanęły nad nocą. Ogromne obozowisko, czarny ruchomy amfiteatr zstępować

    zaczął w potężnych kręgach ku miastu. I wybuchła ciemnośœć ogromną

    wzburzoną wichurą i szalała przez trzy dni i trzy noce... - Nie

    pójdziesz dziœś do szkoły - rzekła rano matka - jest straszna wichura na

    dworze. - W pokoju unosił się delikatny welon dymu, pachnący żywicą. Piec

    wył i gwizdał, jak gdyby uwiązana w nim była cała sfora psów czy

    demonów. Wielki bohomaz, wymalowany na jego pękatym brzuchu, wykrzywiał

    się kolorowym grymasem i fantastyczniał wzdętymi policzkami. Pobiegłem

    boso do okna. Niebo wydmuchane było wzdłuż i wszerz wiatrami.

    Srebrzystobiałe i przestronne, porysowane było w linie sił, natężone do

    pęknięcia, w srogie bruzdy, jakby zastygłe żyły cyny i ołowiu.

    Podzielone na pola energetyczne i drżące od napięć, pełne było utajonej

    dynamiki. Rysowały się w nim diagramy wichury, która sama niewidoczna i

    nieuchwytna, ładowała krajobraz potęgą. Nie widziało się jej. Poznawało

    się ją po domach, po dachach, w które wjeżdżała jej furia. Jeden po

    drugim strychy zdawały się rosnąć i wybuchać szaleństwem, gdy wstępowała

    w nie jej siła. Ogałacała place, zostawiała za sobą na ulicach białą

    pustkę, zamiatała całe połacie rynku do czysta. Ledwie tu i ówdzie giął

    się pod nią i trzepotał, uczepiony węgła domu, samotny człowiek. Cały

    plac rynkowy zdawał się wybrzuszać i lśœnić pustą łysiną pod jej

    potężnymi przelotami. Na niebie wydmuchał wiatr zimne i martwe kolory,

    grynszpanowe, żółte i liliowe smugi, dalekie sklepienia i arkady swego

    labiryntu. Dachy stały pod tymi niebami czarne i krzywe, pełne

    niecierpliwośœci i oczekiwania. Te, w które wstąpił wicher, wstawały w

    natchnieniu, przerastały sąsiednie domy i prorokowały pod rozwichrzonym

    niebem. Potem opadały i gasły nie mogąc dłużej zatrzymać potężnego tchu,

    który leciał dalej i napełniał cały przestwór zgiełkiem i przerażeniem.

    I znów inne domy wstawały z krzykiem, w paroksyzmie jasnowidzenia, i

    zwiastowały. Ogromne buki koło koœścioła stały z wniesionymi rękami, jak

    œświadkowie wstrząsających objawień, i krzyczały, krzyczały. Dalej, za

    dachami rynku, widziałem dalekie mury ogniowe, nagie œściany szczytowe

    przedmieśœcia. Wspinały się jeden nad drugi i rosły, zesztywniałe z

    przerażenia i osłupiałe. Daleki, zimny, czerwony odblask zabarwiał je

    póŸźnymi kolorami. Nie jedliœśmy tego dnia obiadu, bo ogień w kuchni

    wracał kłębami dymu do izby. W pokojach było zimno i pachniało wiatrem.

    Około drugiej po południu wybuchł na przedmieśœciu pożar i rozszerzał się

    gwałtownie. Matka z Adelą zaczęły pakować pośœciel, futra i kosztownośœci.

    Nadeszła noc. Wicher wzmógł się na sile i gwałtownoœści, rozrósł się

    niepomiernie i objął cały przestwór. Już teraz nie nawiedzał domów i

    dachów, ale wybudował nad miastem wielopiętrowy, wielokrotny przestwór,

    czarny labirynt, rosnący w nieskończonych kondygnacjach. Z tego

    labiryntu wystrzelał całymi galeriami pokojów, wyprowadzał piorunem

    skrzydła i trakty, toczył z hukiem długie amfilady, a potem dawał się

    zapadać tym wyimaginowanym piętrom, sklepieniom i kazamatom i wzbijał

    się jeszcze wyżej, kształtując sam bezforemny bezmiar swym natchnieniem.

    Pokój drżał z lekka, obrazy na œścianach brzęczały. Szyby lœśniły się

    tłustym odblaskiem lampy. Firanki na oknie wisiały wzdęte i pełne

    tchnienia tej burzliwej nocy. Przypomnieliœśmy sobie, że ojca od rana nie

    widziano. Wczesnym rankiem, domyśœlaliœśmy się, musiał udać się do sklepu,

    gdzie go zaskoczyła wichura, odcinając mu powrót. - Cały dzień nic nie

    jadł - biadała matka. Starszy subiekt Teodor podjął się wyprawić w noc i

    wichurę, żeby zanieśœć mu posiłek. Brat mój przyłączył się do wyprawy.

    Okutani w wielkie niedŸwiedzie futra, obciążyli kieszenie żelazkami i

    moźŸdzierzami, balastem, który miał zapobiec porwaniu ich przez wichurę.

    Ostrożnie otworzono drzwi prowadzące w noc. Zaledwie subiekt i brat mój

    z wzdętymi płaszczami wkroczyli jedną nogą w ciemnośœć, noc ich połknęła

    zaraz na progu domu. Wicher zmył momentalnie śœlad ich wyjœścia. Nie widać

    było przez okno nawet latarki, którą ze sobą zabrali. Pochłonąwszy ich,

    wicher na chwilę przycichł. Adela z matką próbowały na nowo rozpalić

    ogień pod kuchnią. Zapałki gasły, przez drzwiczki dmuchało popiołem i

    sadzą. Staliśmy pod drzwiami i nasłuchiwali. W lamentach wichru dawały

    się słyszeć wszelkie głosy, perswazje, nawoływania i gawędy. Zdawało się

    nam, że słyszymy wołanie o pomoc ojca zabłąkanego w wichurze, to znowu,

    że brat z Teodorem gwarzą beztrosko pod drzwiami. Wrażenie było tak

    łudzące, że Adela otworzyła drzwi i w samej rzeczy ujrzała Teodora i

    brata mego, wynurzających się z trudem z wichury, w której tkwili po

    pachy. Weszli zdyszani do sieni, zaciskając z wysiłkiem drzwi za sobą.

    Przez chwilę musieli wesprzeć się o odrzwia, tak silnie szturmował

    wicher do bramy. Wreszcie zasunęli rygiel i wiatr pognał dalej.

