← catalogue

Ang "Filibusterismo" (Karugtóng ng Noli Me Tangere)

by José Rizal · Tagalog · Gutenberg #47629 · 772,977 chars · public domain (US)

The Project Gutenberg eBook of Ang "Filibusterismo" (Karugtóng ng Noli Me Tangere)
    
This eBook is for the use of anyone anywhere in the United States and
most other parts of the world at no cost and with almost no restrictions
whatsoever. You may copy it, give it away or re-use it under the terms
of the Project Gutenberg License included with this eBook or online
at www.gutenberg.org. If you are not located in the United States,
you will have to check the laws of the country where you are located
before using this eBook.

Title: Ang "Filibusterismo" (Karugtóng ng Noli Me Tangere)

Author: José Rizal

Translator: Patricio Mariano


        
Release date: December 11, 2014 [eBook #47629]
                Most recently updated: October 24, 2024

Language: Tagalog

Other information and formats: www.gutenberg.org/ebooks/47629

Credits: Produced by Marie Bartolo (etexts.bartolomarie@gmail.com)
        from page images made available by the Internet Archive:
        American Libraries


*** START OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK ANG "FILIBUSTERISMO" (KARUGTÓNG NG NOLI ME TANGERE) ***

[Paliwanag ng Tagapagsalin:

Ang tekstong ito ay nasa lumang Tagalog, na gumagamit ng titik g
na may tilde sa ibabaw (g̃), na makikita halimbawa sa mga salitang
ng̃, mg̃a, at ng̃ayón. Kung hindi maayos na nakikita ang titik g̃,
tiyaking UTF-8 ang nakasaad na file encoding sa iyong text reader.
Maaari ring kailangang palitan ang font na iyong gamit. Minumungkahi
ang mga font na Consolas at DejaVu Sans Mono.

Ang mga bahagi ng teksto na may mga pahilig na titik (italic) ay
ipinaloob sa mga _salungguhit_. Ang mga bahaging may makakapal na
titik (boldface) ay ipinaloob sa mga =simbolong panumbas=. Ang bahagi
ng pahilig na teksto na gumagamit ng mga tuwid na titik ay ipinaloob
sa mga ~tilde~.]






  ANG FILIBUSTERISMO.




  J. RIZAL

  ANG “FILIBUSTERISMO”[*]
  (KARUGTÓNG NG̃ NOLI ME TANGERE)

  (Tinagalog ni PATRICIO MARIANO)


  Masasapantaha kaagád, na, lihim na nágayuma ñg isáng FILIBUSTERO
  ang kapisanan ñg mg̃a makapraile at mg̃a laban sa pagkakasulong,
  upáng, sa pag-alinsunod na waláng malay sa mg̃a udyók ñg kaniláng
  kalooban, ay makatulong at makapagpalusóg doon sa imbót na íisang
  bagay ang linalayon: palaganapin ang adhiká ñg FILIBUSTERISMO
  sa boong bayan at pananaligin ang lahát ñg pilipino na waláng
  ibáng kaligtasan liban sa humiwaláy sa España.

                                    =Ferdinand BLUMENTRITT.=


  [*] Kung ihuhulog sa wikang tagalog ang salitáng FILIBUSTERISMO
  ay lubhang hahaba ang pañgalan ñg aklát na itó at marahil ay
  mangyaring hindi pa mawatasan ñg babasa, kaya’t hindi na namin
  inihulog sa wika natin; ñguni’t ílalagáy namán ang katuturán
  ó kahulugán ñg salitáng itó upang mabatíd noong mg̃a hindi
  nakaaalam ñg kaniyang kahulugán.

  FILIBUSTERO: Galing sa salitáng inglés na _freebooter_; itinawag
  sa iláng mangdadambóng na lumagusaw sa karagatang Antillas,
  América, niyong 1700.--FILIBUSTERO din ang tawag sa mg̃a taong
  nag-uusig na mápahiwalay sa España ang mg̃a lupaíng sakop nitó,
  sa kabilá ñg mg̃a dagat, kayá’t ang salitáng FILIBUSTERISMO
  ay waláng ibáng kahulugán kun di ang adhikáng pag-usígin ang
  paghiwaláy sa nakasasakop.--P. ng̃ T.


  =UNANG PAGKAKÁLIMBÁG.=


  =MAYNILA=

  =Limbagan at Aklatan ni I. R. Morales,=
  Liwasang Miranda, 11–13, Kiyapo
  =1911.=




  [Larawan ng̃ may-akdâ]
  [Lagdâ: José Rizal]




ALAALA

  =sa mg̃a paring G. Mariano GOMEZ= (85 taón)
  =José BURGOS= (30 taón)
  =at Jacinto ZAMORA= (35 taón)

  _na binitay sa Bagumbayan ng̃ ika 28[A] ng̃ Febrero ng̃ taóng 1872._


Sa dî pagsang-ayon ng̃ Relihion na alisán kayó ng̃ karang̃alan sa
pagkaparì ay inilagáy sa alinlang̃an ang kasalanang ibinintáng
sa inyó; sa pagbabalot ng̃ hiwagà’t kadilimán sa inyóng usap ng̃
Pamahalàan ay nagpakilala ng̃ isáng pagkakamalîng nágawâ sa isáng
masamâng sandalî, at ang boông Pilipinas, sa paggalang sa inyóng
alaala at pagtawag na kayó’y mg̃a PINAGPALA, ay hindî kiníkilalang
lubós ang inyóng pagkakasala.

Samantala ng̃âng hindî naipakíkilalang maliwanag ang inyóng
pagkakálahók sa kaguluhan, nagíng bayani kayó ó dî man, nagkaroon
ó dî man kayó ng̃ hilig sa pagtatanggol ng̃ katwiran, nagkaroon
ng̃ hilig sa kalayâan, ay may karapatán akóng ihandóg sa inyó, na
bilang ginahís ng̃ kasamaáng ibig kong bakahin, ang aking gawâ. At
samantalang inaantáy namin na kilalanin sa balang araw ng̃ España
ang inyóng kabutihan at hindî makipanagót sa pagkakápatáy sa inyó,
ay magíng putong na dahong tuyô na lamang ng̃ inyóng mg̃a liblíb
na libing̃an ang mg̃a dahong itó ng̃ aklát, at lahát niyong walâng
katunayang maliwanag na umupasalà sa inyóng alaala, ay mabahiran
nawâ ng̃ inyóng dugô ang kaniláng mg̃a kamáy.

                                                 =J. Rizal.=

[A] Hindí namin binago ang 28 na nasa wikang kastila, ng̃uni’t
ipinauunawa namin na ika 18 ng̃ bitayin ang mg̃a tinurang pari.--P.
ng̃ T.




INDICE.


                                                       Páh.
    Alaala                                                5
        I.--Sa Cubierta                                   7
       II.--Sa silong ng̃ Cubierta                        18
      III.--Mg̃a alamát                                   27
       IV.--Si Kabisang Tales                            33
        V.--Ang “Noche buena” ng̃ isáng kotsero           44
       VI.--Si Basilio                                   50
      VII.--Si Simoun                                    57
     VIII.--¡Mabuting Paskó!                             70
       IX.--Si Pilato                                    74
        X.--Kayamana’t karalitaan                        76
       XI.--Los Baños                                    88
      XII.--Plácido Penitente                           104
     XIII.--Ang aralan ng̃ Písica                        113
      XIV.--Isáng tahanan ng̃ mg̃a nag-aaral              125
       XV.--Si G. Pasta                                 137
      XVI.--Ang mg̃a kapighatian ng̃ isáng insík          146
     XVII.--Ang periya sa Kiyapo                        158
    XVIII.--Mg̃a kadayaan                                163
      XIX.--Ang lambal                                  172
       XX.--Ang nagpapalagáy                            184
      XXI.--Mg̃a ayos Maynila                            194
     XXII.--Ang palabás                                 207
    XXIII.--Isáng bangkáy                               223
     XXIV.--Mg̃a pang̃arap                                231
      XXV.--Tawanan--Iyakan                             243
     XXVI.--Mg̃a paskín                                  252
    XXVII.--Ang prayle at ang pilipino                  258
   XXVIII.--Tatakut                                     270
     XXIX.--Mg̃a hulíng salitáng ukol kay kapitan Tiago  279
      XXX.--Hulí                                        283
     XXXI.--Ang mataas na kawaní                        294
    XXXII.--Mg̃a ibinung̃a ng̃ mg̃a paskín                  300
   XXXIII.--Ang hulíng matuwid                          305
    XXXIV.--Ang kasál                                   314
     XXXV.--Ang pistá                                   318
    XXXVI.--Mg̃a kagipitan ni Ben-Zayb                   328
   XXXVII.--Ang hiwaga                                  334
  XXXVIII.--Kasawian                                    339
    XXXIX.--                                            345




I

SA CUBIERTA

                                          Sic itur ad astra.


Isáng umaga ng̃ Disiembre ay hiráp na sumasalung̃a sa palikólikông
linalakaran ng̃ ilog Pasig ang bapor Tabò, na may lulang maraming tao,
na tung̃o sa Lalaguna. Ang bapor ay may anyông bagól, halos bilóg
na warì’y tabò na siyáng pinanggaling̃an ng̃ kaniyang pang̃alan;
nápakarumí kahit na may nasà siyang magíng maputî, malumanay at warìng
nagmamalakí dahil sa kaniyang banayad na lakad. Gayon man, siya’y
kinagigiliwan sa dakong iyon, sanhî marahil sa pang̃alan niyang
tagalog ó dahil sa tagláy niya ang sadyâng ugalì ng̃ mg̃a bagay-bagay
ng̃ bayan, isáng warì’y tagumpáy na laban sa pagkakasulong, isáng
bapor na hindî tunay na bapor ang kabuòan, isáng sangkáp na hindî
nagbabago, hindî ayos ng̃unì’t hindî mapag-aalinlang̃anan, na, kung
ibig mag-anyông makabago ay nasisiyahan na ng̃ boong kalakhán sa
isáng pahid ng̃ pintura.

Na ang bapor na itó’y tunay na pilipino! Kauntìng pagpapaumanhín
lamang ang gamiti’t pagkakamanláng siya ang daóng ng̃ Pamahalàan,
na nayarì sa ilalim ng̃ pagsisiyasat ng̃ mg̃a _Reberendo_ at mg̃a
_Ilustrísimo_!

Balót ng̃ liwanag sa umaga, hayo na ang maputî niyang katawán (na
iniwawasiwas ang maitim na usok) na nagpapagaláw sa alon ng̃ ilog
at nagpapaawit sa hang̃in sa mg̃a maigkás na kawayang nasa sa
magkábilang pangpáng; may nagsasabing nag-uumusok din ang daóng ng̃
Pamahalàan!... Sa bawà’t sandalî’y tumítilî ang pasuit na paós at
mapagbalà na warì’y isáng manggagahís na ibig makapanaíg sa tulong
ng̃ sigáw, kayâ’t sa loób ng̃ bapor ay hindî magkarinigan, ang lahát
ng̃ mákatagpô’y pinagbabalàan; minsa’y warìng ibig durugin ang mg̃a
salambáw, (mg̃a yayat na kagamitán sa pang̃ing̃isdâ) na ang galáw
ay warìng kalansáy ng̃ _gigante_ na yumúyukô sa isáng pagóng na
nabuhay sa kapanahunang dako pa roon ng̃ pag-apaw ng̃ tubig sa boông
mundó; minsa’y tumátakbóng tung̃o sa mg̃a kakawayanán ó kayâ’y sa
mg̃a karihan, na napapalamutihan ng̃ gumamela at ibá pang bulaklák,
na warìng mg̃a magsisipaligòng nakalubóg na sa tubig ang mg̃a paa’y
ayaw pang maglublób... minsa’y sa pagsunód sa daáng itinuturò ng̃
iláng kawayang nakatirik sa ilog ay lumalakad ng̃ boông kasiyahang
loób ang bapor; ng̃unì’t ang isáng biglâng pagkakabagók ay kauntî
nang ikinabuwal ng̃ mg̃a sakáy; nápadumog sa isáng burak na mababaw
na hindî hinihinalà nino man......

At kung ang pagkakawangkî sa daóng ng̃ Pamahalàan ay hindî pa lubós,
ay tingnan ang pagkakalagáy ng̃ mg̃a lulan. Sa ilalim ng̃ _cubierta_
ay nang̃agdung̃aw ang mg̃a mukhâng kayumanggí at maiitim ng̃ mg̃a
taga rito, mg̃a insík at mestiso na nagkakasiksikang kasama ng̃ mg̃a
lulang kalakal at mg̃a kabán, samantalang sa itaás, sa ibabaw ng̃
_cubierta_ at sa lilim ng̃ isáng panambil na nagtatanggol sa kanilá
sa init ng̃ araw, ay nang̃akaupô sa maginhawang luklukan ang iláng
sakáy na suot taga Europa, mg̃a prayle at mg̃a kawaní, na humihitít
ng̃ malalakíng tabako, samantalàng tinátanáw ang mg̃a dinadaanan,
na hindî man nápupuna ang mg̃a pagsusumakit ng̃ kapitán na maiwasan
ang mg̃a balakid sa ilog.

Ang kapitán ay isáng ginoo na may magiliw na anyô, lubhâ ng̃ matandâ,
dating maglalayág na noong kabataàn niya ay namahalà sa lalòng
matuling daóng at sa lalòng malawak na karagatan at ng̃ayóng tumandâ’y
ginagamit ang lalòng malakíng pag-iisip, pagiing̃at at pagbabantáy
upáng maiwasan ang maliliít na kapang̃aniban.... At yaón dín ang
balakid sa araw araw, ang dati ring mabababaw na burak, ang dati ring
lakí ng̃ bapor na násasadsád sa mg̃a likô ring yaon, na warì’y isáng
matabâng babai sa gitnâ ng̃ siksikan ng̃ tao, kayâ’t ang mabaít na
kapitán ay humihintô sa bawà’t sandalî, umuurong, pinagkakalahatì
lamang ang tulin, pinagpapalipatlipat sa kaliwâ’t sa kanan ang limáng
marinerong may hawak na tikin upáng ipanibulos ang likông itinuturò
ng̃ timón. Warìng isáng matandâng kawal, na matapos mamunò sa mg̃a
tao sa isáng maligalig na himagsikan, ay nagíng taga pag-alagà, ng̃
tumandâ, ng̃ batàng masumpung̃in, matigás ang ulo at tamád.

At si aling Victorina na siyáng tang̃ìng babaing nakiupô sa lipon
ng̃ mg̃a europeo ay siyáng makapagsasabi kung ang bapor Tabò ay
tamád, masuwayin at masumpung̃in; si aling Victorina, na gaya ng̃
karaniwan ay napakamasindakin, ay nagtutung̃ayaw sa mg̃a kaskó,
bankâ, balsá ng̃ niyog, mg̃a indio na namamangkâ at sampûng mg̃a
naglalabá at nagsisipaligò na kinayayamután niya dahil sa pagkakatuwâ
at kaing̃ayan! Siya ng̃â namán, kung walâng mg̃a indio sa ilog at
sa bayan ay bubuti ang lakad ng̃ Tabò, oo! kung walâng isá mang
indio, sa mundó; hindî niya nápupunang ang mg̃a tumitimón ay pawàng
indio, indio ang mg̃a marinero, indio ang mg̃a makinista, indio
ang siyam na pù’t siyam sa bawà’t isáng daang sakáy at siyá man ay
india rin kung kakayurin ang kaniyang pulbós at huhubarán siya ng̃
ipinagmamalakíng _bata_. Nang umagang iyón ay lalò pang namumuhî si
aling Victorina dahil sa hindî siya pinapansín ng̃ mg̃a kalipon, at
dapat ng̃â namáng magkagayón, sapagkâ’t tignán ng̃â namán ninyó:
magkalipon doon ang tatlông prayleng nananalig na ang boông mundó’y
lalakad ng̃ patiwarík sa araw na silá’y lumakad ng̃ matuwíd; isáng
walâng pagál na D. Custodio na payapàng natutulog, na siyangsiya ang
loób sa kaniyang mg̃a munakalà; isáng walâng pagod na mánunulat na
gaya ni Ben-Zayb (katimbang ng̃ Ibañez) na nag-aakalàng kung kayâ’t
may nag-íisíp sa Maynilà ay sa dahilang siya’y nag-íisíp; isáng
_canónigo_ na gaya ni P. Irene na nagbibigay dang̃al sa mg̃a parì
dahil sa mabuti ang pagkakaahit ng̃ kaniyang mukhâng kinatatayuan
ng̃ isáng ilóng hudío at dahil sa kaniyang sotanang sutlâ na mainam
ang tabas at maraming botones; at isáng mayamang mag-aalahás na gaya
ni Simoun na siya mandíng tanung̃an at nag-uudyok sa mg̃a galáw ng̃
Capitán General; akalaìn ng̃â ba namáng magkátatagpô ang mg̃a haliging
itó na _sine quibus non_ ng̃ bayan, magkápipisan doon at maligayang
nag-uusap, na hindî nabibighanìng malugód sa isáng tumakwil sa
pagkapilipina, na nagpapulá ng̃ buhók, ¡bagay ng̃ sukat makabugnot
sa isáng Joba!, pang̃alang ikinakapit sa sarili ni aling Victorina
kailan ma’t may katung̃o.

At ang pagkayamót ng̃ babai’y nararagdagan sa bawà’t pagsigáw ng̃
Kapitán ng̃: baborp! estriborp!, bubunutin ng̃ mg̃a marino ang
kaniláng mahahabàng tikín at isasaksák sa isá’t isáng gilid at
pinipigil sa tulong ng̃ kaniláng mg̃a hità’t balikat na másadsád
sa dakong iyon ang bapor. Kung susukatin sa gayóng anyô ang daóng
ng̃ Pamahalàan ay masasabing nawawalâ ang pagkapagóng at nagiging
alimang̃o sa tuwîng málalapít ang isáng pang̃anib.

--Ng̃unì’t kapitán, ¿bakit tumutung̃o sa dakong iyan ang inyóng mg̃a
mangmang na timonel?--ang tanóng na pagalít ng̃ babai.

--Sapagkâ’t doon ay napakababaw, ali--ang sagót na malumanay ng̃
Kapitán at ikinindát ang matá.

Naugalì na ang ganitó ng̃ Kapitán upáng sabihin warì sa kaniyáng
mg̃a salitâ, na dahandahang lumabás: marahan, marahang marahan!

--Kalahatìng tulin ng̃ mákina, bá, kalahatìng tulin!--ang paalipustâng
tutol ni aling Victorina--¿bakit hindî boông tulin?

--Sapagkâ’t maglalayág tayo sa mg̃a palayang iyan, ali,--ang walâng
katinagtinag na sagót ng̃ Kapitán na sabay ang paglabì upang iturò
ang bukid; makálawang kumindát.

Ang aling Victorinang itó ay kilalá dahil sa kaniyang mg̃a kasagwâan
at mg̃a himaling. Dumádalóng palagì sa mg̃a lipunán at siya’y tinitiis
doon kailan ma’t kasama ang kaniyáng pamangkín, si Paulita Gomez,
magandá at mayamang binibini, ulila sa amá’t iná, na kinúkupkóp
ni aling Victorina. Nang tumandâ na ang aling Victorinang itó ay
nag-asawa sa isáng kulang-palad na ang pang̃alan ay D. Tiburcio
de Espadaña, at sa mg̃a sandalîng itó na nakikita natin siya ay may
labíng limáng taón nang kasál, ang buhók ay postiso at ang kalahatì
ng̃ kagayakan ay ayos taga Europa. Sa dahiláng ang kaniyáng boông
hang̃ád sapol ng̃ magkaasawa ay ang mag-anyông europea, sa tulong
ng̃ iláng mahalay na kaparaanan, ay nahulog díng untî-untî ang
kaniyáng ayos sa isáng anyông, sa kasalukuyan, kahi’t na magtulong si
Quatrefages at si Virchow ay hindî máwawatasan kung sa alíng lahìng
mg̃a kilala siya máihahalò. Makaraan ang iláng taóng pagkákasál, ang
kaniyáng asawang nagtiís, na warì’y _fakir_ na umalinsunod sa lahát
ng̃ kaniyáng maibigan, ay dinalaw ng̃ isáng masamâng sandalî, isáng
araw, at hinambalos siyá ng̃ tinútungkód sa pagkapilay. Dahil sa
pagkakabiglâ ni aling Joba, sa gayóng pagbabagong ugalì, ay hindî
naalumana ang magiging kasunód ng̃ pangyayari, at ng̃ makaraan ang
pagkakagitlá at ng̃ ang kaniyáng asawa ay makatanan, ay sakâ pa
lamang náramdamán ang sakít at náhigâng iláng araw, sa gitnâ ng̃
pagkagalák ni Paulita na mahilig sa pagtatawá at pagbibirô sa kaniyáng
ali. Ng̃unì’t ang asawa, sindák sa nágawâng kasalanan, na sa kaniya’y
warìng isáng kakilakilabot na pagpatay sa kabiyák ng̃ pusò ang gayóng
nágawâ, habol ng̃ mg̃a _furia_ sa tahanan (ang dalawáng aso at isáng
loro sa bahay), ay nagtatakbó ng̃ boông tuling ipinahintulot ng̃
kaniyáng pílay, lumulan sa unang sasakyáng nátagpûán, sumakáy sa unang
bangkâng nákita sa isáng ilog, at, Ulises na pilipino, nagpagalàgalà
sa mg̃a bayán-bayán, sa isá’t isáng lalawigan, sa isá’t isáng pulô,
na pinamumuntután ng̃ kaniyáng Calipso, na naka _quevedo_, na
nakayáyamot sa bawà’t mákasama sa paglalakbáy. Tumanggáp ng̃ balità
na ang lalaki’y nagtatagò sa isáng bayan ng̃ Laguna, kayâ’t yáon na
siya upáng akitin sa tulong ng̃ kaniyáng buhók na tininà.

Ang mg̃a kasabáy ay nagkáisáng magsanggaláng sa kaniyáng pakikitung̃o
sa pamagitan ng̃ isáng walâng hintông pagsasalitâang ang balàng
bagay ay pinagtalunan. Sa mg̃a sandalîng iyón, dahil sa palikôlikô
ng̃ ilog, ay pinag-uusapan ang pagtutuwíd sa kaniya at ang ukol sa
mg̃a gawâin ng̃ Obras del Puerto.

Si Ben-Zayb, ang mánunulat na mukhâng prayle, ay nakikipagtalo sa
isáng parìng batà na mukhâ namáng artillero. Kapwâ nagsisigawang ang
anyô ng̃ mukhâ ay iniaayos sa sinasabi, itinátaás ang mg̃a bisig,
inilalahad ang mg̃a kamáy, nagsisitadyák, nag-uusap ng̃ ukol sa
patitís, mg̃a palaisdàan, ilog San Mateo, mg̃a indio at ibp. sa gitnâ
ng̃ kasiyahang loob ng̃ mg̃a nakikiníg at sa gitnâ rin namán ng̃
boông pagkainíp ng̃ isáng matandâng parìng pransiskano, na lubhâng
nápakapayát at nang̃ang̃alirang, at ng̃ isáng dominiko na magandá
ang tindíg na nagbábakás.... nagbábakás sa kaniyáng mg̃a labì ng̃
isáng ng̃itîng pakutyâ.

Ang payát na pransiskano, na nakápuná sa ng̃itî ng̃ dominiko, ay
nagnasàng makilahók sa usapan, upáng maputol. Iginagalang siya
marahil, kayâ’t sa isáng kilos lamang ng̃ kamáy ay napigil ang
pag-uusap ng̃ dalawá, nang ang parìng-artillero ay tumukoy ng̃ ukol
sa kinátutuhan at ang mánunulat na prayle ay ng̃ ukol namán sa
karunung̃an.

--¿Alám bagá ninyó kung anó ang mg̃a taong marurunong, Ben-Zayb?--anáng
pransiskano na ang boses ay malalim, na hindî man lamang halos gumaláw
sa kaniyáng uupan, at ang mg̃a nang̃ang̃alirang na kamáy ay bahagyâ
nang ikilos--Nariyan sa lalawigan ang _Puente del Capricho_, na gawâ
ng̃ isáng kapatíd namin, at hindî nayarì, sapagkâ’t pinintasáng mahinà
at mapang̃anib ng̃ mg̃a marurunong, sa panunuláy sa kaniláng mg̃a
sapantahà, ng̃unì’t tignán ninyó’t nariyan ang tuláy na naglálabán
sa lahát ng̃ bahâ at lindol.

--Iyan, _puñales_, iyang talagá, iyan ng̃â sana ang sasabihin ko!--ang
wikà ng̃ parìng artillero na kasabáy ang suntók sa gabáy ng̃ kaniyáng
luklukang kawayan;--iyan, ang _Puente del Capricho_ at ang mg̃a
marurunong; iyan sana ang sasabihin ko, P. Salvi, _puñales_.

Nápahintông nakang̃itî si Ben-Zayb, marahil sa paggalang ó kayâ’y
dahil sa sadyâng walâng maalamang isagot; kahit gayong ¡siya ang
tang̃ìng nag-íisíp dito sa Pilipinas!--Si P. Irene ay sumasang-ayon
sa tulong ng̃ ulo, samantalang pinapahidpahiran ang kaniyáng mahabàng
ilóng.

Si P. Salvi, iyóng parìng payát at nang̃ang̃alirang, ay nagpatuloy, na
warìng nasiyahan sa gayóng pang̃ang̃ayupapà, sa gitnâ ng̃ katahimikan:

--Datapwâ’y hindî ibig sabihin ng̃ ganitó na kayó’y walâ sa katwiran
at gayón dín namán si P. Camorra (itó ang pang̃alan ng̃ parìng
artillero); ang kasamaán ay nasa lawà.....

--Sadyâ namáng walâng mabuting lawà sa lupaíng itó--ang patláng ni
aling Victorina, na muhîng muhî na at humandâ upáng lusubing mulî
ang kutà.

Ang mg̃a binabakod ay sindák na nagting̃inan, ng̃unì’t, gaya ng̃
katalasan ng̃ isáng general, dumulóg ang mag-aalahás na si Simoun:

--Ang kagamutan ay nápakadalî,--anyá na ang pagbigkás ng̃ salitâ ay
katang̃itang̃ì, kalahatìng inglés at kalahatìng amerikano sa Timog--at
hindî ko ng̃â maalaman kung bakit hindî pa náiisip ng̃ kahit sino.

Ang lahát ay luming̃ón, sampû ng̃ dominiko, at pinakinggán siyang
mabuti. Ang mag-aalahás ay isáng taong yayát, mataas, malitid,
nápakakayumanggí, suot inglés at ang ginagamit ay warìng salakót na
timsim. Katang̃ìtang̃ì sa kaniya ang mahabàng buhók na putîng putî na
nátitiwalî sa misáy na itím, madalang, na nagpapakilala ng̃ kaniyáng
pagkamestiso. Upang iwasan ang sinag ng̃ araw ay palagìng gumagamit
ng̃ salamíng asul na _de rejillas_, na tumátakíp sa kaniyáng mg̃a
matá at bahagi ng̃ mg̃a pisng̃í, na siyáng nagbibigáy sa kaniya ng̃
anyông bulág ó may sakít sa matá. Nakatayông ang paa’y nakabikakâ
upáng makapanimbang warî, ang mg̃a kamáy ay nakapasok sa mg̃a alapót
ng̃ kaniyáng _chaqueta_.

--Ang kagamutan ay lubhâng madalî--ang ulit--at walâng magugugol.

Ang pakiking̃íg na mabuti ay nag-ibayo. Násasabísabí sa mg̃a lipunán
sa Maynilà na ang táong iyon ay siyang sinusunód ng̃ General, kayâ’t
nákikinikinitá na ng̃ lahát na ang kagamutan ay magagawâ. Pati si
D. Custodio ay nápaling̃ón.

--Magbukás ng̃ isáng ludlód na tuwid, mulâ sa pagpasok ng̃ ilog
hangáng sa paglabás, na dádaan sa Maynilà, itó ng̃â, gumawâ ng̃
isáng bagong ilog na ludlód at tabunan ang dating ilog Pasig.
Hindî mag-aaksayá ng̃ lupà at iiklî ang paglalakbáy, mapipigil ang
pagkakaroon ng̃ dakong mababaw.

Ang panukalàng itó’y nakalitó sa lahát halos, na nahirati sa mg̃a
paraáng tapaltapal.

--Isáng munakalàng yankee--ani Ben-Zayb, na ibig kalugdán ni
Simoun--Ang mag-aalahás ay malaong naninirahan sa Amerika, sa Hilagà.

Inarì ng̃ lahát na malakí ang palagáy at ang gayón ay ipinakilala
sa mg̃a galáw ng̃ ulo. Tang̃ì si D. Custodio, ang may magandáng
loob na si D. Custodio, na dahil sa kaniyáng malayàng kalagayan at
matataás na katungkulang gináganáp, ay nag-akalàng nárarapat na
bakahin niya ang isáng panukalà na hindî sa kaniya buhat--¡iyon ay
isáng pang̃ung̃unang baít!--umubó, hinaplós ang kaniyáng misáy at sa
tulong ng̃ kaniyáng matigás na boses at warìng nasa sa isáng sadyâng
pagpupulong ng̃ Ayuntamiento, ay nagwikàng:

--Patawarin akó ni G. Simoun, na aking kagalanggalang na kaibigan,
kung sabihin kong hindî niya akó kasang-ayon; maraming salapî ang
magugugol at marahil ay sisirà tayo ng̃ mg̃a bayanan.

--Sumirà!--ang mahinahong sagót ng̃ mag-aalahás.

--¿At ang salapîng ibabayad sa mg̃a manggagawà?......

--Huwag bayaran. Sa mg̃a bilanggô at presidiario......

--Hindî makasásapát, ginoong Simoun!

--Kung hindî sásapát, ang lahát ng̃ bayan, ang mg̃a matatandâ, ang
mg̃a binatà, ang mg̃a batà, ay gumawâ, at palitán ang labing limáng
araw na sápilitáng paggawâ, ng̃ tatlo, apat ó limang buwang paggawâ
na ukol sa Pamahalàan, na may katungkulan pang ang bawà’t isá ay
magdalá ng̃ kaniyáng pagkain at kasangkapan.

Si D. Custodio ay sindák na luming̃ón upang tanawín kung sa kalapít
ay may isáng indio na nakakáding̃íg sa kanilá. Salamat na lamang at
ang nang̃aroroon ay pawàng taga bukid, at ang dalawáng timonel ay
warìng walâng pinápansín kun dî ang mg̃a likô ng̃ ilog.

--Ng̃unì’t, ginoong Simoun.....

--Manalig kayó, D. Custodio--ang matigás na patuloy ni Simoun--sa
ganiyáng paraan lamang nayayarì ang malalakíng gawâin, sa muntîng
gugol. Sa ganiyang paraan nayarì ang mg̃a Pirámide, ang lawàng Mœris
at ang Coliseo sa Roma. Boôboông lalawigan ay nanggagaling sa mg̃a
kaparang̃an na daládalá ang kaniláng mg̃a sibuyas upáng may mákain;
ang mg̃a matatandâ, mg̃a binatà at mg̃a batà ay nang̃aghahakót ng̃
bató, tinatapyás nilá at pinápasán sa pamamahalà ng̃ pamalò ng̃
nakapangyayari; at pagkatapos ay bumabalík sa kaníkaniláng bayan ang
nang̃álabí, ó nang̃amamatáy sa buhang̃inan ng̃ kalawakan. Makaraán
yaón ay dumádatíng ang ibáng lalawigan, pagkatapos ay ibá namán, sunód
sunód sa paggawâ sa loob ng̃ mg̃a taón; ang gawâin ay natatapos at
ng̃ayó’y hináhang̃àan natin, naglalakbáy tayo, napaparoon tayo sa
Egipto ó sa Roma, pinupuri natin ang mg̃a Faraon, ang mg̃a mag-aanak
na Antonina...... Maniwalà kayó D. Custodio; ang mg̃a patáy ay
naiiwang patáy at ang malakás lamang ang binibigyán ng̃ katwiran
ng̃ mg̃a kapanahunang súsunód.

--Ng̃unì’t ang mg̃a ganiyang kaparaanan, ginoong Simoun, ay
mangyayáring magíng sanhî ng̃ kaguluhan--ang sabi ni D. Custodio na
hindî mápalagay dahil sa masamâng tung̃o ng̃ salitâan.

--Kaguluhan; ha, ha! ¿Naghimagsík bagá ang bayang ehipsio minsan
man, naghimagsik ang mg̃a piít na hudio ng̃ laban sa maawâíng si
Tito? ¡Hindî ko akalàing mahinà palá kayó sa mg̃a bagay na násasabi
sa kasaysayan!

Napagkíkilala na ang Simoung yaón ay napakamapagmalakí ó walâng
pinagaralan. ¡Ipamukhâ kay D. Custodio na hindî nakababatíd ng̃
kasaysayan, ay isáng bagay na makagagalit sa káhit kanino! At gayón
ng̃â ang nangyari, nakalimot si D. Custodio sa dating hilig at
sumagót ng̃:

--Ang bagay, ay sa dahiláng hindî ehipsio ni hudio ang inyóng mg̃a
kakaharapín!

--At ang bayang itó’y hindî miminsang naghimagsík na--ang dugtóng na
may muntîng takot ng̃ dominiko--noong kapanahunang pinahihila ng̃
malalakíng kahoy upáng gawíng mg̃a daóng, kung hindî dahil sa mg̃a
parì......

--Ang kapanahunang iyón ay malayò na;--ang sagót ni Simoun na ang
tawa’y lalò pa mandíng matigás kay sa karaniwan--ang mg̃a pulông itó’y
hindî mulîng maghihimagsík ng̃ dahil sa mg̃a gawâin at buwis......
¿Hindî bagá pinupuri ninyó P. Salvi--ang dugtóng, na, ang hinaráp
ay ang payát na pransiskano--ang bahay at pagamutan sa Los Baños na
kinaroroonan ng̃ General?

Iginaláw ni P. Salvi ang ulo at tuming̃íng may pagkakamanghâ sa
tanóng.

--¿Hindî bagá sinabi ninyó sa aking ang dalawáng bahay na iyon ay
naitayô sa tulong ng̃ pagpilit sa mg̃a bayan na gumawâ doon, sa ilalim
ng̃ kapangyarihan ng̃ isáng uldóg? Marahil, ang Puente del Capricho,
ay nayarì din sa gayóng kaparaanan. At sabihin ninyó ¿naghimagsík
bagá ang mg̃a bayang itó?

--Ng̃unì’t.... naghimagsík na noong araw--ang sabi ng̃ dominiko--at
_ab actu ad posse valet illatio_.

--Walâ, walâ, walâ!--ang patuloy ni Simoun na humandâng dumaán sa
_escotilla_ upáng pumanaog sa kámara--ang nasabi ay nasabi na. At
kayó P. Sibyla ay huwag bumanggit ng̃ mg̃a wikàng latín at ng̃ mg̃a
katunggakán. ¿Sa anó’t náririto kayóng mg̃a prayle kung maaarìng
maghimagsík ang mg̃a bayan?

Si Simoun ay pumanaog sa muntîng hagdanan, na hindî pinansín ang
mg̃a tutol at sagót, at inuulit ulit ang salitâng: _Vaya, vaya!_

Si P. Sibyla ay namutlâ; noon lamang siya, Vice-Rector sa Universidad,
napagsabihang may katunggakán; si D. Custodio ay kulay berde; sa
alín mang pulong na kanyáng kinároonan ay hindî nakatagpô ng̃ isáng
katunggalîng kagaya niyon. Ang gayón ay nápakalabis.

