Balarilang Tagalog
by Mamerto Paglinawan · Tagalog · Gutenberg #45007 · 447,128 chars · public domain (US)
The Project Gutenberg eBook of Balarilang Tagalog
This eBook is for the use of anyone anywhere in the United States and
most other parts of the world at no cost and with almost no restrictions
whatsoever. You may copy it, give it away or re-use it under the terms
of the Project Gutenberg License included with this eBook or online
at www.gutenberg.org. If you are not located in the United States,
you will have to check the laws of the country where you are located
before using this eBook.
Title: Balarilang Tagalog
Author: Mamerto Paglinawan
Release date: February 25, 2014 [eBook #45007]
Most recently updated: October 24, 2024
Language: Tagalog
Other information and formats: www.gutenberg.org/ebooks/45007
Credits: Produced by Marie Bartolo (etexts.bartolomarie@gmail.com)
from page images made available by the Internet Archive:
American Libraries
*** START OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK BALARILANG TAGALOG ***
[Paliwanag ng Tagapagsalin:
Ang tekstong ito ay nasa lumang Tagalog, na gumagamit ng titik g
na may tilde sa ibabaw (g̃), na makikita halimbawa sa mga salitang
ng̃, mg̃a, at ng̃ayón. Kung hindi maayos na nakikita ang titik g̃,
tiyaking UTF-8 ang nakasaad na file encoding sa iyong text reader.
Maaari ring kailangang palitan ang font na iyong gamit. Minumungkahi
ang mga font na Consolas at DejaVu Sans Mono. Kung hindi sapat ang
mga paglutas na ito, gamitin na lamang ang Latin-1 na bersyon ng
e-text na ito.
Maraming pagkakaiba ang mga katawagang ginamit ng may-akda doon sa
mga ginagamit sa kasalukuyan sa makabagong balarilang Filipino.
Halimbawa ay ang “pangdiwà” ng may-akda ay tumutukoy sa noun sa
Ingles, nguni’t sa makabagong balarila ang pandiwa ay verb sa Ingles.
Ang mga bahagi ng teksto na may mga pahilig na titik (italic) ay
ipinaloob sa mga _salungguhit_. Ang mga bahaging may makakapal na
titik (boldface) ay ipinaloob sa mga =simbolong panumbas=.]
BALARILANG TAGALOG
Balarilang Tagalog
SINULAT NI
MAMERTO PAGLINAWAN
_Katulong sa “Taliba” at sa iláng páhayagáng
litáw sa Maynilà._
UNANG PAGKÁLIMBÁG
MAYNILÀ.--S. P.
Limbagang Magiting ni Honorio López. Daáng Anloague,
blg. 319.--Binundok
1910
Arìng tunay ng̃ Kumathâ.--Pag-úusigin ang magpalimbág ng̃ walâ
siyáng pahintulot, at ipalálagáy na nakaw ang aklát na walâng tandâng
lihim ng̃ nagpalimbág.
Ang aklát na itó’y ipinagbibilí sa madlâng Aklatan sa Maynilà.
Nagbibilí rin ng̃ ting̃î at pakyawan sa bahay ng̃ Kumathâ, Santamesa,
blg. 467, (looban 3) Sampalok, Maynilà, K. P.
SA KATAGALUGAN
Ikáw, masayáng bayan ng̃ mg̃a TAGA-ILOG, magandáng lahì ng̃ mg̃a
BAYANI, bayan at lahìng sinilang̃an ng̃ mg̃a dakilàng Lakang-Dula
at Balagtás, ng̃ magigitíng na Rizal at Bonifacio, bayan at
lahìng may isáng wikàng sarili at katutubò, matamís at mayaman,
wikàng pinakamámahál at sinásalitâ ng̃ ang̃awang̃aw na pilipino
ó ng̃ isáng lahìng may sariling puri, dang̃ál at kabihasnán, ng̃
wikàng pinápang̃arap ko’t ináasahan na, siyáng magigíng WIKÀ NG̃
SANGKAPILIPINUHAN sa _maligayang araw ng̃ Bukas_; ikáw ng̃â, bayan
ng̃ mg̃a Taga-Ilog at lahì ng̃ mg̃a Bayani, ang siyáng tang̃ìng
pinagháhandugán nitóng muntî at abâng aklát na itó, nang paghahandóg
na magiliw sa dibdíb, malugód sa pusò at taós sa kálulwá.
=Mamerto Paglinawan=
Sampalok, Maynilà, Disiembre, 1910.
PAUNAWÀ
Sapúl nang lumunsád siná Magallanes sa mg̃a kawiliwiling baybayin
ng̃ lupàíng Sebú, ó dilì kayâ’y nang ituntóng ang kanyáng mg̃a paá
sa Kapulùáng Pilipinas na sa kanyáng kariktán ay nagkápalad tulóy
tawaging _Mutyâ ng̃ Silang̃an_, sapúl nang kanyáng mátuklás ang
lupàíng itó, na may sariling kabihasnán, may sariling pamámahalà,
may sariling pananámpalataya, wikà, ugalì, tugtugin, pananamít,
atbp., at hanggáng sa mg̃a sandalîng itó na, ang bayang Amérika, ang
bayang mábituwín at másalapî ay siyáng nagháhawak ng̃ ating buhay
at kapalaran, ng̃ ating kálulwá at pag-íisip, ng̃ ating ginhawa
at kalayàan, dito sa mg̃a dakilàng sandalîng itó na nagsusumikap
tayo ng̃ buông lakás at kumikilos ng̃ buông siglá sa ikapagtátamó
at ikapagwáwagí ng̃ ating BANÁL NA LAYON, hanggá ng̃ayón, máuulit
ko, ay walâng nag-akalà ó nang̃ahás yumarì (ipagpatawad sa akin ang
pagtátapát) ng̃ isáng wagás na Balarilàng Tagalog upáng mapagbatayán
sa tumpák na pagsasalitâ at matuwíd na pagsulat sa mayamang wikà ni
Balagtás.
Lumilipas ang mg̃a sandalî, dumaraán ang mg̃a araw, mg̃a araw at
sandalîng hindî na magbábalík na, walâ tayong maáanag-ag sa kasaysayan
ng̃ ating wikà liban sa malálabò madídilím na talatà. Hindî ko
itinátakuwíl ang kasalukuyang pagsulong ng̃ wikàng sarili, hindî
ko pinawáwalâng kabuluhán ang masigláng pagsusumikap ng̃ ating mg̃a
mánunulát at mánanagalóg sa pagpápading̃ál at pagpapálaganap ng̃ ating
kálulwá, bagkús pinakapúpuri ko at pakapúpurihin ang kaniláng mg̃a
pagpápagál at pagpapakápuyat. Ng̃unì’t gunítâín nating sumandalî,
ng̃ isáng paggúgunitâng mataós at malalim kung paano ang ng̃ayó’y
nangyayari sa ating wikà. Náritó na tayo sa kapanáhunan ng̃ _Siglo
XX_ at hanggáng sa mg̃a sandalîng itó ay walâ pa tayong mg̃a sariling
aklát na sukat pagkákilanlán ng̃ ating mayamang salitâ at matuwíd na
pagsulat. ¡Kahì’t manawarìng sa hináharáp ay mag-ibayo tayo ng̃ siglá
at huwág tumugot kailan man hanggáng hindî mápatampók sa dakilàng
luklukan ang wikà ni Lakang-Dula!
Isá sa maháhalagáng súliranín na ng̃ayó’y karapatdapat pag-úkulan
ng̃ ating pagkukurò ay ang náuukol sa súliranín ng̃ wikà. Itóng
súliranín ng̃ wikà ay makabuluhán at dakilà, pagkâ’t siyáng diwà ó
kálulwá ng̃ Bayan. Hindî káilâ sa atin na, ang may hawak ng̃ayón ng̃
Pámahalàán sa Pilipinas ay ang bayan ni Washington, at hindî rin
náliling̃id na, ang kanyáng sinásalitâ’y ang wikà ni Shakspeare.