    Opowiadali bezładnie o nocy, o wichurze. Ich futra, nasiąkłe wiatrem,

    pachniały teraz powietrzem. Trzepotali powiekami w œświetle; ich oczy,

    pełne jeszcze nocy, broczyły ciemnośœcią za każdym uderzeniem powiek. Nie

    mogli dojœść do sklepu, zgubili drogę i ledwo trafili z powrotem. Nie

    poznawali miasta, wszystkie ulice były jak przestawione. Matka

    podejrzewała, że kłamali. W istocie cała ta scena sprawiała wrażenie,

    jakby przez ten kwadrans stali w ciemnośœci pod oknem, nie oddalając się

    wcale. A może naprawdę nie było już miasta i rynku, a wicher i noc

    otaczały nasz dom tylko ciemnymi kulisami, pełnymi wycia, śœwistu i

    jęków. Może nie było wcale tych ogromnych i żałosnych przestrzeni, które

    nam wicher sugerował, może nie było wcale tych opłakanych labiryntów,

    tych wielookiennych traktów i korytarzy, na których grał wicher, jak na

    długich czarnych fletach. Coraz bardziej umacniało się w nas

    przekonanie, że cała ta burza była tylko donkiszoterią nocną, imitującą

    na wąskiej przestrzeni kulis tragiczne bezmiary, kosmiczną bezdomnoœść i

    sieroctwo wichury. Coraz cz궜ciej otwierały się teraz drzwi sieni i

    wpuszczały okutanego w opończe i szale goœścia. Zziajany sąsiad lub

    znajomy wywijał się powoli z chustek, płaszczy i wyrzucał z siebie

    zdyszanym głosem opowiadania, urywane bezładne słowa, które

    fantastycznie powiększały, kłamliwie przesadzały bezmiar nocy.

    Siedzieliśœmy wszyscy w jasno ośœwietlonej kuchni. Za ogniskiem kuchennym

    i czarnym, szerokim okapem komina prowadziło parę stopni do drzwi

    strychu. Na tych schodkach siedział starszy subiekt Teodor i

    nasłuchiwał, jak strych grał od wichru. Słyszał, jak w pauzach wichury

    miechy żeber strychowych składały się w fałdy i dach wiotczał i zwisał

    jak ogromne płuca, z których uciekł oddech, to znowu nabierał tchu,

    nastawiał się palisadami krokwi, rósł jak sklepienia gotyckie,

    rozprzestrzeniał się lasem belek, pełnym stokrotnego echa, i huczał jak

    pudło ogromnych basów. Ale potem zapominaliśœmy o wichurze, Adela tłukła

    cynamon w dŸźwięcznym moŸździerzu. Ciotka Perazja przyszła w odwiedziny.

    Drobna, ruchliwa i pełna zabiegliwośœci, z koronką czarnego szala na

    głowie, zaczęła krzątać się po kuchni, pomagając Adeli. Adela oskubała

    koguta. Ciotka Perazja zapaliła pod okapem komina garœść papierów i

    szerokie płaty płomienia wzlatywały z nich w czarną czeluśœć. Adela,

    trzymając koguta za szyję, uniosła go nad płomień, ażeby opalić na nim

    resztę pierza. Kogut zatrzepotał nagle w ogniu skrzydłami, zapiał i

    spłonął. Wtedy ciotka Perazja zaczęła się kłócić, kląć i złorzeczyć.

    Trzęsąc się ze złośœci, wygrażała rękami Adeli i matce. Nie rozumiałem, o

    co jej chodzi, a ona zacietrzewiała się coraz bardziej w gniewie i stała

    się jednym pękiem gestykulacji i złorzeczeń. Zdawało się, że w

    paroksyzmie złości rozgestykuluje się na czꜶci, że rozpadnie się,

    podzieli, rozbiegnie w sto pająków, rozgałęzi się po podłodze czarnym,

    migotliwym pękiem oszalałych karakonach biegów. Zamiast tego zaczęła

    raptownie maleć, kurczyć się, wciąż roztrzęsiona i rozsypująca się

    przekleństwami. Z nagła podreptała, zgarbiona i mała, w kąt kuchni,

    gdzie leżały drwa na opał i, klnąc i kaszląc, zaczęła gorączkowo

    przebierać wśœród dźŸwięcznych drewien, aż znalazła dwie cienkie, żółte

    drzazgi. Pochwyciła je latającymi ze wzburzenia rękami, przymierzyła do

    nóg, po czym wspięła się na nie, jak na szczudła, i zaczęła na tych

    żółtych kulach chodzić, stukocąc po deskach, biegać tam i z powrotem

    wzdłuż skoœśnej linii podłogi, coraz szybciej i szybciej, potem wbiegła

    na ławkę jodłową, kuœtykając na dudniących deskach, a stamtąd na półkę z

    talerzami, dźŸwięczną, drewnianą półkę obiegającą śœciany kuchni, i biegła

    po niej, kolankując na szczudłowych kulach, by wreszcie gdzieśœ w kącie,

    malejąc coraz bardziej, sczernieć, zwinąć się jak zwiędły, spalony

    papier, zetlić się w płatek popiołu, skruszyć w proch i w nicośœć.

    Staliśœmy wszyscy bezradni wobec tej szalejącej furii złoœści, która sama

    siebie trawiła i pożerała. Z ubolewaniem patrzyliœśmy na smutny przebieg

    tego paroksyzmu i z pewną ulgą wróciliœśmy do naszych zajęć, gdy żałosny

    ten proces dobiegł swego naturalnego końca. Adela zadzwoniła znowu

    moździerzem, tłukąc cynamon, matka ciągnęła dalej przerwaną rozmowę, a

    subiekt Teodor, nasłuchując proroctw strychowych, stroił œśmieszne

    grymasy, podnosił wysoko brwi i œśmiał się do siebie.