--Isáng mulato amerikano!--ang pabulalás na ung̃ol.

--Indio-inglés!--ang marahang sabi ni Ben-Zayb.

--Sinasabi ko sa inyóng amerikano, ¿hindî ko malalaman?--ang tugóng
nayayamót ni D. Custodio--sinabi sa akin ng̃ General; iyá’y isáng
mag-aalahás na nákilala niya sa Habana at ayon sa hinalà ko’y siyang
nagbigáy sa kaniya ng̃ katungkulan, sapagkâ’t pinautang siya ng̃
salapî. Kayâ ng̃â, upang mabayaran, ay pinaparito at ng̃ gawín ang
balà na, dagdagán ang kaniyáng kayamanan sa pagbibilí ng̃ mg̃a
brillanteng.... hindî totoo, ¡anó ang malay natin! At napakawalâng
ling̃ap, na, matapos kunan ng̃ salapî ang mg̃a indio ay ibíg
pang..! ¡Pf!

At tinapos ang salitâ sa isáng makahulugáng kilos ng̃ kamáy.

Walâng makapang̃ahás na makisali sa gayóng mg̃a pag-alimura; si
D. Custodio ay mangyayaring makipagsirâ sa Capitán General kung ibig
niya, ng̃unì’t ni si Ben-Zayb, ni si P. Irene, ni si P. Salvi, ni ang
hinalay na si P. Sibyla ay walâng katiwalà sa paglilihim ng̃ ibá.

--Ang taong iyan, sapagkâ’t amerikano, ay nag-aakalàng ang kákaharapín
natin ay ang mg̃a “pieles rojas”.... ¡Magsalitâ ng̃ mg̃a bagay na iyan
sa loób ng̃ isáng bapor! Ipag-utos, pilitin ang tao!.... At iyan ang
nag-udyók ng̃ pagsalakay sa Carolinas, ng̃ pagdigmâ sa Mindanaw na
pupulubi ng̃ kalaitlait sa atin.... At siya ang humandóg na mamagitná
sa paggawâ ng̃ “crucero”, ng̃unì’t ang tanóng ko namán: ¿anó ang
muwang ng̃ isáng mag-aalahás, kahit na napakayaman at napakabihasa,
sa pagpapagawâ ng̃ mg̃a daóng?

Ang lahát ng̃ itó’y sinasabing pinalalaki ang boses ni D. Custodio,
kay Ben-Zayb, na sabáy ang kumpáy, higít ng̃ balikat, maminsanminsang
tumátanóng sa ting̃ín sa ibáng iginagaláw namán ang ulo nang walâng
ibig turan. Ang kanónigóng si P. Irene ay napapang̃itîng walâng ibig
sabihin, na tinátakpán ng̃ kamáy sa tulong ng̃ paghaplós sa kaniyáng
ilóng.

--Sinasabi ko sa inyó, Ben-Zayb--ang patuloy ni D. Custodio na ináalóg
ang bisig ng̃ mánunulat--ang lahát ng̃ kasamâáng nangyayari ay sanhî
ng̃ hindî pagtatatanóng sa mg̃a taong may malaong paninirahan dito.
Isáng panukalàng may malalakíng salitâ at malakíng gugol, isáng
gugulíng malakíng halagá ay nakabubulag at tinátanggáp agád....
dahil dito!

Pinagkiskis ni D. Custodio ang kaniyáng mg̃a dalirìng hinglalakí,
hintuturò at panggitnâ.

--Mayroon ng̃âng kauntì niyan, kauntì niyan--ang akalà ni Ben-Zayb
na dapat niyang isagót, dahil sa kaniyáng pagkamamamahayag ay dapat
makaalám ng̃ lahát.

--Tignán ninyó, una diyan sa mg̃a gawâin ng̃ Obras del Puerto, ay
nagharáp akó ng̃ isáng munakalà, bago, malinaw, mapakikinabang̃an,
muntîng gugol at magagawâ upang luminis ang wawà ng̃ dagat na tabáng,
at hindî tinanggáp dahil sa hindî nagbíbigáy ng̃ ganitó!

At inulit ang kiskís ng̃ mg̃a dalirì, kinibít ang balikat at ang
lahát ay tinignán na warìng ang ibig sabihin ay: ¿Nakakita na kayó
ng̃ ganiyang kasawián?

--At ¿maarì bagáng mabatíd ang palagáy?--At..--Abá!--ang pamanghâ
ng̃ isá’t isá na nang̃aglapitan at nagkagipitan sa pakiking̃íg. Ang
mg̃a munakalà ni D. Custodio ay pawàng bantóg na kagaya ng̃ mg̃a
yarìng lunas ng̃ mg̃a manggagamot.

Kauntî ng̃ hindî sabihin ni D. Custodio ang bagay, sapagkâ’t nagdamdám
dahil sa hindî siyá sinang-ayunan noong dinudustâ si Simoun. “Pag
walâng pang̃anib ay ibig ninyóng akó’y magsalitâ, ha? at pag mayroon
ay walâ kayóng imík”, ang sasabihin sana; ng̃unì’t ang gayón ay isáng
pagpapakawalâ ng̃ isáng mabuting pagkakataón at yayamang hindî na
maisasagawâ ang panukalà ay mákilala man lamang at hang̃àan.

Matapos ang dalawá ó tatlóng bugá ng̃ asó, umubó at lumurâ ng̃
patagilíd, ay tinanóng si Ben-Zayb, na sabáy ang tampál sa hità nitó.

--¿Nakakita na ba kayó ng̃ pato?

--Tila... nakáhuli kamí sa lawà--ang tugóng pahang̃â ni Ben-Zayb.

--Hindî, hindî ko tinutukoy ang patong bukid, ang tinutukoy ko’y
ang mg̃a maamô na ináalagàan sa Pateros at sa Pasig. At ¿alám ninyó
kung anó ang kaniláng kinakain?

Si Ben-Zayb, ang tang̃ìng ulong nag-iisíp, ay hindî nakaáalám niyon;
hindî niya napanghihimasukan ang hanap-buhay na iyon.

--Mg̃a susông maliliít, tao kayo, mg̃a susông maliliít!--ang sagót
ni P. Camorra--hindî kailang̃ang magíng indio upáng makabatíd ng̃
bagay na iyan, sukat na ang magkaroon ng̃ paning̃ín!

--Iyán ng̃â, mg̃a susông maliliít!--ang ulit ni D. Custodio na
iginágaláw ang hintuturò--at alám ninyó kung saan kinukuha?

Hindî rin batíd ng̃ ulong mapag-isíp.

--Kung kayó’y nanirahan na sa lupaíng itó ng̃ kágaya ng̃ habà ng̃
aking paninirahan, ay mababatíd ninyóng nakukuha sa wawà at doon ay
marami na kahalò ng̃ buhang̃in.

--¿At ang inyóng munakalà?

--Iyán ng̃â ang tung̃o ko. Pipilitin ko ang lahát ng̃ bayang
kalapít ng̃ wawà na mag-alagà ng̃ pato, at mákikita ninyó na silá,
sa kaniláng sarili, ay palalalimin nilá ang wawà sa panghuhuli ng̃
susô... Ganiyáng ganiyán.

Binuksán ni D. Custodio ang kaniyáng dalawáng bisig at malugód na
tinanáwtanáw ang pagkakagulilát ng̃ mg̃a nakiking̃íg sa kaniyá;
walâng isá mang nakáisip ng̃ gayóng kainam na panukalà.

--¿Pinahihintulutan bagá ninyóng makasulat akó ng̃ isáng _artículo_
ukol sa bagay na iyan?--ang tanóng ni Ben-Zayb--nápakakauntî ang
nag-iisíp sa lupaíng itó....

--Ng̃unì’t D. Custodio,--ani aling Victorina na nagpakendengkendeng
at kumilingkiling--kung ang lahát ay mag-áalagà ng̃ pato ay dadami
ang itlóg na balót. ¡Uy nakapangdidiri! ¡Matabunan na muna ang wawà!




II

SA SILONG NG̃ CUBIERTA


Sa silong ay ibá namán ang nangyayari. Nang̃akaupô sa bangkô at sa
maliliít na luklukang kahoy, kasalamuhà ng̃ mg̃a maleta, bakol at
tampipì, sa kalapít ng̃ mákina, init ng̃ kaldera, sing̃áw ng̃ katawáng
tao at mabahòng amóy ng̃ lang̃ís, ay naroon ang lalòng makapál na
taong sakáy.

Tinátanáw na matahimik ng̃ ilán ang sarìsarìng anyô ng̃ mg̃a
pangpang̃in sa gitnâ ng̃ dagundóng ng̃ mg̃a pala, ing̃ay ng̃ mákina,
sagitsít ng̃ nakatatanang sing̃áw, buluwák ng̃ tubig na nahahalò,
pasuwít ng̃ pakakak. Sa isáng súlok, nagkakapipisang warì’y bangkáy,
ay natutulog ó nagtátangkâng matulog ang iláng insík na mámimili,
mg̃a liyó, nang̃amumutlâ, sumasago ang laway sa mg̃a nakang̃ang̃áng
bibíg, at naliligò sa malagkít na pawis ng̃ kaniláng katawán. Ang
iláng binatà lamang, na ang karamihan ay nang̃ag-aaral, madalîng
makilala dahil sa kaniláng kagayakang lubhâng maputî at sa maayos
na kiyas, ang nang̃ang̃ahás magyao’t dito sa popa at proa, na
palundáglundág sa mg̃a bakol at kaha, masasayá dahil sa nálalapit
na pagpapahing̃á sa pag-aaral. Mayâmayâ’y pinagtatalunan ang mg̃a
galáw ng̃ mákina, na inaalaala ang napag-aralan, at mayâmayâ’y
nang̃agpapaligidligid sa mg̃a binibining kolehiala, sa maghihitsóng
may mapupuláng labì at may kuwintás na sampaga, at inaapung̃utan
ang mg̃a dalaga ng̃ mg̃a salitâng nagpapatawa ó ikipinagtátakíp sa
mukhâ ng̃ mg̃a pamaypáy na may pintá.

Ng̃unì’t ang dalawá ay hindî nakikihimasok sa mg̃a maglalakbáy na
babai kundî nakikipagtálo, sa may dakong proa, sa isáng matandâ na
may makiyas at matuwid na tindíg. Siláng dalawá’y kapuwâ kilalá at
iginagalang mandín alinsunod sa ting̃íng ipinatátanaw sa kanilá ng̃
ibá. Ang pinakamatandâ ng̃â sa dalawá, na pulós na itím ang kagayakan,
ay si Basilio na nag-aaral sa Medisina, kilala dahil sa kaniyáng
mabubuting panggagamót at mg̃a kahang̃àhang̃àng pang̃ang̃alagà sa
mg̃a may sakít. Ang isá, ang malakí at malusog ang katawán, kahit
batà kay sa una, ay si Isagani na isá sa mg̃a makatà ó kun di man
makatà ay mánunulâng lumabás ng̃ taóng iyon sa Ateneo, may tang̃ìng
kaugalìan, parating walâng kibô at lubhâng malungkutin. Ang matandâng
katung̃o nilá ay si kapitáng Basilio na namilí sa Maynilà.

--Opò, mabutíbutí na si kapitang Tiago,--ang sabi ng̃ nag-aaral na
iginágaláw ang ulo--ayaw pumayag sa anománg pang̃ang̃alagà......
Sa udyók ng̃ _ilán_ ay pinatung̃o akó sa S. Diego, sa kadahilanang
dalawin ko ang bahay doon, ng̃unì’t ang tunay na sanhî ay upáng
makahitít lamang siya ng̃ apian.

Sa pagsasabi ng̃ nag-aaral ng̃ salitàng _ilán_ ay si P. Irene ang
tinutukoy, matalik na kaibigan at tanung̃an ni kapitáng Tiago sa
mg̃a hulíng araw ng̃ kabuhayan nitó.

--Ang apian ay isá sa mg̃a salot ng̃ kapanahunang itó--ang sabing
paalipustâ’t pagalít ni kapitán, na warì’y senador romano--nákilala
rin ng̃ mg̃a tao sa una ang apìan, ng̃unì’t hindî nang̃agpakalabis.
Samantalàng nanagumpáy ang pagkakahilig sa pag-aaral sa mg̃a
_clásico_ (liwanagin ninyong mabuti, mg̃a binatà), ang apian ay
nagíng gamót lamang, at kung hindî, ay, sabihin ninyó sa akin kung
sino ang nang̃agsisihitít. Ang mg̃a insík, ang mg̃a insík na hindî
nakaáalám ng̃ isá mang salitâng latín! Ah, kung pinag-aralan lamang
ni kapitán Tiago si Ciceron!......

At ang dî kasiyahang loob na lalong _clásico_ ay nábakas sa mukhâ
niyang _epicúreo_ na ahít na ahít. Pinagmamasdán siyang mabuti ni
Isagani: ang matandâng iyon ay nagdaramdám ng̃ kauhawan sa matatandâng
bagay.

--Ng̃unì’t balikán natin ang tungkól sa Akademia ng̃ wikàng
kastilà--ang patuloy ni kapitang Basilio--pinatutunayan ko sa inyóng
hindî ninyó magagawâ......

--Magagawâ pô, inaantáy na lamang namin ng̃ayón ó bukas ang
pahintulot--ang sagót ni Isagani--si P. Irene, na marahil ay nákita
ninyó sa itaas, na hinandugán namin ng̃ dalawáng kabayong _castaño_,
ay nang̃akò na sa amin. Kayâ’t makikipag-usap sa General.

--Walâng kabuluhán iyon; laban si P. Sibyla.

--Lumaban man siya! Kayâ ng̃â’t kasama upáng...... sa Los Baños, sa
haráp ng̃ General.

At sa pagsasabi ng̃ ganitó’y pinagbubunggông pasuntók ng̃ nag-aaral
na si Basilio ang kaniyáng dalawáng kamáy.

--¡Batíd ko na!--ang tugóng tumatawa ni kapitáng Basilio.--Ng̃unì’t
kahi’t ninyó mákuha ang pahintulot, ¿saan kukuha ng̃ salapî?......

--Mayroon na pô kamí; ang bawà’t nag-aaral ay aambág ng̃ sikapat.

--¿Ng̃unì’t ang mg̃a magtuturò?

--Mayroon kamí; ang kalahatì’y pilipino at ang kalahatì’y kastilà.

--¿At ang bahay?

--Si Makaraíg, idudulot ng̃ mayamang si Makaraíg ang isá niyang
bahay.

Napahinuhod si kapitáng Basilio; náihandâ ng̃ mg̃a binatàng iyón
ang lahát ng̃ kailang̃an.

--Kun sa bagay,--anyáng kinibít ang balikat,--ay hindî lubhâng masamâ
ang panukalà, at yamang hindî na mangyayaring mapag-aralan ang
latín, ay mapag-aralan man lamang ang wikàng kastilà. Diyan ninyó
mákikita tukayo, ang katunayan ng̃ paurong na lakad natín. Noong
aming kapanahunan ay nag-aaral kamí ng̃ latín, sapagkâ’t ang lahát
ng̃ aming mg̃a aklát ay nasa wikàng latín; ng̃ayón ay kauntìng latín
na lamang ang inyóng pinag-aaralan, ng̃unì’t walâ kayóng mg̃a aklát
sa wikàng latín; sa isáng dáko namán, ang mg̃a aklát ninyó’y nasa
wikàng kastilà at hindí itinuturò ang wikàng itó: _ætas parentum
pejor avis tulit nos nequiores!_ gáya ng̃ sábi ni Horacio.

At másabi itó’y lumayông nagmámalakí na warìng isáng emperador romano.

--Iyáng mg̃a tao sa una,--ani Isagani,--ay may puná sa lahát;
ipalalagáy mo sa kanilá ang isáng bagay at walâng mákikitang kabutihan
kun dî pawàng salabíd. Ibig niláng dumatíng na lahát ng̃ palás at
bilóg na warì’y bola ng̃ bilyar.

--Ang amaín mo ang kasundông-kasundô niyá--ang wikà ni Basilio;--paguusapan
iyóng kaniláng kapanahunan.... Hintáy ka ng̃â palá, ¿anó ang sabí-sabí
ng̃ amaín mo kay Paulita?

Si Isagani ay namulá.

--Sinermonan akó ng̃ ukol sa pag-aasawa.... Sinagót ko siyáng sa
Maynilà ay walâng kaparís niyá, magandá, may pinag-aralan, ulila......

--Mayamang-mayaman, makisig, masayá at walâng kasiràan kung dî ang
pagkakaroon ng̃ isáng inaling tiwalî sa lang̃it at sa lupà,--ang
dugtóng na tumatawa ni Basilio.

Si Isagani mán ay nápatawá rin.

--Mábanggít ng̃â palá ang ali, alám mo bang ipinagbilin sa aking
hanapin ko ang kaniyáng asawa?

--¿Si aling Victorina? ¿At nang̃akò ka namán upang huwag kang mawalán
ng̃ iniirog?

--¡Mangyari pá! Ng̃unì’t ang bagay nitó’y sa bahay pa namán ng̃
amaín ko.... nagkakanlóng ang asawa.

Kapuwâ silá nagkatawánan.

--Itó ang sanhî,--ang pátuloy ni Isagani--kung kayâ ang aking amaín,
taong matalino, ay ayaw pumasok sa kámara, dahil sa nang̃ing̃ilag na
bakâ itanóng sa kaniyá ni aling Victorina, si D. Tiburcio. ¡Akalàín
mo bang ng̃ mabatíd ni aling Victorina na ang bayad ko’y “de tercera”
ay tiningnán akó ng̃ warì pakutyâ....

Nang mg̃a sandalîng iyón ay pumapanaog si Simoun, at ng̃ mákita
ang dalawáng binatà ay:

--¡Abá, Basilio!,--ang batìng may kiyás mapag-ampón--¿Patung̃o bagá
kayó sa pagpapahing̃á? Ang ginoo ba’y kababayan ninyó?

Ipinakilala ni Basilio si Isagani at ipinabatíd na hindî silá
magkababayan, ng̃unì’t ang kaniláng mg̃a bayan ay magkakalapít. Si
Isagani’y tagá kabiláng baybayin.

Pinagmasdán ni Simoun si Isagani, kayâ’t ng̃ mainíp itó’y hinaráp
na warì hinahamon ang nagmamasíd sa kaniyá.

--At ¿anó ang lagáy nang lalawigan?--ang tanóng ni Simoun na lining̃ón
si Basilio.

--¿Bakit, hindî pa ba ninyó kilalá?

--¿Papaano bang mákikilala ko, sa hindî pa akó nátutungtong sa lupà
niyá? May nagsabi sa aking nápakamaralitâ’t hindî bumibilí ng̃ mg̃a
hiyás.

--Hindî kamí bumíbilí, sapagkâ’t hindî namin kailang̃an--ang biglâng
sagót ni Isagani, na nagdamdám.

Isáng ng̃itî ang nabadhâ sa maputlâng mg̃a pisng̃í ni Simoun.

--Huwag pô kayóng magalit, binatà,--ang sabi:--walâ akóng masamâng
tangkâ, ng̃unì’t sa dahiláng pinatibayan sa akin, na ang lahát ng̃
_curato_ ay nasa kamáy ng̃ mg̃a klérigong taga rito, aní ko, ay: ang
mg̃a prayle ay nagpapakamatáy sa isáng _curato_ at pinasasalamatan
na ng̃ mg̃a pransiskano yaong pinakamarálitâ, kayâ’t pag ganyáng
ipinauubayà nilá sa mg̃a klérigo ay sa dahiláng doon ay hindî kilalá
ang mukhâ ng̃ harì. ¡Siyá, mg̃a ginoo, halina kayóng magsiinóm ng̃
serbesa, patungkol sa ikatitigháw ng̃ Lalawigan!

Ang mg̃a binatà’y nagpasalamat at nagsabing hindî silá umíinóm ng̃
serbesa, upáng makaiwas.

--Masamâ iyang ginágawâ ninyó,--ang sabi ni Simoun na masamâ ang
loob;--ang serbesa ay isáng mabuting bagay, at náding̃ig kong
sinabi kang̃inang umaga ni P. Camorra, na ang kakulang̃án sa lakás
na nápupuná sa bayang ito, ay alinsunod sa napakaraming túbig na
iniinóm ng̃ mg̃a tao rito.

Si Isagani na halos kasingtaas ng̃ mag-aalahás, ay tumuwíd:

--Sabihin ninyó kay P. Camorra,--ang sábi kaagád ni Basilio, na
sinikóng palihím si Isagani--sabihin ninyó sa kanyá, na kung tubig
ang iníinóm niyá at hindî alak ó serbesa, marahil ay ikabuti ng̃
lahát at hindî pá siyá magigíng sanhî ng̃ bulungbulung̃an......

--At sabihin ninyó sa kaniyá--ang dugtóng ni Isagani, na hindî
pinuná ang pagsikó ng̃ kanyáng kaibigan--na ang tubig ay matamís at
napaiinóm, ng̃unì’t lumulunod sa alak at sa serbesa at pumapatáy
sa apóy; na pag pinaiinit ay nagigíng sulák, na pag namumuhî ay
nagigíng karagatang malawak at minsán ay pumugnáw na sa katauhan at
pinapang̃iníg ang mundó.

Itinaas ni Simoun ang ulo, at kahìt ang ting̃ín niya’y hindî makita
dahil sa pagkatakíp ng̃ salamíng asúl, ay nákita sa kaniyáng mukhâ
ang paghang̃à.

--¡Mainam na tugón!--ang sabi--ng̃unì’t nang̃ang̃ambá akóng bakâ
idaan sa birò at itanóng sa akin kung kailán magiging sulák ang
tubig at kung kailán magiging karagatang malawak. Si P. Camorra ay
may pagka hindî pániwalaín at napakápalabirô.

--Pag siya’y pinainit ng̃ apóy, pag ang mumuntîng ilog na sa ng̃ayó’y
nagkakáhiwahiwaláy pa sa kaníkaniláng madawag na pinanggagaling̃an
ay magkaisáng bumuhos na abóy ng̃ kasawían sa bang̃íng hinuhukay
ng̃ mg̃a tao--ang sagót ni Isagani.

--Huwag, ginoong Simoun--ang dugtóng ni Basilio na inihulog sa birò
ang sálitàan.--Ang mabuti pa’y ulitin ninyó sa kaniyá ang mg̃a tulâng
itó, ng̃ kaibigang Isagani:

      Kamí ay tubig at kayó’y apóy
  ang wikà ninyó; ¡kamí’y sang-ayon!
  mamuhay tayo ng̃ mahinaho’t
  huwag patanáw sa sunog, ng̃ayón,
  na magkababág! Kun di magtulong
  sa lilim niyong bihasang dunong.

      Sa loob niyong isáng kaldera,
  waláng sigalót at pagbabaka’y
  gawín ang sulák, na, ikalima
  sa _elemento_, na magbubung̃a
  niyóng liwanag, ilaw, pagtumpá
  sa karapata’t pagkabihasâ.

--¡Walâng pangyayari, walâng pangyayari!--ang biglâng sagót ni
Simoun--ang mákina ay hahanapin pa...... samantala’y tutungâin ko
ang aking serbesa.

At iniwan ng̃ walâng paalam ang dalawáng magkaibigan.

--Ng̃unì’t anó ka ba mayroon at nápakamapanghamók ka ng̃ayón?--ang
tanóng ni Basilio.

--Walâ, aywan ko, ng̃unì’t ang taong iyan ay nakasisindák sa akin,
halos nakatatakot.

--Sinísikó kitá, é: ¿hindî mo nálalamang ang tawag diyan ay
Cardenal Moreno?

--Cardenal Moreno?

--O Eminencia negra, kung papaano mo ibig.

--Hindî kitá máwatasan!

--Si Richelieu ay may isáng tanung̃ang kaputsino na pinang̃anláng
Eminencia Gris; itó’y siya namáng tánung̃an ng̃ General......

--¿Siya ng̃â bá?

--Gayón ang nading̃íg ko sa _ilán_...... na nagmumurá sa kaniyá kung
siya’y nakatalikód, at pinupuri siyá kung kaharáp.

--¿Dumadalaw din bá kay kapitáng Tiago?

--Mulâ ng̃ unang araw nang kaniyáng pagdatíng, at ang katunayan ay
_may isáng_ nag-aakalàng kaagáw niyá...... sa pagmamamana...... At
ináakalà ko na makikipagkita sa General tungkól sa usap na ukol sa
pagtuturò ng̃ wikàng kastilà.

Nang sandalîng iyon ay lumapit ang isáng alilà upang sabihin kay
Isagani na tinatawag ng̃ kaniyáng amaín. Sa isáng bankô sa popa
at kasalamuhà ng̃ ibáng kasakáy ay nakaupô ang isáng klérigo na
minamasdán ang anyô ng̃ mg̃a tánawing nagdadaan sa kaniyáng paning̃ín.
Niluluwagan siyá ng̃ kaniyáng mg̃a kalapít; pag nagdáraan sa tabí
niyá ang mg̃a lalaki’y nang̃agpupugay at ang mg̃a mánunugal ay hindî
nakapang̃ang̃ahás na ilagáy ang dulang na pinaglalarûan sa kalapít
niyá. Ang parìng iyon ay bibihiràng magsalitâ, hindî humihitìt ni
hindî umaanyông mapagmataás, hindî nahihiyâng makihalò sa ibáng
tao at tumutugóng malumanay at maayos sa mg̃a pagpupugay sa kaniyá
na warìng ikinadadang̃al niyá at kinikilala ang gayón. Siya’y
lubhâng matandâ na, ang buhók ay pawàng putî, ng̃unì’t ang kaniyang
pang̃ang̃atawán ay mabuti, at, kahit nakaupô ay tuwíd ang katawán
at taás ang ulo, dátapwá’y hindî mapagmalakí at mapalalò. Náiibá
sa karamihan ng̃ klérigong indio, na lubhâ namáng kauntî, na ng̃
kapanahunang iyon ay gumáganáp sa pagkakoadhutor ó nang̃ang̃asiwàng
pangsamantalá sa ilang kurato, dahil sa kaniyáng pagkamalumanay at
ugalìng tuwíd na tagláy noong may lubós na pagkákilala sa karang̃alan
ng̃ kaniyáng kalagayan at kabanalan ng̃ kaniyáng tinútungkól. Isáng
muntîng pagsisiyasat sa kaniyáng anyô, kundî man dahil sa kaniyáng
buhók na putî, ay mapag-uunawà kaagád na siya’y náuukol sa malayòng
panahón, sa nakaraang kapanahunan, noong ang mg̃a mabubuting binatà
ay hindî nang̃ing̃imìng ilaán ang kaniláng karang̃alan sa pagiging
parì, noong ang mg̃a klérigo ay kasingpantáy sa kalagayan ng̃ sino
mang prayle, at noong ang kagaya niya, na hindî pá dusta at alimura,
ay humíhing̃î ng̃ mg̃a taong malayà at hindî alipin, matatayog na
pag-iisip at hindî budhîng apí. Sa kaniyáng mukhâng malungkót at
anyông mapagtapát ay napagkikilala ang katiwasayán ng̃ kaniyáng
kaluluwang pinatibayan ng̃ pag-aaral at pagkukurò, at marahil ay
sinubukan na ng̃ mg̃a sariling pagtitiís ng̃ damdamin. Ang klérigong
iyón ay si P. Florentino na amaín ni Isaganí at ang kasaysayan ng̃
kaniyang buhay ay lubhâng maiklî.

Anák ng̃ isáng lipìng mayaman at kilalá sa Maynilà, mainam ang tindíg
at may kasapatáng mábantóg, ay hindî nagkaroon kailan man ng̃ hilig
sa pagpaparì; ng̃unì’t dahil sa iláng pang̃akò ng̃ kaniyáng Iná
ay pinilit siyang pumasok sa Seminario matapos ang di kakauntìng
pagtutunggalî at matindíng pagtatalo. Ang Iná’y may matíbay na
pakikipagkilala sa Arsobispo, may matigás na loob at walâng pagbabago
sa anómáng máisip, na gaya ng̃ sino mang babaing may pag-aakalàng
umaalinsunod sa hang̃ád ng̃ Dios. Walâng nangyari sa tutol ng̃
binatàng si Florentino, hindî nagkabisà ang samò, walâng nahitâ sa
pagsasabing siya’y may iniibig at gumawâ na tulóy ng̃ guló; magpaparì
siya at ng̃ umabot sa dalawáng pû’t limáng taón ay naging parì; ang
Arsobispo ay siyang naggawad sa kaniyá ng̃ mg̃a _orden_, ginanáp na
lubhâng maring̃al ang unang pagmimisa, nagkaroon ng̃ tatlóng araw na
pigíng at ang iná’y namatáy na masayá at siyángsiyá ang kalooban,
matapos na maipamana sa anák ang lahát ng̃ kaniyang kayamanan.

Ng̃unì’t sa pagtutunggalìang iyón ay tumangáp si Florentino ng̃ isáng
sugat na hindî na gumalíng kailán man; mg̃a iláng linggó muna bago
ganapín ang una niyáng pagmimisa, ang babaing kaniyang pinakagigiliw
ay nag-asawa ng̃ walâ nang pilìpilì dahil sa samâ ng̃ loob; ang dagok
na iyon ay siyang pinakamahapdîng tinanggáp niyá; nanghilambót ang
kaniyang budhî at ang kabuhayan ay nagíng isá niyang kinamuhîan at
mabigát na dalahin. Kung dî man ang kabaitan at pagbibigáy dang̃ál sa
kaniyang kalagayan ay ang pag-ibig na iyon ang nagligtás sa kaniya
sa bang̃íng kinahuhulugan ng̃ parìng prayle at hindî prayle dito sa
Pilipinas. Hinaráp ang kaniyáng mg̃a nasasakóp dahil sa kaniyang
pagtupád sa katungkulan at pagkakahilig sa mg̃a likás na karunung̃an.

Nang mangyari ang mg̃a kaguluhan noong 72 ay ipinang̃anib ni
P. Florentino na siya’y mápuna dahil sa kalakihán ng̃ kinikita ng̃
kaniyang kurato, at sa dahiláng siya’y payapàng tao, ay huming̃î
ng̃ pagpapahing̃á at mulâ na noon ay nanirahan nang warì’y isáng
táong karaniwan sa mg̃a lupaín niláng mag-aának na nasa baybayin
ng̃ dagat Pacífico. Doo’y inarugâ ang isá niyang pamangking lalaki,
si Isagani, na alinsunod sa mg̃a masasamâng dilà ay anák niyá sa
kaniyáng dating iniibig, ng̃ mabáo, anák sa pagkadalaga ng̃ isáng
pinsan niyáng tagá Maynilà, alinsunod namán sa mg̃a lalóng nakabábatíd
at hindî bulàan.

Nang makita ng̃ Kapitán ng̃ bapor ang klérigo ay pinilitpilit na
pumasok sa kámara at umakyát sa kubierta. Upang mapahinuhod lamang
siya’y nagsabing:

--Kung hindî kayó paparoon ay aakalàin ng̃ mg̃a prayle na áayaw
kayóng makisama sa kanilá.

Walâ nang nagawâ si P. Florentino kundî ang sumunód at ipinatawag
ang kaniyang pamangkín upang pagsabihan ng̃ nangyayari at ipagbilin
na huwag lalapit sa kámara samantalang siya’y nároroon.

--Kung mákikita ka ng̃ Kapitán ay aanyayahan ka at magpapakalabis
namán táyo.

--Paraan ng̃ aking amaín!--aní ni Isagani sa sarili--walâ namáng
dahilán kung dî upang huwag lamang akóng mákausap ni aling Victorina.




III

MG̃A ALAMÁT

                        Ich weiss nicht was soll es bedeuten
                            Dass ich so traurig bin!


Nang bumatì si P. Florentino sa muntîng lipunán ay hindî na naghaharì
doon ang pagkakainisan dahil sa nakaraáng pagtatalo. Marahil ay
nakaakit sa mg̃a budhî ang masasayáng bahay sa bayan ng̃ Pasig, ang
mg̃a kopa ng̃ mg̃a alak na Jeréz na tinunggâ upáng humandâ ó marahil
ay ang pag-aantabáy sa isáng mabuting pananghalìan; magíng alín man
sa mg̃a tinuran ang sanhî, ang katunayan, ay nang̃agtatawanan at
nang̃agbibiruán na, sampû ng̃ pransiskanong payát, kahit na hindî
nang̃agiing̃áy: ang kaniláng mg̃a tawa’y kahawíg ng̃ mg̃a ng̃iwî
ng̃ isáng mamámatáy.

--¡Masasamâng panahón!, ¡masasamâng panahón!--ang sabing tumatawa
ni P. Sibyla.

--¡Maano namáng huwag kayóng magsalitâ ng̃ ganyán, Vice-Rector!--ang
sagót ng̃ kanónigong si P. Irene, sabáy sa pagtutulak sa luklukan
noon--sa Hongkong ay malusog ang inyóng pang̃ang̃alakal at nagpapatayô
kayó ng̃ mg̃a bahay na bawà’t isá ay.... ¡bá!

--¡Tate, tate!--ang sagót--hindî ninyó nákikita ang aming mg̃a gugol,
at ang mg̃a naninirahan sa aming mg̃a arìng lupaín ay nagsisimulâ
na sa pagtutol....

--¡Siyá, siyá na ng̃ kádadaíng, pagkâ’t kung hindî ay iiyák na
akó!--ang masayáng sigáw ni P. Camorra.--Kami’y hindî dumádaíng gayóng
walâ kamíng mg̃a lupaín ni mg̃a banko. At alamín ninyó na nagsisimulâ
na ng̃ pagtawad sa mg̃a deretsos ang aking mg̃a indio at iniuukilkil
sa akin ang mg̃a taripa! Sukat bá namáng ukilkilán akó ng̃ taripa
ng̃ayón, at taripa pa namán ng̃ Arsobispo na si D. Basilio Sancho,
_puñales_, warì bagáng mulâ noon hangáng ng̃ayón ay hindî námahal
ang mg̃a bagay-bagay. Ha, ha, ha! Bakit mámumura pá ang isáng binyág
kay sa isáng inahíng manók? Ng̃unì’t akó’y nagtataing̃ang kawalì,
sinising̃il ko hangáng saan makaabót at hindî akó dumadaíng kailán
mán. Hindî kamí makamkám, anó, P. Salvi?

Nang mg̃a sandalîng iyón ay siyáng paglabás sa eskotilya ng̃ ulo
ni Simoun.

--Ng̃unì’t ¿saan bagá kayó nagsuot?--ang sigáw sa kanyá ni D. Custodio
na nakalimot na sa samâ ng̃ loob:--hindî ninyó nákita ang pinakamainam
sa paglalayág!

--¡Psh!--ang sagót ni Simoun nang makaakyát na ng̃ túluyan;--nakákita
na akó ng̃ maraming ilog at maraming tánawín, kayâ’t walâ ng̃ may
kabuluhán sa akin kun dî iyóng may mg̃a alamát....