Ang wikàng ginágamit ó pinag-áaralan sa Pilipinas gaya rin namán
ng̃ ibáng bayang mahihinà ay ang wikà ng̃ sumásakóp at hindî ng̃
sinásakóp, gayóng ang matuwíd sana at siyáng dapat sundín ay gamitin
at pag-áralan ang wikà ng̃ sinásakóp at hindî ng̃ sumásakóp. Dahilán
dito, kung kayâ ang wikàng inglés ay siyáng sa ng̃ayó’y itinuturò
sa mg̃a páaraláng bayan, sa mg̃a batàng siyáng sa kinábukasa’y
mang̃agsisilalakí, at sanhî sa ganitóng pagtuturò at pagpapálaganap
ay pinaglálaanán na tulóy ng̃ isáng nápakalakíng gugol. Alín mang
Pámahalàán ay may sariling lakás sa kanyáng mg̃a akalà, at dahilán
dito kung kayâ ang paglaganap sa isipáng pilipino ng̃ náturang salitâ
ay hindî na dapat tawaran.
Ang ganitóng mg̃a pangyayari, mg̃a pangyayaring pará sa ati’y
mahalagá, ay siyáng lagì nang pumúpukaw sa matahimik na
pagpapáhing̃aláy ng̃ aking gunitâ, siyáng tuwî na’y lumilikhâ sa aking
guníguní ng̃ mg̃a panukalà at mg̃a paraáng ikabúbuhay, ikadidilág at
ikalálaganap ng̃ayón at kailan man ng̃ matamís at mayamang wikà ni
Risál. Itó ang sa aki’y nag-udyók, itó ang nagpasulák sa malamíg na
tubig ng̃ aking pusò at iyán ang pumukaw sa mapayapàng pagkakágulayláy
ng̃ aking pag-íisip, at dahilán dito’y siyá ang aking kalasag sa
pakikipágtunggalî, siyá ang aking baluti sa pang̃áng̃ahás ko ng̃
pagyarì nitóng BALARILANG TAGALOG na dapat panundán sa pagsulat at
pagsasalitâ ng̃ sariling wikà.
Hindî lamang ang matuling paglaganap ng̃ wikàng inglés ang nagbunsód
sa akin sa pagyarì ng̃ aklát na itó. Mayroón pa: ang pagkakáibáibáng
ayos ng̃ panunulat na ng̃ayó’y ginagawâ ng̃ ating mg̃a mánunulát
at mánanagalóg, pagkakáibáibáng ang isá’t isá’y nagkakálabáglabág
at ang bawà’t isá’y may kaníkaniyáng tuntuning sinúsunód sa sarili
na siyáng sanhî ng̃ malimit na kamalìán, ng̃unì’t kamalìáng hindî
máipalagáy na ganitó dahil sa kasalatán ng̃ mg̃a pátakaráng dapat
taluntunín. Sa pagnanasà ko ng̃âng maparam ang ganitóng mg̃a ulap
na nakatátabing sa maningníng na liwanag ng̃ ating panunulat, ay
pinaginutan ko ng̃âng sulatin ang aklát na itó na siyáng magigíng
ilaw at tungkód sa pagtahak sa landasing madilím at madulás ng̃
ating pagsulat. Sa ganáng pagkukurò ko, ang isáng malakíng balakíd
na nakapípinsalà sa pagkásulong at paglaganap ng̃ ating wikà ay ang
kasalatán ng̃ isáng Balarilà ó Gramátikáng sukat alituntunín ng̃
mg̃a nang̃agsísisulat.
Ang pagkakásalung̃atan sa pagsulat ay nabábatay sa pagkakábukódbukód
ng̃ mg̃a mánunulát at mánanagalóg. Sa kasalukuyan, ang mg̃a itó’y
nabábahagi sa dalawáng malakíng pangkát: isá’y ang tinátawag na
_makalumà_ at pinamámagatáng _makabago_ ang ikalawá. Ang mg̃a
makalumà’y sumúsunód sa mg̃a tuntuning lumà ó dati ng̃ pagsulat na
siyáng sa ganáng pagkukurò nilá ay tumpák; at ang mg̃a makabago’y
sumúsunód namán sa mg̃a pátakaráng bagong likhâ ng̃ pag-íisip ó
bagong paraán ng̃ pagsulat ng̃ ating wikà. Ang pagtutunggalìáng
itó ay lubhâng mahigpít: isá’t isá’y may sariling ayos ó paraáng
pinanánangnán sa pagyarì ng̃ gayóng hugis ó anyô at sa pagsunód sa
gayó’t ganitóng pagsulat. Akó, palibhasà’y námulat sa mg̃a hulíng
kapanáhunang itó, maibigín sa mg̃a bagong likhâín ng̃ pag-íisip at
sapagkâ’t ináakalà kong tumpák ang mg̃a tuntuning sinúsunód ng̃ mg̃a
makabago, kayâ’t ang nápita kong sundín ay ang mg̃a kaparaanáng
nátuklás at sinúsunód ng̃ayón ng̃ ating maraming mánunulát at
mánanagalóg sa likód ng̃ isáng mataós at mahabàng pagsusurì na
aking ginawâ ukol sa bagay na itó.
Isá pa rin sa lalòng makákabuluháng bagay na sa aki’y umakit na
sulatin ng̃â ang aklát na itó ay ang pagdami ng̃ mg̃a páhayagán, ang
pagdagsâ ng̃ mg̃a nobela at ang pagsísimulâ sa paglabâs ng̃ mg̃a
aklát na náuukol sa karunung̃an na, paraparang nasusulat sa Wikàng
Tagalog. Ang lahát ng̃ itó ay naglálarawan ng̃ maníning̃as na sulô
upáng tumangláw at magbigáy liwanag sa mg̃a gunitâng dahóp, sa mg̃a
gunitâng hindî nakámasíd ng̃ maningníng na liwanag ng̃ karunung̃an
dahil sa kákapusán ng̃ pisìng sukat makáabót sa matayog na luklukan
ng̃ pag-áaral. Ng̃unì’t kinakailang̃an namán na, ang mg̃a páhayagáng
iyán, mg̃a nobela at mg̃a aklát karunung̃an ay magkaisá sa matwíd na
landasin ng̃ pagsulat, at upáng maganáp itó’y kailang̃ang másalig sa
mg̃a tuntuning náilagdâ sa Balarilà ó Gramátiká upáng ang pagbábalità,
pagsásalaysáy ó pagpapaliwanag ay mápawastô ó mápatumpák.
Sumandalîng pagbalikán sa ating mg̃a gunitâ yaóng tumutukoy
sa mahalagá at mádakilàng súliranín ng̃ isáng wikà. Sa _El
Filibusterismo_ ni Rizal, itóng bantóg na aklát sa Europa ma’t
Amérika ay nagsaád ng̃ isáng mahalagá at dakilàng aral, na: ANG WIKÀ
AY SIYÁNG PAG-ÍISIP Ó KÁLULUWÁ NG̃ BAYAN. Dito’y mápipigâ natin ang
isáng masaganà at makabuluháng katás, isáng masaráp at malinamnám
na lasa na dapat sundín, pagyamanin at ipagtanggól. Tinutukoy ko
ang Wikàng Tagalog, ang wikàng mahál sa ating mg̃a pusò, hiyás ng̃
ating lahì, sagisag ng̃ ating ugalì at larawan ng̃ ating kabihasnán,
na, sang-ayon sa pantás na aral ng̃ ating _Bayani ng̃ Kalayàan_
ay kinakailang̃ang mahalín, pagyamanin at ipagtanggól sa mg̃a
nang̃ag-áakalàng uminís ng̃ kanyáng hining̃á, sa mg̃a nang̃agnánasàng
sumugpô ng̃ kanyáng kasiglahán at sa mg̃a nang̃agnánais na pumatáy
sa kanyáng dakilàng diwà at sa kanyáng maningníng na urì.