    NOC WIELKIEGO SEZONU

    Każdy wie, że w szeregu zwykłych, normalnych lat

    rodzi niekiedy zdziwaczały czas ze swego łona lata inne, lata osobliwe,

    lata wyrodne, którym - jak szósty, mały palec u ręki- -wyrasta kędyœ

    trzynasty, fałszywy miesiąc. Mówimy fałszywy, gdyż rzadko dochodzi on do

    pełnego rozwoju. Jak dzieci póŸźno spłodzone, pozostaje on w tyle ze

    wzrostem, miesiąc garbusek, odrośœl w połowie uwiędła i raczej domyśœlna

    niż rzeczywista. Winna jest temu starcza niepowśœciągliwośœć lata, jego

    rozpustna i późŸna żywotnoœść. Bywa czasem, że sierpień minie, a stary

    gruby pień lata rodzi z przyzwyczajenia jeszcze dalej, pędzi ze swego

    próchna te dni-dziczki, dni-chwasty, jałowe i idiotyczne, dorzuca na

    dokładkę, za darmo, dni-kaczany, puste i niejadalne - dni białe,

    zdziwione i niepotrzebne. Wyrastają one, nieregularne i nierówne, nie

    wykształcone i zrośœnięte z sobą, jak palce potworkowatej ręki,

    pączkujące i zwinięte w figę. Inni porównywają te dni do apokryfów,

    wsuniętych potajemnie między rozdziały wielkiej księgi roku, do

    palimpsestów, skrycie włączonych pomiędzy jej stronice, albo do tych

    białych nie zadrukowanych kartek, na których oczy, naczytane do syta i

    pełne treśœci, broczyć mogą obrazami i gubić kolory na tych pustych

    stronicach, coraz bladziej i bladziej, ażeby wypocząć na ich nicoœści,

    zanim wciągnięte zostaną w labirynty nowych przygód i rozdziałów. Ach,

    ten stary, pożółkły romans roku, ta wielka, rozpadająca się księga

    kalendarza! Leży ona sobie zapomniana gdzieœ w archiwach czasu, a treśœć

    jej roœśnie dalej między okładkami, pęcznieje bez ustanku od gadulstwa

    miesięcy, od szybkiego samorództwa blagi, od bajania i marzeń, które się

    w niej mnożą. Ach, i spisując te nasze opowiadania, szeregując te

    historie o moim ojcu na zużytym marginesie jej tekstu, czy nie oddaję

    się tajnej nadziei, że wrosną one kiedyœ niepostrzeżenie między zżółkłe

    kartki tej najwspanialszej, rozsypującej się księgi, że wejdą w wielki

    szelest jej stronic, który je pochłonie? To, o czym tu mówić będziemy,

    działo się tedy w owym trzynastym, nadliczbowym i niejako fałszywym

    miesiącu tego roku, na tych kilkunastu pustych kartkach wielkiej kroniki

    kalendarza. Ranki były podówczas dziwnie cierpkie i orzeźŸwiające. Po

    uspokojonym i chłodniejszym tempie czasu, po nowym całkiem zapachu

    powietrza, po odmiennej konsystencji śœwiatła poznać było, że weszło się

    w inną serię dni, w nową okolicę Bożego Roku. Głos drżał pod tymi nowymi

    niebami dźŸwięcznie i śœwieżo jak w nowym jeszcze i pustym mieszkaniu,

    pełnym zapachu lakieru, farb, rzeczy zaczętych i nie wypróbowanych. Z

    dziwnym wzruszeniem próbowało się nowego echa, napoczynało się je z

    ciekawośœcią, jak w chłodny i trzeŸźwy poranek babkę do kawy w przeddzień

    podróży. Ojciec mój siedział znowu w tylnym kontuarze sklepu, w małej,

    sklepionej izbie, pokratkowanej jak ul w wielokomórkowe registratury i

    łuszczącej się bez końca warstwami papieru, listów i faktur. Z szelestu

    arkuszy, z nieskończonego kartkowania papierów wyrastała kratkowana i

    pusta egzystencja tego pokoju, z nieustannego przekładania plików

    odnawiała się w powietrzu z niezliczonych nagłówków firmowych apoteoza w

    formie miasta fabrycznego, widzianego z lotu ptaka, najeżonego dymiącymi

    kominami, otoczonego rzędami medali i ujętego w wywijasy i zakręty

    pompatycznych et i Comp. Tam siedział ojciec, jak w ptaszarni, na

    wysokim stołku, a gołębniki registratur szeleœściły plikami papierów i

    wszystkie gniazda i dziuple pełne były œświergotu cyfr. Głąb wielkiego

    sklepu ciemniała i wzbogacała się z dnia na dzień zapasami sukna,

    szewiotów, aksamitów i kortów. W ciemnych półkach, tych spichrzach i

    lamusach chłodnej, pilœśniowej barwnośœci, procentowała stokrotnie ciemna,

    odstała korowośœć rzeczy, mnożył się i sycił potężny kapitał jesieni. Tam

    rósł i ciemniał ten kapitał i rozsiadał się coraz szerzej na półkach,

    jak na galeriach jakiegoœ wielkiego teatru, uzupełniając się jeszcze i

    pomnażając każdego rana nowymi ładunkami towaru, który w skrzyniach i

    pakach wraz z rannym chłodem wnosili na niedŸwiedzich barach stękający,

    brodaci tragarze w oparach œświeżośœci jesiennej i wódki. Subiekci

    wyładowywali te nowe zapasy sycących bławatnych kolorów i wypełniali

    nimi, kitowali starannie wszystkie szpary i luki wysokich szaf. Był to

    rejestr olbrzymi wszelakich kolorów jesieni, ułożony warstwami,

    usortowany odcieniami, idący w dół i w górę, jak po dźŸwięcznych

    schodach, po gamach wszystkich oktaw barwnych. Zaczynał się u dołu i

    próbował jękliwie i nieśœmiało altowych spełzłości i półtonów,

    przechodził potem do spłowiałych popiołów dali, do gobelinowych błękitów

    i rosnąc ku górze coraz szerszymi akordami, dochodził do ciemnych

    granatów, do indyga lasów dalekich i do pluszu parków szumiących, ażeby

    potem poprzez wszystkie ochry, sangwiny, rudośœci i sepie wejœść w

    szelestny cień więdnących ogrodów i dojśœć do ciemnego zapachu grzybów,

    do tchnienia próchna w głębiach nocy jesiennej i do głuchego

    akompaniamentu najciemniejszych basów. Ojciec mój szedł wzdłuż tych

    arsenałów sukiennej jesieni i uspokajał i uciszał te masy, ich

    wzbierającą moc, spokojną potęgę Pory. Chciał jak najdłużej utrzymać w

    całoœści te rezerwy zamagazynowanej barwnośœci. Bał się łamać, wymieniać

    na gotówkę ten fundusz żelazny jesieni. Ale wiedział, czuł, że przyjdzie

    czas i wicher jesienny, pustoszący i ciepły wicher, powieje nad tymi

    szafami i wtedy puszczą one i nic nie zdoła powstrzymać ich wylewu, tych

    strumieni kolorowośœci, którymi wybuchną na miasto całe. Przychodziła

    pora Wielkiego Sezonu. Ożywiały się ulice. O szóstej godzinie po

    południu miasto zakwitało gorączką, domy dostawały wypieków, a ludzie

    wędrowali ożywieni jakimśœ wewnętrznym ogniem, naszminkowani i ubarwieni

    jaskrawo, z oczyma błyszczącymi jakąœ odśœwiętną, piękną i złą febrą. Na

    bocznych uliczkach, w cichych zaułkach, uchodzących już w wieczorną

    dzielnicę, miasto było puste. Tylko dzieci bawiły się na placykach pod

    balkonami, bawiły się bez tchu, hałaśœliwie i niedorzecznie. Przykładały

    małe pęcherzyki do ust, ażeby wydmuchać je i naindyczyć się nagle

    jaskrawo w wielkie, gulgocące, rozpluskane narośœle albo wykogucić się w

    głupią kogucią maskę, czerwoną i piejącą, w kolorowe jesienne maszkary

    fantastyczne i absurdalne. Zdawało się, że tak nadęte i piejące wzniosą