--Kung sa alamát, ay may ilán ang Pasig--ang sagót ng̃ Kapitán,
na ayaw mawaláng kabuluhán ang ilog na kaniyáng nilalayagan at
pinagkakakitaan ng̃ pagkabuhay,--nariyan ang Malapad-na-bató, na
sinásambá noong kapanahunang hindî pá dumárating dito ang mg̃a
kastilà, na umano’y tirahan ng̃ mg̃a espíritu: ng̃ mawalâ na ang
pananalig diyan at masalaulà na ang bató ay nagíng tirahán ng̃ mg̃a
tulisán, na mulâ sa tugatog niya’y hinaharang ang mg̃a bangkâ na
nakikilaban na sa agos ay nakikilaban pá sa mg̃a tao. Nang makaraan
iyon at sa kapanahunan na natin, kahit nábabakás sa kanyá ang kamáy
ng̃ tao, ay may nábabanggít díng mang̃isáng̃isáng bangkâng nátataób,
at kung sa paglikô ay hindî ko ginagamit ang _anim kong sentido_ ay
hindî malayòng mapabarandal sa kanyáng mg̃a tagiliran. Náriyan pá
ang isáng alamát, ang sa yung̃íb ni doña Jerónima, na maibubuhay sa
inyó ni P. Florentino.

--Walâng hindî nakaalam niyon!--ang pawalâng báhalàng sabi ni
P. Sibyla.

Ng̃unì’t ni si Simoun, ni si Ben-Zayb, ni si P. Irene, ni si
P. Camorra ay nakaaalám, kayâ’t hining̃î niláng isaysáy; ang ilán ay
pabirô at ang ibá’y sapagkâ’t sadyâng ibig mabatíd. Ang klérigo ay
umanyông pabirô, kagaya ng̃ paghilíng ng̃ ilán, gaya ng̃ pagsalaysay
sa mg̃a batà ng̃ isáng sisiwa, at nagsabing:

--May isáng lalaking nag-aaral na nang̃akòng pakakasal sa isáng
babai, sa kanyáng bayan, at pagkatapós ay hindî na naalaala ang
pang̃akò. Dahil sa pagkamatapát ng̃ babai ay inantáy-antáy ng̃
malaon ang lalaki: nakaraan ang kanyáng kabatàan, nagíng dalagsót
at isáng araw ay nabalitâang ang kanyáng katipán sa pag-aasawa ay
siyang Arsobispo sa Maynilà. Nagsuot lalaki at lumigid sa ung̃ós
ng̃ Cabo, sa pagparito, at humaráp sa Ilustrísima na hiniling̃áng
tumupád sa pang̃akò. Ang kahiling̃a’y hindî mangyayari, at ipinagawâ
ng̃â ng̃ Arsobispo iyang yung̃ib na nákita ninyóng may takíp at
napapalamutihan sa pagpasok ng̃ mg̃a punòng gumagapang. Diyan siyá
nanahán at namatáy, at diyan din siyá nálibing, at ayon sa sabisabihán
ay tumatagilid si doña Jerónima kung pumapasok sa yung̃íb dahil sa
katabaán. Ang kabantugan niyá sa pagkaenkantada ay buhat sa ugalì
niyang paghahagis sa ilog ng̃ mg̃a kasangkapang pilak na ginagamít
sa mg̃a pigíng niyang dinádaluhán ng̃ maraming ginoo. Isáng lambát
ang nasa ilalim ng̃ tubig at siyang sumasahód sa mg̃a kasangkapang
doon na nahuhugasan. Walâ pang dalawáng pung taón ang nakararaan
na ang ilog ay dumadaang halos humáhalik sa pintúan ng̃ yung̃íb,
ng̃unì’t untîuntîng lumálayô, gaya rin namán ng̃ pagkalimot ng̃ mg̃a
taga rito sa kay doña Jerónima.

--¡Mainam na alamát!--ani Ben-Zayb,--susulat akó ng̃ ukol diyan.
Nakaaawà.

Iniisip na ni aling Victorina na manirahan sa isá namáng yung̃ib at
sasabihin na sana ng̃ unahan siyá ni Simoun, na nagsabing:

--Ng̃unì’t anó ang palagáy ninyó sa bagay na iyón, P. Salvi--ang
tanóng sa pransiskano na walâng imík dahil sa may iniisip--¿hindí
bagá lalóng mabuti, sa palagáy ninyó, na dapat sanang hindî sa isáng
yung̃ib siyá inilagáy ng̃ Arsobispo kung dî sa isáng beaterio, sa
Santa Clara, sa halimbawâ?

Galáw na pamanghâ ni P. Sibyla, na nakakitang si P. Salvi ay nang̃iníg
at sumulyáp sa dako ni Simoun.

--Sapagkâ’t hindî namán mainam--ang patuloy na walâng tigatig ni
Simoun,--iyáng bigyán ng̃ muntîng tahanan ang mg̃a nádadayà natín;
labág sa pagkamapanampalataya ang ipain siyá sa mg̃a tuksó, sa isáng
yung̃ib, sa tabí ng̃ ilog; nang̃ang̃amoy _ninfa_ ó kaya’y _driada_
ang gayón. Marahil ay nagíng mainam pá, lalò pang kabanalan, lalò
pang magandá, lalò pang kápit sa ugalì dito, ang kulung̃ín siyá sa
Santa Clara, na warìng isáng bagong Eloisa, upang madalaw at mahimok
maminsánminsán, ¿Anó ang sábi ninyó?

--Hindî ko mahahatulan ni dapat kong hatulan ang kagagawán ng̃ mg̃a
Arsobispo--ang tugóng mabigát ang loob ng̃ pransiskano.

--Ng̃unì’t kayó, na siyang _gobernador eclesiástico_, ang kahalili
ng̃ Arsobispo, ¿anó ang gagawín ninyó kung sa inyó mangyari ang
bagay na iyon?

Kinibít ni P. Salvi ang kaniyáng balikat, at payapàng tumugón ng̃:

--Walâng kabuluháng isipin ang isáng bagay na hindî mangyayari....
Datapwâ’y yayamang napag-uusapan na rin lamang ang tungkol sa mg̃a
alamát, ay huwag ninyóng káligtâán ang lalòng mainam, dahil sa siyang
lalóng katotohanan, ang kababalaghán ni San Nicolás, na marahil ay
nákita ninyó ang mg̃a sirâng muog ng̃ kaniyáng simbahan. Ibubuhay
ko kay G. Simoun na siyáng hindî dapat makaalám. Warìng noong araw
ay maraming buwaya sa lawà’t sa ilog, mg̃a buwayang napakalalakí’t
napakamasibà na dinudumog ang mg̃a bangkâ at pinalulubog sa hagkís
ng̃ kaniláng buntót. Sinasabing isáng araw, ang isáng insík na hangga
noon ay hindî pa nagbibinyagan, ay dumaraan sa harap ng̃ Simbahan,
at walâng anó anó’y sásisipót sa kaniyáng harapán ang demonio, na
anyông buwaya, na itinaob ang kaniyáng bangkâ upang lamunin siyá at
dalhín sa Impierno. Sa tulong ng̃ Dios ay tinawagan ng̃ insík si
San Nicolás at noon din ay nagíng bató ang buwaya. Sinasabi ng̃ mg̃a
matatandâ na ng̃ kapanahunan nilá ay nákikilala pang maliwanag ang
anyô ng̃ hayop sa putól putól na batóng nálalabí; sa ganang akin ay
masasabi kong nakita ko pang malinaw ang ulo at kung huhulàan ang
katawán dahil sa aking nákita ay dapat na magíng lubhâng malakí ang
hayop na yaón.

--¡Kahang̃ahang̃àng alamát!--ang pabulalás ni Ben-Zayb,--at magigíng
sanhî ng̃ isáng salaysayín. Ang pagsasabi ng̃ anyô ng̃ háyop, ang
takot ng̃ insík, ang tubig ng̃ ilog, ang kakawayanan.... At magigíng
sanhî ng̃ pagsusurì ng̃ mg̃a pananampalataya. Sapagkâ’t tignán
ninyó; tawagan pá namán ng̃ isáng insík na hindî binyagan, sa gitnâ
ng̃ kasakunàan, ang isáng santó na hindî niyá sinasambá at marahil
ay kilala lamang sa ding̃íg.... Itó’y hindî sákop noong sáwikaíng
_mabuti pá ang masamáng kilalá na, kay sa mabuting kikilalanin pá_.
Kung akó’y mápapásakainsikán at málalagay akó sa gayong kagipitan
ang una ko munang tatawagan ay yaóng lalong hindî kilalang santó sa
_calendario_ kay sa kay Confusio ó Budha. Kung itó’y isáng kataasang
tunay ng̃ urì ng̃ katolisismo ó kaya’y kahinàan sa paghuhulò at pagka
walang katibayan ng̃ pag-iisip ng̃ mg̃a lahìng diláw, ay malilinaw
lamang ng̃ isang pagkilalang masusì ng̃ _antropología_.

Si Ben-Zayb ay gumamit ng̃ kílos gurô at pinagalaw ang hintuturò
sa hang̃ín, sabáy sa pagtataká sa sariling pag-iisip na marunong
humang̃ò ng̃ maraming banggít at katuturán sa maliliit na bagay. At
sa dahiláng nákita, na si Simoun ay nagbubulaybulay dahil sa bagay
na kasasabi pá lamang niyá, ay tinanóng na kung anó ang iniisip.

--Dalawáng bagay na mahalagá--ang sagót ni Simoun,--dalawáng
katanung̃ang maidaragdág sa inyóng susulatin. Una: ¿anó kayâ ang
nangyari sa diablo ng̃ biglâng mákulong sa bató? ¿nakatanan? ¿naiwan
doon? ¿napilpíl? At ang pang̃alawá, ay kung yaóng mg̃a háyop na
naging bató na nápagkitá ko sa iláng museo sa Europa, ay hindî kayâ
nagkagayón ng̃ dahil namán sa iláng santóng nabuhay na una sa panahón
ng̃ pag-apaw ng̃ tubig sa sangmundó?

Walâng kaping̃asping̃as na birò ang pagkakasábi ng̃ mag-aalahás
at itinukod pa sa noo ang kanyáng hintuturò, tandâ ng̃ malakíng
pagmumunìmunì, kayâ’t si P. Camorra ay walâng kaping̃asping̃as ding
sumagót na:

--¡Sino ang makapagsasabi, sino ang makapagsasabi!

--At yayamang mg̃a alamát ang napag-uusapan at pumapások tayo sa
lawà,--ang tugón ni P. Sibyla--ang kapitán ay dapat makabatíd ng̃
marami....

Nang mg̃a sandalîng yaón ay pumapások sa wawà ang bapór at ang
tánawing nasa haráp ay lubhâng mainam. Ang lahát ay nalugód. Sa
harapán ay nakalátag ang magandáng lawà, na nalilibid ng̃ baybaying
berde at bughaw na bulubundukin, na warìng isáng malakíng salamín
na nakúkulong ng̃ palibid na pawàng esmeralda at sápiro, na sa
kaniyáng lunas ay nanánalamín ang lang̃it. Sa kanan ay nakalatag ang
dalampasigang mababà, na may mg̃a look na may maiinam na anyô, at
doon sa malayò, halos napapawì na sa paning̃ín, nároon ang káwit ng̃
bundók Sung̃ay; sa harapán at sa hulíng dákong abót ng̃ paning̃ín
ay nakatayô ang Makiling, mataás, nakahahang̃à, napuputúng̃an ng̃
manipís na úlap; at sa kaliwâ ang pulông Talím, ang Súsong-dalaga
na taglay ang matatambók niyang gúhit na nagíng sanhî ng̃ kaniyáng
pang̃alan. Isáng malamíg na simuy ang nagpapakulót sa malápad na
ibabaw ng̃ túbig.

--Maala-ala ko palá, Kapitán--ang sábi ni Ben-Zayb, na kasabáy ang
pagling̃ón--¿alám bagá nínyó kung saan dako ng̃ lawà nápatay ang
isáng nagng̃ang̃alang Guevara, Navarra ó Ibarra?

Lahát ay nápating̃ín sa Kapitán, tang̃ì lamang si Simoun na ibinaling
ang mukhâ sa kabilâng dáko, na warîng may hinahánap sa dalampasigan.

--¡Ay siyá ng̃â!--ani aling Victorina,--¿saan Kapitán? ¿nakaiwan
kayâ ng̃ bakás sa tubig?

Kumindát ng̃ makailán ang tinátanóng, bilang katunayan na laban sa
kanyáng kalooban ang katanung̃an; ng̃unì’t ng̃ mabatyág ang samò
sa mg̃a matá ng̃ lahát, ay lumápit ng̃ iláng hakbáng sa unahán ng̃
bapór at minataan ang baybayin.

--Tuming̃ín kayó roón--ang sabing marahan, matapos na maunawàng
walâng ibáng tao:--alinsunod sa Cabo na nang̃ulo sa pag-uusig, ng̃
makita ni Ibarra na siya’y nakúkulóng, ay lumunsád sa bangkâ, sa
malapit sa _Kinabutasan_ at sa kásisisid ay linang̃óy ang habàng may
dalawáng milla, na hinahábol siya ng̃ punlô kailán ma’t ilálabas
ang ulo sa tubig upang huming̃á. Sa dako pa roon ay hindî na siya
nákita, at sa malayôlayô pa, sa may pangpáng, ay nakakita ng̃ warì’y
kulay dugô. At ng̃ayón ang ikalabíng tatlóng taón ng̃ pangyayari,
na walâng kulang at labis na araw.

--¿Kung gayón, ang kaniyáng bangkáy?...--ang tanóng ni Ben-Zayb.

--Ay nakisama sa bangkáy ng̃ kaniyáng amá,--ang sagót ni P. Sibyla;--¿hindî
bá isá ring pilibustero, P. Salvi?

--Iyán ang mg̃a murang libíng, P. Camorra, ¿anó?--ang sábi ni Ben-Zaib.

--Lagì ng̃ sinasabisabi ko, na pilibustero ang mg̃a hindî bumabayad
ng̃ maring̃al na libíng--ang sagót na tumatawa ng̃ tinukoy.

--Ng̃unì’t ¿anó ang nangyayari sa inyó G. Simoun?--ang tanóng
ni Ben-Zayb nang makitang ang mag-aalahás ay nakatigil at
nag-iísip--¿Nahihilo bagá kayó, kayóng mapaglakbáy, sa isáng paták
na tubig na kagaya nitó?

--Ang masasabi ko sa inyó,--ang sagót ng̃ Kapitán na nagkaroón na
ng̃ giliw sa mg̃a pook na iyón;--huwag ninyóng pang̃anlán itó ng̃
paták na túbig: itó’y malakí sa alín man sa mg̃a lawà sa Suisa at
malakí pa kahit pagpisanin ang lahát ng̃ lawà sa España; nakákita
akó ng̃ matatandâng mangdaragát na nang̃aliyó rito.




IV

SI KABISANG TALES


Ang mg̃a nakabasa ng̃ unang bahagi ng̃ kabuhayang itó, ay maaalaala
marahil ang isáng matandâng magkakahóy na naninirahan doon sa kalookan
ng̃ isáng gubat.

Si Tandâng Selo ay buháy pá at kahi’t ang kaniyáng buhók ay pumutî
na ay mabuti rin ang kaniyáng katawán. Hindî na nanghuhuli sa bitag
at hindî na rín nagpuputól ng̃ káhoy; sa dahiláng bumuti na ang
kabuhayan ay naggagawâ na lamang ng̃ walís.

Ang kaniyáng anák na si Tales (palayaw ng̃ Telesforo) ay nakisamá
muna sa isáng namumuhunan; ng̃unì’t ng̃ malaunan, ng̃ magkaroon ng̃
dalawáng kalabáw at mg̃a iláng daáng piso, ay gumawâ na sa sarili,
na katulong ang kaniyáng amá, ang kaniyáng asawa at ang kaniyáng
tatlóng anák.

Hinawan ng̃â at lininís ang makapál na gúbat na nasa labasan ng̃
bayan na inakalà niláng walâng may-arì. Nang kaniláng ginágawâ ang
lupà at máayos ay linagnát na isá isá siláng mag-aanak at namatáy
ang Iná at anák na pang̃anay na si Lucía, na nasa katamtamang
gulang. Ang bagay na iyón na sadyáng ibiníbigáy ng̃ pagkakabungkál
ng̃ lupà na saganà sa sarisarìng bágay, ay inakalà niláng higantí
ng̃ mg̃a lamán-lupàng naninirahan sa gubat, kayâ’t kinalamay nilá
ang kaniláng loob at ipinagpatuloy ang gawàin sa pag-asang lumipas
na ang pagkamuhî ng̃ espíritu. Nang aanihin na ang unang taním ay
inangkín ang mg̃a lupàng iyón ng̃ isáng “Corporación” ng̃ mg̃a prayle
na may pag-aarì sa bayang kalapít, na ang ikinakatwiran ay nasa sa
loob ng̃ kaniláng mg̃a hanganan, at upáng mapatunayan ang gayón ay
itinayô noon dín ang kaniláng mg̃a muhón. Gayón man, ay pinabayàan
siyá ng̃ tagapang̃asiwà ng̃ mg̃a parì upang pag-anihan, kailan man
at magbabayad siyá sa taón taón ng̃ isáng muntîng halagá, isáng
walâng gaano, dalawáng pû ó tatlóng pûng piso.

Si Tales, na mabaít sa dilàng mabaít, ayaw sa usapín na gaya ng̃ ibá
at masunurin sa mg̃a praile gaya ng̃ ilán, sa pag-iwas na ibunggô
ang isáng palyók sa isáng kawalì, gaya ng̃ sábi niyá, (sa ganáng
kanya’y kasangkapang bakal ang mg̃a prayle at siya’y kasankapang
pútik), ay umalinsunod sa kahiling̃an, dahil sa naisip niyáng siya’y
hindî marunong ng̃ wikàng kastilà at walâng maibabayad sa mg̃a
tagapagtanggol. At sakâ sinabi sa kanyá ni tandâng Selo, na:

--Tiisín mo na! malakí pá ang magugugol mo sa pakikipag-usapín ng̃
isáng taón kay sa magbayad ng̃ makásampû ng̃ hinihilíng ng̃ mg̃a
parìng putî. ¡Hmh! Marahil ay gantihín ka namán nilá ng̃ misa.
Ipagpalagáy mong ang tatlóng pûng pisong iyán ay natalo sa sugal,
ó kayâ’y nahulog sa túbig at kinain ng̃ buwaya.

Ang ani ay nagíng masaganà, nábilí sa mabuting halagá, at inisip ni
Tales ang magtayô ng̃ isáng bahay na tablá sa nayon ng̃ Sapang, ng̃
bayang Tiani, na kalapít ng̃ San Diego.

Nakaraán ang isá pang taón at dumatíng ang isá pang mabuting ani,
at dahil sa paganitó ó pagayóng sanhî ay ginawâ ng̃ mg̃a prayle na
limáng pûng piso ang _canon_, na pinagbayaran namán ni Tales upang
huwag siláng magkagalít at sa dahiláng umasang maipagbibilí sa
mabuting halagá ang asukal.

--¡Tiisin mo na! Ibilang mong lumakí ang buwaya,--ang páyo ni
matandâng Selo.

Nang taóng yaón ay naganáp ang kaniláng pang̃arap: manirahan sa bayan,
sa kaniláng bahay na tablá sa nayon ng̃ Sapang, at inisip ng̃ amá
at ng̃ nunò ang papag-aralin ang dalawáng magkapatíd, lalònglalò na
ang babai, si Juliana ó Hulî, gaya ng̃ kaniláng tawag, na magiging
magandá sa warì. Isáng batàng lalaki, si Basilio, na kaniláng kaibigan
at kagaya rin nilá sa urì ay nag-aaral na noon sa Maynilà.

Ng̃unì’t ang pang̃arap na itó’y warìng ukol sa hindî pangyayari.

Ang unang ginawâ ng̃ bayan, ng̃ mákita ang untîuntîng pagtigháw nilá,
ay ang paghahalal na kabisa sa pinakamalakás na gumawâ sa mag-aanak;
ang anák na pang̃anay na si Tanò ay may labíng apat na taón pá
lamang. Tinawag na ng̃âng kabisang Tales, nang̃ailang̃ang magpagawâ
ng̃ _chaqueta_, bumilí ng̃ isáng sambalilong pieltro at humandâ sa
paggugugol. Upang huwag makipagkagalít sa Kura at sa Pamahalàan ay
pinagpapaluwalan niya ang náaalís sa padrón, ipinagbabayad ang mg̃a
umaalís at namamatáy, nag-aaksayá ng̃ maraming panahón sa panining̃íl
at pagtung̃o sa _Cabecera_.

--¡Magtiís ka na! Ipagpalagáy mong dumatíng ang mg̃a kamag-ának ng̃
buwaya,--ang sabing nakang̃itî ni tandâng Selo.

--Sa taóng dárating ay magsusuot ka na ng̃ _de cola_ at paparoon ka
sa Maynilà, upang mag-aral na gáya ng̃ mg̃a dalaga sa bayan!--ang
sabí-sabí ni kabisang Tales sa kaniyáng anák kailan ma’t mádiding̃íg
dito ang mg̃a pagkatuto ni Basilio. Ng̃unì’t ang taóng dáratíng na
iyon ay hindî sumasapit at sa kanyá’y nápapalít ang pagdaragdág sa
buwís ng̃ lupà; natubigan na si kabisang Tales at nagkakamót ng̃ ulo.
Ibiníbigáy na ng̃ lutùang putik ang kaniyáng bigás sa _caldero_.

Nang umabot sa dalawáng daang piso ang _canon_ ay hindî na nagkasiyá
si kabisang Tales sa pagkamot sa ulo at pagbubuntóng hining̃á: tumutol
at bumulóngbulóng. Nang mangyari ang gayón ay sinabi sa kaniyá ng̃
prayleng tagapang̃asiwà, na, kung hindî siyá makababayad ay ibá ang
magtataním sa mg̃a lupàng yaón. Maraming may nasà ang nagbabayad.

Inakalà ni kabisang Tales na nagbíbirô ang prayle, ng̃unì’t tinótotoó
ng̃ parì ang pagsasalitâ’t itinuturò ang isá sa mg̃a alilà niyá na
siyáng kukuha ng̃ lupà. Ang kaawàawàng tao’y namutlâ, ang taing̃a
niya’y umugong, isáng mapuláng ulap ang tumakíp sa kaniyáng paning̃ín
at doo’y namalas ang kaniyáng asawa’t anák na babaing nang̃amumutlâ,
yayát, naghíhing̃alô, dahil sa walâng gisaw na lagnát. At pagkatapos
ay namalas ang makapál na gubat na nagíng bukirín, namalas niyá ang
agos ng̃ pawis na dumídilíg sa mg̃a lubák, namalas niyá siyá, siyá
rín, ang kaawaawàng si Tales, na nag-aararo sa gitnâ ng̃ arawán, na
nasusugatan ang mg̃a paa sa mg̃a bató’t tuód, samantalang ang uldóg
na iyón ay nagliliwalíw na nakasakáy sa isáng sasakyán at yaóng
kukuha ng̃ kaniyáng arì ay súsunódsunód na gaya ng̃ isáng alipin sa
kaniyáng pang̃inoon. ¡Ah, hindî! ¡makálilibong hindî! Lumubóg na muna
ang mg̃a kaparang̃ang yaón sa káilaliman ng̃ lupà at málibíng na
siláng lahát. ¿Sino ang dayuhang iyón upang magkaroon ng̃ karapatáng
makapag-arì sa kaniyáng mg̃a lupaín? ¿Nagdalá bagá siya ng̃ pumarito
ng̃ isáng dakót man lamang ng̃ alabók na iyón? ¿Nabaluktót bagá ang
isá man sa mg̃a dalirì niyá sa pagbunot ng̃ isáng ugát man lamang
na nanuód doon?

Bugnót na sa mg̃a pagbabalà ng̃ prayle na nag-aakalàng papagharìin
ang kaniyáng mg̃a karapatán sa lahát ng̃ paraan, sa haráp ng̃ ibáng
naninirahan doon ay nagmatigás si kabisang Tales, ayaw magbáyad, ni
isá mang kualta, at dalá rin sa haráp ang mapuláng ulap, ay sinabing
ipagkakaloob lamang niyá ang kaniyáng mg̃a bukirín sa dumilíg muna
doón ng̃ dugô ng̃ kaniyáng mg̃a ugát.

Nang makita ni matandâng Selo ang mukhâ ng̃ kaniyáng anák, ay hindî
nakapang̃ahás na banggitín ang buwaya, ng̃unì’t tinangkâ niyáng
paglubagín sa pagsasabi ng̃ ukol sa mg̃a kasangkapang pútik at
ipinaalaala, na sa mg̃a usapín, ang nananalo’y nawáwalán ng̃ barò’t
salawál.

--Sa alabók tayo mauuwî, amá, at walâ tayong damít ng̃ sumilang sa
malíwang!--ang sagót.

At nagmatigás na sa hindî pagbabayad ni ibigáy ang isáng dangkal
man lamang ng̃ kaniyáng lupà, kung hindî ipakikilala muna ng̃
mg̃a prayle ang katibayan ng̃ kaniláng paghahabol sa paraan ng̃
pagpapakita ng̃ kahi’t anóng kasulatan. At sa dahiláng walâng
máipakita ang mg̃a prayle ay nagkaroón ng̃ usapín, at tinanggáp ang
gayón ni kabisang Tales sa pag-asang kundî man ang lahát ay may
iláng lumiling̃ap sa katwiran at gumagalang sa mg̃a kautusán.

--Naglilingkód akó at marami ng̃ taóng akó’y naglilingkód sa harì,
sa tulong ng̃ aking salapî at mg̃a pagpapagod,--ang sábi sa mg̃a
nagwiwikàng walâ siyáng mararatíng:--hiníhilíng ko sa kaniyá ng̃ayón
na ling̃apín ang aking katwiran at liling̃apín niyá akó.

At akay ng̃ isáng kasawíán at parang sa usapín ay nátatayâ ang
kaniyáng kabuhayan sa araw ng̃ búkas at ang sa kaniyáng mg̃a anák, ay
ginugol ang kaniyáng naiipon sa pagbabayad sa mg̃a abogado, escribano
at procurador, na hindî pa kabilang dito ang mg̃a kawaní at mg̃a
taga-sulat na sinasamantalá ang kaniyáng kamangmang̃án at kalagayan.
Yao’t dito siyá sa pang̃ulong bayan ng̃ lalawigan, nakararaan siyá
ng̃ boong maghapon na hindî kumakain at hindî nátutulóg, at ang
kaniyáng pakikipagusap ay pawàng tungkol sa mg̃a kasulatan, pagharáp,
paghahabol sa lalòng may mataás na kapangyarihan, ibp. Noon nákita
ang isáng labanáng hindî pá námamasdán sa silong ng̃ lang̃it ng̃
Pilipinas: ang sa isáng marálitâng indio, mangmáng at walâng mg̃a
kaibigan, tiwalà sa kaniyáng katwiran at sa kabutihan ng̃ kaniyáng
pinag-uusig, na nakikilaban sa isáng malakás na “corporación” na
niyuyukuán ng̃ kapangyarihan at sa haráp niyá’y binibitiwan ng̃ mg̃a
hukóm ang kaniláng timbang̃an at isinusukò ang kaniláng tabák. Mapilit
sa pakikitunggalî na warìng langgám na kumákagát, gayóng nakikilalang
siyá’y matitirís, warìng lang̃aw na tinátanaw ang kalawakang walâng
hanggán sa likód ng̃ isáng salamín. ¡Ah! Ang kasangkapang lupà, sa
pakikipaglaban sa mg̃a _caldero_, ay may nakahahang̃à ring anyô,
sa pagkadurog: tagláy niyá ang kaigting̃án ng̃ pagdumog ng̃ walâng
pag-asa. Sa mg̃a araw na hindî siyá naglalakbáy, ay dinadaán niyá sa
paglilibót sa kaniyáng bukirín na dalá ang isáng baríl, sinásabisabí
niyáng ang mg̃a tulisán ay nangloloob at nang̃ang̃ailang̃áng magtanggol
siyá upang huwag mahulog sa kaniláng mg̃a kamáy at matalo ang úsap.
At warìng pagsasanay sa pagtudlâ ay binabaríl ang mg̃a ibon at mg̃a
bung̃ang káhoy, bumabaríl ng̃ mg̃a paróparó ng̃ walâng kalihíslihís,
kayâ’t ang tagapang̃asiwàng uldóg ay hindî na nang̃ahás na tumung̃o
sa Sapang kung walâng kasamang mg̃a guardia sibil, at ang palamon
ng̃ parì na nakakita sa magandáng tíkas ni kabisang Tales na naglilibót
sa kaniyáng bukirín na warì’y isáng bantáy, ay umayáw nang lipús ng̃
tákot na kunin ang pag-aarì.

Datapwâ’y hindî makapang̃ahás na bigyán siyáng katwiran ng̃ mg̃a hukóm
pamayapà sa bayan at nang nasa _cabecera_, dahil sa natatakot maalís
sa katungkulan, sapagkâ’t nadadalâ na dahil sa isáng kaagad-agad
ay inalís. At hindî namán masasamâ ang mg̃a hukóm na iyón, pawàng
taong matatalino, matapát, mabubuting mámamayán, maririlag na mg̃a
magulang, mabubuting anák... at nakatataya ng̃ kalagayan ni Tales
ng̃ mabuti pa kay sa sariling may katawán. Marami sa kanilá ang
nakababatíd ng̃ mg̃a sanhî at pangyayari nang pagkakaarì, alám
niláng ang mg̃a prayle ay hindî dapat magkaroon ng̃ mg̃a pag-aarìng
lupà alinsunod sa kaniláng mg̃a palatuntunan, ng̃unì’t alám dín
namán nilá na ang panggagaling sa malayò, ang pagtatawíd dagat sa
pagtupád sa katungkulang pinaghirapang lubhâ bago nákamít, mag-usig
na makagampáng mabuti at pawalán ang lahát ng̃ iyon dahil lamang sa
sinapantahà ng̃ isáng indio na ang katwiran ay gáganapín sa lupà
ng̃ gaya sa lang̃it, ¡abá! isá rin namáng kahibang̃án ang gayón!
Silá ay mayroon dín namáng mg̃a kaának at marahil ay may malakí
pang pang̃ang̃ailang̃an kay sa indiong yaon: ang isá’y may ináng
pinadadalhán sa tuwina ng̃ salapî, at ¿mayroon pa bang kabanalbanalang
bagay na gaya ng̃ pakanin ang isáng iná?; ang isá ay may mg̃a kapatíd
na babaing nápapanahón sa pag-aasawa, ang isá pa’y may mg̃a anák na
maliliít na nag-aantáy ng̃ pagkain na warìng mg̃a inakáy sa pugad na
marahil ay mang̃amatáy pagdatíng ng̃ araw na maalís sa katungkulan;
at ang pinakamuntî ay may asawang nálalayô, lubhâng malayò, na kung
hindî tumanggáp ng̃ ukol na salapî ay magigipít...... At ang lahát
ng̃ hukóm na iyon, na ang marami sa kanilá’y may mg̃a budhî at may
malinis na hilig, ay nag-aakalàng ang lalòng pinakamabuti niláng
magagawâ ay ang himukin sa pagkakasundô, sa paraang magbayad si
kabisang Tales ng̃ buwís na hinihing̃î. Ng̃unì’t si Tales, gaya ng̃
sinomang may maiklîng paghuhulò, ay patuloy sa layon, kailan ma’t
nakakábanaag ng̃ katwiran. Humihing̃î ng̃ mg̃a katunayan, katibayan,
kasulatan, _título_, ng̃unì’t walâng máipakita ang mg̃a prayle at
walâng pinanghahawakan kundî ang mg̃a nakaraang pag-alinsunód.

Datapwâ’y, ang tutol namán ni kabisang Tales:

--Kung sa araw araw ay naglilimós akó sa isáng pulube upang huwag
na lamang akóng yamutín ¿sino ang makapipilit sa akín na magpatuloy
akó sa pagbibigay, kung nagpapakasagwâ namán?

At walâng makapag-patinag sa kaniyá sa gayón at walâ namáng bantâng
makapagpalubág sa kaniyá. Walâng nangyari sa Gobernador M.... na
naglakbáy at sinadyâ siyá upang takutin; ang lahát ay sinasagót niyá
nang:

--Magagawâ ninyó ang ibig gawín, G. Gobernador, akó’y isáng mangmáng
at walâ akóng lakás. Ng̃unì’t inayos ko ang mg̃a bukiríng itó, ang
asawa ko’t anák ay nang̃amatáy sa pagtulong sa akín sa paglilinis,
kayâ’t hindî ko siyá maipagkákaloob sa sino mang hindî makagawâ
sa kanilá ng̃ higít sa ginawâ ko. Diligín muna silá ng̃ dugô ng̃
nagnanasà at ilibíng sa kanilá ang asawa’t anák.

Ang kinahinatnán, sa katigasang itó ng̃ ulo, ay ang bigyán ng̃
katwiran ang mg̃a prayle ng̃ mg̃a matapát na hukóm, at siya’y
pinagtátawanán ng̃ balà na at pinagsasabihan pang hindî naipapanalo
ang mg̃a usapín ng̃ dahil sa katwiran. Gayon man ay patuloy din
siyá sa paghahabol, linalagyán ng̃ punlô ang kaniyáng baríl at
mahinahong liniligíd ang kaniyáng lupaín. Sa kapanahunang iyón ay
warìng isáng pang̃arap ang kaniyáng kabuhayan. Ang kaniyáng anák na
si Tanò, binatàng kasingtaas ng̃ amá, at gaya ng̃ kapatíd na babai sa
kabutihan, ay násundalo; pinabayàan niyáng lumakad at hindî ibinayad
ng̃ mákakapalít.

--Magbabayad akó sa mg̃a abogado,--ang sabi sa anák na babaing
umíiyák:--kung manalo akó sa usapín ay mapababalík ko siyá, ng̃unì’t
kung akó’y matalo ay hindî ko kailang̃an ang anák.

Lumakad ang anák at ang tang̃ìng balitàng tinanggáp ay ang pinutulan
ng̃ buhók at natutulog sa ilalim ng̃ isáng karreta. Nang makaraan
ang anim na buwan ay may nagsabing nákitang dinalá sa Carolinas;
may iláng nagbabalitàng tila nákitang suot guardia sibil.

--¡Guardia sibil si Tanò! ¡Susmariosep!--ang pamanghâ ng̃ ilán na
sabáy sa pagtatalukob kamáy:--¡Si Tanò na napakabuti at napakabaít!
¡Rekimeternam!

May iláng araw na hindî binatì ng̃ nunò ang amá, si Hulî ay
nagkasakít, ng̃unì’t hindî tumulò ang isá mang paták na luhà ni
kabisang Tales; dalawáng araw na hindî umalís sa bahay, na warìng
nang̃ang̃ambá sa pagsisi ng̃ kaniyáng mg̃a kanayon; natatakot tawaging
siyáng pumatáy sa kaniyáng anák. Ng̃unì’t ng̃ ikatlóng araw ay mulîng
lumabás na dalá ang kaniyáng baríl.

May nagsapantahà na siya’y may nasàng pumatáy ng̃ tao at may isáng
nagsabi na náding̃íg umanóng ibinúbulóng niyá ang balàng ibaón
ang uldóg sa mg̃a lubák ng̃ kaniyáng bukirín; kayâ’t mulâ noo’y
kinatakutan na siyáng lubhâ ng̃ prayle. Dahil dito’y pumanaog ang
isáng utos ng̃ Capitán General na nagbabawal ng̃ paggamit ng̃ baríl
at ipinasásamsám na lahát. Ibinigáy ni kabisang Tales ang kaniyáng
baríl, ng̃unì’t nagpatuloy dín sa kaniyáng pagbabantáy na ang dalá
ay isáng mahabàng iták.