Atin ng̃âng mahalín, pagyamanin at ipagtanggól ang katutubòng wikà na
ginamit niná Lakang-Dula, Pilapil, Balagtás, Rizal, Mabini, Plaridel,
atbp. at ng̃ wikàng ng̃ayó’y ginágamit ng̃ buông Katagalugan magíng
sa pag-ibig, sa pananámpalataya, sa pag-awit, sa pakikípanayám, sa
pagpúpulong, sa pakikípaglarô, sa pagtulog, sa paglíliwalíw, at sa
lahát na ng̃ mg̃a kilos ng̃ katawán, galáw ng̃ bisig, mithî ng̃
pusò, pang̃arap ng̃ diwà, adhikâ ng̃ damdamin, udyók ng̃ kalooban,
tibók ng̃ dibdíb, likhâ ng̃ pag-íisip at ibá’t ibá pa, sukdáng
ang magiliw na pagmámahál at masigláng pagtatanggól na itó ay
pagkaramayan ng̃ maraming paghihirap, pagkagugulan ng̃ ating mg̃a
bisig at pagkáhandugán ng̃ ating mg̃a buhay, huwág lamang makapanaíg
ang mg̃a nang̃ag-áakalàng uminís ó pumatáy sa káluluwá at buhay ng̃
isáng wikàng ginágamit ng̃ ang̃awang̃aw na tao at ng̃ isáng lahìng
may sariling dang̃ál at may sariling kabihasnán.
Bayàáng ang isáng wikà ng̃ bayan ay mápasailalim ng̃ isáng kapuwà
wikà, bayàáng ang wikàng yaó’y malanság at magkadurogdurog, itakwíl sa
gunitâ’t alaala, ay katumbás ng̃ pagpapabayà na yurakan ang kanyáng
watawat, na sakmalín ang kanyáng buhay, na durugin ang kanyáng
káluluwá, na lansagín ang kanyáng lahì. Walâ nang katotohanang gaya
nitó, palibhasà ang wikà ay anino ng̃ ugalì ng̃ isáng bayan, larawan
ng̃ kanyáng mg̃a kilos at hilig, sagisag ng̃ kanyáng angkán, banaág
ng̃ kanyáng kabihasnán at bakás ng̃ isáng mataós na pag-ibig at
pagmámahál sa bayang kinágisnán. Sino mang nagmámahál sa isáng wikà
ay nagmámahál din sa kanyáng bayan at sa kanyáng lahì. Sino mang
tumátakuwíl sa wikàng sarili ay tumátakuwíl din sa bayang kinágisnán
at sa lahìng nagbibigáy ng̃ kanyáng dang̃ál at kabuhayan.
Iláng pagkukuròng maháhalagá ang akin namáng tutukuyin ng̃ayón ukol
sa mg̃a wikà sa Pilipinas at ang káhalagaháng tagláy ng̃ Wikàng
Tagalog. Tatlóng wikà lamang ang pinakámalaganap sa kasalukuyan:
isá’y ang _bisayà_, na sinásalitâ sa dakong Timog ng̃ Kapulùán,
_tagalog_ ang ikalawá na sinásalitâ sa gitnâ at ibabâ ng̃ Lusóng
at _ilokano_ ang ikatló na sinásalitâ namán sa dakong Hilagà ng̃
Pilipinas. Kung isásalig sa dami ng̃ mg̃a táong gumágamit, ang wikàng
bisayà’y siyáng pang̃ulo sa lahát, sang-ayon sa talâng nábasa ko.
Ng̃unì, kung úurìin sa kagandahan ng̃ isá’t isá, sa katamisán, sa
kayamanan, sa karamihan ng̃ mg̃a páhayagán, sa kasaganàan ng̃ mg̃a
aklát at mg̃a dulâ, ang Wikàng Tagalog ay siyáng pang̃ulo at siyáng
may mataás na urì sa lahát, lalòng lalò na kung isaságunitâ ang
masisigláng kilos sa hulíng kapanáhunang itó na walâng tigil ng̃
pagpápalimbág ng̃ mg̃a aklát, ng̃ pagpápalabás ng̃ mg̃a páhayagán at
ng̃ pagpápatanghál ng̃ mg̃a dulâ. Alinsunod sa mg̃a pangyayaring itó,
ay labis ang aking pag-asa na, ang araw ay dárating na mátutupád ang
aking pang̃arap na, ang wikà sa haharapín ng̃ Kapilipinuhan ay ang
wikà ng̃ mg̃a Taga-Ilog, ang wikàng matamís ng̃ mg̃a Lakang-Dula,
ng̃ mg̃a Balagtás, ng̃ mg̃a Risál, ng̃ mg̃a Mabini, atbp.
Bábanggitín ko rito ang mg̃a aklát na aking pinagsaligán sa pagnanasà
kong makayarì ng̃ isáng Gramátikáng buô at wagás na wagás na tagalog.
Sinanggunìán ko ang _Diccionario_ ni San Lucar, pinag-aralan ko ang
mg̃a _Gramática Hispano-Tagala_ niná Fr. Minguella at Campomanes,
sinurì ko ang maháhalagáng lathalà ni Rizal ukol sa bagong pagsulat
ng̃ tagalog na nápalathalà sa _La Solidaridad_, nilitis ko ang
makákabuluháng lathalà ni G. Eusebio Daluz, inisáisá ko ang maháhalagá
ring lathalà ng̃ katotong Sofronio G. Calderón, at mataós kong sinurì
at pinag-aralan ang ibá’t ibáng pagkukurò at sarìsarìng palagáy
ng̃ mg̃a litáw na mánunulát at mánanagalóg, gayón ang mg̃a aklát
sa sariling wikà na akdâ ng̃ ating magigitíng na kababayan. Bawà’t
salitâ, bawà’t palagáy at bawà’t tuntuning sinipì ko ó hinaláw kayâ
sa mg̃a náturang aklát at lathalà ay malabis kong pinasásalamatan
sa bawà’t isá at sa lahát.
Ng̃ayó’y magsásalaysáy akó ng̃ iláng haláw na pagkukurò ukol sa aklát
na itó. Itóng BALARILANG TAGALOG ay may apat na pang̃ulong bahagi:
_Pagbigkás_ (ó Prosodia); _Pagkilala_ (ó Analogía); _Paglalakip_
(ó Sintaxis) at _Pagsulat_ (ó Ortografía). Hindî ko na íisáisahín
ang bawà’t bahagi upáng ipaliwanag ang káhalagahán ng̃ isá’t isá,
sapagkâ’t itó’y hindî nátutungkól sa akin kundî sa mg̃a babasa
at mag-áaral. Tang̃ìng bábanggitín ko rito ay ang náuukol sa
pagkakásalaysáy. Pinagpumilitan ko, hanggá’t maáarì, na ang bawà’t
tuntunin ay máihanáy na maliwanag, ang mg̃a salitâ’y magíng wagás
na tagalog at málagyán ng̃ mabábabaw at maháhalagáng halimbawà na
angkóp na angkóp sa mg̃a panuto (ó regla) upáng mawatasang maigi
ng̃ babasa at madalîng mátutuhan ng̃ bayan.
Pagkátapos máilahád ang mg̃a abâ kong pagkukurò, pagkátapos máisulit
ang mg̃a tibók ng̃ aking sariling damdamin ay walâ akóng másasabi at
máipagtatapát kundî _akó’y tao_. Sinabi ko ang ganitó, upáng ipakilala
na ang tao’y nagkákamalî, at sapagkâ’t akó’y ganitó ay hindî malayòng
magkámalî rin sa aking mg̃a ginawâ. Ináasahan ko, ng̃ayón pa, na
akó’y magkaroón ng̃ mg̃a malî sa pagyarì ng̃ aklát na itó, gaya rin
namán ng̃ pag-asang mábubulíd sa hukay ang isáng táong lumálakad sa
poók na ganitó sa mg̃a gabíng kadilimán. Dahil sa paníniwalàng itó
ay malugód kong tinátawagan ang mg̃a mánunulát at mánanagalóg at
ang madlâng mahiligín sa sariling wikà na mangyaring pansinín ang
aking mg̃a kamalìán na kaniláng mápupuná sa aklát na itó. Sino mang
pumansín ng̃ aking mg̃a malî, sino man ang magpalagáy ó magmungkahì
kayâ na ang gayó’t ganitóng tuntunin ay hindî tumpák, sino man ang
magdagdág ng̃ anó mang palagáy ó anó mang paghahakà, kailan ma’t ang
mg̃a itó’y náuukol sa ikawáwastô ng̃ mg̃a tuntunin at ikasúsulong
ng̃ ating wikà ay malabis kong pasásalamatan, ng̃ isáng pasásalamat
na taós sa pusò. Sa ganitóng kaparaaná’y naníniwalà akóng lílinis
ó húhusay ang mg̃a pátakaráng sinúsunód sa ating pagsasalitâ at
pagsulat, at sa haharapí’y magkakároón tayo ng̃ isáng wagás, buô at
tumpák na Balarilàng Tagalog na siyáng haligi ng̃ ating pagsulat at
ng̃ ating wikà.