    się w powietrze długimi kolorowymi łańcuchami i jak jesienne klucze

    ptaków przeciągać będą nad miastem - fantastyczne flotylle z bibułki i

    pogody jesiennej. Albo woziły się wśœród krzyków na małych zgiełkliwych

    wózkach, grających kolorowym turkotem kółek, szprych i dyszli. Wózki

    zjeżdżały naładowane ich krzykiem i staczały się w dół ulicy aż do nisko

    rozlanej, żółtej rzeczki wieczornej, gdzie rozpadały się na gruz

    krążków, kołków i patyczków. I podczas gdy zabawy dzieci stawały się

    coraz bardziej hałaśœliwe i splątane, wypieki miasta ciemniały i

    zakwitały purpurą, nagle śœwiat cały zaczynał więdnąć i czernieć i szybko

    wydzielał się zeń majaczliwy zmierzch, którym zarażały się wszystkie

    rzeczy. Zdradliwie i jadowicie szerzyła się ta zaraza zmierzchu wokoło,

    szła od rzeczy do rzeczy, a czego dotknęła, to wnet butwiało, czerniało,

    rozpadało się w próchno. Ludzie uciekali przed zmierzchem w cichym

    popłochu i naraz dosięgał ich ten trąd, i wysypywał się ciemną wysypką

    na czole, i tracili twarze, które odpadały wielkimi, bezkształtnymi

    plamami, i szli dalej, już bez rysów, bez oczu, gubiąc po drodze maskę

    po masce, tak że zmierzch roił się od tych larw porzuconych, sypiących

    się za ich ucieczką. Potem zaczynało wszystko zarastać czarną,

    próchniejącą korą, łuszczącą się wielkimi płatami, chorymi strupami

    ciemności. A gdy w dole wszystko rozprzęgło się i szło wniwecz w tej

    cichej zamieszce, w panice prędkiego rozkładu, w górze utrzymywał się i

    rósł coraz wyżej milczący alarm zorzy, drgający śœwiergotem miliona

    cichych dzwonków, wzbierających wzlotem miliona cichych skowronków

    lecących razem w jedną wielką, srebrną nieskończonośœć. Potem była już

    nagle noc - wielka noc, rosnąca jeszcze podmuchami wiatru, które ją

    rozszerzały. W jej wielokrotnym labiryncie wyłupane były gniazda jasne:

    sklepy - wielkie, kolorowe latarnie, pełne spiętrzonego towaru i zgiełku

    kupujących. Przez jasne szyby tych latarni można było śœledzić zgiełkliwy

    i pełen dziwacznego ceremoniału obrzęd zakupów jesiennych. Ta wielka,

    fałdzista noc jesienna, rosnąca cieniami, rozszerzona wiatrami, kryła w

    swych ciemnych fałdach jasne kieszenie, woreczki z kolorowym

    drobiazgiem, z pstrym towarem czekoladek, keksów, kolonialnej

    pstrokacizny. Te budki i kramiki, sklecone z pudełek po cukrach,

    wytapetowane jaskrawo reklamami czekolad, pełne mydełek, wesołej

    tandety, złoconych błahostek, cynfolii, trąbek, andrutów i kolorowych

    miętówek, były stacjami lekkomyśœlnośœci, grzechotkami beztroski,

    rozsianymi na wiszarach ogromnej, labiryntowej, rozłopotanej wiatrami

    nocy. Wielkie i ciemne tłumy płynęły w ciemnośœci, w hałaśœliwym

    zmieszaniu, w szurgocie tysięcy nóg, w gwarze tysięcy ust - rojna,

    splątana wędrówka, ciągnąca arteriami jesiennego miasta. Tak płynęła ta

    rzeka, pełna gwaru, ciemnych spojrzeń, chytrych łypnięć, pokawałkowana

    rozmową, posiekana gawędą, wielka miazga plotek, œśmiechów i zgiełku.

    Zdawało się, że to ruszyły tłumami jesienne, suche makówki sypiące

    makiem - głowy-grzechotki, ludzie-kołatki. Mój ojciec chodził

    zdenerwowany i kolorowy od wypieków, z błyszczącymi oczyma, w jasno

    oœświetlonym sklepie, i nasłuchiwał. Przez szyby wystawy i portalu

    dochodził tu z daleka szum miasta, stłumiony gwar płynącej ciżby. Nad

    ciszą sklepu płonęła jasno lampa naftowa, zwisająca z wielkiego

    sklepienia, i wypierała najmniejszy śœlad cienia z wszystkich szpar i

    zakamarków. Pusta, wielka podłoga trzaskała w ciszy i liczyła w tym

    świetle wzdłuż i wszerz swe błyszczące kwadraty, szachownicę wielkich

    tafli, które rozmawiały ze sobą w ciszy trzaskami, odpowiadały sobie to

    tu, to tam głośœnym pęknięciem. Za to sukna leżały ciche, bez głosu, w

    swej pilśœniowej puszystośœci i podawały sobie wzdłuż śœcian spojrzenia za

    plecami ojca, wymieniały od szafy do szafy ciche znaki porozumiewawcze.

    Ojciec nasłuchiwał. Jego ucho zdawało się w tej ciszy nocnej wydłużać i

    rozgałęziać poza okno: fantastyczny koralowiec, czerwony polip falujący

    w mętach nocy. Nasłuchiwał i słyszał. Słyszał z rosnącym niepokojem

    daleki przypływ tłumów, które nadciągały. Rozglądał się z przerażeniem

    po pustym sklepie. Szukał subiektów. Ale ci ciemni i rudzi aniołowie

    dokądœś odlecieli. Pozostał on sam tylko, w trwodze przed tłumami, które

    wnet miały zalać ciszę sklepu plądrującą hałaśœliwą rzeszą i rozebrać

    między siebie, rozlicytować całą tę bogatą jesień, od lat zbieraną w

    wielkim zacisznym spichlerzu. Gdzie byli subiekci? Gdzie były te

    urodziwe cheruby, mające bronić ciemnych, sukiennych szańców? Ojciec

    podejrzewał bolesną myśœlą, że oto grzeszą gdzieœ w głębi domu z córami

    ludzi. Stojąc nieruchomy i pełen troski, z błyszczącymi oczyma w jasnej

    ciszy sklepu, czuł wewnętrznym słuchem, co działo się w głębi domu, w

    tylnych komorach wielkiej kolorowej tej latarni. Dom otwierał się przed

    nim, izba za izbą, komora za komorą, jak dom z kart, i widział gonitwę

    subiektów za Adelą przez wszystkie puste i jasno ośœwietlone pokoje,

    schodami na dół, schodami do góry, aż wymknęła się im i wpadła do jasnej

    kuchni, gdzie zabarykadowała się kuchennym kredensem. Tam stała

    zdyszana, błyszcząca i rozbawiona, trzepocąca z uśœmiechem wielkimi

    rzęsami. Subiekci chichotali, przykucnięci pode drzwiami. Okno kuchni

    otwarte było na wielką, czarną noc, pełną rojeń i splątania. Czarne,

    uchylone szyby płonęły refleksem dalekiej iluminacji. Błyszczące garnki

    i butle stały nieruchomo dokoła i lśœniły w ciszy tłustą polewą. Adela

    wychylała ostrożnie przez okno swą kolorową, uszminkowaną twarz z

    trzepoczącymi oczyma. Szukała subiektów na ciemnym podwórzu, pewna ich

    zasadzki. I oto ujrzała ich, jak wędrowali ostrożnie, gęsiego, po wąskim

    gzymsie podokiennym wzdłuż œściany piętra, czerwonej odblaskiem dalekiej

    iluminacji, i skradali się do okna. Ojciec krzyknął z gniewu i rozpaczy,

    ale w tej chwili gwar głosów stał się całkiem bliski i nagle jasne okna

    sklepu zaludniły się bliskimi twarzami, wykrzywionymi œśmiechem,

    rozgadanymi twarzami, które płaszczyły nosy na lśniących szybach. Ojciec

    stał się purpurowy ze wzburzenia i wskoczył na ladę. I kiedy tłum

    szturmem zdobywał tę twierdzę i wkraczał hałaśœliwą ciżbą do sklepu,

    ojciec mój jednym skokiem wspiął się na półki z suknem i, uwisły wysoko

    nad tłumem, dął z całej siły w wielki puzon z rogu i trąbił na alarm.