--¿Anó ang gágawin mo sa iták na iyán sa ang mg̃a tulisán ay may
baríl?--ang sabi sa kaniyá ni matandâng Selo.

--Kailang̃an kong bantayán ang aking mg̃a pananím,--ang sagót;--ang
bawà’t isáng tubó doon ay isáng butó ng̃ aking asawa.

Inalisán siyá ng̃ iták dahil sa nápakahabà. Ang ginawâ namán niyá
ay kinuha ang matandâng palakol ng̃ kaniyáng amá at ipinatuloy ang
kaniyáng paglalakád na nakapang̃ing̃ilabot.

Si matandâng Selo at si Hulî ay nang̃ang̃ambá sa tuwîng áalís siyá
ng̃ bahay. Si Hulî ay títindíg sa habihán, dudung̃aw, nagdádasal
ng̃ mg̃a nobena. Ang matandâ namán ay hindî mátumpák kung minsán
sa pagyarì ng̃ buklód ng̃ walís at násasabisabíng pagbábalikán ang
gubat. Ang pamumuhay sa bahay na iyón ay nápakahirap.

Nangyari din ang kinatatakutan. Sa dahiláng ang bukid ay malayò sa
pook ng̃ mg̃a bahay, kahì’t na may palakól si kabisang Tales ay
nabihag ng̃ mg̃a tulisán, na may mg̃a rebolber at baríl. Sinabi sa
kaniyá ng̃ mg̃a tulisán na yamang mayroon siyáng náibabayad sa mg̃a
hukóm at tagatanggol-usap ay dapat din namán siyáng magkaroon ng̃
máibibigay sa mg̃a náwawakawak sa kabuhayan at mg̃a pinag-uusig. Dahil
doon ay hining̃án siyá ng̃ limáng daang pisong tubós sa pamag-itan
ng̃ isáng tagabukid at pinatibayan pang pag may nangyari sa utusán
ay itítimbáng ang búhay ng̃ dakíp. Dalawáng araw ang ibinigáy na
taning.

Ikinasindák na lubhâ ng̃ mag-anak ang balità at lalò pa mandíng
naragdagán ang gayón, ng̃ mabatíd na lálabás ang Guardia sibil
upang usigin ang mg̃a tulisán. Kung magkátagpô at magkálabanán ay
alám ng̃ lahát na ang unang mápapatáy ay ang dakíp. Nang tanggapín
ang balità’y hindî nakatinag ang matandâ, at ang anák na babai, sa
gitnâ ng̃ pamumutlâ’t pagkasindák, ay makáilàng nagnasàng mang̃usap,
ng̃unì’t hindî nangyari. Datapwâ’y isáng hinalàng lalòng mabigát ang
nakapagpabalík sa kaniláng diwà. Ang sabi ng̃ tagabukid na inutusan
ng̃ mg̃a tulisán, ay marahil magsisilayô silá, kayâ’t kung magluluwát
sa pagbibigáy ng̃ tubós ay lalawig ang araw at si kabisang Tales ay
pupugutan ng̃ ulo. Ang sabing itó’y nakatulíg sa dalawá, na kapuwâ
mahihinà at kapuwâ walâng magawâ. Si tandâng Selo ay mápaupô’t
mapatindíg, akyát manaog, hindî malaman ang tung̃uhin, hindî malaman
ang lapitan. Si Hulî’y padulógdulóg sa kaniyáng mg̃a larawan ng̃
santó, ulî’t ulîng binilang ang salapî, ng̃unì’t ang dalawáng
daang piso’y hindî nararagdagán, ayaw dumami, bigláng magbibihis,
iipunin ang lahát ng̃ kaniyáng hiyás, hihing̃îng sangunì sa matandâ,
tatangkâíng makipagkita sa Kapitán, sa hukóm, sa tagasulat, at sa
teniente ng̃ Guardia sibil. Oo ang sagót ng̃ matandâ sa lahát, at pag
sinabi ng̃ batàng huwag ay huwag dín namán siyá. Dumatíng ang iláng
babaing kapitbahay na kamag-anakan at kakilala, mg̃a marálitâ, at
may maralitâ pa kay sa ibá, mg̃a walâng malay na tao at minámalakí
ang lahát ng̃ bagáy. Ang pinakamatalas sa lahát ay ang pusakál na
pagingera na si Hermana Balî na nanirahan sa Maynilà upang mag
_ejercicio_ sa beaterio ng̃ La Compañía.

Ipagbibilí ni Hulî ang lahát ng̃ kaniyáng mg̃a hiyás liban lamang
ang isáng agnós na may brillante at esmeralda na bigáy ni Basilio.
Ang agnós na iyon ay may kasaysayan; ibinigáy ng̃ _monja_ na anák ni
kapitáng Tiago sa isáng ketong̃in, dahil sa pagkakagamót ni Basilio
sa may sakít ay ibinigáy nitó na parang isáng handóg. Hindî niyá
máipagbilí hanggáng hindî maalaman ng̃ nagbigáy.

Madalíng ipinagbilí ang mg̃a sukláy, hikaw at kuwintás ni Hulî sa
isáng mayamang kapitbahay at dinagdagán pá ng̃ limáng pûng piso;
kulang pa rin ng̃ dalawang daan at limang pû. Maaarìng isanglâ ang
agnós, ng̃unì’t nápailíng si Hulî. Iminunkahì ng̃ isáng kalapít na
ipagbilí ang bahay, bagay na sinangayunan ni tandâng Selo ng̃ boông
lugód, sapagkâ’t bábalík sa gubat upang makapang̃ahoy na mulî na
gaya noong una, ng̃unì’t ang gayón ay hindî mangyayari ang sábi ni
Hermana Balî sa dahiláng walâ ang tunay na may-arì.

--Minsan ay pinagbilhan akó ng̃ isáng tápis ng̃ asawa ng̃ hukóm,
sa halagáng piso, at kadumatdumat ay sinabi ng̃ asawa na walâ raw
kabuluhán ang bilihang iyon sapagkâ’t walâ siyang malay. ¡Abá! Kinuha
sa akin ang tápis at hindî isinaulî sa akin ng̃ babai ang piso
hangga ng̃ayón, ang ginágawâ ko namán ay hindî ko siyá binabayaran sa
panginge kung siya’y nananalo, abá! Sa gayóng paraan ay násing̃íl ko
siyá ng̃ labíng dalawáng kualta; dahil lamang namán sa kaniyá kung
kayâ akó nagsusugál. Hindî ko mapapayagang hindî akó pagbayaran, abá!

Tátanung̃ín sana ng̃ isáng kalapít kung bakit hindî siyá pinagbabayaran
ni Hma. Balî sa isáng maliit na utang, ng̃unì’t natalasan ng̃
pangingera, kayâ’t nagpatuloy kaagád:

--¿Alam mo Hulî ang mabuti mong gawín? Isanglâ mo muna sa halagáng
dalawáng daan at limáng pùng piso ang bahay, sanlâng pagbabayaran
hanggáng sa manalo ang usap.

Itó ang pinakamabuti sa mg̃a balak, kayâ’t tinangkâng gawín noon
ding araw na iyon. Sinamahan ni Hermana Balî at linibot nilá ang
lahát ng̃ bahay ng̃ mayayaman sa Tiani, ng̃unì’t walâng pumayag sa
gayóng kasundûan: anilá’y talo ang usap, at ang pagtulong sa isáng
kalaban ng̃ mg̃a prayle ay parang humahandâ na sa paghihigantí nitó.
Sa kahulihulihan ay nakátagpô rín ng̃ isáng matandâng mapanata na
nahabág sa kaniyáng kalagayan, ibinigáy ang halagá sa pamag-itan ng̃
kasundûan na si Hulî’y paaalilà sa kaniyá hanggáng sa mabayaran ang
utang. Sa isáng dako namán ay walâng maraming gagawín si Hulî, manahî
lamang, magdasál, samahan siya sa simbahan, magpanatá maminsánminsán
ng̃ patungkol sa kaniyá. Lumuluhàng pumayag si Hulî sa kasundûan,
tinanggáp ang salapî at nang̃akòng sa kinabukasan, araw ng̃ Paskó,
ay maglilingkód na siyá.

Nang matantô ng̃ matandâ ang gayóng halos pagbibilí ng̃ katawán,
ay nag-iiyák na warì’y batà. Dî yatà’t ang apó niyáng yaón na ayaw
niyáng palalakarin sa init ng̃ araw upang huwag masunog ang balát,
si Hulîng may maliliít na dalirì at mapuláng sakong, ¡dî yatà! ang
binibining yaón na siyáng pinakamagandá sa nayon at marahil ay sa
boong bayan, na lagì nang tinátapatán ng̃ mg̃a binatàng nagtutugtugan
at nagkakantahan, ¡dî yatà! ang bugtóng niyáng apó, ang kabugtóng
niyáng anák, ang tang̃ìng lugód ng̃ malabò niyáng paning̃ín, yaong
pinang̃arap niyáng nakasayang mahabà, nagsasalitâ ng̃ wikàng kastilà
at nagpapaypáy ng̃ pamaspás na may mg̃a pintá, na kagaya ng̃ mg̃a
anák ng̃ mayaman, ¿yaón ang papasók na alilàng kagagalitan at
pagwiwikàan, upang masirà ang kanyáng mg̃a dalirì, upang mákatulog
sa kahì’t saang sulok at mágisíng nang walâng patumangâ?

Ang matandâ’y walâng humpáy sa kaiiyák, sinásabisabíng siya’y
magbibigtí at magpapakamatáy sa gutom.

--Kung áalís ka--ang sabi--ay babalík akó sa gubat at hindî na akó
tútuntóng ng̃ bayan.

Pinapayuhan siyá ni Hulî na kinakailang̃ang makabalík ang amá, at
pag nanalo ang usapín ay madalî siyáng matutubós sa pagkaalilà.

Dinaang malungkót ang gabíng yaon; alín man sa dalawá ay hindî
nakakain at ang matandâ’y nagmatigás na hindî humigâ, at magdamág na
naupô na lamang sa isáng sulok, walâng imík, ni kakibôkibô, at hindî
man kumikilos. Sa isáng dako namán ay tinangkâ ni Hulî ang matulog,
ng̃unì’t malaong hindî nápikít ang mg̃a matá. Nang mapayapà na dahil
sa kapalaran ng̃ magulang, ay ang kaniyá namáng kalagayan ang inisip
ng̃unì’t tinitimpî ang pag-iyak na walâng humpáy upang huwag máding̃íg
ng̃ matandâ. Sa kinabukasan ay alilà na siyá, at yaón pá namán ang
araw na karaniwang idatíng ni Basilio na galing sa Maynilà’t may
daláng handóg sa kanyá.... Dapat na niyáng limutin ang pag-irog na
iyon; si Basilio, na dî malalao’t magiging manggagamot, ay hindî
maaarìng mag-asawa sa isáng maralitâ.... At nákikiníkinitá niyá na
tumutung̃o sa simbahang kasama ng̃ pinakamayaman at pinakamagandáng
dalaga sa bayan, na kapuwâ silá gayák na gayák, maliligaya at kapuwâ
nang̃akang̃itî, samantalang siyá, si Hulî, ay súsunódsunód sa kaniyáng
pang̃inoon at ang dalá’y nobena, hitsó at durâan. Pagsapit sa dakong
itó’y nakáramdám siyá ng̃ isáng paghihigpít ng̃ lalamunan, isáng
pataw na malakí sa pusò at hiníhing̃î niyá sa Birhen na mamatáy na
muna siyá bago mámalas ang gayón.

--Datapwâ’t--aniyá sa sariling budhî--málalaman niyá na pinilì ko
pá ang akó na ang másanglâ kay sa masanglâ ang agnós na bigáy niyá
sa akin.

Ang pagkukuròng itó’y nakapagpalubág ng̃ kauntî sa kaniyáng samâ ng̃
loob at nagpang̃aráp na siyá ng̃ sarìsarì. ¿Sino ang makapagsasabi?
maaarìng mangyari ang kababalagháng makakuha siya ng̃ dalawáng
daán at limáng pûng piso sa ilalim ng̃ larawan ng̃ Birhen; marami
na siyáng nábasang kababalaghán na gayón ang pangyayari! Maaarìng
huwag sumilang ang araw at samantalà’y mapanalo ang usap bago
mag-umaga. Maaarìng makabalík ang kaniyáng amá; makapupulot siya sa
bakuran ng̃ isáng gusì, ang mg̃a tulisán ang siyáng may padalá sa
kaniyá ng̃ gusì; ang kura, si P. Camorra na nagbíbirô sa kaniyáng
parati, ay mangyayaring dumatíng na kasama ng̃ mg̃a tulisán....
lumalaon lumalaon ay untî-untîng naguguló ang kaniyáng mg̃a pag-íisip
hanggáng, sa, dahil sa pagkapatâ at pagdadalamhatì ay nákatulog, na
pinapang̃arap ang kaniyáng kabatàan doon sa gitnâ ng̃ kagubatan:
siyá’y naliligò sa batis na kasama ang dalawá niyáng kapatíd, may
mg̃a isdâng sarìsarì ang kulay na napahuhuling warì’y tang̃á, at
nayayamót siyá sapagkâ’t hindî siyá masiyahang loob sa panghuhuli
niyóng mg̃a isdâng nápakaamò: si Basilio ay nasa ilalim ng̃ tubig,
ng̃unì’t hindî niyá maalaman kung bakit ang mukhâ ni Basilio ay ang
sa kaniyáng kapatíd na si Tanò. Silá’y minamatyagán mulâ sa pangpáng
ng̃ kaniyáng bagong pinaglilingkuráng babai.




V

ANG “NOCHE BUENA” NG̃ ISÁNG KOTSERO


Dumatíng si Basilio sa San Diego ng̃ mg̃a sandalíng inililibot ang
prusisión sa mg̃a lansang̃an ng̃ bayan. Siyá’y nabalam ng̃ iláng oras
sa kaniyáng lakad sapagkâ’t náhuli ng̃ guardia sibil ang kotsero na
nakalimot magtagláy ng̃ sédula personal at dinalá sa kuartel upang
iharáp sa comandante, matapos mabigyán ng̃ iláng halibas ng̃ kulata.

Mulîng napigil ang kalesa upang paraanin muna ang prusisión at ang
kotserong nábugbóg ay nag-alís ng̃ sombrero at nagdasál ng̃ isáng
_Amá namin_ sa pagdaraan ng̃ isáng larawan, ng̃ isáng bantóg na
banál mandín, na nasa andás. Anyông matandâng may mahabàng misáy na
nakaupô sa gilid ng̃ isáng hukay na nasa ilalim ng̃ isáng punòng may
sarìsarìng pinatuyông ibon. Isáng kalán na may isáng palayók, isáng
lusonglusung̃an at isáng kalikut na pandurog ng̃ hitsó ang kaniyáng
mg̃a tang̃ìng kasangkapan, warìng upang ipakilala na ang matandâ ay
naninirahan sa gilid ng̃ libing̃an at doon linulutò ang kaniyáng
pagkain. Iyón ay si Matusalem, ayon sa pananampalataya sa Pilipinas;
ang kaniyáng kasama at marahil ay kapanahóng taga Europa ay si Noel
ng̃unì’t may matalagháy at masayáng anyô, kay sa kay Matusalem.

--Nang kapanahunan ng̃ mg̃a banál--ang hakàhakà sa sarili ng̃
kotsero--marahil ay walâng guardia sibil, sapagkâ’t kung mayroon,
ay hindî silá mabubuhay ng̃ malaon dahil sa pang̃ung̃ulata.

Makaraán ang matandâ ay sumunód ang tatlóng Harìng Mago na
nang̃akasakáy sa mg̃a kabayong tátalóntalón, lalònglalò na ang sa
maitím na harìng Melchor na warìng ibig sagasàin ang kaniyáng mg̃a
kasama.

--Walâ, walâ ng̃âng guardia sibil noon--ang patuloy ng̃ kotsero
na kinaíinggitán sa sarili ang mg̃a maliligayang kapanahunang
iyon,--sapagkâ’t kung mayroon ay nádalá na sa bilanggùan ang maitím
na iyan na naglílilikót sa piling niyáng dalawáng kastilà (si Gaspar
at si Baltazar).

Ng̃unì’t sa dahilang nápuna niyá na ang maitím ay may korona at harì
ding kagaya ng̃ dalawáng kastilà, ay sumaisip niyá ang harì ng̃ mg̃a
tagalog at nagbuntónghining̃á.

--¿Alám pô ba ninyó--ang magalang na tanóng kay Basilio--kung ang
paang kanan ay nakakalág na?

Ipinaulit ni Basilio ang katanung̃an.

--¿Paang kanan nino?

--¡Nang harì!--ang sagót na maraha’t malihim ng̃ kotsero.

--¿Sinong harì?

--Ang harì natin, ang harì ng̃ mg̃a tagalog....

Si Basilio ay ng̃umitî at ikinibít ang balikat.

Mulîng nagbuntonghining̃á ang kotsero. Ang mg̃a tagá bukid ay may
isáng alamát na, ang kaniláng harì umanó na nakúkulong at nakatanikalâ
sa yung̃íb ng̃ San Mateo, ay dárating isáng araw at sila’y palalayàin.
Bawà’t isáng daang taón ay napápatíd ang isá niyáng tanikalâ, kayâ’t
nakakawalâ na ang mg̃a kamáy at paang kaliwâ: walâ nang nátitirá
kundî ang paang kanan. Kung nagpúpumiglás ó gumágaláw ang harìng
itó ay nagigíng sanhî ng̃ paglindól at pang̃ing̃iníg ng̃ lupà;
nápakalakás, kayâ’t ináabután siyá ng̃ isáng butó, na nadudurog
sa kaniyáng pisíl, ng̃ sino mang nakikipagkamáy. Tinatawag siyáng
Bernardo ng̃ mg̃a tagalog, nang hindî maalaman kung bakit, marahil
ay pinagkakamaláng siyá ang Bernardo del Carpio.

--Pag nakakalág na ang paang kanan--ang bulóng ng̃ kotsero na tinimpî
ang isáng buntónghining̃á--ay ibíbigay ko sa kaniyá ang aking mg̃a
kabayo, paglilingkurán ko siyá at magpapakamatáy na akó ng̃ dahil
sa kaniyá.... Ililigtas niyá kamí sa mg̃a guardia sibil.

At sinundán ng̃ may hapis na ting̃ín ang tatlóng harìng lumálayô na.

Sumúsunód ang dalawáng hanay na batàng malulungkót, mg̃a walâng
katawatawa, na warìng pinilit lamang. Ang ilán ay may daláng huepe
at ang ibá ay kandilà, at ang ibá ay paról na papel na may tukod na
kawayan, at nang̃agtitilìan sa pagdarasál ng̃ rosario, na, warìng
may kaaway. Sumúsunod si San José na nasa marálitâng andás, na ang
anyô ay malungkót at pakumbabâ at ang tungkód ay may bulaklák ng̃
asusena, sa gitnâ ng̃ dalawáng guardia sibil na warì nakáhuli sa
kaniyá: sakâ pá lamang natahô ng̃ kotsero kung bakit gayón ang anyô
ng̃ santó. Dahil sa siya’y nagulumihanan sa pagkakakita sa guardia
sibil ó kayâ’y dahil sa walâ siyáng paggalang sa santóng may gayóng
kaakbáy, ay hindî nagdasál ng̃ kahit isáng _requiem eternam_ man
lamang. Sa likurán ng̃ San José ay sumúsunód ang mg̃a batàng babaing
umiilaw na nang̃akatalukbóng ng̃ panyông nakabuhól sa ilalim ng̃
babà, nagdadasál din ng̃ rosario, ng̃unì’t hindî lamang kasinglakás
ng̃ mg̃a batàng lalaki. Sa gitnâ’y ilán ang may hilahilang mumuntîng
konehong papel, na ang buntót na papel ding ginupít ay nakataás at
naiílawan ng̃ isáng muntîng kandilàng pulá. Dumádaló ang mg̃a batà
na dalá ang mg̃a laruáng iyón upang sumayá ang prusisión. At ang
mg̃a hayúphayupang matatabâ’t mabibilog na warì itlóg ay masasayá
mandín kayâ’t nápapalundág, napapagiwang, nabubuwal at nasusunog;
lalapitan ng̃ may arì upang patayín ang lágabláb, hihip dito, hihip
doon, mapapatáy ang ding̃as sa kápapalò at kung minsán ay umiiyák,
pag nákitang sirâsirâ ang laruán. Malungkót na nápupuná ng̃ kotsero
na umuuntî sa taón taón ang lahì ng̃ mg̃a hayop na papel, na warìng
násasalot ding kagaya ng̃ mg̃a buháy na hayop. Naalaala niyá, siyá,
ang binugbóg na si Sinong, ang kaniyáng dalawáng magagandáng kabayo,
na upang máilayô sa pagkakahawa sa sakít, ay pinaggugulan niyá ng̃
sampûng piso upang benditahin, alinsunod sa hatol ng̃ kura--yaon
ang pinakamabuting panglaban sa episootia na natagpuán ng̃ kura at
ng̃ Pamahalàan--ng̃unì’t gayón man, ay nang̃amatáy din. Datapwâ’y
kinakalamay niyá ang sarili, sapagkâ’t matapos máwisikán ng̃ agua
bendita, matapos ang mg̃a latín ng̃ parì at mg̃a _ceremonias_, ay
nagtagláy ng̃ ugalìng pagmamataás ang mg̃a kabayo, nang̃agmalakí na,
ayaw pasingkáw, at sa dahiláng siyá’y mabuting kristiano ay hindî
niyá mapalò, sapagkâ’t sinabi sa kaniyá ng̃ isáng Hermano tercero
na benditado ang mg̃a kabayong iyón.

Ang panghulí ng̃ prusisión ay ang Birhen, suot “Divina Pastora” na may
sombrerong ayos _frondeuse_ na may malapad na pardilyas at mahahabàng
pakpák ng̃ ibon upang ipakilala ang paglalakbáy sa Jerusalem. At
upang maipahiwatig ang pang̃ang̃anák, ay ipinag-utos ng̃ kura na
patambukin ang tiyan at lagyán ng̃ mg̃a basahan at bulak sa ilalim
ng̃ saya, upang walâng mag-alinlang̃an sa kaniyáng kalagayan. Ang
Birhen ay isáng magandáng larawan, na may anyông hapís, na kagaya
ng̃ lahát ng̃ larawang gawâ ng̃ mg̃a pilipino, ayos na nahihiyâ
dahil sa ginawâ sa kaniyá marahil ng̃ P. Kura. Sa dakong harapán
ay may iláng kantores at sa likurán ay iláng músiko at ang mg̃a
kaukuláng guardia sibil. Gaya ng̃ maaantáy ay hindî kasama ang kura,
matapos ang kaniyáng ginawâ: nang taóng iyón ay masamâ ang loob,
sa dahiláng kinailang̃an niyáng gamitin ang boô niyáng katalinuhan
at pananalitâng pasilòsilò upang ang mg̃a taong bayan ay magbayad
ng̃ tatlóng pûng piso sa bawà’t isáng “misa de aguinaldo” at hindî
dalawang pû na gaya nang dating halagá.

--Nagiging pilibustero kayó--ang sabi.

Lubhâng natutubigan marahil ang kotsero dahil sa mg̃a bagay na
napagkitá sa prusision, sapagkâ’t nang makaraán itó at nang ipag-utos
ni Basilio na magpatuloy, ay hindî nápuná na ang ilaw ng̃ paról ng̃
karomata ay namatáy. Sa isáng dako namán ay hindî rin nápuna ni
Basilio sapagkâ’t nalilibáng sa pagmamasíd sa mg̃a bahay na naiilawan,
sa loob at labás, ng̃ mg̃a paról na papel na maiinam ang ayos at ibá’t
ibá ang kulay, mg̃a bituwing nalilibid ng̃ bilog na may mahahabàng
palabuntót, na pag náhipan ng̃ hang̃in ay naglalagaslasan, at mg̃a
isdâng ang ulo’t buntót ay gumágaláw, na may baso ng̃ ilaw sa loob,
na pawàng nakasabit sa balisbisan ng̃ bahay at siyáng nagbibigáy
nang anyông masayá. Namamasdán ni Basilio na ang mg̃a pag-iilaw ay
umuuntî rin, na ang mg̃a bitwín ay nawawalâ, na nang nakaraang taón
ay kakauntî na ang mg̃a palamutì at palawít, at nang taóng itó ay
lalò pa manding kauntì kay sa nakaraán.... Bahagyâ ng̃ nagkaroon ng̃
músika sa lansang̃an, ang masasayáng galawan sa mg̃a kúsinàan ay
hindî na námamalas sa lahát ng̃ bahay at ang gayón ay sinapantahà
ng̃ bagong tao na alinsunod sa kasamaán ng̃ panahón, ang asukal ay
matumal, ang ani ng̃ palay ay nasirà, nang̃amatáy ang mahigít sa
kalahatì ng̃ mg̃a hayop at ang mg̃a buwís ay tumátaás, nádadagdagán
nang dî maalaman kung bakit at sa anóng dahil, samantalang naglalalò
namán ang pamamasláng ng̃ guardia sibil na siyáng pumápatáy sa
kasayahan ng̃ mg̃a bayan.

Itó pá namán ang kaniyáng iniísip nang máding̃íg ang isáng _¡alto!_
na nagumugong. Kasalukuyang nagdáraán silá sa harapán ng̃ kuartel
at nápuná ng̃ isáng bantáy na patáy ang tangláw ng̃ kalesa at ang
bagay na iyón ay hindî dapat manatili. Sunód-sunód na mura ang
tinanggáp ng̃ kaawàawàng kotsero na nagsabing ang kadahilanan noon
ay ang kahabàan ng̃ prusisión, at sa dahiláng pipiitin at ilalathalà
sa mg̃a pahayagan, sapagkâ’t lumabág sa ipinag-uutos ay lumunsád sa
sasakyán ang ayaw ng̃ basagulo at mahinahong si Basilio at ipinatuloy
ang lakad na pasán ang kaniyáng takbá.

Yaón ang San Diego, ang kaniyáng bayan, na walâ man siyá ni isáng
kamag-anak......

Ang tang̃ìng bahay na nákita niyáng masayá ay ang kay kapitáng Basilio.
Ang mg̃a tandáng at mg̃a inahín ay nag-iiyukan, na sinásaliwán ng̃
mg̃a tunóg ng̃ warì nagtátadtád ng̃ karné sa sangkalan at ng̃ sagitsít
ng̃ mantikà sa kawalì. May handâ sa bahay at umaabot sa lansang̃an
ang maminsan minsáng simoy na may halòng amóy ng̃ ginisá.

Sa entresuelo ay nákita ni Basilio si Sinang, na pandák ding gaya
ng̃ mákilala ng̃ aming mangbabasa, kahit tumabâ at lalò pang bumilog
sapol ng̃ magka-asawa. At siya’y nápamanghâ nang makitang kausap
ni kapitáng Basilio, ng̃ Kura at ng̃ alperes ng̃ guardia sibil ang
mag-aalahás na si Simoun na may salamíng asúl sa matá at kilos malayà
ring gaya ng̃ dati.

--Yarì na, ginoong Simoun,--ang sabi ni kapitáng Basilio--tutung̃o
kamí sa Tiani upang tingnán ang inyóng mg̃a hiyás.

--Akó ma’y paparoon din--anáng alperes--sapagkâ’t kailang̃an ko ang
isáng tanikalâ sa relos, ng̃unì’t mayroon akóng maraming gawàin....
Kung iibigin sana ni kapitáng Basilio na siyá na ang mamanihalà....

Malugód na sumang-ayon si kapitáng Basilio at sa dahiláng ibig niyáng
mákasundô ang militar upang huwag siyáng magambalà, sa paggambalà sa
kaniyáng mg̃a tao, ay ayaw tanggapín ang halagáng pinagpipilitang
dukutin ng̃ alperes sa bulsá.

--¡Iyon na ang aking pamaskó!

--¡Hindî ko mapapayagan, kapitán, hindî ko mapapayagan!

--¡Siyá, siyá! ¡Sakâ na tayo magtuós sa hulí!--ang sabing mapagparayà
ni kapitáng Basilio.

Ang Kura man ay nang̃ang̃ailang̃an din ng̃ hikaw at ipinagbilin sa
kapitán na ipakibilí na siyá.

--Ang ibig ko ay yaóng mabuti. Sakâ na tayo magtuós.

--Huwag kayóng mag-alaala P. Kura,--ang sabi niyá, na ibig díng
mákasundô ang nasa dako ng̃ simbahan.

Isáng patibay na masamâ ng̃ kura ay ikagagambalà niyá ng̃ malakí at
ibayo pá ang magugugol: ang hikaw na iyón ay isáng sápilitáng handóg.
Samantala namá’y pinupuri ni Simoun ang kaniyáng mg̃a hiyás.

--¡Nakágugulat ang taong itó!,--ang sabi sa sarili ni Basilio--sa
lahát ng̃ pook ay nakapang̃ang̃alakal.... At kung paniniwalàan natin
ang _ilán_, ay biníbilí niyá sa iláng ginoo, sa muntîng halagá, ang
mg̃a ipinagbilí din niyáng hiyás upang ipang-alay.... ¡Ang lahát ay
nakapang̃ang̃alakal sa Sangkapulùang itó; kamí lamang ang tang̃ìng
hindî!

At nagpatuloy sa kaniyáng bahay, sa bahay ni kapitáng Tiago, na
tinátahanán ng̃ isáng katiwalà. Ináantay siyá, upang balitàan, ng̃
katiwalà na may malakíng paggalang sa kaniyá mulâ noong mákita
siyáng bumúbusbós na warìng inahíng manók lamang ang iníiwàan. Ang
dalawáng manggagawà ay nápipiít, ang isá’y mátatápon sana sa malayòng
bayan.... namatáy ang iláng kalabáw.

--¡Ang dati rin, matatandâng balità!--ang may yamót na putol ni
Basilio--¡Kailan pá man ay ganyán ang pasalubong ninyó sa akin!

Ang binatà’y hindî ganid, ng̃unì’t sa dahiláng madalás siyang
mákagalitan ni kapitáng Tiago, ay iginagantí namán niyá sa kaniyáng
mg̃a napag-uutusan. Ang matandâ’y nag-apuháp ng̃ bagong balità.

--¡Namatáy ang isá nating mangsasaka, ang matandâng bantáy sa gubat,
at hindî pumayag ang kura na málibíng ng̃ libíng mahirap, sapagkâ’t
mayaman daw ang pang̃inoon!

--¿At sa anó namatáy?

--¡Sa katandaán na!

--¡Ba, namatáy sa katandaán? Kung namatáy ng̃ dahil sa isáng sakít
man lamang sana!

Ang ibig ni Basilio ay may sakít, dahil sa kaniyáng hang̃ád na
makagawâ ng̃ “autopsia”.

--¿Walâ na bagá kayóng maibabalità sa aking bagong bagay? Nawawalán
tulóy akó ng̃ gana sa pagkain dahil sa pagbabalità ng̃ mg̃a bagay
na gaya rin ng̃ dati. ¿May balità bagá kayóng ukol sa Sapang?

Isinalaysáy ng̃ matandâ ang pagkakabihag kay kabisang Tales. Si
Basilio ay napahintông nágmumunimuní at hindî umimík. Hindî na
nakakain.




VI

SI BASILIO


Nang ang mg̃a kampanà’y nagrerepike na, dahil sa misa sa hatìng gabí,
at nang ang mg̃a may ibig pa sa mahimbíng na pagtulog kay sa mg̃a
kapistahan ay nágigisíng at bumúbulóng bulóng dahil sa kaing̃ayan,
ay dahandahang pumanaog si Basilio at nagpaligid ng̃ makalawá ó
makaitló sa iláng lansang̃an, at nang matunayang walâng sumúsunód at
nakababatyág sa kanyá ay nagliglig sa mg̃a landás na dî pinagdaraanan
ng̃ maraming tao at tinung̃o ang dating gubatán ng̃ mg̃a Ibarra, na
nábilî ni kapitáng Tiago, nang inangkíng at ipinagbilí ng̃ Pamahalàan
ang mg̃a pag-aarì noón.

Sa dahiláng ang Paskó ng̃ Pang̃ang̃anák sa taóng yaón ay nátamà sa
pagliít ng̃ buwan ay laganap doón ang kadilimán. Ang pagrerepike ay
humintô at ang mg̃a tugtóg na lamang ang nádiding̃íg sa katahimikan
ng̃ gabí, sa gitnâ ng̃ lagaslás ng̃ mg̃a dahong pinagagaláw ng̃ simuy
at mg̃a dagundóng ng̃ alon ng̃ kalapít na lawà, na warì’y hilík ng̃
kadalagahang nálululong sa isáng mahimbíng na pagtulog.

Ang binatà ay patung̃óng lumalakad na warìng ibig makaaninag sa
gitnâ ng̃ kadilimán, may guniguní siyáng tagláy dahil sa poók at
mg̃a sandalîng iyon. Maminsanminsa’y itinátaás ang ulo upang tanawín
ang mg̃a bituwin sa pag-itan ng̃ mg̃a dahong matataás ng̃ kakahuyan,
at pagkatapos ay ipinagpapatuloy ang lakad na hinahawì ang mg̃a
sang̃á at siít na nakasasagabal sa kaniyá. Kung minsán ay bumabalík
sa pinanggaling̃an, ang kaniyáng mg̃a paa’y násasalabíd sa isáng
punòng maliit, másasagasà sa isáng ugát na nakalabás sa lupà ó sa
isáng sang̃áng baklî. Nang makaraán ang kalahatìng oras ay nakaratíng
sa isáng muntîng batis na sa kabiláng pangpang ay may isáng warì
bundókbundukan, na sa gitnâ ng̃ kadilimán ay nagaanyông malakíng
bundók. Tinawíd ni Basilio ang sapà sa tulong ng̃ pagpapalungdáglundág
sa mg̃a bató na namumukód sa kaitimán sa ibabaw ng̃ kináng ng̃
tubig, umakyát sa bundókbundukan at tinung̃o ang isáng muntîng pook
na nakukulóng ng̃ matandâ’t sirasirâng muog. Tinung̃o ang punò ng̃
balitìng malakí, mahiwaga, matandâ, (na binubuô halos ng̃ mg̃a ugát
na pataás at paibabâ na warì mg̃a sang̃áng nang̃agkasalásalabíd) na
nakatayô sa kalagitnáan.

Humintô sa piling ng̃ isáng buntón ng̃ bató, nag-alís ng̃ sombrero at
warìng nanalang̃in. Yaón ang libing̃an ng̃ kaniyáng Iná, at ang unang
dinadalaw niyá ay ang libing̃ang iyóng walâng nakababatíd, walâng
nakamamalay. Sa dahiláng sa kinabukasan ay dadalaw sa mag-aanak ni
kabisang Tales, ay sinamantalá niyá ang gabíng yaón upang gumanáp
sa gayóng kautang̃án.

Naupô sa isáng bató at warìng nag-iisíp. Sumipót sa kanyáng
pagbubulaybulay ang mg̃a panahóng nakaraán na warìng isáng
maitîm at mahabàng badhâ na mapulápulá sa simulâ, matapos ay
nakapang̃ing̃ilabot, may bahid na dugô, at sa hulí’y maitím, maitím,
abuhíng malinaw at untîuntîng lumiliwanag. Ang dakong dulo ay hindî
mámalas sapagkâ’t nákakanlóng sa isáng ulap na nagbabanaag ng̃
liwanag at pagbubukáng liwaywáy......