Sa wakás ay tanggapín ninyó, mg̃a kababayang mahíhiligín sa Wikàng
Tagalog, ang isáng muntîng aklát na itó na nilikhâ ng̃ pahát kong
isip at ng̃ muntî kong lakás sa likód ng̃ masigláng pagsusumikap, ng̃
masaganàng pagál at maraming pagtitiyagâ sa sariling katawán, udyók
lamang na magkaroón tayo ng̃ isáng aklát na mapagbábatayán sa ating
pagsasalitâ at sa ating pagsulat. Ang pusò ko’y malúlunod sa katuwâan
kung ang pagkakálabás ng̃ aklát na itó ay makátulong sa pagpápadilág
at pagpapálaganap ng̃ ating wikà. Ang damdamin ko’y mabúbusóg sa galák
kung ang aklát na itó’y pag-áralan natin, upáng máipakilala minsan
pa ang ating wagás na pag-ibig at magiliw na pagmámahál sa sariling
arì, sa sariling diwà at sa sariling káluluwá ng̃ ating iníibig
na bayan. At káhulíhuliha’y isáng mataós na dalang̃in, dalang̃ing
nagbuhat sa pusò, na, maano nawàng sa hináharáp ay magíng wikà ng̃
Sangkapilipinuhan ang wikàng matamís ng̃ mg̃a Taga-Ilog, ang wikàng
mayaman ng̃ mg̃a Lakang-Dula, ng̃ mg̃a Balagtás, ng̃ mg̃a Risál,
ng̃ mg̃a Mabini, at ibá pa!
=Mamerto Paglinawan.=
TUNTUNIN
KABANATA TUDLÍNG
Paunawà 7
Simulâ 17
UNANG BAHAGI
Pagbigkás ó Prosodia
I.--Ang Pagbigkás at ang kaniyáng sakláw 19
II.--Abakadáng tagalog 20
III.--Pagbigkás ng̃ mg̃a ting̃ig (ó vocal) 21
IV.--Pagbigkás ng̃ mg̃a pangtinig (ó consonante) 23
V.--Tungkól sa mg̃a pantíg (ó sílaba) 26
VI.--Hinggíl sa mg̃a diptongo 27
VII.--Sa mg̃a pang̃ung̃usap ó salitâ 29
VIII.--Ukol sa diín (ó acento prosódico) 30
IX.--Tungkól sa paglilihim (ó sinalefa) 35
X.--Hinggíl sa mg̃a pang-anib (ó ligazón) 36
IKALAWÁNG BAHAGI
Pagkilala ó Analogía
I.--Ang Pagkilala at ang kaniyáng sakláw 39
II.--Salitâng Pang-akbáy (ó Artículo) 43
Pang-akbáy sa mg̃a ng̃alan ng̃ tao 44
Pang-akbáy sa mg̃a ng̃alan ng̃ bagay 47
III.--Salitâng Pangdiwà (ó Sustantivo) 50
Ukol sa iláng bahagi ng̃ pangdiwà 53
Pangdiwàng pangwatas (ó verbal) 56
Pangdiwàng malimit (ó frecuentativo) 57
Pangdiwàng karamihan (ó colectivo) 58
IV.--Salitâng Pangturing (ó Adjetivo) 59
Ukol sa bilang na dalawá ó marami 63
Sa mg̃a salitâng pangtulad (ó comparativo) 65
Sa mg̃a salitâng pangtaás (ó superlativo) 68
Sa mg̃a salitâng panglakí (ó aumentativo) 69
Sa mg̃a salitâng pangliít (ó diminutivo) 70
Sa ibá pang bahagi ng̃ salitâng pangturing 71
V.--Salitâng Pangtayô (ó Pronombre) 72
Pangtayô sa ng̃alan ng̃ tao (ó personal) 73
Pangtayô sa pagtuturò (ó demostrativo) 79
Pangtayô sa pag-áarì (ó posesivo) 81
Pangtayô sa pagtatanóng (ó interrogativo) 83
Pangtayô sa pagbabalak (ó indeterminado) 85
Sa mg̃a anyông isinásama sa mg̃a pangtayô 85
VI.--Salitâng Pangwatas (ó Verbo) 86
Sa mg̃a pang̃ulong bahagi ng̃ mg̃a anyô 89
VII.--Ukol sa pagbabaybáy (ó conjugación) 93
Sa mg̃a ayos ng̃ pangwatas 93
Sa mg̃a panahón ng̃ pangwatas 94
Sa mg̃a bilang at sa mg̃a katawán 97
VIII.--Ang pangbalak na anyông “um” 98
Mg̃a tuntunin sa pagbabaybáy 99
Kágamitán ng̃ anyông “um” 103
IX.--Ang pangbalak na anyông “mag” 106
Mg̃a panuto sa pagbabaybáy 106
Kágamitán ng̃ anyông “mag” 108
X.--Ang pangtiyák na anyông “in” 113
Hugis ng̃ “in” at ang kanyáng mg̃a tuntunin sa
pagbabaybáy 115
Kágamitán ng̃ anyông “in” 119
XI.--Ang pangtiyák na anyông “i” 124
Mg̃a pátakarán sa pagbabaybáy 124
Kágamitán ng̃ anyông “i” 127
XII.--Ang pangtiyák na anyông “an” 129
Mg̃a panuto sa pagbabaybáy 131
Kágamitán ng̃ anyông “an” 133
XIII.--Pangtiyák ng̃ anyông “um” 135
XIV.--Pangtiyák ng̃ anyông “mag” 137
XV.--Ang pangbalak na anyông “mang” 143
Mg̃a tuntunin sa pagbabaybáy 144
Pangtiyák ng̃ anyông “mang” 145
Kágamitán nitóng anyông “mang” 148
XVI.--Ang pangbalak na anyông “ma” 151
Mg̃a pátakarán sa pagbabaybáy 151
Pangtiyák ng̃ anyông “ma” 152
Kágamitán nitóng anyông “ma” 154
XVII.--Pagbabaybáy sa mg̃a anyông pangbalak 156
Huwaran ng̃ unang pagbabaybáy 157
Huwaran ng̃ ikalawáng pagbabaybáy 162
Huwaran ng̃ ikatlóng pagbabaybáy 164
Huwaran ng̃ ikapat na pagbabaybáy 166
XVIII.--Pagbabaybáy sa mg̃a anyông pangtiyák 168
Huwaran sa unang pangtiyák ng̃ “um” 169
Huwaran sa ikalawáng pangtiyák ng̃ “um” 171
Huwaran sa ikatlóng pangtiyák ng̃ “um” 173
Huwaran sa unang pangtiyák ng̃ “mag” 175
Huwaran sa ikalawáng pangtiyák ng̃ “mag” 177
Huwaran sa ikatlóng pangtiyák ng̃ “mag” 179
Huwaran sa unang pangtiyák ng̃ “mang” 181
Huwaran sa ikalawáng pangtiyák ng̃ “mang” 183
Huwaran sa ikatlóng pangtiyák ng̃ “mang” 185
Huwaran sa unang pangtiyák ng̃ “ma” 187
Huwaran sa ikalawáng pangtiyák ng̃ “ma” 189
XIX.--Sa mg̃a pangtulong na anyô ng̃ pangwatas 191
XX.--Ukol sa anyông “maká” 193
Ang kanyáng pangtiyák 195
Kágamitán ng̃ náturang anyô 197
XXI.--Hinggíl sa anyông “magpa” 200
Ang kanyáng pangtiyák 201
Kágamitán ng̃ násabing anyô 203
XXII.--Tungkól sa anyông “pa” 206
Ang kanyáng pangtiyák 207
Kágamitán ng̃ anyông nábanggít 209
XXIII.--Ukol sa anyông “magpaka” 211
Ang kanyáng pangtiyák 212