    Ale sklepienie nie napełniło się szumem aniołów, śœpieszących na pomoc, a

    zamiast tego każdemu jękowi trąby odpowiadał wielki, roześœmiany chór

    tłumu. - Jakubie, handlować! Jakubie, sprzedawać! - wołali wszyscy, a

    wołanie to, wciąż powtarzane, rytmizowało się w chórze i przechodziło

    powoli w melodię refrenu, śœpiewaną przez wszystkie gardła. Wtedy mój

    ojciec dał za wygraną, zeskoczył z wysokiego gzymsu i ruszył z krzykiem

    ku barykadom sukna. Wyolbrzymiony gniewem, z głową spęczniałą w pi궜ć

    purpurową, wbiegł, jak walczący prorok, na szańce sukienne i jął

    przeciwko nim szaleć. Wpierał się całym ciałem w potężne bale wełny i

    wyważał je z osady, podsuwał się pod ogromne postawy sukna i unosił je

    na ladę z głuchym łomotem. Bale leciały rozwijając się z łopotem w

    powietrzu w ogromne chorągwie, półki wybuchały zewsząd wybuchami

    draperii, wodospadami sukna, jak pod uderzeniem Mojżeszowej laski. Tak

    wylewały się zapasy szaf, wymiotowały gwałtownie, płynęły szerokimi

    rzekami. Wypływała barwna treśœć półek, rosła, mnożyła się i zalewała

    wszystkie lady i stoły. ڌciany sklepu znikły pod potężnymi formacjami

    tej sukiennej kosmogonii, pod tymi pasmami górskimi, piętrzącymi się w

    potężnych masywach. Otwierały się szerokie doliny wśœród zboczy górskich

    i wśœród szerokiego patosu wyżyn grzmiały linie kontynentów. Przestrzeń

    sklepu rozszerzyła się w panoramę jesiennego krajobrazu, pełną jezior i

    dali, a na tle tej scenerii ojciec wędrował wśœród fałd i dolin

    fantastycznego Kanaanu, wędrował wielkimi krokami, z rękoma

    rozkrzyżowanymi proroczo w chmurach, i kształtował kraj uderzeniami

    natchnienia. A u dołu, u stóp tego Synaju, wyrosłego z gniewu ojca,

    gestykulował lud, złorzeczył i czcił Baala, i handlował. Nabierali pełne

    ręce miękkich fałd, drapowali się w kolorowe sukna, owijali się w

    zaimprowizowane domina i płaszcze i gadali bezładnie a obficie. Mój

    ojciec wyrastał nagle nad tymi grupami kupczących wydłużony gniewem, i

    gromił z wysoka bałwochwalców potężnym słowem. Potem, ponoszony

    rozpaczą, wspinał się na wysokie galerie szaf, biegł obłędnie po bantach

    półek, po dudniących deskach ogołoconych rusztowań, œścigany przez obrazy

    bezwstydnej rozpusty, którą przeczuwał za plecami w głębi domu. Subiekci

    dosięgli właśnie żelaznego balkonu na wysokośœci okna i wczepieni w

    balustradę, pochwycili wpół Adelę i wyciągnęli ją przez okno,

    trzepocącą. oczyma i wlokącą za sobą smukłe nogi w jedwabnych

    pończochach. Gdy ojciec mój, przerażony ohydą grzechu, wrastał gniewem

    swych gestów w grozę krajobrazu, w dole beztroski lud Baala oddawał się

    wyuzdanej wesołośœci. Jakaœ parodystyczna pasja, jakaœ zaraza śœmiechu

    opanowała tę gawiedŸź. Jakże można było żądać powagi od nich, od tego

    ludu kołatek i dziadków do orzechów! Jak można było żądać zrozumienia

    dla wielkich trosk ojca od tych młynków, mielących bezustannie kolorową

    miazgę słów! Głusi na gromy proroczego gniewu, przykucali ci handlarze w

    jedwabnych bekieszach małymi kupkami dookoła sfałdowanych gór materii,

    rozstrząsając gadatliwie wśœród œśmiechu zalety towaru. Ta czarna giełda

    roznosiła na swych prędkich językach szlachetną substancję krajobrazu,

    rozdrabniała ją siekaniną gadania i połykała niemal. Gdzie indziej stały

    grupy Żydów w kolorowych chałatach, w wielkich futrzanych kołpakach

    przed wysokimi wodospadami jasnych materii. Byli to mężowie Wielkiego

    Zgromadzenia, dostojni i pełni namaszczenia panowie, gładzący długie,

    pielęgnowane brody i prowadzący wstrzemi꼟liwe i dyplomatyczne rozmowy.

    Ale i w tej ceremonialnej konwersacji, w spojrzeniach, które wymieniali

    był błysk uœśmiechniętej ironii. Wśród tych grup przewijał się pospolity

    lud, bezpostaciowy tłum, gawiedŸź bez twarzy i indywidualnoœści. Wypełniał

    on niejako luki w krajobrazie, wyśœcielał tło dzwonkami i grzechotkami

    bezmyśœlnego gadania. Był to element błazeński, roztańczony tłum

    poliszynelów i arlekinów, który - sam bez poważnych intencyj handlowych

    • doprowadzał do absurdu gdzieniegdzie nawiązujące się transakcje swymi

    błazeńskimi figlami. Stopniowo jednak, znudzony błaznowaniem, wesoły ten

    ludek rozpraszał się w dalszych okolicach krajobrazu i tam powoli gubił

    się wœród skalnych załomów i dolin. Prawdopodobnie jeden po drugim

    zapadały się te wesołki gdzieśœ w szczeliny i fałdy terenu, jak dzieci

    zmęczone zabawą po kątach i zakamarkach mieszkania w noc balową.

    Tymczasem ojcowie miasta, mężowie Wielkiego Synhedrionu, przechadzali

    się w grupach pełnych powagi i godnośœci i prowadzili ciche, głębokie

    dysputy. Rozszedłszy się po całym, owym wielkim górzystym kraju,

    wędrowali po dwóch, po trzech na dalekich i krętych drogach. Małe i

    ciemne ich sylwety zaludniały całą tę pustynną wyżynę, nad którą zwisło

    ciężkie i ciemne niebo, sfałdowane i chmurne, poorane w długie

    równoległe bruzdy, w srebrne i białe skiby, ukazujące w głębi coraz

    dalsze pokłady swego uwarstwienia. ŒŚwiatło lampy stwarzało sztuczny

    dzień w owej krainie - dzień dziwny, dzień bez œświtu i wieczoru. Ojciec

    mój uspokajał się powoli. Gniew jego układał się i zastygał w pokładach

    i warstwach krajobrazu. Siedział teraz na galeriach wysokich półek i

    patrzył w jesienniejący, rozległy kraj. Widział, jak na dalekich

    jeziorach odbywał się połów ryb. W maleńkich łupinkach łódek siedziało

    po dwóch rybaków, zapuszczając sieci w wodę. Na brzegach chłopcy

    dźŸwigali na głowach kosze, pełne trzepocącego się, srebrnego połowu.