May labíng tatlóng taón nang ganáp na ganáp na namatáy doón ang
kanyáng iná, sa gitnâ ng̃ karalitàan, nang isáng magandáng gabí
na ang buwan ay maliwanag at ang mg̃a kristiano sa bóong mundó ay
naggagalák. Sugatín at pípiláy-piláy siyáng nakaratíng doon sa
pagsunód sa kanyáng iná, at itó namán ay balíw at lipus katakutang
lumalayô na warì’y anino sa kaniyáng anák. Doón namatáy; dumatíng ang
isáng taong hindî niyá kilalá at ipinag-utos sa kanyáng magbuntón
ng̃ kahoy, biglâ siyáng umalinsunod at ng̃ siyà’y bumalík ay isá
pang hindî rin kilalá ang nátagpûán sa piling ng̃ bangkáy ng̃ una.
¡Anóng araw at gabí iyon! Tinulung̃an siyá noóng taong hindî kilalá
sa pagbubuntón ng̃ kahoy na pinagsunugan sa bangkáy ng̃ lalaki,
hinukay ang pinagbaunan sa kanyáng iná at matapos abután siya ng̃
kauntîng kuwalta ay ipinag-utos sa kaniyáng umalís sa pook na iyon.
Noon lamang niyá nákita ang lalaking iyon; matangkád, mapupulá ang
matá, mapuputlâ ang labì, matang̃os ang ilóng....

Ulila ng̃ lubós, walâng magulang at kapatíd, ay iniwan niyá ang
bayang iyon na mayroong mg̃a may kapangyarihang kinasisindakán niyá
at tumung̃o sa Maynilà upang pumasok na alilà sa isáng mayaman at
mag-aral, na gaya ng̃ ginagawâ ng̃ ilán. Ang kaniyáng paglalakbáy
ay isáng paglalagalág, punô ng̃ pagpupuyát at pag-aagam-agam, na
ang gutom ay inaalintana. Ang ipinangtatawíd kagutuman niyá ay mg̃a
bung̃ang kahoy ng̃ mg̃a kagubatang kaniyáng pinagtatagùan kailan ma’t
nakakatanáw ng̃ suot guardia sibil, kasuotang nakapagpapaalaala ng̃
pinagbuhatan ng̃ kaniyáng mg̃a kasawîán. Nang nasa sa Maynilà na siyá,
gulágulanít ang damít at may sakít pá ay dumulóg sa mg̃a baháybaháy at
pumapasok na alilà. ¡Isáng batàng taga lalawigan na hindî marunong ng̃
ano mang wikàng kastilà at masasaktín pá! ¡Walâng pag-asa, dayukdók
at hapís na gumalàgalà sa mg̃a lansang̃an na nápupuna ng̃ mg̃a táo
dahil sa ayos na karumaldumal ng̃ kaniyang damít! ¡Makáilang tinangkâ
ang payurak na sa mg̃a kabayo, na nang̃agdaraáng parang kidlát na
hila ang mg̃a sasakyáng nagkikinang̃an sa pilak at barnís, upang
matapos na ang kaniyáng mg̃a paghihirap! Salamat at nakitang nagdaán
si kapitáng Tiago na kasama si tia Isabel; kilalá niyá ang mg̃a
taong iyón mulâ sa San Diego at sa kaniyáng kagalakán ay inakalàng
warì mg̃a kababayan níyáng mistulà. Sinundan ang karuahe, nawalâ sa
kaniyáng paning̃ín, ipinagtanóng ang bahay, at sa dahiláng noóng araw
na iyón pumasok si María Clara sa kombento at si kapitáng Tiago ay
nalulungkót, ay nátanggáp siyáng alilà, na walâng upa, ng̃unì’t sa
isáng dako namán ay may pahintulot siyáng makapag-aral, kung kailán
niyá ibig, sa San Juan de Letrán.

Nang may iláng buwan na siyá sa Maynilà ay pumasok sa “primer año”
sa latín, kahì’t nanglilimahid, masamâ ang bihis at nakabakyâ. Nang
mákita ng̃ mg̃a kasamahán ang kaniyáng gayák ay lumayô sa kanyá, at
hindî siyá kinatung̃o kailan man ng̃ katedrátiko, isáng dominikong
magandáng lalaki, subalì pa ng̃â’t ikinúkunót ang noó kung siya’y
mákita. Ang mg̃a tang̃ìng salitâ na nágamit ng̃ dalawá sa loób ng̃
walóng buwáng pasukán ay ang pagbanggít ng̃ pang̃alan sa pagbasa
ng̃ talàan at ang sagót na _adsum_ na itinútugón sa araw-araw ng̃
nag-aaral. ¡Gaanóng kapaitan ang linálagók niyá sa tuwîng paglabás sa
klase at ng̃ mahulàan ang sanhî ng̃ inaasal sa kanyá ay gaanong luhà
ang namulás sa kaniyáng mg̃a matá at gaanong hinanakít at daíng ang
sumisilakbó’t iniinís sa kaniyáng pusò! ¡Gayón na lamang ang kaniyáng
iyák at paghihinagpís sa ibabaw ng̃ libing̃an ng̃ kaniyáng iná na
pinagsasabihan ng̃ mg̃a lihim niyang sákit, kahihiyan at kaapihán,
ng̃ siyá’y ipagsama ni kapitáng Tiago sa San Diego ng̃ magpapaskó!
Gayón man ay isinasaulo niyáng buongbuô ang lisyón kahì’t marami ang
hindî niyá natatarók! Ng̃unì’t tumiwasáy siyá sa hulí, ng̃ mákitang
sa tatló ó apat na raáng kasama niyá ay may apat na pû lamang ang
nátatanóng sapagkâ’t nápuna silá ng̃ parìng nagtuturò dahil sa kiyas,
ó kayâ’y dahil sa isáng kalikután, ó kayâ’y dahil sa kinalugdán, ó
kayâ’y dahil sa ibá pang sanhî. Sa isáng dako namán ay nagagalák sa
gayón ang marami sa nag-aaral sapagkâ’t hindî na silá mag-iisíp at
magninilay.

--Pumapasok sa _colegio_ hindî upang mag-aral kun dì upang makaraán
sa paglilitis, at kung naaarìng maisaulo ang aklát ¿anó pá ang
mahihing̃î? naaarìng tapusin din namán ang pinag-aaralan sa sangtaóng
pagpasok.

Si Basilio ay nakaraán sa paglilitis dahil sa pagsagót sa tang̃ìng
katanung̃ang ginawâ sa kaniyá, ng̃unì’t parang mákina, walâng hintô’t
walâng kahing̃áhing̃á, at ang tinamó ay “aprobado” sa gitnâ ng̃
tawanan ng̃ mg̃a lumilitis. Ang kaniyáng siyam na kasama (sampûsampû
kung litisin upang matapos agád) ay hindî nagtamó ng̃ gayon, kayâ’t
nang̃atakdâáng ulitin ang sangtaón pagkadung̃ô.

Nang siya’y nasa pang̃alawáng taón ay binigyán siya ng̃ mabuting
pabuyà ni kapitáng Tiago, sapagkâ’t nanalo ang manók niyang
ináalagàan, at ibinilí niya agád ng̃ sapatos at sombrerong pieltro.
Dahil sa kanyáng binilí at sa mg̃a damít na ibinigáy sa kaniyá ng̃
kaniyáng pang̃inoón, na tinatabas niyáng mulî at isinusukat sa
sariling katawán, ay bumutíbutí ang kaniyáng ayos, ng̃unì’t hanggáng
doón na lamang namán. Sa isáng _clase_ na marami ang pumapasok ay
lubhâng mahirap na mápuna ng̃ gurô ang isáng batà, at ang nag-aaral
na sa una pang taón ay hindî nápatampók dahil sa katang̃ìan ó kayâ’y
hindî kinalugdán ng̃ nagtuturò ay mahirap nang mápuna sa boô niyáng
pag-aaral. Gayon man ay nagpatuloy din siyá, dahil sa isá na sa
kaniyang hilig ang pagkamatiyagâ.

Warìng nagbago ng̃ kauntî ang kaniyáng kalagayan ng̃ pumasok sa
pang̃atlóng taón. Ang nagíng gurô niyá ay isáng dominikong masayá,
palabirô at mapagpatawá sa mg̃a tinuturùan, nápakatamád, sapagkâ’t
karaniwang ang pinapagsasalaysay ng̃ katuturán ng̃ lisyón ay ang
kaniyáng mg̃a itinatang̃ì lamang; kung sa bagay ay nasisiyahán na
sa kahì’t anó. Nang panahóng iyón ay gumagamit na si Basilio ng̃
sapatos at mg̃a baròng malinis at pinirinsá. Sa dahiláng nápuna
ng̃ propesor na hindî siyá matatawanín at namatyagán sa kaniyáng
mg̃a matáng hapís at malalakí ang tila pagtatanóng, ay ipinalagáy
siyáng balíw at isáng araw ay tinangkâng gipitín siyá sa pagtatanóng
ng̃ lisyón. Sinagót ni Basilio ng̃ mulâ sa punò hanggáng dulo na
walâng kagatól-gatól sa isá mang f; tinawag siyáng bubutok ng̃
gurô, nagsalaysáy ng̃ isáng bagay na ikinátawá ng̃ boông klase, at
upang maglalò ang halakhakan at matibayan ang pagkakapang̃alan ay
tinanóng pa siyá ng̃ iláng tanóng na kasabáy ang pagkindát sa mg̃a
minámabuti, na ang ibig sabihin ay:

--“Tingnán ninyó’t masasayahán tayo.”

Noón ay marunong na ng̃ wikàng kastilà si Basilio at nakasagót nang
walâng nakatawa. Ang bagay na iyón ay isinamâ ng̃ loób ng̃ lahát,
ang inaantáy na kamalìan ay hindî sumipót, walâng nápatawá at ang
pangyayaring iyón ay hindî naipatawad sa kaniyá ng̃ mabuting praile,
sapagkâ’t sinirà ang pag-asa ng̃ boong klase at pinabulàanan ang hulà.
Ng̃unì’t sino ang makahihinalà na lalabás ang anománg bagay na may
kabuluhán sa isáng ulong ang buhók ay walâng ayos na nagtátapós sa
katawán ng̃ isáng indio na masamâ ang sapatos at kahahalò pá lamang
sa kaniya sa mg̃a ibong mapang̃unyapít? At kung sa ibáng paaralán,
na may sadyâng pagnanasàng ang mg̃a batà’y matuto, ay nagágalák ang
mg̃a nagtuturò kung nakakatagpô ng̃ gayón, sa mg̃a paaralan namáng
pinamamahalàan ng̃ mg̃a taong ang lalòng marami’y nananalig na ang
matuto ay makasasamâ (kun di man sa lahát ay sa mg̃a nag-aaral) ang
nangyari kay Basilio ay hindî minabuti, kayâ’t hindî na siyá nátanóng
sa boông taón. ¿Sa ano pa’t tatanung̃ín siyáng mulî kung hindî rin
makapagpapatawá sa kang̃ino man?

Masamâ ang loob at may tangkâ nang iwan ang pag-aaral ng̃ nálipat
siyá sa ika apat na taón sa latín. ¿Anó pa’t mag-aaral, bakit hindî
magtulóg na lamang na gaya ng̃ ibá at umasa na sa isáng pagpapasumalá?

Ang isá sa mg̃a gurô ay lubhâng kilalá, náiibigan ng̃ lahát;
kinikilalang marunong, dakilàng makatà at may mg̃a pagkukuròng
malayà. Isáng araw na kasama ng̃ mg̃a “_colegial_” sa paglilibót ay
nákagalít ng̃ iláng “_cadete_”, na, nagíng sanhî muna ng̃ simulâng
pag-aaway at pagkatapos ay paghahamunán. Ang parì, na marahil ay
naalaala ang kaniyáng mabuting kabatàan, ay nang̃ayag at nang̃akòng
bibigyán ng̃ mabuting _nota_ ang sinomang makilahók sa pakikilaban sa
linggóng dáratíng. Nagíng masiglá ang boong linggóng yaón: nagkaroon
ng̃ pulúpulutóng na paglalabang ginamitan ng̃ sable at tungkód at
sa isá’y napatang̃ì si Basilio.

Dinalá siyáng galák na galák ng̃ mg̃a nag-aaral at iniharáp sa
propesor; mulâ niyon ay nákilala siyá at kinagiliwan. Dahil sa
pangyayaring itó at dahil din namán sa kaniyáng pagsusumigasig sa
pag-aaral ay nagtamó siyá ng̃ mg̃a _sobresaliente_ at _medalla_ pá
ng̃ taóng iyon. Sa nákitang itó, si kapitáng Tiago, na mulâ nang
magmonha ang anák ay may pagkamuhî na sa mg̃a praile, sa isáng
sandalîng masayá, ay inudyukán siyang lumipat sa Ateneo Municipal,
na noon ay lubhâng nábabantóg.

Isáng bagong mundó ang náhayág sa kaniyáng mg̃a matá, isáng paraan
sa pag-aaral na hindî man niyá nahinalà na mákikita sa paaralang
iyon. Líban sa iláng bagay na walâng malakíng kabuluhán at iláng
bagay na walâng kapararakan ay hinang̃àan ang pátakarang sinusunód
doon sa pagtuturò at lubós ang kaniyáng pagkilala ng̃ utang na
loob sa pagsusumakit ng̃ mg̃a gurô. Nápapaluhâ siyá kung minsán at
naáalaala ang apat na taóng nakaraan na dahil sa kakulang̃án sa
mágugugol ay hindî siyá nakapasok doon. Kinailang̃an niyáng gamitin
ang lahát ng̃ pagsusumikap upang mapantayán ang nang̃agkaroon ng̃
mabuting pasimulâ at nasabi niyá sa sarili na nang taón lamang na
iyón napagaralan niyá ang limáng taón ng̃ “segunda enseñanza”. Dinaan
ang _bachillerato_ sa gitnâ ng̃ kagalakán ng̃ kaniyáng mg̃a propesor
at sa paglilitis ay ipinagmalakí siyá sa haráp ng̃ mg̃a hahatol na
dominiko na pinaparoon upang makibatyág. Upáng mapawì ng̃ bahagyâ
ang kagalakán ay tinanóng ang nililitis kung saan nag-aral ng̃ mg̃a
unang taón sa latín.

--Sa San Juan de Letrán, Padre--ang sagot ni Basilio.

--¡Ah! Sa latín ay mabuti--ang nakang̃itîng sabi ng̃ dominiko.

Dahil sa kaniyáng hilig at ugalì ay pinilì ang Medicina; ibig sana
ni kapitáng Tiago ang Derecho upang magkaroón ng̃ abogadong walâng
bayad, ng̃unì’t hindî ang dumunong at makabatíd ng̃ mg̃a kautusán ang
kailang̃an lamang upang magkaroón ng̃ ipagtatanggol sa Pilipinas:
kailang̃ang magpanaló ng̃ mg̃a usapín at upang itó’y mangyari ay
kailang̃ang magkaroon ng̃ maraming kakilala, lakás sa itaás, maraming
salitâng pasalisalimuút. Napahinuhod din si kapitáng Tiago sapagká’t
naalaalang ang mg̃a nag-aaral ng̃ Medicina ay naglalamuták ng̃ patáy;
malaon nang humahanap siyá ng̃ isáng lason na ipangsusubó sa tarì
ng̃ kaniyáng mg̃a manók at ang pinakamabuting nálalaman niyá ay ang
dugô ng̃ isáng insík na namatáy dahil sa sakít na sípilis.

Gaya rin ng̃ dating pagsusumigasig, ó higít pá kung mangyayari, dinaán
ng̃ binatà ang mg̃a taóng pag-aaral ng̃ “facultad”, at mulâ pa sa
ikatlóng taón ay nanggamót na siya, na pinalad namán, bagay na hindî
lamang pagsisimulâ ng̃ isáng magandáng háharapín kundî nagbibigáy
din namán sa kaniyá ng̃ sapát na gúgugulin upang makapagbihis ng̃
mainám-inám at makapag-ipon pá ng̃ kauntî.

Ang taóng itó’y siyáng hulíng taón ng̃ kaniyáng pag-aaral at sa
loób ng̃ dalawáng buwan na lamang ay “médico” na siyá, uuwî na sa
kaniyáng bayan, pakákasal kay Juliana at mamumúhay siláng maligaya.
Ang pagtatamó niyá ng̃ “_licenciatura_” ay hindî lamang tiwasáy
niyáng ináantáy kun dî ináasahan pá niyáng magigíng maningníng na
pinakaputong ng̃ kaniyáng kabuhayan sa pag-aaral. Siyá ang nátakdâáng
bibigkás ng̃ talumpatìng pagpapasalamat sa pagsusuót ng̃ “muceta”,
at nákikiníkinitá na niyáng siyá’y nasa gitnâ ng̃ Paraninfo, sa
haráp ng̃ lahát ng̃ nang̃agtuturò, at siyá ang pinagtiting̃inanan
at pinakikinggan ng̃ madlâ. Lahát ng̃ ulong iyón na bantóg sa
karunung̃an sa Maynilà na nang̃akalubóg halos sa kaniláng mg̃a
muceta na ibá’t ibáng kulay, ang lahát ng̃ babaing dumaló dahil sa
hang̃ád na makapanoód lamang, na noóng mg̃a taóng nakaraán ay hindî
mán siyá nápuna, kundî mán nátingnan siyá na may pagwawalâng bahalà,
ang lahát ng̃ kaginoóhang iyón na noóng siyá’y batà ay kauntî ng̃
pagulung̃an siyá sa karuaheng sinásakyan sa gitnâ ng̃ lusakán na
warì áso lamang, sa mg̃a sandalíng iyón ay siyá ang pakikinggan, at
ang mg̃a tuturan namán niyá ay mg̃a maiínam na bagay, yaóng hindî pá
nádiding̃íg sa poók na iyón; lilimutin ang sarili upang alalahanin
ang mg̃a kaawàawàng mag-aaral sa haharapín, at siyá’y papasok sa
sosyedad sa pamagitan ng̃ talumpatìng yaón.




VII

SI SIMOUN


Ang mg̃a bagay na ito’y siyáng náiísip ni Basilio ng̃ dumalaw sa
libing̃an ng̃ kaniyáng iná. Bábalík na siyá sa bayan, ng̃ tila
nakábanaág ng̃ liwanag sa loób ng̃ kakahuyan at nakading̃íg ng̃
lagitlít ng̃ mg̃a sang̃á, yabág ng̃ paa at lagaslás ng̃ dahon......
Ang ilaw ay nawalâ, ng̃uni’t ang yabág ay untî-untîng lumálapít
at nákita niyá ang isáng anino sa gitnâ ng̃ poók na iyón at ang
tinutung̃o ay ang kaniyáng kinalalagyán.

Si Basilio ay sadyáng hindî mapamahîin at lalò na ng̃â ng̃ makabiyák
na siyá ng̃ maraming bangkáy ng̃ tao at nakapang̃alagà sa dî
kakauntîng naghihing̃alô: ng̃unì’t ang matatandâng alamát na ukol
sa nakapang̃íng̃ilabot na poók na iyón, ang oras ng̃ gabí, ang
kadilimán, ang malungkót na simoy, at ang mg̃a iláng kasaysayang
nápakinggán nang siya’y musmós, ay nakasindák dín sa kaniyáng kalooban
at naramdamán niyáng ang kaniyáng pusò’y tumítibók ng̃ malakás.

Ang anino’y tumigil, sa kabiláng ibayo ng̃ balitì, na nákikita ng̃
binatà sa puwáng ng̃ dalawáng ugát na sa katandâan ay warìng dalawáng
sang̃á na. Kinuha sa ilalim ng̃ damít ang isáng ilawáng may malakás na
lente na inilagáy sa lupà at nakaliwanag sa mg̃a “botas de montar”;
ang ibáng dako ng̃ katawán ay nababalot din ng̃ kadilimán. Warìng
hinalungkat ng̃ anino ang mg̃a bulsá at pagkatapos ay tumung̃ó upang
ikamá ang dahon ng̃ isáng asaról sa isáng malakíng tungkód: nagulat
si Basilio ng̃ makitang kaanyô yaon ng̃ mag-aalahás na si Simoun.
At siyá ng̃âng talagá.

Hinuhúkay ng̃ mag-aalahás ang lupà at maminsanminsa’y naliliwanagan
ng̃ ilaw ang mukhâ: walâ ang salamíng nakapagpapabago ng̃ anyô.
Si Basilio ay nang̃ilabot. Yaón din ang taong may labíng tatlóng
taón nang humukay doon ng̃ paglílibing̃an sa kaniyáng iná, tumandâ
ng̃â lamang; ang buhók ay pumutî at nagkaroón ng̃ bigote at balbás,
ng̃unì’t ang paning̃ín ay hindî nagbabago, yaon dín ang dating anyông
malungkót, yaón din ang ulap ng̃ noo, ang malakás na bisig ay yaón
dín, tuyô ng̃â lamang ng̃ kauntî, yaon ding kaloobang masulák. Ang
mg̃a alaala sa nakaraan ay mulîng umalí sa kanyá: warì’y naramdaman
ang init ng̃ sigâ, ang gutom, ang kaniyang panglulupaypáy noon,
ang amóy ng̃ lupàng nabungkal...... Ang pagkakatuklás na itó’y
nakapang̃ilabot sa kaniyá. Kung gayón ay ang mag-aalahás na si
Simoun, na ináakalàng indio inglés, portugés, amerikano, mulato,
Cardenal Moreno, Eminencia Negra, ang budhîng nag-úudyok ng̃ masamâ
sa Capitán General, gaya ng̃ tawag ng̃ ilán, ay dilì ibá palá’t
yaóng mahiwagàng tao na ang kaniyang pagsipót at pagpanaw ay nátaón
sa pagkamatáy ng̃ magmamana sa mg̃a lupaíng yaón. Ng̃unì’t ¿sino
ang Ibarra, doon sa dalawáng taong kaniyáng nákaharap, ang buháy ó
ang patáy?

Ang katanung̃ang itó na itinátanong niyá sa sarili, kailan ma’t
napagsasalitâan ang pagkamatáy ni Ibarra, ay mulîng pumasok sa
kaniyáng pag-iisip sa haráp ng̃ mahiwagàng táong yaón.

Ang namatáy ay may dalawáng sugat na gawâ ng̃ punglô, ayon sa kaniyáng
napag-aralan pagkatapos, at marahil iyon ay gawâ ng̃ paghahabulán sa
lawà. Kung gayón ay si Ibarra ang namatáy na naparoon upang mamatáy
sa libing̃an ng̃ mg̃a magulang, at ang nasàng sunugin ang kaniyáng
bangkáy ay marahil nakuha sa ugalì sa Europa na doo’y sinusunog
ang patáy. Kung gayón ay sino ang isá pa, ang buháy, ang Simoung
itó na manghihiyas, na noon ay anyông dukhângdukhâ at ng̃ayó’y
mayamangmayaman at kaibigan ng̃ mg̃a may kapangyarihan? Doo’y may
lihim na sa kalamigang loob ng̃ ating nag-aaral ay ninasàng tahûín,
at inantáy ang kailang̃ang pagkakátaon.

Samantala namá’y hukay ng̃ hukay si Simoun, ng̃unì’t námasdán ni
Basilio na nanghinà na ang dating lakás: si Simoun ay humihing̃al,
hiráp sa paghing̃á at sa bawà’t sandalî ay tumitigil.

Si Basilio’y nang̃anib na bakâ siyá mákita, kayâ’t sa biglâng udyók
ng̃ kalooban ay tumindíg sa kinauupán at nagsabing walâng pagbabago
ang boses:

--¿Matutulung̃an ko pô ba kayó, ginoo....?--ang tanóng, ng̃ makaalís
sa kinákanlung̃án.

Si Simoun ay umunat, lumundág na warì’y tigreng nabiglâ, idinukot
ang kamay sa bulsá ng̃ amerikana at tiningnáng namumutlâ at kunót
ang noo ang nag-aaral.

--May labíng tatlóng taón na ng̃ayóng akó’y pinautang̃an ninyó ng̃
loob, ginoo,--ang patuloy na walâng tigatig ni Basilio--sa pook
ding itó, sa paglilibíng sa aking iná, kayâ’t ikaliligaya ko ang
matulung̃an namán kayó.

Dinukot ni Simoun sa kaniyáng bulsá ang isang rebolber, na hindî
inilalayô sa bagongtao ang paning̃ín. Náding̃íg ang lagitlít ng̃
isang armás na iniakmâ.

--¿Sino pô bá akó sa akalà ninyó?--ang sabing humakbáng ng̃ dalawáng
hakbáng na pauróng.

--Isá pong táong aking iginagalang--ang sagót ni Basilio na may
pakagulumihanan, sapagkâ’t inaakalâng yaon na ang hulí niyáng
sandalî,--isang taong tang̃ì sa akin, inaakalà ng̃ lahát na patáy
na, at táong ang kaniyáng mg̃a kasawîán ay dinamdám kong palagì.

Isáng lubós na katahimikan ang sumunód sa mg̃a salitâng itó,
katahimikang inarìng amóy kabilang buhay ng̃ binatà. Gayón man,
makaraan ang isáng mahabàng pag-aalinlang̃an, ay linapitan siyá ni
Simoun at piniglán sa balikat at sinabi sa kaniyáng ang boses ay
nang̃ing̃iníg, na:

--Basilio, nakababatíd kayó ng̃ isáng lihim na mangyayaring ikasawî
ko at ng̃ayó’y nakátuklás ng̃ isá pá, na kung mábanság ay makasisirà
sa aking layon, kayâ’t ang boô kong buhay ay nasa kamáy ninyó. Upang
akó’y tumiwasáy at alangalang sa ikaaayos ng̃ inaakalà kong gawín ay
dapat kong sagkâán ang iyóng mg̃a labì, sapagkâ’t ¿anó ang kabuluhán
ng̃ buhay ng̃ isáng tao sa kalakhán ng̃ bagay na aking tinutung̃o?
Mainam ang pagkakátaón, walâng nakababatíd ng̃ aking pagparito, akó’y
may sandata, kayó’y walâ; sa mg̃a tulisán ibibintáng ang kamatayan
ninyó kun dî man sa isáng bagay ng̃ kabiláng mundó.... ng̃unì’t,
gayón man ay babayàan kong kayó’y mabuhay at inaakalà kong hindî ko
ipagdaramdam sa hulí ang gayón. Kayó’y nagsumakit, nakipagtunggalî ng̃
lubhâng tiyagâ.... at gaya ko rin kayóng may kailang̃ang makipagtuús
sa sosyedad; ang kapatíd ninyóng muntî ay pinatáy, ang inyóng iná’y
naulól, at hindî pinag-usig ng̃ sosyedad ni ang nakamatáy ni ang
nagpahirap. Tayong dalawá’y nábibilang sa mg̃a uháw sa katwiran, at
hindî dapat tayong magtunggalî kun di magtulung̃án.

Si Simoun ay humintông pinigil ang buntónghining̃á at pagkatapos ay
banayad na nagpatuloy na paling̃asling̃as ang ting̃ín:

--Oo, akó ng̃á iyong may labíng tatlóng taón na ng̃ayón nang
naparito, na may sakít at karumaldumal ang anyô upang dulutan ng̃
hulíng handóg ang isáng kaluluwang magitíng at matapát na inilaán
ang búhay nang dahil sa akin. Inís ng̃ isáng pamamahalàng masamâ
ang hilig ay naglagalág akó sa boông mundó at maghapo’t magdamág na
pinunyagî ko ang makapag-ipon ng̃ isáng kayamanan upang masunód ang
aking layon. Ng̃ayó’y nanumbalík akó upang durugin ang pamamahalàng
iyán, padaliín ang kaniyang pagkabulók, iabóy sa bang̃íng tinutung̃o,
kahì’t na kailang̃anin kong gamitin ang pagbahâ ng̃ luhà at dugô....
Hinatulan na ang kaniyáng sarili, yarì na, at ayokong mamatáy ng̃
hindî ko muna siyá mákitang durógduróg sa kailaliman ng̃ bang̃ín.

At iniunat ni Simoun ang kaniyáng mg̃a kamáy na tung̃ó sa lupà,
na warìng sa kilos na iyón ay ibig palagîin doón ang mg̃a labí ng̃
nasirà. Ang kaniyáng ting̃ig ay nagkaroón ng̃ kasindáksindák at
kalagímlagím na tunóg, na nakapang̃ilabot sa nag-aaral.

--Sa tawag ng̃ masasamâng hilig ng̃ mg̃a namamahalà ay bumalík akó
sa Kapuluang itó, at sa ilalim ng̃ anyông máng̃ang̃alakál ay linibot
ko ang mg̃a bayánbayán. Sa tulong ng̃ aking yaman ay napasok ko ang
lahát at saa’t saán man ay nákita ko ang pang̃ang̃amkam sa lahát ng̃
anyông kahalayhalay, minsán ay may balát-kayô, minsa’y lantád na
lantád, minsan ay ganid na nagpapakasawà sa isáng katawáng patáy, na
gaya ng̃ ginágawâ ng̃ isáng buitre sa bangkây, at náitanóng ko sa
sariling ¿bákit hindî tumitindí sa kaniyáng bituka ang kamandág, ang
ptomaina, ang lason ng̃ mg̃a libing̃an upang mamatáy ang nakaririmarim
na ibon? Binábayàan ng̃ bangkáy na siya’y gutayín, ang buitre’y
napupundakanan sa lamán, at sa dahiláng hindî ko makaya ang siya’y
bigyán ng̃ búhay upang makalaban sa nagpapahirap sa kaniyá, at sa
dahiláng mahinà ang pagkabulók, ay pinasiglá ko ang kayamúan, aking
inayunan, ang pagsalansáng sa katwiran at kapaslang̃án ay nag-ibayo
sa dami; aking pinalalò ang pagkakasala, ang mg̃a gawâng malulupít,
upang ang bayan ay mahirati sa kamatayan; aking pinalagì ang ligalig
upang sa pag-iwas dito ay humanap ng̃ kahì’t anóng kaparaanán;
aking hinadlang̃án ang pang̃ang̃alakal upang kung mahirap na ang
bayan at pulubi na ay walâ ng̃ sukat ipang̃anib; aking inudyukán
sa pang̃ang̃amkám upang magsalát ang kayamanang bayan, at dahil
sa hindî pá sapát sa akin ang mg̃a bagay na itó upang gising̃in
sa panghihimagsík ang bayan, ay sinugatan ko ang bayan sa dakong
lalòng dádamdamín, ginawâ kong ang buitre na ang lumait sa bangkáy
na nagbibigáy buhay sa kaniyá at kaniyáng bulukín...... Ng̃unì’t
nang akin ng̃ magagawâng sa lubós na kabulukán, ng̃ pawàng yagít, na
pagkakahalohalò ng̃ maraming bagay na nakaririmarim, ay tumindí ang
lason, nang ang pagkagahaman ng̃ kayamùan sa kaniyáng kalituhán ay
nagdudumalî na sa pagsunggáb sa lahát ng̃ abót ng̃ kaniyáng kamáy
na warìng isáng matandâng babaing nábiglâ ng̃ sunog, ay sásisipot
kayóng na nang̃ang̃alandakan ng̃ pagkakastilà, umaawit ng̃ pag-asa
sa Pamahalàan, bagay na hindî dáratíng; nárito’t isáng lamán na
kumikilos dahil sa init at búhay na dalá, malinis, batà, malusóg,
kumikiníg sa dugô, sa kasiglahán, ay biglâng sásusulpót upang humandóg
na mulî na warì bagong pagkain...... ¡Ah, ang kabatàang kailán ma’y
mapang̃arap at kulang sa pagkákilala sa mg̃a bagay-bagay, lagìng
kasunód ng̃ mg̃a paróparó at mg̃a bulaklák! Nang̃agsapìsapì kayó upang
sa inyóng lakás ay mapagtalì ninyó ng̃ talìng pulós na bulaklák, ang
inyóng bayan at ang España, gayóng ang tunay ninyóng ginágawâ ay ang
pagyarì ng̃ tanikalâng matigás pá kay sa diamante. ¡Humíhing̃î kayó
ng̃ pagkakapantáypantáy sa karapatán, pag-uugalìng kastilà sa inyóng
mg̃a hilig, at hindî ninyó nákikitang ang hiníhing̃î ninyó’y ang
kamatayan, ang pagkapawì ng̃ inyóng pagkamámamayán, ang pagkaduhagi
ng̃ inyóng ináng-bayan, ang pananagumpáy ng̃ paniniíl! ¿Anó kayó sa
araw ng̃ búkas? Bayang walâng budhî, bansâng walâng kalayàan; ang
lahát ng̃ tagláy ninyó’y pawàng hirám, sampû ng̃ inyóng mg̃a kasiràan.
¡Humihing̃î kayóng magíng parang kastilà at hindî kayó namumutlâ
sa kahihiyan kung ipagkaít sa inyó! At kahit na ipagkaloob sa inyó
¿anó ang inyóng hang̃ád? ¿anó ang inyóng mátatamó? Maligaya na kayó
kung magíng bayan ng̃ pag-aalsá, bayan ng̃ mg̃a digmâan ng̃ mg̃a
magkababayan, repúblika ng̃ mg̃a mangdaragít at di nasisiyaháng loób
na kagaya ng̃ iláng repúblika sa timog ng̃ Amérika! ¿Anó ang layon
ninyó sa pagtuturò ng̃ wikàng kastilà; hang̃ád na kahiyahiyâ kung
hindî lamang nápakasamâ ang ibubung̃a? ¡Ibig ninyóng dagdagán ng̃
isá pang wikà ang apat na pû’t kung ilán pang ginagamit sa Kapulùan
upang huwag kayóng lalòng magkaantiluhan!......

--Hindî pô--ang tugón ni Basilio--kung dahil sa pagkaalám ng̃ wikàng
kastilà ay mápapalapít tayo sa Pamahalàan, sa isáng dako namán ay
magiging sanhî ng̃ paglalapítlapít ng̃ mg̃a pulô.

--¡Lakíng kamalîan!--ang putol ni Simoun--napadadayà kayó sa maiinam
na pang̃ung̃usap at hindî ninyó tinutung̃o ang latak at sinusurì
ang hulí niyáng iaanák. Hindî magiging siyáng karaniwang salitâ
dito kailán man ang wikàng kastilà, hindî siya gagamitin ng̃ bayan,
sapagkâ’t ang mg̃a bukál ng̃ pag-iisip at pusò nitó ay walâng
katimbáng na salitâ sa wikàng iyan; bawà’t bayan ay may kaniyáng
sarili, gaya rin namán ng̃ pangyayaring may sariling pagdaramdám.
¿Anó ang gágawín ninyó sa wikàng kastilà, kayóng iíláng gagamit?
Patayín ang inyóng katang̃ìan, isailalim ng̃ ibáng utak ang inyóng
mg̃a pag-iisip at hindî kayó magíging malayà kundî magiging tunay na
alipin pa ng̃â. Ang siyam sa bawà’t sampû ninyóng nag-aakalàng kayó’y
mg̃a bihasá, ay pawàng tumakwíl sa inyóng tinubùan. Ang bawà’t isá
sa inyó na gumagamit ng̃ wikàng iyán ay napapabayàan ng̃ lubós ang
kaniyáng sarili na hindî man maisulat ni máwatasan, at ¡ilán na ang
nákita ko na nagpapakunwarîng hindî nakababatíd ni isáng bigkas man
lamang ng̃ salitâng iyán! Salamat na lamang at mayroón kayóng isáng
mulalâng pamahalàan. Samantalang ipinipilit ng̃ Rusia ang wikàng ruso
sa Polonia upang itó’y kaniyáng maalipin, samantalang ipinagbabawal
ng̃ Alemania ang wikàng pransés sa mg̃a lalawigang kaniyáng nasakóp,
ang inyóng pamahalàan namán ay nagpupunyagî na huwág alisín sa
inyó ang sariling wikà, datapwâ’t kayó, bayang kahang̃àhang̃à na
hawak ng̃ isáng pamahalàang hindî malirip, kayó’y nagpupumilit na
iwan ang inyóng katang̃ìan sa pagkabansâ! Ang isá’t isá sa inyó ay
nakalilimot na samantalang ang isáng bayan ay may sariling wikà ay
tagláy niyá ang kaniyáng kalayàan, gaya rin namán ng̃ pagtatagláy
ng̃ tao ng̃ pagsasarilí samantalang tinatagláy ang kaniyáng sariling
pagkukurò. Ang wikà ay siyáng pag-iísip ng̃ bayan. Mabuti na lamang
at ang inyóng pagsasarilí’y sadyâng dáratíng: ¡inaandukhâ siyá ng̃
mg̃a kalaswâán ng̃ tao!......