Kágamitán ng̃ náturang anyô 215
XXIV.--Hinggíl sa anyông “makí” 217
Ang kanyáng pangtiyák 218
Kágamitán ng̃ násabing anyô 219
XXV.--Tungkól sa anyông “magká” 221
Ang kanyáng pangtiyák 222
Kágamitán ng̃ anyông nábanggít 223
XXVI.--Ukol sa anyông “magíng” 224
XXVII.--Hinggíl sa anyông “magsí” 227
XXVIII.--Tungkól sa anyông “magpatí” 229
XXIX.--Ukol sa anyông “manghí” 231
XXX.--Hinggíl sa anyông “magkáng” 234
XXXI.--Tungkól sa anyông “magsa” 236
XXXII.--Salitâng Pangbago (ó Adverbio) 238
Sa ibá’t ibáng bahagi ng̃ pangbago 240
XXXIII.--Salitâng Pang-ukol (ó Preposición) 242
XXXIV.--Salitâng Pangbigkís (ó Conjunción) 245
Pangbigkís sa pag-íisá 245
Pangbigkís sa paghihiwaláy 248
Pangbigkís sa pagsubalì 249
Ukol sa ibáng pangbigkís 250
XXXV.--Salitâng Pangdamdám (ó Interjección) 252
XXXVI.--Ukol sa Pagbabawas (ó Síncopa) 254
XXXVII.--Hinggíl sa Pangdulo (ó Desinencia) 256
IKATLÓNG BAHAGI
Paglalakip ó Sintaxis
I.--Ang Paglalakip at ang kaniyáng sakláw 258
II.--Ukol sa pagkakaayon (ó concordancia) 259
III.--Hinggíl sa paghaharì (ó régimen) 261
IV.--Tungkól sa pagbubuô (ó construcción) 266
V.--Ukol sa mg̃a kaisipán (ó oración) 269
VI.--Sa mg̃a kaisipáng dalisay (ó simple) 272
VII.--Sa mg̃a kaisipáng mayhalò (ó compuesta) 274
VIII.--Paglalakip na likhâ (ó Sintaxis figurada) 275
IX.--Mg̃a kamalìán ng̃ salitâ (ó vicios de dicción) 278
IKAAPAT NA BAHAGI
Pagsulat ó Ortografía
I.--Ang Pagsulat at ang kanyáng sakláw 282
II.--Hinggíl sa malalakíng titik 283
III.--Paggamit ng̃ iláng titik ayon sa kanyáng tunóg 285
Hinggíl sa _E_ at _I_ 285
Hinggíl sa _O_ at _U_ 286
Hinggíl sa _B_ at _P_ 288
Hinggíl sa _K_ at _G_ 289
Hinggíl sa _D_ at _T_ 291
Hinggíl sa _I_ at _Y_ 292
Hinggíl sa _U_ at _W_ 293
IV.--Tungkól sa kudlít (ó acento ortográfico) 294
V.--Mg̃a tuntunin sa pagkukudlít 295
VI.--Sa mg̃a pang̃ulong tandâ ng̃ pagsulat 301
Ang pangtigil (ó coma) 302
Ang tuldók at pangtigil (ó punto y coma) 303
Ang dalawáng tuldók (ó dos puntos) 305
Ang tuldók (ó punto final) 306
Ang pangsugpông tuldók (ó puntos suspensivos) 306
Ang pangtanóng (ó interrogación) 307
Ang pangtaká (ó admiración) 308
VII.--Sa mg̃a pangtulong na tandâ ng̃ pagsulat 309
VIII.--Ang panghatì at ang paraán ng̃ pagkakabahábahagi
ng̃ mg̃a pantíg 311
IX.--Ukol sa pagsulat ng̃ iláng salitâ 313
X.--Tungkól sa mg̃a salitâng hirám 317
XI.--Kung paano ang pagpapalít sa Wikàng Tagalog ng̃
mg̃a titik na walâ sa kanyá 319
Ukol sa c 320
Hinggíl sa ch 320
Tungkól sa f 320
Ukol sa j 321
Hinggíl sa ll 321
Tungkól sa ñ 321
Ukol sa q 321
Hinggíl sa rr 321
Tungkól sa v 322
Ukol sa x 322
Hinggíl sa z 322
XII.--Mg̃a salitâng daglî na malimit gamitin sa Wikàng
Tagalog 322
Balarilang Tagalog.
Simulâ.
GURÒ. ¿Anó ang tinátawag na _wikà_ ó _salitâ_?
NAG-AARAL. Tinátawag na _wikà_ ó _salitâ_, ang kabuùan ng̃ mg̃a
pang̃ung̃usap at ang mg̃a paraán ng̃ pagsasalitâ sa bawà’t bayan ó
bansá.
G. Kung gayón, ¿anó ang tinátawag na Wikàng Tagalog?
N. Tinátawag na Wikàng Tagalog[1] ang wikàng ginágamit ng̃ Katagalugan
ó kayâ’y ng̃ mg̃a táong tubò sa gitnâ at ibabâ ng̃ Lusóng[2].
G. ¿Anó ang _Balarilà_ (ó Gramática) ng̃ isáng wikà?
N. Balarilà (ó Gramática) ng̃ isáng wikà ay ang katípunan ng̃ mg̃a
panuto (ó arte) hinggíl sa mahusay niyáng pagsasalitâ at ng̃ tumpák
na pagsulat.
G. Kung gayón, ¿anó ang _Balarilàng Tagalog_?
N. Balarilàng Tagalog ay ang tumpák na pagsasalitâ at tugmâng pagsulat
sa wikàng tagalog.
G. ¿Sa ilán nabábahagi ang Balarilà?
N. Sa apat: _Pagkilala_ (ó Analogía), _Paglalakip_ (ó Sintaxis),
_Pagbigkás_ (ó Prosodia) at _Pagsulat_ (ó Ortografía).
G. ¿Anó ang tinátawag na _Pagkilala_ (ó Analogía)?
N. Ang panig ng̃ Balarilà na nagtuturò at nagpapakilala ng̃
káhalagahán at tungkulin ng̃ mg̃a pang̃ung̃usap.
G. ¿Anó ang _Paglalakip_ (ó Sintaxis)?
N. Ang bahagi ng̃ Balarilà na nagtuturò ng̃ mg̃a kaparaanán ukol sa
pagbubuô ó paglalakiplakip ng̃ mg̃a salitâ.
G. ¿Anó namán ang _Pagbigkás_ (ó Prosodia)?
N. Ang panig ng̃ Balarilà na nagtuturò ng̃ mg̃a paraán hinggíl sa
tuwíd na pagbigkás.
G. ¿At ang _Pagsulat_ (ó Ortografía)?
N. Ang bahagi ng̃ Balarilà na nagtuturò ng̃ angkóp na paggamit sa
mg̃a titik at ibá pang mg̃a tandâ na gamit sa pagsulat.
TALABABÂAN
[1] Hindî ko pa máitawag sa matamís at mayamang wikà natin ang
pamagát na WIKÀNG PILIPINO na siyá ko sanang nais, sapagkâ’t kung
tunay mang ang wikàng itó ni Balagtás ay siyáng kinagigiliwan ng̃
maraming pilipino, malaganap at may mataás na urì kay sa ibá, ay tunay
rin namáng hanggá ng̃ayón ay lubhâng marami pa rin ang dî gumágamit
sa kanyá, lalòng lalò na ng̃ mg̃a tagá Bisayà, Iloko, Mindanáw,
Kapangpang̃an, Panggasinán, at ibá pa. At sakâ na natin iangkóp ang
náturang pamagát, sakalìng ang pinapanukalang paglalakiplakip ng̃
ibá’t ibáng wikà na ng̃ayó’y ginágamit sa Pilipinas ay maganáp sa
ibáng araw.