    Wówczas to dostrzegł, jak grupy wędrowców w oddali zadzierały głowy ku

    niebu, wskazując cośœ wzniesionymi rękami. I wnet zaroiło się niebo jakąœś

    kolorową wysypką, osypało się falującymi plamami, które rosły,

    dojrzewały i wnet napełniły przestworze dziwnym ludem ptaków, krążących

    i kołujących w wielkich, krzyżujących się spiralach. Całe niebo

    wypełniło się ich wzniosłym lotem, łopotem skrzydeł, majestatycznymi

    liniami cichych bujań. Niektóre z nich jak ogromne bociany płynęły

    nieruchomo na spokojnie rozpostartych skrzydłach, inne, podobne do

    kolorowych pióropuszów, do barbarzyńskich trofeów, trzepotały ciężko i

    niezgrabnie, ażeby utrzymać się na falach ciepłej aury; inne wreszcie,

    nieudolne konglomeraty skrzydeł, potężnych nóg i oskubanych szyj,

    przypominały Ÿźle wypchane sępy i kondory, z których wysypują się

    trociny. Były między nimi ptaki dwugłowe, ptaki wieloskrzydłe, były też

    i kaleki, kulejące w powietrzu jednoskrzydłym, niedołężnym lotem. Niebo

    stało się podobne do starego fresku, pełnego dziwolągów i fantastycznych

    zwierząt, które krążyły, wymijały się i znów wracały w kolorowych

    elipsach. Mój ojciec podniósł się na bantach, oblany nagłym blaskiem,

    wyciągnął ręce, przyzywając ptaki starym zaklęciem. Poznał je, pełen

    wzruszenia. Było to dalekie, zapomniane potomstwo tej ptasiej generacji,

    którą ongi Adela rozpędziła na wszystkie strony nieba. Wracało teraz,

    zwyrodniałe i wybujałe, to sztuczne potomstwo, to zdegenerowane plemię

    ptasie, zmarniałe wewnętrznie. Wystrzelone głupio wzrostem, wyogromnione

    niedorzecznie, było wewnątrz puste i bez życia. Cała żywotnośœć tych

    ptaków przeszła w upierzenie, wybujała w fantastycznośœć. Było to jakby

    muzeum wycofanych rodzajów, rupieciarnia Raju ptasiego. Niektóre latały

    na wznak, miały ciężkie, niezgrabne dzioby, podobne do kłódek i zamków,

    obciążone kolorowymi narośœlami, i były œślepe. Jakże wzruszył ojca ten

    powrót niespodziany, jakże zdumiewał się nad instynktem ptasim, nad tym

    przywiązaniem do Mistrza, które wygnany ów ród piastował jak legendę w

    duszy, ażeby wreszcie po wielu generacjach, w ostatnim dniu przed

    wygaśœnięciem plemienia pociągnąć z powrotem w pradawną ojczyznę. Ale te

    papierowe, śœlepe ptaki nie mogły już poznać ojca. Na darmo wołał na nie

    dawnym zaklęciem, zapomnianą mową ptasią, nie słyszały go i nie

    widziały. Nagle zagwizdały kamienie w powietrzu. To wesołki, głupie i

    bezmyśœlne plemię, jęły celować pociskami w fantastyczne niebo ptasie. Na

    darmo ojciec ostrzegał, na darmo groził zaklinającymi gestami, nie

    dosłyszano go, nie dostrzeżono. I ptaki spadały. Ugodzone pociskiem,

    obwisały ciężko i więdły już w powietrzu. Nim doleciały do ziemi, były

    już bezforemną kupą pierza. W mgnieniu oka pokryła się wyżyna tą dziwną,

    fantastyczną padliną. Zanim ojciec dobiegł do miejsca rzezi, cały ten

    œświetny ród ptasi już leżał martwy, rozciągnięty na skałach. Teraz

    dopiero, z bliska, mógł ojciec obserwować całą lichotę tej zubożałej

    generacji, całą œśmiesznoœć jej tandetnej anatomii. Były to ogromne

    wiechcie piór, wypchane byle jak starym śœcierwem. U wielu nie można było

    wyróżnić głowy, gdyż pałkowata ta cz궜ć ciała nie nosiła żadnych znamion

    duszy. Niektóre pokryte były kudłatą, zlepioną sierśœcią, jak żubry, i

    œśmierdziały wstrętnie. Inne przypominały garbate, łyse, zdechłe

    wielbłądy. Inne wreszcie były najwidoczniej z pewnego rodzaju papieru,

    puste w śœrodku, a śœwietnie kolorowe na zewnątrz. Niektóre okazywały się

    z bliska niczym innym jak wielkimi pawimi ogonami, kolorowymi

    wachlarzami, w które niepojętym sposobem tchnięto jakiœś pozór życia.

    Widziałem smutny powrót mego ojca. Sztuczny dzień zabarwiał się już

    powoli kolorami zwyczajnego poranka. W spustoszałym sklepie najwyższe

    półki syciły się barwami rannego nieba. Wśœród fragmentów zgasłego

    pejzażu, wśœród zburzonych kulis nocnej scenerii - ojciec widział

    wstających ze snu subiektów. Podnosili się spomiędzy bali sukna i

    ziewali do słońca. W kuchni, na piętrze, Adela, ciepła od snu i ze

    zmierzwionymi włosami, mełła kawę na młynku, przyciskając go do białej

    piersi, od której ziarna nabierały blasku i gorąca. Kot mył się w słońcu.

    Edition notice Project Gutenberg source, credits & licence

    The reading text above is the public-domain work. The Project Gutenberg header, production credits and licence are kept here as provenance rather than shown before the book.

    Title
    Sklepy cynamonowe
    Author
    Bruno Schulz
    Release date
    May 1, 2005 [eBook #8119]
    Language
    Polish
    Credits
    Produced by Pawel Sobkowiak and Polska Biblioteka Internetowa
    Most recently updated
    November 20, 2017
    Transcriber and production notes
    Produced by Pawel Sobkowiak and Polska Biblioteka Internetowa
    Header as received
    The Project Gutenberg eBook of Sklepy cynamonowe
        
    This eBook is for the use of anyone anywhere in the United States and
    most other parts of the world at no cost and with almost no restrictions
    whatsoever. You may copy it, give it away or re-use it under the terms
    of the Project Gutenberg License included with this eBook or online
    at www.gutenberg.org. If you are not located in the United States,
    you will have to check the laws of the country where you are located
    before using this eBook.
    
    Title: Sklepy cynamonowe
    
    Author: Bruno Schulz
    
    
            
    Release date: May 1, 2005 [eBook #8119]
                    Most recently updated: November 20, 2017
    
    Language: Polish
    
    Other information and formats: www.gutenberg.org/ebooks/8119
    
    Credits: Produced by Pawel Sobkowiak and Polska Biblioteka Internetowa
    Full Project Gutenberg licence
        
    
    Updated editions will replace the previous one—the old editions will
    be renamed.
    