Si Simoun ay humintô at pinahid ng̃ kamáy ang noo. Ang buwan ay
sumisikat at iniháhatíd doon ang kaniyáng malamlám na liwanag na
nakalúlusót sa puwang ng̃ mg̃a sang̃á. Dahil sa naliliwanagang
papaitaas ng̃ lámpara ang mag-aalahás, na matigás ang anyô at maputî
ang buhók, ay warìng isáng multó ng̃ kagubatan na nagbabalak ng̃
kalagímlagím. Sa haráp ng̃ gayóng katitigás na sumbát ay nakatung̃óng
walâng imík si Basilio. Nagpatuloy si Simoun:

--Nákita kong binabálak ang kilusáng iyan at dumanas akó ng̃
magdamagang ligalig, sapagkâ’t batíd kong sa kabatàang iyan ay
mayroong may tagláy na katalinuhan at pusòng maitatang̃ì na
nagpapakalulong sa bagay na inaakalà niláng mabuti, ng̃unì’t ang
katotohana’y gumagawâ ng̃ laban sa kaniláng bayan.... Makailáng kong
tinangkâ ang lumapit sa inyó, hubdín ang pagbabálatkayô at pawìin
ang inyóng pagkakamalí! ng̃unì’t sanhî sa mg̃a pagpapalagáy sa akin
ay marahil masamaín ang aking mg̃a pang̃ung̃usap at magkabisô pa’y
magbung̃a ng̃ laban sa aking akalà...... ¡Makailang tinangkâ ko ang
lumapit sa inyóng Makaraig, sa inyóng Isagani! Maminsan minsan ay
náiisip kong silá’y patayín, lipulin......

Si Simoun ay tumigil.

--Basilio, itó ang sanhî kung kayâ hindî ko kayó pinatáy, at máhandâ
ako, na dahil sa isáng kabiglâanan, balang araw ay ihayág ninyó ang
aking kalagayan.... Batíd ninyó kung sino akó, alám ninyó ang aking
mg̃a tiniís, paniwalàan ninyó akó; hindî kayó kabilang ng̃ karamihan
na ang ting̃ín sa mag-aalahás na si Simoun ay isáng maglalakò na
nag-uudyók sa mg̃a may kapangyarihan sa gawâng pamamasláng upang ang
mg̃a naapí’y bumilí sa kaniyá ng̃ hiyas.... Akó ay isáng hukóm na may
nasàng magparusa sa isang pamamahalà, na, ang gagawíng kasangkapan
ay ang sarili niyang kasamâán; bakahin siyá sa paraang siya’y
ayùin.... Kailang̃an kong akó’y inyóng tulung̃an, gamitin ninyó ang
inyóng kayang makaakit sa kabatàan upang labanan ang balíw na nasàng
makikastilà, pakikiugalì, pagpapantáypantáy sa karapatán.... Sa
landasing iyan ay ang magíng isáng masamâng huwad lamang ang mátatamó,
at nárarapat na ang bayan ay luming̃ap ng̃ lalòng mataás. Isáng
kabang̃awán ang akitin ang pag-iisip ng̃ mg̃a namamahalà; mayroon na
siláng takdâng balak, may piring ang mg̃a matá, at, bukód sa ang gayón
ay isáng pag-aaksayá ng̃ panahón, ay dinadayà pá ninyó ang bayan sa
mg̃a pag-asang hindî mangyayari at nakatutulong pá kayó upang yumukô
sa haráp ng̃ nangduduhagi. Ang dapat ninyóng gawín ay samantalahín
ang kaniyáng mg̃a pag-aalinlang̃an sa kapakinabang̃án ninyó. ¿Ayaw
kayóng ihawig sa kastilà? ¡Mabuti! sa gayón ay magpakatang̃ì kayó sa
pagbabadhâ ng̃ sariling kaugalìan, itayô ninyó ang tuntung̃an ng̃
bayang pilipino.... ¿Aayaw kayóng bigyán ng̃ pag-asa? ¡Mabuti ng̃â!
huwág kayóng umasa sa kaniyá, asáhan ninyó ang sarili at kumilos
kayó. ¿Aayaw kayóng bigyán ng̃ kinatawán sa _Corte_? ¡Lalòng mabuti!
Kahì’t na kayó makapagpadalá doón ng̃ kinatawán na náhalal ng̃
ayon sa inyóng hang̃ád, ¿anó ang magágawâ ninyó roón kun dî malunod
sa gitnâ ng̃ maraming ting̃ig at sang-ayunan, sa pamamagitan ng̃
inyóng pagkakáharáp doón, ang mg̃a kapaslang̃án at kamalìang gawín?
Samantalang lalòng kauntî ang mg̃a karapatáng ipagkaloób sa inyó
ay lalò namáng malakí ang inyóng karapatán sa pagpawì ng̃ pasanin
at gantihín silá ng̃ masamâ sa kasamâán. Kung ayaw iturò sa inyó
ang kaniláng wikà ay pag-aralan ninyó ang inyó, inyóng pakalatin,
bayàang mamalagì sa bayan ang sariling pag-iisip, at sa pagnanasàng
magíng isáng lalawigan ay ipalít ang hang̃ád na magíng bansâ, sa
paghahakàng sumasalilong ay paghahakàng malayà, ni sa hilig, ni sa
salitâ ay huwág mangyaring máipalagáy ng̃ kastilà na siyá’y parang
nasa bahay niyá dito, ni ipalagáy ng̃ tagá rito na silá’y kababayan
kundî manglulupig magpakailán man, dayuhan, at sa málaó’t mádalî’y
tatamuhín ninyó ang inyóng kasarinlán. Itó ang sanhî kung kayâ
hang̃ád kong kayó’y mabuhay.

--Ginoo, nápakalakíng karang̃alan ang ipinagkaloób ninyó sa akin sa
pagpapahayag ng̃ inyóng mg̃a balak upang huwag akóng magtapát at
sabihin na ang hiníhilíng ninyó sa akin ay higít sa makakaya ko.
Akó’y hindî nakikilahók sa polítika, at kung sakalìng linagdâan ko
ang kahiling̃an sa pagtuturò ng̃ wikàng kastilà ay dahil lamang sa
nákikita kong iyo’y makabubuti sa pag-aaral, at walâ nang ibá. Ang
aking tung̃o ay ibá, ang hang̃ád ko’y mapagalíng lamang ang mg̃a
sakít na dináramdam ng̃ aking mg̃a kababayan.

Ang mag-aalahás ay nápang̃itî.

--¿Anó na lamang ang mg̃a sakít ng̃ katawán sa sakít ng̃ damdamin?--ang
tanóng--¿anó na lamang ang kamatayan ng̃ isáng tao sa kamatayan ng̃
isáng kalipunán? Balang araw marahil ay magiging isá kayóng bantóg
na manggagamot kung pababayàang makapanggamot na mapayapà; ng̃unì’t
lalò pang dakilà yaóng makapagbigáy búhay sa lugamîng bayang itó.
Kayó ¿anó ang ginágawâ ninyóng ukol sa bayang itó na kinákitàan ng̃
unang liwanag, nagbíbigáy búhay sa inyó at nagdudulot sa inyó ng̃
ikatututo? ¿Hindî ba ninyó alám na walâng kabuluhán ang buhay na
hindî iniuukol sa isáng malakíng layon? Iyá’y isáng muntîng batóng
natapon sa kaparang̃an na hindî kasama sa pagkabuô ng̃ isáng bahay.

--Hindî, hindî pô ginoo,--ang pakumbabâng sagót ni Basilio--hindî
pô akó humahalukipkíp, akó’y gumágawâ na gaya ng̃ paggawâ ng̃ ibá
upang maibang̃on sa labí ng̃ nakaraán ang isáng bayan na ang kaniyáng
mg̃a tao’y nagtutulung̃án at ang bawà’t isá sa kanilá’y dumádamdám sa
sarili, ng̃ budhî’t kabuhayan ng̃ kalahatán. Ng̃unì’t kahì’t anóng
sigabó ang taglayín ng̃ mg̃a tao sa ng̃ayón ay nákikilala namin na
sa malakíng gawâang bayan ay dapat magkaroón ng̃ paghahatìhatì ng̃
gawâ; pinilì ko ang aking gagawín at tinung̃o ko ang karunung̃an.

--Ang karunung̃án ay hindî siyáng hantung̃an ng̃ tao--ang wikà ni
Simoun.

--Siyá ang tinutung̃o ng̃ mg̃a bansâng lalòng bihasá.

--Oo, ng̃unì’t parang isáng kaparaanan lamang sa paghanap ng̃
kaligayahan.

--¡Ang karunung̃an ay siyáng walâng paglipas, lalòng kagaling̃an ng̃
katauhan, lalòng ukol sa sangsinukob!--ang sagót ng̃ binatà sa isáng
sulák ng̃ kalooban--Sa loob ng̃ iláng daang taón, pag ang katauhan
ay matalino na’t nahang̃ò sa kinalalagyán sa ng̃ayón, pag walâ na
ang mg̃a lipì, pag ang lahát ng̃ bayan ay pawàng malalayà na, pag
walâ ng̃ alipin at umaalipin, sakóp na bayan at nakasasakop, pag
ang nagharì ay isáng kapangyarihan na lamang at ang tao’y nagíng
mámamayán ng̃ sanglupalop, ay walâng málalabí kundî ang pananalig
sa karunung̃an, ang salitâng pag-ibig sa bayan ay magkakaroon ng̃
kahulugáng dalubhasàng pananalig at ang sa panahóng iyán ay magbunyág
ng̃ kaniyáng tagláy na pag-ibig sa bayan ay marahil kulung̃ín
na warìng isáng mapang̃anib na may sakít, isáng mangguguló sa
pagkakasundô ng̃ lahát.

Si Simoun ay nápang̃itî ng̃ malungkót.

--Oo, oo--ang wikàng iníilíng ang ulo--datapwâ’y upang sumapit ang
gayóng kalagayan, ay kailang̃ang huwág magkaroón ng̃ mg̃a bayang
manggagahís, ni mg̃a bayang mang-aalipin, kailang̃ang ang tao’y
magíng malayà saán man pumaroon, mátutuhang igalang sa karapatán
ng̃ ibá ang kaniyáng sariling pagkatao, at upang mangyari itó’y
kailang̃an munang magsabog ng̃ maraming dugô, ang pagtutunggalî’y
kailang̃an...... Upang daigín ang matandâng pananalig, na sumisiil sa
mg̃a budhî, ay kinailang̃ang ang marami ay matupok sa apóy, upang,
sa pang̃ing̃ilabot ng̃ budhîng bayan ay ihayág na malayà ang budhî
ng̃ bawà’t isáng tao. Kailang̃an din namán na ang lahát ay tumugón
sa katanung̃ang sa araw-araw ay ginagawâ ng̃ bayan na inilalahad
sa kanilá ang kamáy na nakatanikalâ. Ang pag-ibig sa bayan ay
magiging pagkakasála sa mg̃a bayan lamang na manglulupig sapagkâ’t
ang pagnanakaw namán ay lalagyán ng̃ isáng mainam na pang̃alan;
ng̃unì’t kahì’t magíng wastông-wastô na ang katauhan ay magiging
isáng kabanalan din ang pag-ibig sa tinubùan, sa mg̃a bayang sákop,
sapagkâ’t sa lahát ng̃ sandalî’y may kahulugáng pag-ibig sa katwiran,
pag-ibig sa kalayàan, pag-ibig sa karang̃alan. Ang kalakhán ng̃ isáng
tao’y hindî ang magpáuna sa kaniyáng kapanahunan, bagay na hindî
namán mangyayari, kundî ang hulàan ang kaniyáng mg̃a adhikâ, tugunán
ang kaniyáng mg̃a pang̃ang̃ailang̃an at turùan siyáng magpatuloy sa
lakad. Ang mg̃a “genio” na inaakalà ng̃ karamihan na nagpáuna sa
kaniláng kapanahunan, ay námamalas lamang na gayón sapagkâ’t tinátanaw
siláng mulâ sa malayò ng̃ mg̃a sumusurì, ó inaakalàng dáang taón
ang buntót na nilalakaran ng̃ mg̃a náhuhulí.

Si Simoun ay tumigil. Nang nákitang hindî mapasigabó ang malamíg na
kaluluwáng iyón, ay gumamit ng̃ ibáng pang̃ang̃atwiran, at tumanóng
na inibá ang pagsasalitâ.

--At sa ala-ala ng̃ inyóng iná at kapatíd ¿anó ang ginagawâ ninyó?
¿sukat na bá ang sa taón taón ay pumarito at tumaghóy na warì’y
babai, sa ibabaw ng̃ libing̃an?

At tumawa ng̃ pakutyâ.

Tumamà ang tudlâ; si Basilio’y nagbagong anyô at humakbáng ng̃ isáng
hakbáng.

--¿Anó ang ibig ninyóng gawín ko?--ang tanóng na nagng̃ang̃alit--Walâng
pagkunan nang kailang̃an, walâng katang̃ìan ¿matatamó ko bagá ang
katwirang laban sa mg̃a pumatáy sa kanilá? Isá pá akóng masasawî,
at madudurog akóng kagaya ng̃ kaputol na salaming ipukól sa isáng
batóng buháy. ¡Ah, masamâ ang ginawâ ninyóng ipaalala pá sa akin,
sapagkâ’t iya’y isáng walâng kabuluháng pagtangkî sa sugat!

--At kung ihandóg ko sa inyó ang aking tulong?

Iginaláw ni Basilio ang ulo at nag-isíp.

--¡Lahát ng̃ pagtatagumpáy ng̃ katwiran, lahát ng̃ higantí sa lupà,
ay hindî makapagbibigáy buhay pang mulî sa isáng buhók man lamang
ng̃ aking iná, hindî makapagpapasariwà ng̃ isáng ng̃itî sa mg̃a labí
ng̃ aking kapatíd! Matulog na siláng mapayapà.... ¿anó ang máhihitâ
ko kahi’t maghigantí?

--Iwasan na tiisin ng̃ ibá ang inyóng tiniís, upang sa súsunód
ay maiwasang magkaroon pá ng̃ mg̃a anák na pinatáy at mg̃a ináng
napilitang maulol. Ang pagpapaumanhín ay hindî lagìng kabaitan,
siya’y kasamaán pag naguudyók sa paniniíl: walâng mang-aalipin doon
sa walâng napaaalipin. ¡Ay! ang tao’y sadyâng may kasamàán, na
kailan ma’y nagpapakalabis pag nakakatagpô ng̃ uma-alinsunod. Gaya
ninyó’y ganyán din ang paghahakà ko, at alám ninyó kung anó ang
aking sinapit. Binabantayán kayó gabí’t araw ng̃ mg̃a may pakanâ ng̃
inyóng kasawîán; naghihinalàng kayó’y nag-aantáy ng̃ isáng sadyâng
panahón; inaakalàng isáng mahigpít na hang̃ád na makagantí ang
inyóng pagpupunyagîng matuto, ang inyóng hilig sa pag-aaral, sampû
ng̃ inyóng pananahimik.... Ang araw na magagawâng kayó’y pawìin ay
papawìin kayó na gaya ng̃ ginawâ sa akin, at hindî kayó papayagang
lumakí, sapagkâ’t kayó’y kinatatakutan at kinamumuhîán.

--¿Kamuhîán akó? ¿Kamuhîán pá akó matapos ang masamâng ginawâ sa
akin?--ang tanóng na pamanghâ ng̃ binatà.

Si Simoun ay humalakhák.

--Katutubò ng̃ tao ang mámuhî doon sa inapí niyá, ang sabi ni Tácito
na pinatibayan ang _quos læserunt et oderunt_ ni Séneca. Kung ibig
ninyóng masukatan ang mg̃a ginágawâng pang-aapí ó kabutihan ng̃ isáng
bayan sa kapuwâ, ay walâ kayóng ibáng dapat gawín kundî tingnán na
lamang kung kinamumuhîán ó minámahál. At sa ganyán ay naliliwanagan
na kung bakit ang iláng yumaman dito, mulâ sa mg̃a matataás na
katungkulang ginanáp, ay pawàng pag-alimura at pag-alipustâ ang
ipinatutunkol sa kaniláng pinahirapan, pagbalík sa España. _Proprium
humani ingenii est odisse quem læseris._

--Datapwâ’y kung ang mundó ay malakí, kung binabayàang matahimik sa
kanilá ang kapangyarihan.... Kung walâ akóng ibáng hiníhing̃î kundî
ang gumawâ, bayàan akóng mabuhay......

--¡At magkaroon ng̃ mg̃a anák na mapayapà na pagkatapos ay ilalaán
sa pahirap!--ang patuloy ni Simoun na pakutyâng ginayahan ang
pag-bigkás ni Basilio ng̃ mg̃a salitâ--¡Kay inam na kinabukasan
ang inihahandâ ninyó sa kanilá, at pasasalamatan sa inyó ang isáng
kabuhayang pawàng pang̃ang̃ayupapà at paghihirap! ¡Mabuti, binatà!
Pag ang isáng katawán ay hindî na kumikilos ay hindî na kailang̃ang
siyá’y patibayin. Dalawáng pûng taóng ganáp na pagkaalipin, na
pang̃ang̃ayupapàng walâng likat, walâng hulaw na pagkakaratay, ay
nakalilikhâ sa kaluluwá ng̃ isáng pagkahukót na hindî maitutuwid
sa isáng araw. Ang mabubuti ó masasamâng kalooban ay minamana at
nagkakasalinsalin sa mg̃a magulang at mg̃a anák. Mabuhay na ng̃â
ang inyóng kaigaigayang mg̃a paghahakà, mabuhay ang pang̃arap ng̃
alipin na walâng hiníhing̃î kundî kauntìng bunót na sukat maibalot
sa tanikalâ upang mapahinà ang kalansíng at ng̃ huwag masugatan
ang kaniyáng balát! Ang hinahang̃ád ninyó’y isáng muntîng tahanan
na may kauntîng kaluwagan; isáng asawa’t kauntîng bigás: iyán ang
lalaking pinakamagalíng sa Pilipinas! Siyá, kung ipag-kaloob sa inyó
ang bagay na iyán ay akalàin na ninyóng kayó’y mapalad.

Si Basilio na nahirati sa pagsunód at sa pagtitiís sa kainitan ng̃
ulo ng̃ kapitáng Tiago, at nabighanì kay Simoun na namamalas niyáng
kasindáksindák at kakilakilabót sa gitnâ ng̃ isáng lagáy na tigmák
sa luhà at dugô, ay nagnasàng mang̃atwiran, sa pagsasabing walâ
siyáng kakayaháng manghimasok sa polítika, na walâ siyáng masasabi,
sapagkâ’t hindî niyá napag-aaralan ang bagay, ng̃unì’t kailan ma’y
handâ siyáng maglingkód, sa araw na hìling̃ín sa kaniyá, na sa mg̃a
sandalîng iyón ay walâ siyáng nákikitang kailang̃an liban sa ang
bayan ay mátuto, at ibp. Pinigil ni Simoun ang kaniyáng salitâ sa
isáng galáw, at sa dahiláng malapit nang mag-umagá, ay nagsabing:

--Binatà, hindî ko ipinagbibilin sa inyó na itagò ang aking lihim,
sapagkâ’t batíd ko na ang pagkamalihim ay isá sa inyóng ugalìng
tagláy, at sakâ ang isá pa’y kahi’t na ibigin ninyóng akó’y isuplóng
ay unang paniniwalàan ang mag-aalahás na si Simoun, ang kaibigan
ng̃ mg̃a may-kapangyarihan at ng̃ mg̃a parì, kay sa nag-aaral na si
Basilio, na pinaghihinalàan nang pilibustero, sa dahiláng siyá’y
taga ritong nátatang̃ì at nábabantóg, at sapagkâ’t sa ninanasàng
mátutuhan ay makakátagpô ng̃ malalakás na kalaban. Gayón mán,
kahi’t hindî ninyó tinugunán ang aking pag-asa, sa araw na magbago
kayó ng̃ paghahakà, ay hanapin ninyó akó sa aking bahay sa Escolta
at paglilingkurán ko kayó ng̃ boông lugód.

Napasalamat si Basilio at lumayô.

--Námalî kayâ akó ng̃ tukoy?--ang bulóng ni Simoun ng̃ siyá’y
nag-iisá na--alinlang̃an kayâ sa akin ó lubhâng lihim na binabalak
ang kaniyáng higantí kayâ’t ipinang̃ang̃ambáng ipagkatiwalà sampû
sa katahimikan ng̃ gabí? Ó kayâ’y sa dahiláng pinawì na sa kaniyáng
pusò ang damdaming pagkatao ng̃ mahabàng panahóng pamamang̃inoon at
walâng inilabí kundî ang hilig pagkahayop na mabuhay na lamang at
magpadami ng̃ lipì? Kung gayón ay sirâ ang bubuán at ang nararapat
ay tunawing mulî.... Ang pagkakamatáy ng̃â ay kailang̃an na: mamatáy
ang mg̃a walâng kaya at málabí ang mg̃a lalòng malakás.

At mapangláw na nagpatuloy, na warìng may katung̃o:

--Magtiístiís muna kayó, kayóng mg̃a nagpamana sa akin ng̃ isáng
pang̃alan at isáng tahanan, magtiístiís muna kayó! Lahát ay nawalâ sa
akin, ang bayan, ang kinabukasan, sampû ng̃ inyóng mg̃a libing̃an....
ng̃unì’t magtiístiís muna kayó! At ikáw budhîng marang̃ál, dakilàng
kaluluwá, pusòng mapagling̃ap na nabuhay sa iísáng hang̃ad lamang at
ipinará mo ang iyóng buhay na hindî man nag-antáy ng̃ pasasalamat at
paghang̃à ng̃ kahit sino, magtiís ka muna, magtiís tiís ka! Ang mg̃a
kaparaanang ginagamit ko ay hindî marahil ang ginamit mo, ng̃unì’t
siyáng lalòng madalî.... Nálalapít na ang araw, at pagliliwanag ay
akó na rin ang magbabalità sa inyó: ¡Magtiístiís muna kayó!




VIII

¡MABUTING PASKÓ!


Nang imulat ni Hulî ang namumuktông matá ay nákitang madilím pá ang
bahay. Nagtitilaok ang mg̃a manók. Ang unang pumasok sa kaniyáng
kalooban ay ang sapantahàng marahil ay gumawâ ng̃ isáng himalâ ang
Birhen at ang araw ay hindî sisilang kahi’t na inaanyayahan ng̃ mg̃a
manók.

Nagbang̃on siyá, nag _angtanda_, taimtím na dinasál ang kaniyáng
mg̃a dalang̃in sa umaga at lumabás sa batalán, na pinag-iing̃atang
huwag may kumalatís sa kaniyáng paglakad.

Walâng himalâ; ang araw ay sisikat na, ang umaga’y magiging maliwanag,
ang simuy ay may daláng lamíg, ang mg̃a bituwín sa silang̃anan ay
lumálamlám at ang mg̃a manók ay naglalalò sa kaniláng pagtitilaok.
Ang gayó’y malabis na paghing̃î; madalî pang magawâ ng̃ Birhen ang
magpadalá ng̃ dalawáng daa’t limang pûng piso! ¿Anó na lamang sa
kaniyá, siyá na Iná ng̃ Dios, ang magbigáy noon? Ng̃unì’t sa ilalim
ng̃ larawan ay walâng nátagpûán kundî ang sulat ng̃ kaniyáng amá na
humihíng̃î ng̃ limáng daang pisong pangtubós.... Walâ ng̃ daan kundî
ang lumakad. Nang mákitang ang kaniyáng lelong ay hindî kumikilos, ay
inakalàng natutulog, at naglutò na siyá ng̃ salabát na pang-agahan.
¡Katakátaká! Siyá’y panatag at warì pang ibig mátawá. ¿Anó kayâ ang
dinamdám niyá’t naghinagpís ng̃ katakottakot ng̃ gabíng yaón? Hindî
namán siyá málalayô, maaarìng dalawin sa tuwîng makalawá ang bahay;
mákikita siyá ng̃ kaniyáng lelong, at tungkol namán kay Basilio ay
malaon ng̃ alám ang masamâng lakad ng̃ usap ng̃ kaniyáng amá, kayâ’t
madalás na sabihin sa kaniyà na:

--Pag akó’y nagíng médiko at mákasal na tayo ay hindî na kakailang̃anin
ng̃ amá mo ang kaniyáng mg̃a lupàín.

--¡Malakíng kahang̃alán ang nágawâ kong panggigipuspós!--anyá sa
sarili samantalang inaayos ang kaniyáng tampipì.

At sa dahiláng násagì ng̃ kaniyáng mg̃a dalirì ang agnós ay inilapit
sa kaniyáng labì, hinagkán, ng̃unì’t kinuskos kaagad ang bibíg dahil
sa takot na máhawa; ang agnós na iyon na may brillante at esmeralda
ay galing sa isáng ketong̃in.... ¡Ah! kung magkagayón, kung siyá’y
magkaroon ng̃ gayóng sakít, ay hindî na siyá mag-aasawa.

Sa dahiláng naglíliwanág na at nákita ang kaniyáng lelong na nakaupô
sa isáng sulok, na sinusundán ng̃ ting̃ín ang lahát ng̃ kaniyáng
kilos, ay kinuha ang kaniyáng tampipì ng̃ damít at nakang̃itîng
lumapit upang humalík ng̃ kamáy. Benindisionan siyá ng̃ matandâ na
walâng kaimíkimík. Nagbirô pá siyá.

--Pagdatíng ni tatay ay sabihin ninyóng nápasok din akó sa kolehiyo:
ang pang̃inoon ko’y marunong ng̃ kastilà. Itó ang mura sa lahát ng̃
kolehiyong mákikita.

At ng̃ mákitang napupunô ng̃ luhà ang mg̃a matá ng̃ matandâ ay
sinunong ang tampipì at matuling pumanaog sa hagdanan. Ang kaniyáng
sinelas ay masayáng tumutunóg sa mg̃a baitang na kahoy.

Ng̃unì’t ng̃ luming̃ón upang tumanáw pang mulî sa kaniyáng bahay,
ang bahay na kinapawìan ng̃ kaniyáng kabatàan, at kinasilang̃an ng̃
kaniyáng mg̃a unang pang̃arap sa pagkadalaga; ng̃ mákita niyáng
malungkót, nagiísá, walâng tao, sa mg̃a durung̃awáng nakalapat ng̃
kauntì ay walâng nakadung̃aw at madilím na gaya ng̃ mg̃a matá ng̃
isáng patáy; ng̃ mading̃íg ang mahinàng kaluskós ng̃ kakawayanan at
nákitang nang̃agduduyan dahil sa simuy sa umaga na warìng nagsasabi
sa kaniyáng “paalam”, ay nawalâ ang kaniyáng maliksíng kilos,
nápahintô siyá, ang kaniyáng mg̃a matá’y napunô ng̃ luhà at matapos
magpatiupô sa isáng sang̃á ng̃ kahoy na nasa tabíng daan ay umiyák
ng̃ kahapishapis.

Malaon nang nakaalís si Hulî at mataás ng̃ lubhâ ang araw. Si
tandâng Selo ay nakadung̃aw at tinátanáw ang mg̃a nakagayák na taong
tung̃o sa bayan upang magsimbá sa _misa mayor_. Halos lahát ay may
dalá ó kayâ’y kilik na batàng lalaki ó batàng babai na nabibihisang
warì’y tung̃o sa isáng kapistahan.

Ang kaarawán ng̃ Paskó sa Pilipinas, ayon sa matatandâ, ay pistá ng̃
mg̃a batà; marahil ay hindî kasang-ayon sa gayóng akalà ang mg̃a
batà, at mahihinalàng kanilá pang kinatatakutan ang araw na iyón. At
gayón ng̃â marahil, sapagkâ’t ginigising siláng maaga, linilinis,
binibihisan at isinusuót sa kanilá ang lahát ng̃ kagayakang bago,
mahal at mainam na mayroon silá, mg̃a sapatos na sutlâ, malalakí’t
malalapad na sombrero, damít na lana, sutlâ ó tersiopelo, kasama ang
apat ó limáng maliliít na kalmen na may daláng ebanhelio ni San Juán,
at matapos na matagláy ang lahát ng̃ yaón ay dinadalá silá sa _misa
mayor_ na kulángkuláng sa isáng oras ang habà, pinagtitiís silá ng̃
init at sing̃áw ng̃ maraming taong nagkakasiksikan at nagpapawís,
at kung hindî man silá pinagdadasál ng̃ rosario ay kailang̃an namán
nilá ang huwag maglilikót, mayamót ó mákatulog. Sa bawà’t kagaslawáng
makapagpapadumí sa damít ay isáng kurót ó isáng galit ang katugón;
kayâ’t hindî man silá tumatawa ni naggagalák at nábabasa sa kaniláng
mg̃a matá ang pag-aalaala sa lumàng kamisola na pang-araw-araw at
ang pag tutol sa tungkol may burdá. Matapos yaón ay dinádalá silá
sa mg̃a baháy baháy ng̃ mg̃a kamag-anakan upang humalík ng̃ kamáy;
doon ay kailang̃an nilá ang magsayáw, umawit at sabihin ang lahát ng̃
ikatutuwâng nálalaman, sa ibig man ó sa ayaw, suot ó hindî man ang
kaniláng masisikíp na bihis, na kasama rin ang kurót at galit pag
sumuway ó gumawâ noong bagay na dî iniuutos sa kanilá. Binibigyán silá
ng̃ kualta ng̃ mg̃a kamag-anak, ng̃unì’t karaniwang hindî man nilá
másilip pagkatapos, sapagkâ’t kinukuha ng̃ kaniláng mg̃a magulang.
Ang tang̃ìng bagay na kaniláng nápapalâ sa mg̃a kapistahang yaón ay
ang mg̃a bakás ng̃ kurót na tinuran, ang mg̃a kasikipán at madalás
pa’y isáng pagkasirà ng̃ sikmurà dahil sa pagkabundát sa matamís ó
biskotso sa bahay ng̃ mg̃a kamag-anak. Datapwâ’y yaón ang kaugalìan
at ang mg̃a batà’y pumasok sa kabuhayan sa gayóng paraan, na sa
isáng dako’y siyáng pinaká hindî malungkot, ang pinaká lalòng hindî
mahirap sa kabuhayan ng̃ mg̃a taong yaón.

Ang mg̃a taong may kagulang̃an na, may sarili nang pamumuhay, ay
nákakalahók din sa kapistahang itó. Dumadalaw sa kaniláng mg̃a
magulang at mg̃a minamà, iluluhód ang isáng paa at babatìín ng̃
magandáng paskó: ang kaniláng aginaldo ay isáng matamís, isáng
bung̃ang kahoy, isáng basong tubig ó isáng muntîng handóg na walâng
halagá.

Napagmamasdán ni tandâng Selo ang pagdaraan ng̃ kaniyáng mg̃a kaibigan
at malungkót na iniisip na walâ siyáng maibibigáy na aginaldo sa
kang̃ino man ng̃ taóng iyón at ang kaniyáng apó ay umalís na walâng
tagláy na aginaldo at hindî man lamang siyá nábatì ng̃ magandáng
paskó. ¿Isá kayâng kahinhinán iyón ni Hulî ó isáng pagkalimot lamang?

Nang sinalubong ni tandâng Selo ang mg̃a kamag-anakang dumatíng na
dalá ang kaníkaniláng mg̃a anák ay hindî makabigkás ng̃ anománg
salitâ, kayâ’t sa sarili niyá’y námanghâ; walâng nangyari sa
pagpupumilit, hindî nakabanggít ng̃ isá mang sabi. Pinigilan ang
kaniyáng lalamunan, pinailíng ang ulo, hindî rin maarì! ¡nagnasàng
tumawa at ang kaniyáng mg̃a labì ay kumimbót lamang! ang tang̃ìng
napalabás sa kaniyáng bibíg ay isáng ipít na tunóg na kagaya ng̃ sa
hungkóy. Gulilát na nang̃agkating̃inan ang mg̃a babai.

--¡Pipí, pipí!--ang sigawang balót ng̃ sindák at nang̃agkaguló.




IX

SI PILATO


Ang balità ng̃ gayóng kasawìán ay dumatíng sa bayan; kinahabagán ng̃
ilán at kinibít na lamang ng̃ ibá ang kaniláng balikat. Walâng may
kasalanan sa pangyayaring yaón at ang sino ma’y walâng masisisi.

Ni hindî man namilíg ang teniente ng̃ guardia sibil; tumanggáp
siyá ng̃ utos na samsamín ang lahát ng̃ armás, at siyá’y tumupád
sa kaniyáng katungkulan; inuusig niyá ang mg̃a tulisán kailan ma’t
magagawâ ang gayón, at ng̃ bihagin si kabisang Tales ay linakad niyá
agad ang pag-uusig at inauwî niyáng balitî sa bayan ang limá ó anim
na taong bukid na kaniyáng pinaghinalàan, at kung hindî napasipót
si kabisang Tales ay sapagkâ’t walâ sa bulsá ni sa balát ng̃ mg̃a
hinuli na pinakaigihan sa palò.

Kinibít ng̃ uldóg na tagapang̃asiwà sa _hacienda_ ang kaniyáng
balikat. Walâ siyáng pakialám sa bagay na iyón; kagagawán ng̃
tulisán! at siyá’y tumútupád lamang sa kaniyáng katungkulan. Tunay
ng̃âng kung hindî siyá nagsumbóng ay hindî marahil sinamsám ang mg̃a
armás at hindî marahil nábihag si kabisang Tales: ng̃unì’t siyá,
si Fr. Clemente, ay kailang̃an niyá ang mag-ing̃at at ang Tales na
iyón ay may isáng ting̃íng warì’y humahanap ng̃ dakong patatamàan sa
kaniyáng katawán. Ang pagsasanggaláng sa sarili ay katwiran. Kung
may tulisán man ay hindî niyá kasalanan; hindî niyá katungkulan ang
umusig: katungkulan iyón ng̃ guardia sibil. Kung si kabisang Tales
ay namalagì sa kaniyáng tahanan at hindî naglibót sa kaniyáng mg̃a
lupàín ay hindî sana nábihag. Yaón ay isáng parusa ng̃ lang̃it sa
lahát ng̃ mg̃a lumalaban sa mg̃a utos ng̃ kaniyáng “corporación”.