[2] Ang mg̃a bayang nagsasalitâ ng̃ wagás na Wikàng Tagalog ay Bagong
Esiha, Bulakán, Risál, Bataan, Maynilà, Kabite, Laguna, Tayabas,
Batang̃an at Mindoro. May mang̃ilánng̃ilán ding nang̃ung̃usap sa
bayang Sambales, Tarlák, at ibá pang kanugnóg nitóng Lusóng.
UNANG BAHAGI
Pagbigkás ó Prosodia[3]
I KABANATA
Ang Pagbigkás at ang kaniyáng sakláw
GURÒ. ¿Anó ang kátuturán ng̃ _Pagbigkás_ (ó Prosodia)?
NAG-AARAL. Ang Pagbigkás ay isáng bahagi ng̃ Balarilà na nagtatatág
ng̃ mg̃a panuto sa ikatutuwíd ng̃ pagbibigkás (ó pronunciación)
at pagdidiín (ó acentuación) ng̃ mg̃a titik (ó letra), pantíg (ó
sílaba), pang̃ung̃usap at kaisipán.
G. ¿Anó ang tinátawag na _tinig_ (ó voz)?
N. Tinátawag na _tinig_ ang tunóg na nilílikhâ ng̃ hang̃ing itinapon
ng̃ bagà pagkálabás sa gulunggulung̃án.
G. ¿Anó ang pinamámagatáng _titik_?
N. Ang muntîng bahagi ng̃ tinig pag binigkás ang isáng tunóg na
maiklî at malinaw.
TALABABÂAN
[3] Minárapat kong iuná ang bahaging itó ng̃ BALARILA, sapagkâ’t
lubhâng kailang̃ang mabatíd muna natin ang náuukol sa Abakadá,
bago tayo tumung̃o sa pagkilala ng̃ halagá at tungkulin ng̃ mg̃a
pang̃ung̃usap, sa paglalakiplakip nitó, at pagkátapos ang nahihinggíl
namán sa tumpák na pagsulat.
II KABANATA
Abakadáng tagalog[4]
GURÒ. ¿Anó ang tinátawag na abakadáng tagalog?
NAG-AARAL. Tinátawag na abakadáng tagalog ang kabuùan ng̃ mg̃a titik
na ginágamit sa sariling wikà.
G. ¿Iláng titik mayroón ang ating abakadá?
N. May dalawangpû lamang lahát, at itóng mg̃a sumúsunód:
a, b, k, d, e, g, g̃, h, i, l,
m, n, o, p, r, s, t, u, w, y.
G. ¿Paano kung bigkasín ang bawà’t isá?
N. Ang pagbigkás ng̃ bawà’t isá ay ganitó:
a, ba, ka, da, e, ga, ng̃a, ha, i, la,
ma, na, o, pa, ra, sa, ta, u, wa, ya.
G. Ang mg̃a titik, ¿sa anó nabábahagi?
N. Nabábahagi ang mg̃a titik sa tinátawag na _ting̃ig_ (ó vocal) at
_pangtinig_ (ó consonante).
G. ¿Anó ang tinátawag na _ting̃ig_ (ó vocal)?
N. Tinátawag na ting̃ig (ó vocal) ang titik na maáarìng bigkasín sa
kaniyáng sarili lamang at bumubuô ng̃ isáng pantíg (ó sílaba).
G. ¿May ilán ang ting̃ig sa tagalog?
N. Limá: _a_, _e_, _i_, _o_, _u_.
G. ¿Anó namán ang tinátawag na _pangtinig_?
N. Tinátawag namáng pangtinig ang titik na dî máibibigkás sa kanyáng
sarili, at itó’y nang̃áng̃ailang̃an ng̃ tulong ng̃ isáng ting̃ig (ó
vocal).
G. ¿May ilán namán ang pangtinig sa ating wikà?
N. Labinglimá: _b_, _k_, _d_, _g_, _g̃_, _h_, _l_, _m_, _n_, _p_,
_r_, _s_, _t_, _w_, _y_.
TALABABÂAN
[4] Pinamagatáng _abakadá_ sa tagalog ang tinátawag na _alfabeto_ ó
_abecedario_ sa kastilà, sang-ayon sa kapasiyahán ng̃ “Samahán ng̃
mg̃a Mánanagalóg,” sapagkâ’t ang pinanggaling̃an at pinagbatayán ng̃
tinurang salitâ ay ang apat na pang̃unang titik sa tagalog na _a_,
_b_, _k_, _d_, na kung bibigkasín ay _a_, _ba_, _ka_, _dá_.
III KABANATA
Pagbigkás ng̃ mg̃a ting̃ig (ó vocal)
GURÒ. ¿Paano ang pagbigkás ng̃ _a_ sa wikàng tagalog?
NAG-AARAL. Ang pagbigkás ng̃ _a_ sa ating wikà ay kawangkîng kawangkî
ng̃ pagbigkás sa wikàng kastilà, liban lamang kung nagtatagláy ng̃
mg̃a kudlít na mariín (ó agudo) at banayad (ó grave), palibhasà ang
tunóg ng̃ mg̃a kudlít na itó’y lubhâng kaibá sa tunóg ng̃ kudlít
ng̃ salitâng kastilà.
G. ¿Paano namán ang pagbigkás sa _e_?
N. Ang pagbigkás sa _e_ ay katulad din ng̃ sa kastilà, liban kung
may tagláy na kudlít paris nang sinabi sa _a_.
G. Ang _i_, ¿paano namán ang pagbigkás?
N. Ang _i_, sa una at kalagitnâan ng̃ pang̃ung̃usap ay walâng iniwan
sa kastilà. Kung nasa sa hulíng pantíg (ó sílaba) ang tunóg ay
bumubukás ng̃ kauntî, at may bahagyâng pagkakahawig sa mg̃a salitâng
inglés na _sorry_, _carry_, atbp., na ang tinurang tunóg ay isáng
pagduduób ng̃ _e_ at _i_.[5]
Halimbawà ang salitâng _lalaki_: ang _i_ dito ay dî ganitó binibigkás,
kundî _ie_ ó ang pagduduób ng̃ mg̃a tunóg ng̃ _i_ at _e_.
G. ¿Paano ang pagbigkás sa _o_?
N. Sa gitnâ ng̃ pang̃ung̃usap ay paris din sa kastilà ng̃unì’t sa
katapusán ang kanyáng tunóg ay nagigíng katumbás ng̃ _ou_.
G. At ang _u_, ¿paano kung bigkasín?
N. Ang pagbigkás sa _u_ ay katulad din ng̃ sa kastilà kailan ma’t
na sa gitnâ ng̃ pang̃ung̃usap.
G. ¿Ang _o_ at _u_ ay magkawang̃ís bagá?
N. Hindî pò, sapagkâ’t ang isá’t isá ay may sariling tunóg at may
sariling kágamitán.
G. Kung may sariling tunóg ang bawà’t isá, ¿bakit ang _o_ ay nagigíng
katumbás ng̃ _ou_ sa katapusán ng̃ pang̃ung̃usap?
N. Ang bagay na iyá’y isáng pagduduób ng̃ _o_ at _u_, pagbigkás
ó tunóg na katutubò sa mg̃a dilàng tagalog na siyáng sanhî ng̃
ipinaghihirap sa pagbigkás ng̃ mg̃a europeo.
Halimbawà ang salitâng _utos_: ang _o_ dito ay dî ganyán dapat
bigkasín paris bagá ng̃ pagkakásulat kundî ang paglalakip ng̃ tunóg
na _o_ at _u_ ay siyáng nárarapat gawín.
G. Sa ganitóng pag-áalang̃aning pagbigkás na nangyayari magíng sa
_e_ at _i_ at magíng sa _o_ at _u_ sa katapusán ng̃ salitâ, ¿ay
paano ang tumpák na pagsulat na dapat sundín?