    Creating the works from print editions not protected by U.S. copyright
    law means that no one owns a United States copyright in these works,
    so the Foundation (and you!) can copy and distribute it in the United
    States without permission and without paying copyright
    royalties. Special rules, set forth in the General Terms of Use part
    of this license, apply to copying and distributing Project
    Gutenberg™ electronic works to protect the PROJECT GUTENBERG™
    concept and trademark. Project Gutenberg is a registered trademark,
    and may not be used if you charge for an eBook, except by following
    the terms of the trademark license, including paying royalties for use
    of the Project Gutenberg trademark. If you do not charge anything for
    copies of this eBook, complying with the trademark license is very
    easy. You may use this eBook for nearly any purpose such as creation
    of derivative works, reports, performances and research. Project
    Gutenberg eBooks may be modified and printed and given away—you may
    do practically ANYTHING in the United States with eBooks not protected
    by U.S. copyright law. Redistribution is subject to the trademark
    license, especially commercial redistribution.
    
    
    START: FULL LICENSE
    
    THE FULL PROJECT GUTENBERG™ LICENSE
    
    PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK
    
    To protect the Project Gutenberg™ mission of promoting the free
    distribution of electronic works, by using or distributing this work
    (or any other work associated in any way with the phrase “Project
    Gutenberg”), you agree to comply with all the terms of the Full
    Project Gutenberg License available with this file or online at
    www.gutenberg.org/license.
    
    Section 1. General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg
    electronic works
    
    1.A. By reading or using any part of this Project Gutenberg
    electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to
    and accept all the terms of this license and intellectual property
    (trademark/copyright) agreement. If you do not agree to abide by all
    the terms of this agreement, you must cease using and return or
    destroy all copies of Project Gutenberg electronic works in your
    possession. If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a
    Project Gutenberg electronic work and you do not agree to be bound
    by the terms of this agreement, you may obtain a refund from the person
    or entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8.
    
    1.B. “Project Gutenberg” is a registered trademark. It may only be
    used on or associated in any way with an electronic work by people who
    agree to be bound by the terms of this agreement. There are a few
    things that you can do with most Project Gutenberg electronic works
    even without complying with the full terms of this agreement. See
    paragraph 1.C below. There are a lot of things you can do with Project
    Gutenberg electronic works if you follow the terms of this
    agreement and help preserve free future access to Project Gutenberg
    electronic works. See paragraph 1.E below.
    
    1.C. The Project Gutenberg Literary Archive Foundation (“the
    Foundation” or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection
    of Project Gutenberg electronic works. Nearly all the individual
    works in the collection are in the public domain in the United
    States. If an individual work is unprotected by copyright law in the
    United States and you are located in the United States, we do not
    claim a right to prevent you from copying, distributing, performing,
    displaying or creating derivative works based on the work as long as
    all references to Project Gutenberg are removed. Of course, we hope
    that you will support the Project Gutenberg mission of promoting
    free access to electronic works by freely sharing Project Gutenberg
    works in compliance with the terms of this agreement for keeping the
    Project Gutenberg name associated with the work. You can easily
    comply with the terms of this agreement by keeping this work in the
    same format with its attached full Project Gutenberg License when
    you share it without charge with others.
    
    1.D. The copyright laws of the place where you are located also govern
    what you can do with this work. Copyright laws in most countries are
    in a constant state of change. If you are outside the United States,
    check the laws of your country in addition to the terms of this
    agreement before downloading, copying, displaying, performing,
    distributing or creating derivative works based on this work or any
    other Project Gutenberg work. The Foundation makes no
    representations concerning the copyright status of any work in any
    country other than the United States.
    
    1.E. Unless you have removed all references to Project Gutenberg:
    
    1.E.1. The following sentence, with active links to, or other
    immediate access to, the full Project Gutenberg License must appear
    prominently whenever any copy of a Project Gutenberg work (any work
    on which the phrase “Project Gutenberg” appears, or with which the
    phrase “Project Gutenberg” is associated) is accessed, displayed,
    performed, viewed, copied or distributed:
    
        This eBook is for the use of anyone anywhere in the United States and most
        other parts of the world at no cost and with almost no restrictions
        whatsoever. You may copy it, give it away or re-use it under the terms
        of the Project Gutenberg™ License included with this eBook or online
        at www.gutenberg.org. If you
        are not located in the United States, you will have to check the laws
        of the country where you are located before using this eBook.
      
    1.E.2. If an individual Project Gutenberg electronic work is
    derived from texts not protected by U.S. copyright law (does not
    contain a notice indicating that it is posted with permission of the
    copyright holder), the work can be copied and distributed to anyone in
    the United States without paying any fees or charges. If you are
    redistributing or providing access to a work with the phrase “Project
    Gutenberg” associated with or appearing on the work, you must comply
    either with the requirements of paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 or
    obtain permission for the use of the work and the Project Gutenberg
    trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or 1.E.9.
    
    1.E.3. If an individual Project Gutenberg electronic work is posted
    with the permission of the copyright holder, your use and distribution
    must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any
    additional terms imposed by the copyright holder. Additional terms
    will be linked to the Project Gutenberg License for all works
    posted with the permission of the copyright holder found at the
    beginning of this work.
    
    1.E.4. Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg
    License terms from this work, or any files containing a part of this
    work or any other work associated with Project Gutenberg.
    
    1.E.5. Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this
    electronic work, or any part of this electronic work, without
    prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with
    active links or immediate access to the full terms of the Project
    Gutenberg License.
    
    1.E.6. You may convert to and distribute this work in any binary,
    compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including
    any word processing or hypertext form. However, if you provide access
    to or distribute copies of a Project Gutenberg work in a format
    other than “Plain Vanilla ASCII” or other format used in the official
    version posted on the official Project Gutenberg website
    (www.gutenberg.org), you must, at no additional cost, fee or expense
    to the user, provide a copy, a means of exporting a copy, or a means
    of obtaining a copy upon request, of the work in its original “Plain
    Vanilla ASCII” or other form. Any alternate format must include the
    full Project Gutenberg License as specified in paragraph 1.E.1.
    
    1.E.7. Do not charge a fee for access to, viewing, displaying,
    performing, copying or distributing any Project Gutenberg works
    unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9.
    
    1.E.8. You may charge a reasonable fee for copies of or providing
    access to or distributing Project Gutenberg electronic works
    provided that:
    
        • You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from
            the use of Project Gutenberg works calculated using the method
            you already use to calculate your applicable taxes. The fee is owed
            to the owner of the Project Gutenberg trademark, but he has
            agreed to donate royalties under this paragraph to the Project
            Gutenberg Literary Archive Foundation. Royalty payments must be paid
            within 60 days following each date on which you prepare (or are
            legally required to prepare) your periodic tax returns. Royalty
            payments should be clearly marked as such and sent to the Project
            Gutenberg Literary Archive Foundation at the address specified in
            Section 4, “Information about donations to the Project Gutenberg
            Literary Archive Foundation.”
        