Nabatíd ni Hermana Penchang, ang matandâng mapanatang pinaglilingkuran
ni Hulî, ang nangyari: bumigkás ng̃ dalawá ó tatlóng _susmariosep!_,
nag-angtandâ at nagsabing:

--Kung kayâ tayo pinadadalhán ng̃ Dios ng̃ ganyáng parusa, sa
kadalasán, ay dahil sa tayo’y makasalanan ó kayâ’y mayroon tayong
mg̃a kamag-anak na makasalanan na dapat sanang turùan natin ng̃
kabaitan, ng̃unì’t hindî natin ginawâ.

Sa pagsasabi nang “_kamag-anak na makasalanan_” ay si Hulî ang
tinutukoy; sa ganáng sarili ng̃ matandâ ay lubhâng makasalanan si
Hulî.

--Sukat ba namáng ang isáng dalagang maaarì ng̃ mag-asawa ay hindî
pá marunong magdasál! Jesús, anóng lakíng pagkakasala! ¿Dapat ba
namáng bigkasín ng̃ tunggák na iyón ang _Dios te Salve María_ ng̃
hindî humihintô sa _es contigo_, at ang _Santa María_ ay walâng
patláng sa _pecadores_, na gaya ng̃ ginagawâ ng̃ sino mang mabuting
kristiana na may takot sa Dios? Susmariosep! ¡Hindî nakaaalám ng̃
_oremus gratiam_ at ang sinasabi’y _mentibus_ at hindî _méntibus_!
Ang sino mang makakading̃íg sa kaniyá ay mag-aakalàng ang sinabi’y
_suman sa ibus_. Susmariosep!

At nag-aantandâng warì’y dî mápalagáy at nagpapasalamat sa Dios na
pinayagang máhuli ng̃ tulisán ang amá upang maalís sa pagkakasala
ang anák at mátuto ng̃ kabaitan, na alinsunod sa sabi ng̃ kura, ay
dapat taglayín ng̃ bawà’t babaing kristiana. At dahil dito’y kaniyáng
pinipigil, hindî pinadadalaw sa nayon upang kaling̃àin ang nunò.
Kailang̃an ni Hulî ang mag-aral, magdasál, basahin ang mumuntîng
aklát na ikinákalát ng̃ mg̃a prayle at gumawâ hanggáng sa mabayaran
ang dalawáng daan at limang pûng piso.

Nang maalamang tumung̃o si Basilio sa Maynilà upang kunin ang
salapîng naiipon at ng̃ matubós si Hulî sa bahay na pinaglilingkurán,
ay inakalà ng̃ babai na ang dalaga’y masasawî na at pakikiharapán
ng̃ diablo na mag-aanyông kagaya ni Basilio. ¡Kahit na nakaiiníp,
ay lubhâng makatwiran iyóng muntîng aklát na ibinigáy sa kaniyá
ng̃ kura! Ang mg̃a binatàng tumutung̃o sa Maynilà upang mag-aral,
ay nang̃aliligáw at nanglíligáw pá ng̃ ibá. At sa pag-aakalàng
inililigtás niyá si Hulî ay ipinag-uutos dito na basahing mulî’t mulî
ang aklát ni _Tandang Basio Makunat_ at pinapaparoon sa bahay-parì
upang makipagkita sa kura, na kagaya ng̃ babaing pinakakapuri ng̃
prayleng kumathâ.

Samantala namá’y nagsásayá ang mg̃a prayle; nanalo na silá sa usapín
at sinamantalá ang pagkakabihag kay kabisang Tales upang ibigáy sa
huming̃î ang mg̃a lupàín nitó na walâng muntî mang karang̃alan, ni
walâng kahiyâhiyâ. Nang dumatíng ang dating mayarì at nabatíd ang
mg̃a nangyari, ng̃ mákitang inaarì ng̃ ibá ang kaniyáng mg̃a lupaín,
yaóng mg̃a lupaíng nagíng sanhî ng̃ ikinamatáy ng̃ kaniyáng asawa’t
anák; nang matagpûang pipi ang kaniyáng amá, ang kaniyáng anák ay
naglilingkód na parang alilà, at tumanggáp pá ng̃ isáng utos, na
bigáy ng̃ tinintí sa nayon, upang alisín ang mg̃a lamán ng̃ bahay
at iwan itó sa loob ng̃ tatlóng araw, ay umupô si kabisang Tales
sa piling ng̃ kaniyáng amá at hindî man halos nang̃usap sa boong
maghápon.




X

KAYAMANA’T KARALITAAN


Kinabukasan, sa gitnâ ng̃ pagkakamanghâ ng̃ boong nayon, ay nakituloy
sa bahay ni kabisang Tales ang manghihiyas na si Simoun na may
kasamang dalawáng batàán na may pasáng malalakíng takbá na nababalutan
ng̃ lona. Sa gitnâ ng̃ kaniyáng pagdadálitâ ay hindî nalilimutan
ni Tales ang magandáng ugalì ng̃ tagarito, kayâ’t nagugulumihanan
sapagkâ’t walâ siyáng sukat maíhandóg sa dayuhang yaón. Datapwâ’y
may tagláy nang lahát ng̃ bagay si Simoun, mg̃a alilà at kakanin,
at walâ siyáng nais kun dî ang manirahan ng̃ isáng gabí’t isáng
araw sa bahay na iyón, sapagkâ’t siyáng pinakamalakí sa nayon at sa
dahiláng nápapagitnâ sa San Diego at sa Tiani, mg̃a bayang inaakalà
niyang may maraming mámimili. Inusisà ni Simoun ang kalagayan ng̃
mg̃a daan at itinanóng kay kabisang Tales kung sukat na ang kaniyáng
rebolber upang makapagtanggól sa mg̃a tulisán.

--May mg̃a baríl na malayò ang abót--ang sabi ni kabisang Tales na
nátatang̃á.

--Hindî na páhuhulí ang rebolber na itó--ang sagót ni Simoun na
nagpaputók, na ang pinatamàán ay isáng punòng bung̃a na may dalawáng
daang hakbáng ang layô.

Námalas ni kabisang Tales ang pagkahulog ng̃ ilang bung̃a, ng̃unì’t
hindî umimík at nagpatuloy sa pag-íisíp.

Untî untîng dumadatíng ang mg̃a taong akay ng̃ kabantugán ng̃ mg̃a
hiyás na dalá ng̃ mag-aalahás: isá’t isá’y nagbabatìán ng̃ maligayang
paskó, nang̃ag-uusap ng̃ tungkól sa misa, mg̃a santó, masamâng ani,
ng̃unì’t gayón man ay gúgugulin ang kaniláng naiipon sa pagbilí ng̃
mg̃a bató at mg̃a bagay bagay na galing sa Europa. Balitàng balità
na ang mag-aalahás ay kaibigan ng̃ Capitan General at hindî magiging
isáng kalabisán ang pakikipagkilala sa kaniyá dahil sa mg̃a bagay
na bakâ mangyari.

Si kapitáng Basilio ay dumatíng na kasama ang kaniyáng asawa,
ang kaniyáng anák na si Sinang at ang kaniyáng manugang, na
nang̃ahahandâng gumugol ng̃ hindî bábabâ sa tatlóng libong piso.

Nároroon si Hermana Penchang upang bumilí ng̃ isáng singsíng na
brillante na ipinang̃akò niyá sa Birhen sa Antipolo; iniwan niyá sa
bahay si Hulî na isinásaulo ang isáng muntîng aklát na nábilí niyá
ng̃ dalawáng kualta sa kura; ang arsobispo ay nagbibigáy ng̃ apat
na pung araw na _indulgencia_ sa sino mang bumasa ó makading̃íg ng̃
pagbasa ng̃ aklát na iyón.

--¡Jesús!--ang sabi ng̃ mabaít na mapanata kay kapitana Tikâ--ang
kaawà-awàng batàng iyán ay lumakí ditong warì’y kabutíng itinaním
ng̃ tikbalang!.... May makálimáng pûng ipinabasa ko ng̃ malakás ang
aklát ng̃unì’t walâng náisaulo ni bahagyâ; warìng isáng buslô ang
ulo, na, punô lamang sámantalang nasa sa tubig. Marahil ay hindî
lamang dalawáng pûng taóng indulgencia ang aming tinamóng lahát,
sampû ng̃ aso’t pusà sa pakiking̃íg sa kaniyá.

Inihandâ ni Simoun sa mesa ang dalawáng takbá na kaniyáng dalá: ang
isá’y malakílakí kay sa isá.

--Marahil ay ayaw kayó ng̃ hiyás na _double_ ni batóng huwad
lamang.... Itóng ali--ang sabing tinukoy si Sinang--ay brillante
marahil ang ibig......

--Iyán ng̃â pô, mg̃a brillante at mg̃a matatandâng brillante, mg̃a
matatandâng bató ¿há pô?--ang sagót--ang magbabayad ay si tatay at
ibig niyá ang mg̃a matatandâng bagay, mg̃a bató sa una.

Kung gaano ang pagbibirô ni Sinang sa kakauntî at masamâ pang latín
na nalalaman ng̃ kaniyáng asawa ay gayón din namán ang sa maraming
latín na nalalaman ng̃ kaniyáng amá.

--Sadyâ ng̃â pông mayroon akong mg̃a hiyás na lubhâng matatandâ--ang
sagót ni Simoun, na inalís ang balot ng̃ muntîng takbá.

Yaó’y isáng sisidláng bakal, na patalím na kininis, at maraming
palamutìng _bronse_ at mg̃a matitibay at pasuotsuot na panará.

--Mayroon pô akóng mg̃a palamutì ng̃ liig ni Cleopatra, mg̃a sadyâng
tunay, na nákuha sa mg̃a pirámide, mg̃a singsíng ng̃ mg̃a senador at
mg̃a ginoong romano na nákuha sa mg̃a labíng muog ng̃ Cártago......

--Marahil ay ang mg̃a ipinadalá ni Anibal ng̃ matapos ang labanán
sa Cannes!--ang sabing walâng kaping̃asping̃as na birò at lipús
kagalakán ni kapitáng Basilio.

Ang mabuting ginoo natin, kahit na nakábasa ng̃ maraming kasulatan na
ukol sa matatandâng kapanahunan ay hindî pá nakákikita ng̃ mg̃a bagay
bagay ng̃ panahóng iyón dahil sa walâng _museo_ dito sa Pilipinas.

--May dalá rin akó ritong mg̃a mahahalagáng hikaw ng̃ mg̃a marang̃al
na babaing romana, na nákuha sa bahay liwaliwan ni Antonio Mucio
Papilino sa Pompeya......

Iginagaláw ni kapitáng Basilio ang kaniyáng ulo, na ang ibig sabihin
ay alám niyá ang mg̃a bagay na tinuran, at ninanasà niyáng mamalás
kaagád ang mg̃a mahahalagáng labíng iyón. Sinasasabi namán ng̃ mg̃a
babai na ibig niláng magkaroon ng̃ galing sa Roma, mg̃a kuwintás
na benenditahan ng̃ Papa, mg̃a _relíquias_ na nakapagpapatawad ng̃
mg̃a kasalanan na hindî na kailang̃an ang mang̃umpisál, at ibp.

Nang mabuksán ang takbá at maalís ang bulak na panakíp, ay námalas
ang isáng lalagyáng punô ng̃ singsíng, agnós, _guardapelo_, krus,
alpiler, at ibp. Ang mg̃a brillante na sinaglitán ng̃ mg̃a batóng may
sarìsarìng kulay ay kumíkináng at nagniningníng sa gitnâ ng̃ mg̃a
bulaklák na gintô na ibá’t ibá ang kulay, may gisuk na _esmalte_ at
may sarìsarìng liluk at kudyá.

Inalís ni Simoun ang bandeha at lumitáw ang isá namáng punô ng̃ mg̃a
kahang̃àhang̃àng hiyás na dapat ng̃ makasiyá sa pitóng binibini sa
pitóng araw na sa kinabukasan ay magdadaós ng̃ sayawang parang̃al
sa kanilá. Ang ayos ay sarìsarì, mg̃a pagkakasaglítsaglít ng̃ mg̃a
bató at perlas na anyông mg̃a hayuphayupang may mg̃a kulay bugháw at
balok na nang̃ang̃aninag; ang mg̃a sápiro, esmeralda, rubí, turkesa
at brillante ay magkakasamang anyông tutubí, paróparó, panilan,
pukyutan, uwang, ahas, himbubuli, isdâ, bulaklák, kumpól, at ibp.;
may sukláy na ayos diadema, gargantilya, pamutì ng̃ liig na perlas at
brillante, na dahil sa kagandahan ay hindî tulóy napigil ng̃ iláng
dalaga ang isáng pahang̃àng ¡inakú! at si Sinang ay napapalaták,
kayâ’t kinurót siyá ng̃ kaniyáng ináng si kapitana Tikâ, sapagkâ’t
bakâ lalòng mahalán ng̃ mag-aalahás ang daláng lakò. Patuloy pá rin
si kapitana Tikâ sa pagkurót sa kaniyáng anák kahit may asawa na.

--Hayan pô ang mg̃a brillante sa una--ang sabi ng̃ mag-aalahás--ang
singsíng na iyán ay inarì ng̃ princesa Lamballe, at ang mg̃a hikaw
na iyán ay sa isáng dama ni María Antonieta.

Ang itinurò’y iláng magagandáng brillante na kasinglakí ng̃ butil ng̃
maís, ang kintáb ay mang̃asúlng̃asul, mainam, na warìng tagláy pá
nilá ang mg̃a pang̃ing̃ilabot noong kapanahunang tinawag na “_mg̃a
araw ng̃ hilakbót_”.

--¡Ang dalawáng hikaw na iyán!--ang sabi ni Sinang na ang ting̃ín
ay sa kaniyáng amá at ipinagsasanggaláng ng̃ kamáy ang bisig na
nálalapít sa kaniyáng iná.

--Ibáng lalò pang matatandâ, ang mg̃a romana--ang sagót ni
kapitáng Basilio na sabáy ang kindát.

Inisip ng̃ mapanatang si Hermana Penchang na kung yaón ay ihandóg niyá
sa Birhen sa Antipolo ay pahihinuhod at ipagkákaloób ang kaniyáng
pinakamasidhîng hang̃ád: malaon ng̃ humihing̃î siyá ng̃ isáng
kababalagháng bunyág na kahalò ang kaniyáng pang̃alan upang huwag
nang mapawì ang pag-aalala sa kaniyá dito sa lupà, at pagkatapos ay
magtulóy sa lang̃it, gaya ni kapitana Inés ng̃ mg̃a kura, kayâ’t
itinanóng ang halagá. Ng̃unì’t tatlóng libong piso ang turing ni
Simoun. Ang matandâng babai’y _nag-angtanda_. ¡Susmariosep!

Inilahad ni Simoun ang pang̃atlóng lalagyán.

Punôngpunô ng̃ mg̃a orasán, kalupì, lalagyán ng̃ pósporo at mg̃a
agnós na pinamutihan ng̃ brillante at maninipís na mumuntîng larawang
esmalte.

Ang pang-apat ay siyáng kinalalagyán ng̃ mg̃a lagás na bató, at ng̃
buksán, ay isáng paghang̃à ang kumalat sa bahay; nápapalaták na mulî
si Sinang, kayâ’t kinurút siyá ng̃ kaniyáng iná, ng̃unì’t itó mán
ay nakabitíw din ng̃ isáng pahang̃àng ¡Sus María!

Hanggáng sa mg̃a sandalîng iyón ay walâ pang nakákikita ng̃ gayóng
karaming kayamanan. Sa kahóng iyon, na may balot na tersiopelong
bugháw na mang̃itímng̃itím, na may mg̃a halang, ay namamakás ang
katunayan ng̃ mg̃a pang̃arap sa “Isáng libo’t isáng gabí”, ang
pang̃arap ng̃ mg̃a salamisim sa kasilang̃anan. Mg̃a brillanteng
kasinglakí ng̃ mg̃a garbansos na nagkikinang̃ang nagtatapon ng̃ kisláp
na nakasisirà ng̃ matá, na warìng ibig matunaw ó mag-alab sa kintáb;
mg̃a esmeraldang galing sa Perú na ibá’t ibá ang tapyás at ayos, mg̃a
rubí sa India na mapupuláng warì’y paták ng̃ dugô, mg̃a sápiro sa
Ceylán na bugháw at putî, mg̃a turkesa sa Persia, perlas na makinis
ang balát, na ang ilan sa kanilá’y namúmulámulá, mang̃abóng̃abó
at maitím. Ang makabubulay ng̃ anyô ng̃ sisidláng iyon, ay yaóng
nakakita lamang sa gabí ng̃ isáng kuwitis na nagsabog ng̃ mumuntîng
liwanag na sarìsarìng kulay, na ang kináng ay nakapagpapalamlám sa
mg̃a walâng kupas na bituwin.

Warìng upang lalòng maragdagán ang pagkakamanghâ ng̃ mg̃a kaharáp
ay hinalòhalò ni Simoun ang mg̃a bató ng̃ kaniyáng kayumanggí at
mahabâng dalirì at warìng naiigaya sa tagintíng at sa pagdudulasang
warì’y paták ng̃ tubig na nagbibigáy kulay sa bahag-harì. Ang kináng
ng̃ gayóng maraming tapyás at ang kahalagahan nilá’y nakaaakit sa
mg̃a matá. Si kabisang Tales, na lumapit dahil sa nasàng makakita
namán, ay ipinikít ang mg̃a matá at lumayông biglâ na warìng upang
mapawì ang isáng masamâng akalà. Ang gayóng karaming kayamanan ay
warìng nakaaalipustâ sa kaniyáng kahirapan; naparoon ang taong yaon
na ipinagpaparang̃alan ang kaniyáng malakíng yaman sa kasunód pá
namán ng̃ araw na iíwan niyá ang bahay na iyon dahil sa kakulang̃án
sa salapî at sa sukat mag-ampón.

--Nárito ang dalawáng brillanteng itím na pinakamalakí sa lahát--ang
sabi ng̃ mag-aalahás--mahirap tapyasán, sapagkâ’t napakatitigás....
Ang batóng itó na may kauntîng kulay pulá ay brillante rin, gayón
din namán itóng berde na marami ang nag-aakalàng esmeralda raw.
Tinawaran na iyán sa akin, ng̃ anim na libong piso, ng̃ insík na
si Quiroga upang ibigáy sa isáng _señora_ na malakás ang kapit....
At hindî pá ang mg̃a kulay dahon ang pinakamahal sa lahát, kungdî
itóng mg̃a bugháw.

At ibinukód ang tatlóng bató na hindî namán lubhâng malalakí ng̃unì’t
lubhâng makakapál at mabuti ang pagkakatapyás, na may kauntìng kulay
bugháw.

--Kahit na mumuntî iyán kay sa mg̃a kulay dahon--ang patuloy--ay
ibayo ang halagá.

Tingnán ninyó itó na pinakamaliit sa lahát, na ang timbáng ay hindî
hihigít sa dalawáng kilatis, nábilí ko ng̃ dalawáng pûng libong piso
at ng̃ayó’y hindî ko maibibigáy ng̃ kulang sa tatlóng pûng libo.
Upang mabilí ko lamang iyan ay linakbáy ko pang sadyâ. Itóng isá
na nákuha sa mina sa Golconda ay tatlóng kilatis at kalahatì ang
timbáng at ang halagá’y higít sa anim na pûng libo. Tinatawaran sa
akin iyan ng̃ labing dalawáng libong _libras esterlinas_ nang Virrey
sa India, sa pamag-itan ng̃ isáng sulat na tinanggáp ko kamakalawá.

Sa haráp ng̃ gayóng karaming kayamanan na naipon sa kamáy ng̃
taong iyón, na palagáy na palagáy kung mang̃usap, ay nagdaramdám
ng̃ warì’y paggalang na may halòng sindák ang mg̃a nároroon....
Makáilang pumalaták si Sinang at hindî siyá kinurót ng̃ kaniyáng iná,
sapagkâ’t natutubigan marahil ó kayâ’y sa dahiláng inaakalà niyá
na ang isáng mag-aalahás na kagaya ni Simoun ay hindî magnanasàng
magtubò ng̃ limang piso pá, humigít kumulang, dahil sa isáng bulalás
na hindî napigil. Ang lahát ay nakating̃ín sa mg̃a bató, walâng
nagpapamalas ng̃ nasàng humipò, nang̃atatakot. Natitigilan silá dahil
sa pagkakamanghâ. Si kabisang Tales ay sa kaparang̃an nakatanáw at
iniisip na ang isá lamang sa mg̃a brillanteng iyon, ang pinakamuntî
marahil, ay sukat ng̃ maitubós sa kaniyáng anák, huwag maiwan ang
bahay at marahil ay maipagpagawâ ng̃ ibáng bukid.... ¡Dios! ¡diyatà’t
ang isá lamang sa mg̃a batóng iyon ay mahalagá pá kay sa tahanan
ng̃ isáng tao, sa ikaliligtás sa pang̃anib ng̃ isáng dalaga, sa
kapayapàan ng̃ isáng matandâ sa kaniyáng mg̃a hulíng araw!

At dahil sa warìng nahuhulàan ni Simoun ang kaniyáng iniisip ay
sinabi sa mg̃a kaharáp na magkakaanák na:

--At tingnán ninyó, tingnán ninyó; dahil lamang sa isá sa mg̃a
maliliit na batóng bugháw na itó, na warìng walâng kamalaymalay at dî
makasásamâ sa kang̃ino man, malinis na warìng buhang̃ing natanggal sa
lang̃it, sa isá lamang nitó na ihandóg sa ukol na panahón ay nagawâ
ng̃ isáng tao ang ipatapon ang kaniyáng kagalít, isáng magulang na
may inaampóng mg̃a kaanak, na warì’y nangguló sa bayan.... at dahil
sa isáng muntîng bató pang gaya nitó, mapuláng warì’y dugô ng̃ pusò,
gaya nang nasàng paghihigantí at kumikisláp na gaya ng̃ luhà ng̃
mg̃a ulila ay binigyang layà, ang tao’y nakauwî sa kaniyáng tahanan,
napagbalikán ng̃ amá ang kaniyáng mg̃a anák, ng̃ asawa ang kaniyáng
kabiyák ng̃ pusò, at marahil ay nailigtás ang isáng boong mag-aanak
sa isáng marálitang sasapitin.

At samantalang tinátapiktapík ang sisidlán:

--Mayroon akó dito, gaya ng̃ nasa tatagûan ng̃ mg̃a manggagamot--ang
patuloy sa wikàng tagalog na hindî tumpák--ang buhay at ang kamatayan,
ang lason at lunas, at sa isáng dakót na itó ay magagawâ ko ang
lunurin sa luhà ang lahát ng̃ tao dito sa Pilipinas!

Ang lahát ay sindák na nápating̃ín sa kaniyá sa pagkâ’t nabábatíd
niláng tunay ang sinasabi. Sa boses ni Simoun ay nápupuná ang isáng
kakaibáng ting̃ig at matalas na ting̃ín ang warì’y namumulás sa
kaniyáng salamíng bugháw sa matá.

Warìng upang maputol ang pagkakamanghâ ng̃ mg̃a taong iyón sa
pagkamalas sa mg̃a batóng nakita, ay itinaás ni Simoun ang bandeha at
inilantád ang ilalim na pinagtatagùan ng̃ _sancta sanctorum_. Mg̃a
sisidláng balát sa Rusia, na hiwáhiwaláy dahil sa mg̃a halang na
bulak ang siyáng pumúpunô sa káilalimang ang balot ay tersiopelong
mang̃abóng̃abó ang kulay. Lahát ay nag-aantáy na makakikita ng̃ mg̃a
kahang̃àhang̃à. Ináantáy ng̃ asawa ni Sinang na makakita ng̃ mg̃a
karbungko, mg̃a batóng nag-áapoy at kumíkináng sa gitnâ ng̃ kadilimán.
Si kapitáng Basilio ay nasa pintô ng̃ kabantugan; makakikita ng̃
bagay na may katuturán, bagay na katunayan, ang katawán ng̃ kaniyáng
mg̃a lagìng pinang̃arap.

--Ang pamuting itó sa liig ay kay Cleopatra--ang sabi ni Simoun at
maing̃at na kinuha ang isáng kahang lapád na ang ayos ay kalahatìng
buwán--isáng hiyás na hindî mahahalagahán, isáng bagay na nárarapat
lamang ilagáy sa mg̃a museo, sa mg̃a pamahalàang mayayaman lamang
nauúkol.

Yaón ay isáng warì’y kolyar na binúbuô ng̃ ibá’t ibáng palawít na
gintô na mg̃a ayos anitong uwang na kulay dahon at bugháw, at sa
gitnâ’y may isáng ulo ng̃ buitre na gawâ sa bató, na ang kilabot
ay katang̃ìtang̃ì, na nápapagitnâ sa dalawáng pakpák na nakabuká,
sagisag at hiyas ng̃ mg̃a harìng babai sa Ehipto.

Nang makita ni Sinang ay ikinimbót ang ilóng at ng̃umuwîng paalipustâ
na warì’y batà, at si kapitang Basilio kahi’t na may malakíng hilig
sa mg̃a lumàng arì ay hindî nakapigil ng̃ isáng ¡abá! na anák ng̃
hindî kasiyaháng loób sa nákita.

--Isáng mainam na hiyas na naing̃atang mabuti, kayâ’t mayroon nang
dalawáng libong taón ang tandâ.

--¡Psh!--ang sabing agád ni Sinang upang huwag mahulog sa tuksó ang
kaniyáng amá at nang huwag bilhín.

--¡Hang̃ál!--ang sabi nitó, na napigil ang kaniyáng hindî kasiyahang
loob na una--¿anó ang malay mo kung umalinsunod sa kolyar na iyan
ang kalagayan ng̃ayón ng̃ kabuhayan ng̃ tao? Sa pamag-itan niyan
marahil ay násilò ni Cleopatra si Cesar, si Marco Antonio...... iyan
ay nakáding̃íg ng̃ mg̃a panunumpâ sa pag-ibig ng̃ dalawáng lalòng
bantóg na bayani sa kaniláng kapanahunan, iyan ay nakáding̃íg ng̃
mg̃a banggít na lubhâng ayós at malinis na wikàng latín, at maanong
mágamit mo na lamang siyá!

--¿Akó? ¡ni hindî ko pá iyan tawaran ng̃ tatlóng piso!

--Kahi’t na dalawáng pû’y matatawaran, _gonga_!--ang sabing animo’y
may pagkabatid ni kapitana Tikâ--mabuti ang gintô at maaarìng gawíng
ibáng hiyas kung tunawin.

--Itó’y isáng sinsíng marahil ni Sila--ang patuloy ni Simoun.

Ang sinsíng ay maluwang, buô ang gintô at may isáng taták.

--Iyan marahil ang taták na itinitik sa mg̃a kahatuláng pagpatáy
noong siyá ang nag-uutos--ang sabing namumutlâ sa pagkatigagal ni
kapitang Basilio.

At tinangkâng siyasatin at hulàan ang ibig sabihin ng̃ taták,
dátapwâ’y kahi’t nagpilit at pinihit-pihit ay walâ siyáng nábasa,
sa dahiláng hindî siyá maalam ng̃ _paleografia_.

--¡Nápakalalakí ang dalirì ni Sila!--ang sabi tulóy--másusuot na ang
dalawáng dalirì ng̃ sino man sa atin; sinasabi ko na ng̃â, tayo’y
pumápauróng.

--Mayroon pa akóng mg̃a ibáng hiyas dito....

--¡Kung lahát ay kaayos niyan ay salamat!--ang sagót ni Sinang--ibig
ko na ang mg̃a bago.

Ang bawà’t isá’y pumilì ng̃ isáng hiyas, may kumuha ng̃ isáng
singsíng, may isáng orasán, may isáng guardapelo. Ang binilí ni
kapitana Tikâ ay isáng agnós na may kaputol ng̃ bató na nádiinan
ng̃ ating Poong Jesucristo sa ikatlóng pagkakadapâ; si Sinang ay
isáng hikaw at si kapitang Basilio ay ang talì ng̃ orasang pabilí
ng̃ alperes, ang mg̃a hikaw ng̃ babai na pabilí ng̃ kura at ibá pang
bagay na panghandóg: ang ibá namáng magkakaanak na taga Tiani ay
bumilí rin ng̃ hanggáng may ibibilí upang huwag máhulí sa mg̃a taga
San Diego.

Si Simoun ay namimilí rin namán ng̃ mg̃a lumàng hiyás, nakikipagpalitan,
kayâ’t dinalá roon ng̃ mg̃a mapag-impók na iná ang mg̃a hiyás na hindî
na nilá magamit.

--¿At kayó, walâ pô ba kayóng ipagbíbilí?--ang tanóng ni Simoun kay
kabisang Tales, dahil sa nákitang minamalas nitóng may tagláy na
inggít ang mg̃a pagbibilí at pagpapalitan.

Sinabi ni kabisang Tales na ang mg̃a hiyas ng̃ kaniyang anák ay
naipagbilí na at ang mg̃a nátitirá ay mg̃a walâng halagá.

--At ang agnós ni María Clara?--ang tanóng ni Sinang.

--¡Siyá ng̃â palá!--ang bulalás ng̃ lalaki, at biglâng kumináng ang
paning̃ín.

--Yaón ay isáng agnós na may brillante at esmeralda--ang sabi ni
Sinang sa mag-aalahás--na ginamit ng̃ aking kaibigan bago magmongha.

Si Simoun ay hindî sumagót; sinundán ng̃ ting̃ín si kabisang Tales.

Matapós mabuklát ang iláng kahón ay nátagpûán ang hiyás. Pinagmasdáng
mabuti ni Simoun, makáiláng binuksán at isinará; yaon ng̃â ang agnós
na suot ni María Clara noong pistá sa San Diego, na sa pagkahabág
ay ibinigáy sa isáng ketong̃in.

--Ibig ko ang pagkakaayos--ang sabi ni Simoun--¿sa magkano pô ninyó
pagbibilí?

Kinamot ni kabisang Tales ang kaniyang ulo, na hindî maalaman kung
anó ang gagawín, kinamot ang taing̃a at pagkatapos ay tuming̃ín sa
mg̃a babai.

--Naiibigan ko ang agnós na iyan--aní Simoun--¿ibig bagá ninyóng
ibigáy sa isáng daan...... limang daang piso? ¿Ibig ninyóng ipagpalít
ng̃ ibá? Pumilì kayó ng̃ inyóng ibig.

Si kabisang Tales ay walâng imík at nakamulalàng pinagmamasdán si
Simoun na warì’y alinlang̃an sa kaniyáng nádiding̃íg.

--¿Limang daang piso?--ang bulóng.

--Limang daan--ang ulit ng̃ mag-aalahás na nabago ang boses.

Kinuha ni kabisang Tales ang agnós at pinihitpihit; malakás na
tumítibók ang kaniyáng palipisan, ang kaniyáng mg̃a kamáy ay
nang̃ing̃iníg. ¿Kung huming̃î pá kayâ siyá ng̃ lalòng malakí?
Makapagliligtás sa kanilá ang agnós na iyon: ang pagkákataóng iyon
ay mainam at hindî na mangyayaring mulî.

Kinikindatán siyá ng̃ mg̃a babai upang ipagbilí na, tang̃ì lamang si
Penchang, na, sa pang̃ang̃ambang bakâ tubusín si Hulî, ay nagwikàng:

--Kung akó’y pakakaing̃atan ko iyang warì relikias.... ang mg̃a
nakakita kay María Clara sa kombento ay nagsasabing namalas niláng
payát na payát na hindî halos makapagsalitâ, kayâ’t inaakalàng
mamámatáy na banál.... Pinupuri siyá ni P. Salvi, sapagkâ’t siyá
niyang pinagkukumpisalan. Bakâ dahil doon kung kayâ hindî iyan
ipinagbilí ni Hulî at pinilì pa ang masanglâ siyá.

Ang pahiwatig na itó’y nagkakabuluhán.

Nakapigil kay kabisang Tales ang pagkaalaala sa kaniyáng anák.

--Kung ipahihintulot ninyó--anyá--ay tutung̃o akó sa bayan at
isasangunì ko sa aking anák; babalík akó rito bago magtakipsilim.

Nagkásundô silá sa gayón at pumanaw noon din si kabisang Tales.

Ng̃unì’t ng̃ nasa labás na siyá ng̃ nayon, ay nátanaw niyá sa malayò,
sa isáng landás na tung̃o sa kagubatan, ang prayleng nang̃ang̃asiwà
sa _hacienda_ at ang isáng taong nákikilala niyáng siyang kumuha ng̃
kaniyáng mg̃a lupaín. Ang pagkagalit ng̃ isáng lalaking nakakita
sa kaniyáng asawa na pumapasok na kaakbáy ng̃ ibáng lalaki sa isáng
silíd na lihim ay hindî papantáy sa sulák ng̃ galit ni kabisang Tales
sa pagkakakita sa dalawáng iyón na patung̃o sa kaniyáng bukid, sa
mg̃a bukid na kaniyáng ginawâ at inasahan niyáng maipamamana sa
kaniyáng mg̃a anák. Sa warì niyá’y nagtatawanan ang dalawáng iyón,
linilibák siyá sapagkâ’t walâng magawâ; pumasok sa kaniyáng alaala
ang sinabing: hindî ko ibibigáy kung dî sa dumilíg muna sa kanilá
ng̃ sariling dugô at ilibing sa kanilá ang asawa’t anák......

Nápahintô, hinaplós ng̃ kamáy ang noo at ipinikít ang mg̃a matá;
ng̃ mulîng dumilat ay nákitang namimilipit sa kátatáwa ang taong
iyón at sapol ng̃ prayle ang kaniyáng tiyan upang huwag pumutók sa
katuwâán; at pagkatapos ay nákita niyáng itinurò ang kaniyáng bahay
at mulîng nang̃agtawanan.

Naghumugong ang kaniyáng taing̃a, náramdamán sa kaniyáng palipisan
ang higing ng̃ isáng hagkís, ang ulap na pulá’y sumipót na mulî sa
kaniyáng paning̃ín, mulîng namalas ang katawáng bangkáy ng̃ kaniyáng
asawa’t anák at sa kapiling ay ang lalaki at ang prayleng nagtatawá
na pigil ang tiyan.

Nalimot niyá ang lahát, lumikô at tinung̃o ang landás na linalakaran
ng̃ lalaki at ng̃ prayle; yaon ang landás na tung̃o sa kanyáng
bukirín.

Si Simoun ay nabagót sa kaaantáy kay kabisang Tales sa gabíng yaón.

Nang mágisíng siyá kinabukasan ay nápunáng ang supot na katad na
kinalalagyan ng̃ kaniyáng rebolber ay walâng lamán; ng̃ kaniyáng
buksán ay nakakuha sa loob ng̃ kaputol na papel na kinababalutan
ng̃ agnós na may esmeralda at brillante at kinasusulatan ng̃ iláng
salitâ sa wikàng tagalog, na ang sinasabi ay:

“Ipagpatawad pô ninyo, ginoo, na kahi’t nasa aking bahay ay pagnakawan
ko kayó: ng̃unì’t ang pang̃ang̃ailang̃an ay siyáng nag-udyók sa
akin, ng̃unì’t iniwán kong kapalít ng̃ inyóng rebolber ang agnós na
pinakananasà ninyó. Kailang̃an ko ang armás at makikisama na akó sa
mg̃a tulisán.