N. Ang pag-áalang̃ang pagsulat na ibinubung̃a ng̃ ganyáng pagduduób,
gaya ng̃ _lalaki_ ó _lalake_, _utos_ ó _utus_, atbp., ay maliliwanagan
sa bahagi ng̃ Pagsulat (ó Ortografía).
TALABABÂAN
[5] Sa matandâng kasulatan natin ay tatlóng ting̃ig (ó vocal) lamang
ang kinikilala: isá’y ang _a_, ikalawá’y ang _e-i_ at ikatló’y ang
_o-u_.
IV KABANATA
Pagbigkás ng̃ mg̃a pangtinig (ó consonante)
GURÒ. ¿Anóng tunóg mayroón ang mg̃a pangtinig na _b_, _l_, _m_, _n_,
_p_, _s_, _t_ at _y_?
NAG-AARAL. Ang tunóg ng̃ madlâng titik na itó ay kaparis din ng̃ sa
kastilà, kailan ma’t may kasakasamang ting̃ig (ó vocal).
G. ¿Anó ang tunóg ng̃ _k_?
N. Ang tunóg ng̃ _k_ ay katumbás ng̃ _ca_, _co_, _cu_, at _qua_,
_que_, _qui_, _quo_, _quu_ sa kastilà, hal.: _cuadro_, _caballo_,
_querubín_, atbp., ay nagigíng _kuadro_, _kabayo_, _kerubín_.
G. ¿Anó ang kabutihang idinudulot ng̃ _k_ sa tagalog?
N. Marami pò: unang una ay nagigíng madalî ang pag-áaral at pagtuturò,
at ikalawá’y siyáng angkóp na angkóp sa mg̃a pang̃ung̃usap natin.
G. ¿Anóng tunóg mayroón ang _d_?
N. Ang tunóg ng̃ _d_ ay kawang̃ís sa kastilà kailan ma’t na sa una at
hulihán ng̃ salitâ; ng̃unì’t nagigíng _r_ kailan ma’t pinagigitnâan
ng̃ mg̃a ting̃ig (ó vocal) at ang sinusundán niyá ay dî katapusán
ng̃ pang̃ung̃usap. Halimbawà: _mARAmi_, _mARIlág_, _kARAmdaman_,
_mabutI RIto_, _masam RIyan_, atbp. Dátapwâ’t kung sinusundán ng̃
pangtinig (ó consonante), ó dî kayâ’y pinakasimulâ ng̃ salitâ ay dî
na dapat baguhin ó paltán. Halimbawà: _buhaT Dito_; _sulonG Diyán_;
_dumito ka katotO, Diyán ay mápapahamak ka_. Dapat ding mabatíd na
dî sa tuwîtuwî na’y dapat baguhin, hal.: _madalî_ at dî _maralî_;
_madilím_ at dî _marilím_; _madilat_ at dî _marilat_, atbp. At dapat
ding matantô na, kapág ang mg̃a pangtinig (ó consonante) na _w_ at
_y_ ang siyáng sinusundán ay nárarapat ding baguhin; hal.: _buháY
Rin siyá_, _sumigaW Rito_, atbp.
G. Ang _g_ ¿paano namán ang tunóg?
N. Ang _g_ sa wikàng tagalog ay malumanay kung bigkasín, dî gaya
sa kastilàng malakás. Nakákatumbás niyá ang _gua_, _gue_, _gui_ sa
kastilà, bagamá’t walâng _u_ sa gitnâ; hal.: _gintô_, _gising_,
_pigíng_, _lagì_, atbp.
G. ¿Anó namán ang tunóg ng̃ _g̃_?
N. Ang tunóg nitó ay nagbubuhat sa ilóng at tumutulóy sa lálamunan.
Ang lalòng magaling at angkóp na pagbigkás ay anyông pahumál.
G. ¿Anó ang káhalagaháng dapat idulot ng̃ _g̃_ sa ating wikà?
N. Ang _g̃_ na katumbás ng̃ _ng̃_ ay nápakamahalagá, pagkâ’t bukód sa
siyáng tang̃ìng titik na makasusunód sa ating mahirap at magandáng
pagbigkás na, ang tunóg ng̃â’y sa ilóng at lálamunan (nasal-gutural)
at siyáng ikaiibá sa ibáng wikà, ay siyá pang madalî, malinaw at
tugmâng tugmâ sa pahumál na pagbigkás, na lubhâng marami sa wikà
natin[6].
G. ¿Paano kung bigkasín ang _h_?
N. Ang _h_ sa tagalog ay may hang̃in kung bigkasín, at itó’y hindî
náwawang̃ís sa _h_ ng̃ kastilà: mana pa’y nálalapit ng̃ bahagyâ sa
_j_ bagamá’t marahan dito; hal.: _halík_, _hawíg_, _luhà_, _buhò_,
at ibá pa.
G. Ang _r_, ¿paano kung bigkasín?
N. Ang pagbigkás sa _r_ ay malumanay. Dapat matantô na ang titik
na itó’y mahirap makita sa simulâ ng̃ salitâ, bagamá’t may
mang̃ilánng̃ilán din, paris ng̃ _rahuyo_, _rahá_, atbp. Sa hulí ó
katapusán ay lalò ng̃ walâ, bagamá’t noóng dakong una ay palasák na
palasák ang paggamit, at sa lugál niyá’y _d_ ang náhalili.[7] Sa
gitnâ ng̃ pang̃ung̃usap ay malimit gamitin kailan ma’t napapagitnâan
ng̃ dalawáng ting̃ig (ó vocal).
G. ¿Anó namán ang tunóg ng̃ _w_?
N. Ang _w_ ay isáng bago at mahalagáng titik na náparagdág sa
tagalog. Lubhâng nápabuti at nápatumpák ang maraming salitâ dahilán
sa kanyá. Sa dating bigkás na _kalabao_, _arao_, _sing̃ao_, _ilao_,
atbp., ay nagíng _kalabáw_, _araw_, _sing̃áw_, _ilaw_, na siyáng
tumpák na tumpák. Siyá rin ang nagíng kahalili ng̃ ting̃ig _u_,
hal.: _wikà_, _walâ_, _káluluwá_, _tuwâ_, atbp., sa dating _uica_,
_uala_, _kaloloua_, _toua_.[8]
TALABABÂAN
[6] Ang palagáy ni G. Mariano Ponce sa aklát na _Guillermo Tell_ ni
Rizal hinggíl sa pag-áalís ng̃ kudlít sa _g̃_ at isulat ng̃ _ng_ na
walâng kudlít sa itaás, pag-áalís na nagkakahulugán ng̃ pagpawì sa
titik na _g̃_ ay dinaramdám kong dî sang-ayunan gaya rin namán ng̃ dî
pagsang-ayon ng̃ maraming mánunulát at mánanagalóg. Ang násabing ginoó
ay nagbitíw ng̃ mararami at maháhalagáng katwirang pinagbábatayán
niyá, na ang isá’y násasalig sa ibá’t ibáng wikà at ang ikalawá’y ang
kapansanang mangyayari sa _g̃_ sakalìng magpalimbág sa ibáng lupà
ng̃ mg̃a kasaysayang tagalog. Akó man sana ay talagáng sang-ayon na
rito, dang̃a’t dî maamin niyaring kalooban ang pagtatapon sa titik
na bugtóng at katutubò na siyáng pinakadiwà ng̃ ating wikà at siyáng
katang̃ìán sa ibá. Bukód sa rito, ang _g̃_ ay siyáng angkóp na
angkóp sa pagbigkás at tunóg ng̃ ating mg̃a pang̃ung̃usap. At kung
ang titik na iyá’y ating papawiin at papaltán ng̃ ibá, marahil ang
mg̃a salitâ natin ay magigíng garíl kung bigkasín. At tang̃ì pa rin
dito, yamang isinaád ni Risál na: “ang sulat tagalog ay dapat magíng
sulat tagalog,” kung gayón, upáng matupád ang dakilàng salitâng itó
ng̃ magiting na bayani ay dapat gamitin natin ang _g̃_ na siyáng
katutubò at siyáng diwà ng̃ wikà ni Balagtás.