        • You provide a full refund of any money paid by a user who notifies
            you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he
            does not agree to the terms of the full Project Gutenberg™
            License. You must require such a user to return or destroy all
            copies of the works possessed in a physical medium and discontinue
            all use of and all access to other copies of Project Gutenberg™
            works.
        
        • You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of
            any money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the
            electronic work is discovered and reported to you within 90 days of
            receipt of the work.
        
        • You comply with all other terms of this agreement for free
            distribution of Project Gutenberg™ works.
        
    
    1.E.9. If you wish to charge a fee or distribute a Project
    Gutenberg™ electronic work or group of works on different terms than
    are set forth in this agreement, you must obtain permission in writing
    from the Project Gutenberg Literary Archive Foundation, the manager of
    the Project Gutenberg™ trademark. Contact the Foundation as set
    forth in Section 3 below.
    
    1.F.
    
    1.F.1. Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable
    effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread
    works not protected by U.S. copyright law in creating the Project
    Gutenberg™ collection. Despite these efforts, Project Gutenberg™
    electronic works, and the medium on which they may be stored, may
    contain “Defects,” such as, but not limited to, incomplete, inaccurate
    or corrupt data, transcription errors, a copyright or other
    intellectual property infringement, a defective or damaged disk or
    other medium, a computer virus, or computer codes that damage or
    cannot be read by your equipment.
    
    1.F.2. LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the “Right
    of Replacement or Refund” described in paragraph 1.F.3, the Project
    Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project
    Gutenberg™ trademark, and any other party distributing a Project
    Gutenberg™ electronic work under this agreement, disclaim all
    liability to you for damages, costs and expenses, including legal
    fees. YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT
    LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE
    PROVIDED IN PARAGRAPH 1.F.3. YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE
    TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE
    LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR
    INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH
    DAMAGE.
    
    1.F.3. LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a
    defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can
    receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a
    written explanation to the person you received the work from. If you
    received the work on a physical medium, you must return the medium
    with your written explanation. The person or entity that provided you
    with the defective work may elect to provide a replacement copy in
    lieu of a refund. If you received the work electronically, the person
    or entity providing it to you may choose to give you a second
    opportunity to receive the work electronically in lieu of a refund. If
    the second copy is also defective, you may demand a refund in writing
    without further opportunities to fix the problem.
    
    1.F.4. Except for the limited right of replacement or refund set forth
    in paragraph 1.F.3, this work is provided to you ‘AS-IS’, WITH NO
    OTHER WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT
    LIMITED TO WARRANTIES OF MERCHANTABILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE.
    
    1.F.5. Some states do not allow disclaimers of certain implied
    warranties or the exclusion or limitation of certain types of
    damages. If any disclaimer or limitation set forth in this agreement
    violates the law of the state applicable to this agreement, the
    agreement shall be interpreted to make the maximum disclaimer or
    limitation permitted by the applicable state law. The invalidity or
    unenforceability of any provision of this agreement shall not void the
    remaining provisions.
    
    1.F.6. INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the
    trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone
    providing copies of Project Gutenberg™ electronic works in
    accordance with this agreement, and any volunteers associated with the
    production, promotion and distribution of Project Gutenberg™
    electronic works, harmless from all liability, costs and expenses,
    including legal fees, that arise directly or indirectly from any of
    the following which you do or cause to occur: (a) distribution of this
    or any Project Gutenberg work, (b) alteration, modification, or
    additions or deletions to any Project Gutenberg work, and (c) any
    Defect you cause.
    
    Section 2. Information about the Mission of Project Gutenberg
    
    Project Gutenberg is synonymous with the free distribution of
    electronic works in formats readable by the widest variety of
    computers including obsolete, old, middle-aged and new computers. It
    exists because of the efforts of hundreds of volunteers and donations
    from people in all walks of life.
    
    Volunteers and financial support to provide volunteers with the
    assistance they need are critical to reaching Project Gutenberg’s
    goals and ensuring that the Project Gutenberg collection will
    remain freely available for generations to come. In 2001, the Project
    Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure
    and permanent future for Project Gutenberg and future
    generations. To learn more about the Project Gutenberg Literary
    Archive Foundation and how your efforts and donations can help, see
    Sections 3 and 4 and the Foundation information page at www.gutenberg.org.
    
    Section 3. Information about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation
    
    The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non-profit
    501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the
    state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal
    Revenue Service. The Foundation’s EIN or federal tax identification
    number is 64-6221541. Contributions to the Project Gutenberg Literary
    Archive Foundation are tax deductible to the full extent permitted by
    U.S. federal laws and your state’s laws.
    
    The Foundation’s business office is located at 41 Watchung Plaza #516,
    Montclair NJ 07042, USA, +1 (862) 621-9288. Email contact links and up
    to date contact information can be found at the Foundation’s website
    and official page at www.gutenberg.org/contact
    
    Section 4. Information about Donations to the Project Gutenberg
    Literary Archive Foundation
    
    Project Gutenberg™ depends upon and cannot survive without widespread
    public support and donations to carry out its mission of
    increasing the number of public domain and licensed works that can be
    freely distributed in machine-readable form accessible by the widest
    array of equipment including outdated equipment. Many small donations
    ($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt
    status with the IRS.
    
    The Foundation is committed to complying with the laws regulating
    charities and charitable donations in all 50 states of the United
    States. Compliance requirements are not uniform and it takes a
    considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up
    with these requirements. We do not solicit donations in locations
    where we have not received written confirmation of compliance. To SEND
    DONATIONS or determine the status of compliance for any particular state
    visit www.gutenberg.org/donate.
    
    While we cannot and do not solicit contributions from states where we
    have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition
    against accepting unsolicited donations from donors in such states who
    approach us with offers to donate.
    
    International donations are gratefully accepted, but we cannot make
    any statements concerning tax treatment of donations received from
    outside the United States. U.S. laws alone swamp our small staff.
    
    Please check the Project Gutenberg web pages for current donation
    methods and addresses. Donations are accepted in a number of other
    ways including checks, online payments and credit card donations. To
    donate, please visit: www.gutenberg.org/donate.
    
    Section 5. General Information About Project Gutenberg electronic works
    
    Professor Michael S. Hart was the originator of the Project
    Gutenberg concept of a library of electronic works that could be
    freely shared with anyone. For forty years, he produced and
    distributed Project Gutenberg eBooks with only a loose network of
    volunteer support.
    
    Project Gutenberg eBooks are often created from several printed
    editions, all of which are confirmed as not protected by copyright in
    the U.S. unless a copyright notice is included. Thus, we do not
    necessarily keep eBooks in compliance with any particular paper
    edition.
    
    Most people start at our website which has the main PG search
    facility: www.gutenberg.org.
    
    This website includes information about Project Gutenberg,
    including how to make donations to the Project Gutenberg Literary
    Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to
    subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks.

    Source: Project Gutenberg ebook #8119. Public-domain status is recorded per item; the licence text above is reproduced unchanged.

    Source
    Project Gutenberg
    Record
    ebook 8119
    Rights
    public domain (US)
    Rendered
    2026-11-21
    Completeness
    Complete held text.