Ipinagbibilin ko sa inyóng huwag ipagpatuloy ang inyóng lakad,
sapagkâ’t sa dahiláng walâ na kayó sa aking bahay, ay hihing̃án
namin kayó ng̃ malakíng tubós pag kayó’y aming nábihag.

                                    TELESFORO JUAN DE DIOS.”

--Nátagpûán ko rin ang taong aking hinahanap!--ang bulóng ni
Simoun--may kauntî pang balisa...... ng̃unì’t lalòng mabuti;
mátututong gumanáp sa kaniyáng ipang̃akò.

Ipinag-utos sa kaniyáng alilà na tumung̃o sa Los Baños na sa
dagat-dagatan magdaan at dalhín ang malakíng maleta, at doon siyá
hintín, sapagkâ’t siya’y sa katihan magdáraán na dalá ang kinalalagyán
ng̃ mg̃a batóng mahahalagá.

Ang pagdatíng ng̃ apat na guardia sibil ay lalò pang nakagalák sa
kaniyá. Húhulihin ng̃ mg̃a sibil si kabisang Tales, ng̃unì’t sa
dahiláng hindî nákita ay si tandâng Selo ang dinalá.

Tatlóng patayan ang nangyari sa gabíng yaón. Ang praileng
nang̃ang̃asiwà sa _hacienda_ at ang bagong hahawak ng̃ mg̃a lupà ni
kabisang Tales ay nang̃átagpûáng patáy, baság ang ulo at may sumpál
na lupà sa bibíg, sa kalapít ng̃ mg̃a lupaín nitó; sa bayan, ang
asawa ng̃ bagong mag-aarì ng̃ lupà na pinatáy ay patáy ding inumaga,
na punô rin ng̃ lupà ang bibíg at pugót ang ulo, at may kasiping na
papel na kinasusulatan ng̃ pang̃alang “Tales” na ang ipinanulat ay
dalirìng isinawsáw sa dugô......

¡Manahimik kayó, mapapayapàng tagá Kalambâ! Sa inyó’y walâng
nagng̃ang̃alang Tales, sino man sa inyó’y hindî siyáng nakagawâ ng̃
kasalanan! Ang mg̃a pang̃alan ninyó’y Luis Habaña, Matias Belarmino,
Nicasio Eigasani, Cayetano de Jesús, Mateo Elejorde, Leandro
López, Antonino López, Silvestre Ubaldo, Manuel Hidalgo, Paciano
Mercado, kayó ang boong bayan ng̃ Kalambâ!.... Lininis ninyó ang
inyóng mg̃a bukirín, ginugol ninyó sa kanilá ang boong búhay, ang
mg̃a naimpók, mg̃a pagpupuyát, pagtitipíd, at pagkatapos ay inalís
sa inyó, pinalayas kayó sa inyóng mg̃a tahanan at ipinagbawal sa
ibá ang kayó’y patuluyin! Hindî pa nasiyahang lapastang̃anin ang
katwiran kundî niyurakan sampû ng̃ mg̃a banal na kaugalìan ng̃ inyóng
bayan.... Naglingkód kayó sa Harì at sa España, at ng̃ sa ng̃alan
nilá’y pinag-usig ninyó ang katwiran ay itinapon kayó’t sukat ng̃
hindî man linitis, inilayô kayó sa yakap ng̃ inyóng mg̃a asawa at sa
halík ng̃ inyóng mg̃a anák.... Mahigít sa tiniís ni kabisang Tales
ang tiniís ng̃ bawà’t isá sa inyó, ng̃unì’t gayón man, ay walâ sa
inyóng naghigantí. Hindî nagkaroón sa inyó ng̃ ling̃ap ni kaawàan at
pinag-usig pa kayó hangáng sa kabilâng buhay, gaya ng̃ ginawâ kay
Mariano Herbosa.... ¡Lumuhà kayó ó matuwâ sa mg̃a liblíb na pulông
iyóng linálagalág nang hindî alám ang sasapitin! Kinakandili kayó
ng̃ España, at sa málao’t mádalî ay tatamuhín ninyó ang katwiran!




XI

LOS BAÑOS


Ang kataastaasang Capitan General at Namamahalà sa Kapulùang Pilipinas
ay nang̃aso sa Busóbusó.--Ng̃unì’t sa dahiláng may abay na isáng
bandang músika (sapagka’t ang gayóng kataás na tao’y hindî dapat
máhulí sa mg̃a santóng kahoy na ipinagpuprusisyón) at sa dahiláng
ang pagkagiliw sa dî matingkalâng arte ni Sta. Cecilia ay hindî pa
laganap sa ugalì ng̃ mg̃a usá at baboy-damó sa Busóbusó, ay walâng
nahuli ni isá mang dagâ, ni ibon, ang General na may kasamang banda
ng̃ músika at kaalakbáy na mg̃a prayle, mg̃a militar at mg̃a kawaní.

Inakalà na ng̃ mg̃a may kapangyarihan sa lalawigan na may maaalis
sa katungkulan ó kayâ’y malilipat; ang mg̃a kaawàawàng kapitán sa
bayan at mg̃a kabisa ay hindî nang̃ápalagáy at hindî nang̃ákatulóg
sa pang̃ang̃anib na baká masumpung̃án ng̃ maalindog na máng̃ang̃asó
ang ipalít silá sa mg̃a hayop sa gubat na hindî marunong umalinsunod,
gaya ng̃ ginawâ na ng̃ isáng _alcalde_ noóng mg̃a nakaraáng araw
na napapasán sa tao, sa boô niyáng paglalakbáy, sapagkâ’t walâng
mabaít na kabayong maaásahang hindî magbabagsák sa kaniyá. May isáng
balitàng kumalat na mayroón ng̃âng gagawín ang General sapagka’t
ang gayóng pangyayari umanó ay isáng simulâ ng̃ paghihimagsík na
dapat sugpûín kaagád: na ang isáng pang̃ang̃asong walâng náhuli ay
makasisirâ sa karang̃alan ng̃ mg̃a kastilà, at ibp., at humanap na
tuloy ng̃ isáng kahabaghabág na taong papagsusuutín ng̃ suot usá,
nang sinabi ng̃ General (sa udyók ng̃ isáng pagkahabág na hindî
natimbang̃án ni Ben Zayb ng̃ salitâng pagpuri) at pinawì ang lahát
ng̃ pang̃ambá at sinabi, na siyá’y naaawàng pumatáy ng̃ mg̃a hayop
sa gubat.

Kung ipagtatapát ay sadyâ ng̃âng nasisiyahang loob ang General at
_inter se_ ay nalulugód siyá, sa dahiláng ¿anó ang nangyari sana
kung hindî tumamà sa pagtudlâ sa isáng usá na hindî nakababatíd ng̃
ugalìng dapat ipamalas sa mg̃a gayóng kaparaanan? ¿saán masasadlák
ang karang̃alan ng̃ nakapamamahalà? ¿Bákit? ¡Isá ba namáng Capitang
General ang hindî tumamà na warì’y bagong nang̃ang̃aso! ¿anó na
lamang ang wiwikàin ng̃ mg̃a indio, na, sa kanilá’y mayroón din
namáng iláng mabuting manudlâ? Málalagáy sa kapang̃aniban ang tíbay
ng̃ Inang bayan.....

Yaón ang sanhî kung kayâ’t ipinag-utos ng̃ General (na nakatawa ng̃
tawang koneho at anyông mang̃ang̃asong masamâ ang loób) ang pagbabalík
kaagád sa Los Baños, at ipinaghambóg, sa paglalakbáy, ang kaniyáng
kagiting̃an sa pang̃ang̃aso sa ganitó ó gayóng páng̃asuhán sa España
at warìng ibig ipahiwatig ang pag-alipustâ niyá sa mg̃a pang̃ang̃aso
sa Pilipinas, bagay na inaakalàng kapit sabihin dahil sa nangyari;
¡psé! ang paliligò sa Dampalít (daáng paliit), ang sigang̃an sa
baybay ng̃ lawà, ang paglalarô ng̃ _tresillo_ sa palasyo at pagdayo
sa gayón ó ganitong kalapít na binúbulusán ng̃ tubig ó sa lawàng
kinalalagyán ng̃ mg̃a buwaya ay mainam pá kay sa roón at hindî pá
mápapará ang karang̃alan ng̃ inang bayan.

Nang isá sa mg̃a hulíng araw ng̃ buwan ng̃ Disiembre ay nakikipaglarô
ng̃ _tresillo_ ang Capitang General samantalang inaantáy ang oras
ng̃ pananghalìan. Katatapos pá lamang niyáng maligò at pag-inom ng̃
isáng basong sabáw at lamán ng̃ buko, kayâ’t ang mg̃a sandalîng
iyón ay siyáng bagay samantalahín sa paghing̃î ng̃ mg̃a biyayà.
Isá pang nakapagpaparagdág sa kaniyang katuwâan ang pananalo,
sapagkâ’t pinupunyagî ni P. Irene at ni P. Sibyla, na kaniyang mg̃a
kalaban, ang lihim na pagpapataló, samantala namáng si P. Camorra
ay nagng̃íng̃itng̃ít sapagkâ’t, sa dahiláng karáratíng pa lamang
ng̃ umagang yaón ay hindî niyá batíd ang mg̃a pakanáng iyón. Sa
dahiláng pinagbubuti ng̃ parìng-artillero ang pakikipaglarô ay
namúmulá at nápapakagát labì sa tuwîng malilibáng ó mámamalî sa
pagsugál si P. Sibyla, ng̃unì’t hindî siyá makaimík dahil sa malakí
niyáng pag-aalang-alang sa dominiko; datapwâ’y si P. Irene namán ang
pinagbubuntuhán niyá ng̃ galit, sapagkâ’t ipinagpápalagáy niyáng
mapagpusà at sa gitnâ ng̃ kaniyáng kabuhalhalan ay dî binibigyáng
halagá. Hindî man lamang siyá tinitingnán ni P. Sibyla: binabayàan
siyáng mag-uung̃ól; datapwâ si P. Irene, sa dahiláng mapakumbabâ,
ay humihing̃îng tawad samantalang hinihimas ang tungkil ng̃ mahabà
niyáng ilóng. Ang General namán ay nagagalák at sinasamantalá ang
pagkakámalî ng̃ kaniyáng mg̃a kalaban, sapagkâ’t siyá’y mabuting
magparaán, alinsunod sa payo ng̃ kanónigo. Hindî batíd ni P. Camorra
na ang pinaglalaruán sa ibabaw ng̃ dulang na iyón ay ang ikalulusog
ng̃ pag-iisip ng̃ mg̃a pilipino, ang pagtuturò ng̃ wikàng kastilà,
sapagkâ’t kung nalalaman niyá, ay malugód sanang nakihalò sa _láruan_.

Sa mg̃a durung̃awáng bukás ay pumapasok ang malinis at masaráp na
simoy at nátatanaw ang lawà, na ang kaniyáng tubig ay mahinhíng
bumúbulong, sa paanan ng̃ bahay, na warìng nang̃ang̃ayumpapà. Sa
dakong kanan, sa malayò, ay nátatanáw ang pulông Talím na lubhâng
bugháw; sa gitnâ ng̃ lawà at halos katapát lamang ay may isáng
pulông kulay dahon, ang pulô sa Kalambâ, na walâng tao at ang ayos
ay warìng kabiyak na buan; sa kaliwâ, ang magandáng pángpang̃in na
nahihiyasán ng̃ kakawayanán, isáng bundók bundukang tanáw ang boong
lawà, malalawak na bukirín, sa dako pá roon ay bubóng na sagà sa mg̃a
pagitan ng̃ kulay na berdeng maitímitím ng̃ mg̃a dahon, pagkatapos
ay ang bayang Kalambâ at sa hulíng dakong abót ng̃ tanáw ay warìng
bumábabâ ang lang̃it sa tubig ng̃ lawà na anyông dagat, na siyáng
sanhîng tawagin siyáng “dagat na tabáng” ng̃ mg̃a taga roon.

Sa isáng dulo ng̃ salas ay nároroon ang kalihim na nakaupô sa haráp
ng̃ isáng mesa na kinapapatung̃an ng̃ iláng putol na papel. Ang
General ay masipag at hindî niya ibig ang mag-aksayá ng̃ panahón,
kayâ’t tinatapos ang iláng gáwàin samantalang nag-aalkalde sa tresillo
ó samantalang namimigáy ng̃ baraha.

Samantala namáng naglalarùan ay naghihikáb at nabubugnót ang kalihim.
Ang ginágawâ sa umagang iyon ay ang pagpapalitpalit ng̃ bayang dapat
kalagyán ng̃ mg̃a kawaní, mg̃a pag-aalís sa katungkulan, pagpapatapon
sa malayòng lupà, pagbibigáy ng̃ biyayà at ibp., ng̃unì’t hindî
pá dumárating sa malakíng usapang inaantáy ng̃ lahát, ang ukol sa
kahiling̃an ng̃ mg̃a nag-aaral na pahintulutan siláng makapagtayô
ng̃ isáng Academia ng̃ wikàng kastilà.

Ang isáng kawaníng may mataas na katungkulan, si don Custodio at
isáng prayleng nakatung̃ó at warìng may iniisip ó may kabigatan
ang loob (P. Fernandéz ang kaniyáng pang̃alan) ay nang̃agtatalong
marahan ang usapan, samantalang payao’t dito silá sa dalawáng dulo
ng̃ salas. Sa isáng silíd na kalapít ay nádiding̃íg ang tunóg ng̃
mg̃a bola ng̃ billar, tawanan, halakhakan, ang boses ni Simoun;
itó’y nakikipagbillar kay Ben Zayb.

Si P. Camorra ay bigláng nagtindíg.

--¡Si Cristo na ang makisugal sa inyó, _puñales_!--ang pabulalás na
sabing kasabáy ang paghahagis ng̃ mg̃a barahang nálalabí sa kaniyá,
sa ulo ni P. Irene--¡puñales! ang tayâ ay sigurong siguro na, kundî
man ang _codillo_, at natalo pá dahil sa tawag! ¡Puñales! si Cristo
na ang makisugal!

At galít na galít na isinasalaysáy sa lahát ng̃ naroroon ang
pangyayari, lalòng lalò na sa tatlóng naglalakád, na warìng siyáng
ibig niyang pahatulin. Sumúsugal ang General, siyá ay laban, may
tiklóp na si P. Irene: humatak siyá sa espada at ¡puñales! hindî
pinasunód ng̃ kamoteng si P. Irene ang kaniyáng masamâng baraha. ¡Si
Cristo na ang makilarô! Siya’y hindî naparoon doon upáng magpatalo
ng̃ salapî at durugin ang kaniyáng ulo sa walâng kapararakan.

--Ang akalà marahil ng̃ neneng itó--ang patuloy na námumulá--ay
kinikita ko ang salapî ng̃ papalikwatlikwat lamang. ¡Ng̃ayón pá
namáng ang aking mg̃a tao’y nang̃agsisitawad na!

At umuung̃ol na tumung̃o sa kinalalagyán ng̃ billar, na, hindî
na pinakinggán ang mg̃a hing̃îng ipagpaumanhín ni P. Irene na
nagtatangkâng mang̃atwiran sa tulong ng̃ paghaplós ng̃ ilóng.

--¿Ibig pô bá ninyóng umupô, P. Fernandez?--ang tanóng ni P. Sibyla.

--Masamâng manglalarò akó ng̃ _tresillo_--ang sagót ng̃ prayle.

--Kung gayó’y paparituhin si Simoun--ang sabi ng̃ General--¡eh!
Simoun, eh, mister! ¿ibig bagá ninyóng makilahók sa isáng larô?

--¿Anó ang ipasisiyá tungkól sa mg̃a “armas de salón”?--ang tanóng
ng̃ kalihim na sinamantalá ang pagkakáhintô.

Dumung̃aw si Simoun.

--¿Ibig bagá ninyóng maupô sa lagáy ni P. Camorra, ginoong Simoun?--ang
tanóng ni P. Irene--ang itatayâ ninyó’y brillante at hindî tantós.

--Walâng kailang̃an sa akin ang gayón--ang sagót ni Simoun na lumapit
at ipinapagpág ang yeso na nasa kaniyáng kamáy--at kayó ¿anó ang
inyóng itátayâ?

--¿Anó bá ang maitatayâ namin?--ang tugón ni P. Sibyla--Ang General
ay makatátayâ ng̃ maibigang itayâ, ng̃unì’t kamí, mg̃a parì, mg̃a
_sacerdote_......

--¡Bah!--ang putol na pakutyâ ni Simoun--ang ibabayad ninyóng dalawá
ni P. Irene ay mg̃a kaawànggawâ, panalang̃in, kabaitan, ¿anó?

--Batíd ninyóng ang mg̃a kabaitang tagláy ng̃ isá’t isá--ang talád na
walâng halòng birò ni P. Sibyla--ay hindî kagaya ng̃ mg̃a brillante na
maaarìng másalin sa ibá’t ibáng kamáy, ipagbilí na sa isá’t ipagbilí
pa nitó.... yaón ay dalá ng̃ tao, mg̃a bagay na hindî málalayô sa
katawán......

--Kung gayón ay papayag akóng sa salitâ na lamang ninyó akó
bayáran--ang paklíng masayá ni Simoun--Kayó P. Sibyla sa bawà’t limáng
tantós na ibíbigay ninyó sa akin ay sasabihin na lamang ninyó, sa
halimbawà: lilimutin kong limáng araw ang karálitàan, ang kababàang
loob, ang pagkamasunurin.... kayó namán P. Irene: lilimutin ko
ang kalinisang ugalì, ang pagkamahabagin, at ibp. Nakita na ninyó
na napakauntîng bagay, at akó, ang ibibigáy ko’y ang aking mg̃a
brillante.

--¡Nápakatang̃ìng tao itóng si Simoun, kung anó anó ang iniisip!--ang
sabing tumatawa ni P. Irene.

--At _itó_,--ang patuloy ni Simoun na tinangkî sa balikat ang
General--ang ibabayad nitó sa akin sa bawà’t limáng tantós ay
isáng _vale_ na katimbáng ng̃ limáng araw na pagkakábilanggô, sa
isang _solo_ ay limáng buwan, sa isáng _codillo_ ay isáng utos na
pagpapatapon, na walâng nakatalâng pang̃alan, sa isáng _bola_....
ay isáng utos sa guardia sibil na makabaríl sa daán sa taong
parurusahan, samantalang ipinaghahatiran, at ibp.

Ang hamon ay napakatang̃ì. Ang tatlóng lálakadlakád ay nang̃agsilapit.

--Ng̃unì’t ginoong Simoun--ang tanóng ng̃ mataás na kawaní--¿anó
ang máhihitâ ninyó sa pananalo ng̃ kabaitan sa bung̃ang̃à, at mg̃a
buhay ng̃ tao, mg̃a pagpapatapon at mg̃a pagpatáy?

--¡Malakí! Bagót na akó sa kádiding̃íg ng̃ mg̃a usapang tungkol sa
mg̃a kabaitan at nasà kong maipong lahát, ang lahát ng̃ nákakalát
sa mundo, na nakapasok sa isáng supot upang itapon sa dagat kahi’t
na kailang̃aning pamataw ang lahát ng̃ aking brillante.

--¡Sumpóng din iyán!--ang bulalás na tumatawa ni P. Irene--¿at anó
namán ang gágawín ninyó sa mg̃a pagpapatapon at pagpapapatáy?

--Upang linisin ang bayan at pawìin ang lahát ng̃ masasamâng budhî.

--¡Ah! hanggá ng̃ayó’y may galit pá kayó sa inyóng mg̃a tulisán,
gayóng mangyayaring hing̃án sana kayó ng̃ lalòng malakíng tubós ó
kinuha sana ang lahát ng̃ inyóng alahas. ¡Huwag namán kayóng walâng
utang na loob!

Ipinamarali ni Simoun na siya’y hinarang ng̃ mg̃a tulisán, na
pagkatapos siyáng mapigíng na isáng araw, ay pinabayàan siyáng
magpatuloy ng̃ lakad na walâng hining̃îng tubós kundî ang dalawá
niyáng rebolber na Smith at ang dalawáng kahang punglô na kaniyáng
dalá. Idinugtóng pang ipinakukumustá raw sa kaniyá ang Capitan
General.

Dahil doon at sa dahiláng ibinalità ni Simoun na ang mg̃a tulisán ay
maraming _escopeta_, baril at rebolber at sa gayóng mg̃a tao’y hindî
maaarìng makalaban ang nag-íisá kahi’t na may sandata, ay lalagdâ
ng̃ bagong utos ang Capitang General na ukol sa mg̃a “pistolas de
salón” upang maiwasan na ang mg̃a tulisán ay magkaroon ng̃ armás.

--¡Huwag, huwag!--ang tutol ni Simoun--sa ganáng akin, ang mg̃a
tulisán, ay siyáng mg̃a taong lalòng may karang̃alan sa lupaíng itó;
silá ang tang̃ìng kumikita ng̃ ikabubuhay sa mabuting kaparaanan......
¿Inaakalà ba ninyóng kung akó’y nahulog sa mg̃a kamáy...... ninyó
sa halimbawà, ay pakakawalán ba ninyó akó ng̃ hindî kukunin ang
kalahatì man lamang ng̃ aking mg̃a hiyas?

Tututol sana si Dn. Custodio; tunay ng̃âng isáng amerikanong _mulato_
na walâng pinag-aralan ang Simoun na iyon, na sinásamantalá ang
pakikipag-ibigan niyá sa Capitan General upang alimurahin si P. Irene.
Tunay ng̃â kung sa bagay na kung si P. Irene ang nakádakíp sa kaniyá
ay hindî siyá nakawalà ng̃ dahil sa gayóng kaliit na bagay.

--Sa ang kasamaán ay walâ sa pagkakaroon ng̃ tulisán sa mg̃a bundók
at kaparang̃an--ang patuloy ni Simoun--ang kasamâan ay nasa sa mg̃a
tulisáng bayan....

--Na gaya ninyó--ang dugtóng na tumatawa ng̃ kanónigo.

--Oo, gaya ko, gaya natin, tayo’y mang̃agtapát; dito’y walâng indio
na nakadiding̃íg sa atin,--ang dugtóng ng̃ mag-aalahás--ang kasamâan
ay nasa pangyayaring tayong lahát ay hindî mg̃a tulisáng hayág:
kung ito’y mangyari at manirahan na tayo sa gubat, sa araw na iyan,
ay ligtás na ang bayan, sa araw na iyá’y sisibol ang isáng bagong
kalipunán na siyá na sa sarili ang mag-aayos.... at sa gayón ay
matiwasáy nang makapaglalarô ng̃ _tresillo_ ang Capitan General, na
hindî siyá kailang̃ang linlang̃ín ng̃ kalihim....

Nang mg̃a sandalîng iyón ay naghihikáb ang kalihim at nag-iinát na
itinataás sa ulo ang mg̃a kamáy at iniunat sa ilalim ng̃ mesa ang
mg̃a paa niyang nagkakapatong.

Ang lahát ay nagtawanan ng̃ siyá’y mákita. Pinutol ng̃ General ang
pag-uusap at matapos na bitiwan ang barahang kaniyang sinúsuksok ay
nagwikàng:

--¡Siyá, siyá! Siyá na ang birûan at sugalan; gumawâ tayo, pagbutihin
natin ang gawâ, kalahatìng oras pá ang kúlang sa oras ng̃ pagkain.
¿Marami bagáng bagay ang kailang̃ang lutasín?

Lahát ay naking̃íg. Sa araw na iyón pagtatalunan ang ukol sa pagtuturò
ng̃ wikàng kastilà, kayâ’t may iláng araw nang nároroon si P. Sibyla
at si P. Irene. Batíd nang ang una, sa dahiláng siya’y Vice-Rector,
ay laban sa panukalà, at ang pang̃alawá ay kumakatig at kinakatigan
namán ng̃ _condesa_.

--¿Anó, anó?--ang tanóng na naíiníp ng̃ General.

--Hang hunghol ha maha hama he halon--anáng kalihim na tinimpî ang
isáng paghihikáb.

--¡Ipinagbabawal mulâ ng̃ayón!

--Ipagpatawad pô ninyó, aking General,--ang sabi ng̃ mataás na
kawaní--Ipahintulot po sa akin ng̃ inyóng karang̃alan na sabihing
sa alin mang bansâ sa Sangsinukob ay hindî ipinagbabawal ang mg̃a
“armas de salón”.

Ikinibít ng̃ General ang kaniyáng balikat.

--Hindî tayo nakikigaya sa alín mang bansâ sa mundó--ang matigás na
sabi ng̃ General.

Kailán ma’y nagkakatalo ang General at ang mataás na kawaní, at sukat
na ang isáng pahiwatig nitó upang ang una’y magmatigás sa kaniyáng
balak.

Humanap ng̃ ibáng daan ang mataás na kawaní.

--Ang mg̃a “armas de salón” ay sa mg̃a dagá at inahíng manók lamang
nakasásakit--ang wikà--masasabi......

--¿Na tayo’y mg̃a inahíng manók?--ang dugtóng ng̃ General na kinibít
ang balikat--at anó sa akin? Ipinakilala ko náng hindî akó gayón.

--Ng̃unì’t may isáng bagay--ang hiwatig ng̃ kalihim--may apat na
buwan lamang ng̃ayón, nang ipinagbawal ang paggamit ng̃ armas, na
pinatibayan sa mg̃a máng̃ang̃alakal na tagá ibáng bayan, na ang mg̃a
armas de salon ay may pahintulot.

Ikinunót ng̃ general ang noo.

--Datapwâ’y may kagamutan ang bagay na iyan--ani Simoun.

--¿Papaano?

--Walâng kaliwágan. Hálos lahât ng̃ “armas de salon” ay may anim na
milímetro ang lakí ng̃ punglô, tang̃ì lamang kung may ibáng lakí na
ipinagbíbilí. Pahintulutang ipagbilí ang lahát ng̃ mg̃a walâng anim
na milímetro.

Pinuri ng̃ lahát ang náisip ni Simoun, tang̃ì ang mataas na kawaníng
ibinulóng kay P. Fernandez na iyon ay hindî tuwíd, ni hindî pamamahalà.

--Ang gurô sa Tiani,--ang patuloy ng̃ kalihim samantalang binabasa
ang iláng papel--humíhing̃îng bigyán siyá ng̃ lalòng malakíng bahay
upang......

--¿Anó pang malakíng bahay, sa mayroon na siyáng sariling isáng
kamalig?--ang putol ni P. Camorra na nalimutan na ang tresillo at
lumapít sa usapan.

--Sirâ daw ang bubung̃án--ang sagót ng̃ kalihim--at sa dahiláng
bumilí siyá ng̃ mg̃a _mapa_ at _cuadro_, sa sariling gugol, ay hindî
mapabayàang ulani’t arawin......

--Ng̃unì’t walâ akóng pakialam sa mg̃a bagay na iyan--ang bulóng
ng̃ General--sa Namamahalà sa Pang̃asiwàan huming̃î, sa Pang̃ulong
Pulong lalawigan, sa Nuncio.....

--Ang masasabi ko sa inyó--ang sabi ni P. Camorra--ang _maestrillong_
iyan ay isáng _filibusterillo_ na masamâ ang loob; akalain ba ninyóng
ipinagsásabí ng̃ ereheng iyan na ang inilílibíng daw ng̃ mainam na
paglilibíng at ang hindî ay magkaisá din kung mabulók! ¡Balàng araw
ay pagkukukutusán ko iyán, eh!

At inianyông pasuntók ni P. Camorra ang kaniyáng kamáy.

--At sadyâ namán,--ang wikà ni P. Sibyla na warìng walâng kinakausap
kundî si P. Irene--na ang ibig mag-turò ay maaarìng magturò kahì’t
saang dako, sa walâng bahay: si Sócrates ay nagturò sa mg̃a
lansang̃ang bayan, si Platón ay sa mg̃a halamanan ng̃ Akademo at si
Cristo ay sa mg̃a kabundukan at karagatan.

--Marami akong karaing̃an ng̃ _maestrillong_ iyán--ang sabi ng̃
General na nakipagsulyapan kay Simoun--inaakalà kong ang lalòng
mabuti ay alisín siyá.

--¡Alisín!--ang ulit ng̃ kalihim.

Ikinalungkót ng̃ mataás na kawaní ang kapalaran ng̃ sawîng taong
iyón na humíhing̃î ng̃ abuloy at ang nákamit ay ang pagkaalís sa
katungkulan, kayâ’t tinangkâng saklolohan.

--Ang katotohanan ay--ang sabing may pang̃ang̃anib--na ang pag-aaral
ay hindî naáarugâng mabuti.....

--Nagtakdâ na akó ng̃ maraming halagá na ipamímilí ng̃ mg̃a
kailang̃an--ang sabing mataás ng̃ General, na warìng ang ibig turan
ay: ¡Gumawâ na akó ng̃ higít sa nárarapat!

--Ng̃unì’t sa dahiláng walâng bahay na sadyâ ay nang̃asisirà ang
mg̃a kasangkapang biníbilí....

--Hindî magagawâng sabáysabáy na lahát--ang biglâng putol ng̃
General--Hindî mabuti iyang paghing̃î ng̃ mg̃a gurô dito ng̃
mabubuting bahay gayóng ang mg̃a gurô sa España ay namamatáy ng̃
gutom. Kalabisán na iyang ibig pang humigít kay sa mg̃a nasa
Ináng-bayan.

--¡Filibusterismo!....

--¡Una muna sa lahát ang Inang-bayan! ¡una muna ang ating
pagkakastilà!--ang dugtóng ni Ben Zayb na ang matá’y kumíkináng
dahil sa busóg ng̃ pag-ibig sa tinubùang lupà, at námulá ng̃ kauntî
dahil sa nákitang siya’y napag-isá.

--Magmulâ ng̃ayón--ang sabi ng̃ General--ay alisín sa tungkól ang
bawà’t dumaíng.

--Kung ang munakalà ko lamang ay tatanggapín--ang pasumaláng sabi
ni don Custodio, na warìng kinákausap ang sarili.

--¿Ukol sa mg̃a bahay páaralán?

--Magaán, magágawâ at walâng gugol, na gaya ng̃ lahát ng̃ aking
munakalà, anák ng̃ mahabàng pagkamalas sa mg̃a bagaybagay at
pagkakilala sa lupaíng itó. Ang mg̃a bayan ay magkákaroon ng̃ páaralán
na hindî paggugugulan ng̃ pamahalàan.

--Batíd na ang bagay na iyan--ang pakutyâng sabi ng̃ kalihim--ipag-utos
sa mg̃a bayang itayô sa tulong ng̃ kaniláng sariling gugol.

Ang lahát ay nagtawanan.

--Hindî pô, hindî pô--ang sigáw ni Don Custodio na nang̃upinyó at
namulá--ang mg̃a bahay ay nakatayô na at nag-áantay lamang na gamitin.
Mabuti sa katawán, walâng kapintasan at maaliwalas......

Ang mg̃a prayle ay may pang̃ambáng nagting̃inan. ¿Ipalálagay kayâ ni
Don Custodio na gawíng páaralán ang mg̃a simbahan at mg̃a kombento
ó bahay-parì?

--¡Tingnán natin!--anáng General na ikinunót ang noo.

--Nápakadalî, aking General--ang tugón ni Don Custodio na umunat
at ginamit ang malakíng boses na kagamitán niyá sa mg̃a tang̃ìng
pagpupulong--ang mg̃a páaralán ay bukás lamang sa mg̃a araw na
iginágawâ at ang mg̃a sabung̃án ay sa mg̃a araw lamang ng̃ pistá....
Gawíng páaralán ang mg̃a sabung̃án kahì’t sa loob man lamang ng̃
sanglinggóng araw.

--¡Bah, bah, bah!

--¡Pumuslít na rin!

--Ng̃unì’t ¡kung anó anó ang naiisip ninyó Don Custodio!

--¡Isáng kahalákhalák na panukalà!

--¡Ang lahát ay nalulusután nitó!

--Ng̃unì’t mg̃a ginoo--ang sigáw ni D. Custodio ng̃ máding̃íg ang
gayóng mg̃a pabulalás--magpakatinô ng̃â tayo, ¿alín pa ang bahay na
lalòng agpáng kay sa sabung̃án? Malalakí, mabubuti ang pagkakayarì,
at walâ namáng kapararakan sa loob ng̃ sanglinggó. At magíng sa dako
man ng̃ maayos na ugalì tingnán, ang aking panukalà ay matatanggáp;
magiging isáng panglinis at pagsisisi sa lingguhan ng̃ sabung̃án.

--Ng̃unì’t maminsánminsán ay may sabong sa boong sanglinggó--ang
pahiwatig ni P. Camorra--at hindî dapat na yamang ang may pasabong
ay nagbabayad sa Pamahalàan ay......

--¡Oh, siyá...... sa mg̃a araw na iyan ay huwag magpaaral!

--¡Bah, bah!--anáng General--¡ang ganiyáng kakilákilabot na bagay ay
hindî mangyayari samantalang akó ang namamahalà! ¡Hindî magpapaaral
dahil sa nagsasabong! ¡Bah, bah, bah! ¡magbibitíw na muna ako ng̃
tungkól!

At ang General ay lubhâ ng̃â mandíng nasusulukasok.

--Ng̃unì’t aking General, mabuti na ang mawalâ sa iláng araw kay sa
buwanang mawalâ.

--¡Iyan ay laban sa mabuting ugalì!--ang dugtóng ni P. Irene na lalò
pa mandíng bugnót kay sa General.

--Lalòng laban sa mabuting ugalì, ang pagkakaroon ng̃ maiinam na
bahay ang sugalan at ang páaralán ay walâ...... Magpakatinô tayo mg̃a
ginoo at huwag tayong paakay sa mg̃a udyók ng̃ kalooban. Samantalang
sa paggalang sa katauhan ay ibinabawal natin ang pagtataním ng̃
apìan sa mg̃a lupàng ating nasasakop ay binábayàan namán natin ang
paghitít, ang nangyayari’y binabaka natin ang masamâng hilig at
namumulubi tayo......

--Ng̃unì’t unawàin ninyóng iyan ay nagbíbigáy sa pamahalàan ng̃ may
apat na raa’t limáng pûng libong piso na walâng anomang gawâ--ang
tugón ni P. Irene na lalò’t lalò pang kumakampí sa pamahalàan......

--Siyá, siya na, mg̃a ginoo--ang sabi ng̃ General na pinutol ang
pagtatalo--mayroon akóng balak tungkol sa bagay na iyan at iniuukol
ko ang aking pagninilay sa katalinuhang bayan. ¿Mayroon pá bang
bagay na pagpapasiyahán?

Warì’y natatakot na tiningnán ng̃ kalihim si P. Sibyla at si P. Irene.
Ang pinakamalakí’y lálabas na. Ang dalawá’y humandâ.

--Ang kahiling̃an ng̃ mg̃a nag-aaral na humihing̃îng pahintulot
upang magbukás ng̃ isáng Akademia ng̃ wikàng kastilà--ang sagót ng̃
kalihim.

Nápuna sa lahát ng̃ nasa salas ang pagkaguló, at matapos siláng
makapagting̃inan ay nápatitig sa General upang mákilala ang ipapasiya.
May anim na buwan nang ang kahiling̃an ay nag-aantáy doon ng̃ isáng
kapasiyahan at nagíng isáng warì’y _casus belli_ na tulóy ng̃ iláng
lupon. Ang General ay nakatung̃ó

Showing first 200,000 characters. Full text: gutenberg.org/ebooks/47629