[7] Noón ng̃âng araw ay malimit gamitin ang _r_ sa katapusán ng̃
pang̃ung̃usap, at ang madalás gumamit nitó’y ang mg̃a parì sa kaniláng
pang̃ang̃aral at sa kaniláng mg̃a kasulatan at dásalan, paris sa
halimbawà ng̃ _capatír_, _bacor_, _lubir_, atb., sa lugál na sabihing
_kapatíd_, _bakod_, _lubid_. Sa iláng bayan ng̃ Batang̃an ay gayón
din ang pagbigkás, at kung dî akó malî ay hindî nagbabago hanggá
ng̃ayón.
[8] Noóng mg̃a panahóng lumipas, palibhasà ang _w_ ay dî pa nátutuklás
na gamitin sa ating wikà, kung kayâ ang ginágamit sa lugál niyá (paris
ng̃ sinabi ko) ay ang ting̃ig _u_ gaya sa mg̃a salitâng _uica_,
_uala_, atbp. At sanhî sa kadahilanang itó kung kayâ sa _Ensayo de
Gramática Hispano-Tagala_ ni Fr. Minguella ay ipinalagay tulóy na
ang _ua_ at _ui_ ay diptongo, pagpapalagáy na walâng katotohanan
sapagkâ’t walâ nitó sa mg̃a salitâng wagás na tagalog.
V KABANATA
Tungkól sa mg̃a pantíg (ó sílaba)
GURÒ. ¿Anó ang kátuturán ng̃ _pantíg_ (ó sílaba)?
NAG-AARAL. _Pantíg_ sa ting̃ig ng̃ _Pagbigkás_, ang tunóg ng̃ isá
ó iláng titik na ibinibigkás na biglâ ng̃ tinig, (ó voz) at ang
pakinig namá’y warìng tinatanggáp ng̃ minsanan.
G. ¿Maáarì bagáng magkaroón ng̃ pantíg kung walâng ting̃ig isá man?
N. Hindî pò: magkakároón ng̃ pantíg kailan ma’t may isáng ting̃ig
(ó vocal) na kasama.
G. ¿Iláng titik maáarìng magtagláy ó bumuô ng̃ isáng pantíg?
N. Ang isáng pantíg ay maáarìng magtagláy ng̃ isá, dalawá, tatló ó
apat na titik, hal.: _ó_, _sa_, _din_, _kung_.
G. ¿Anó ang tuntuning pangkahalatán (ó regla general) ukol sa
pagbigkás ng̃ mg̃a pantíg sa mg̃a salitâng wagás na tagalog?
N. Ang tuntuning pangkalahatáng sinúsunód natin ay itó: “ang isáng
pangtinig (ó consonante) ay hindî dapat mádikít sa kapwà pangtinig:
kailang̃ang ang isá’t isá ay bigkasíng malinaw at magkahiwaláy”.
Halimbawà: hindî dapat bigkasíng _tu-dlíng_, _ku-dlít_, _ta-gláy_,
_a-klát_, _ba-klád_ atbp., na ang dalawáng pangtinig (ó consonante)
ay magkasiping ó magkadikít sa isáng pantíg, kundî ang nárarapat ay
_tud-líng_, _kud-lít_, _tag-láy_, _ak-lát_, _bak-lád_.
VI KABANATA
Hinggíl sa mg̃a diptongo
GURÒ. ¿Anó ang tinátawag na _diptongo_?
NAG-AARAL. Tinátawag na diptongo, ang isáng pantíg (ó sílaba) na
kinaroroonán ng̃ dalawáng ting̃ig (ó vocal) na magkasiping at
ibinibigkás lamang ng̃ íisá.
G. ¿May diptongo bagá sa ating wikà?
N. Sa mg̃a salitâng wagás na tagalog ay walâ isá mang diptongo,
kahì’t na magkasiping ang dalawáng ting̃ig (ó vocal); hal.: _nais_,
_pain_, _kain_, _tao_, atbp.
G. Sa pag-ilag sa diptongo, ¿anó tulóy ang nákaugaliáng gawín sa
mg̃a salitâng ang dalawáng ting̃ig ay magkasiping?
N. Nákaugalián na tulóy sing̃itan ng̃ _y_ ó _w_ sa mg̃a salitâng
warìng may diptongo; hal.: _buwán_ (buan), _tuwâ_ (tuâ), _biyák_
(biák), _tiyáp_ (tiáp), atbp. na paraparang binibilang sa tigalawáng
pantíg.
G. ¿Marapat ba tayong tumanggáp ng̃ diptongo?
N. Oo pò, nárarapat; at ang pagtanggáp na itó’y tang̃ìng manggagaling
sa mg̃a salitâng hirám na may diptongo.
G. ¿Anó ang mápapalâng kabutihan sa ganitóng pagtanggáp?
N. Sa bagay na itó’y maiilagan ang pagkakáyuwis (ó confusión) sa
pagkakásiping ng̃ mg̃a ting̃ig (ó vocal) ng̃ mg̃a salitâ, paris ng̃
_nais_, _pain_, atbp., at sa pagduduób ng̃ mg̃a ting̃ig (ó vocal) ng̃
mg̃a anyô (ó partícula), gaya ng̃ _Iulat_, _MAinggitin_, _MAGSIambâ_.
G. ¿Iláng diptongo lamang ang dapat tanggapín?
N. Pitó: _ia_, _ie_, _io_, _iu_, _ua_, _ue_ at _ui_.
G. Tungkól sa ganitóng pagtanggáp, ¿may panuto rin bang dapat itatág?
N. Mayroón pò: ng̃unì’t dapat alamíng ang panutong itó’y isá lamang
pásubalì (ó excepción) at hindî pangkalahatán (ó en general).
G. ¿Paano ang panutong dapat sundín?
N. Ganitó: “Ang mg̃a diptongong tagalog ay nanggagaling sa mg̃a
salitâng hirám sa ibáng wikà na ináarì natin at nagpapásimulâ sa
mahihinàng ting̃ig (ó vocales débiles), at ang mg̃a diptongong itó
ay pitó: _ia_, _ie_, _io_, _iu_, _ua_, _ue_ at _ui_.” Halimbawà:
_Prosodia_, _Nobiembre_, _silabario_, _siudád_, _kuaderno_, _kueba_,
_huebes_, _hesuita_, at ibá pa[9].
G. ¿Paano ang gagawín sa mg̃a salitâng hirám na nagdudulo ng̃ _ía_
at ng̃ ibá pang magkakabít ang dalawáng ting̃ig na hindî namán
diptongo?
N. Kung ating isusulat ang mg̃a salitâng gangganitó ay dî nárarapat
baguhin, at dapat matantô na sa atin ma’y hindî rin diptongo, hal.:
_María_, _Heograpía_, _Ortograpía_, atbp.
G. ¿Paano ang pagkakasunódsunód sa pagbigkás ng̃ limáng ting̃ig (ó
vocal), sang-ayon sa kanyáng baitang na sinúsunód?
N. Ganitó: _a_, _e_, _i_, _o_, _u_.
G. ¿Paano namán ang pagkakaayawayaw na sinúsunód hinggíl sa tunóg
at lakás ng̃ mg̃a ting̃ig (ó vocal)?
N. Ganitó: _a_, _o_, _e_, _i_, _u_.
G. ¿Alín sa kanilá ang tinátawag na _malalakás na ting̃ig_ (ó vocales
fuertes)?
N. Ang tatlóng náuuná ó kayâ’y ang _a_, _o_ at _e_.
G. ¿Alín namán ang _mahihinàng ting̃ig_ (ó vocales débiles)?
N. Ang dalawáng náhuhulí ó kayâ’y ang _i_ at _u_.
TALABABÂAN
[9] Ang panutong itó’y sinipì ko sa matalinong kasapì sa “Samahán
ng̃ mg̃a Mánanagalóg” na si G. Eusebio Daluz, na siyáng kasang-ayon
ko sa palagáy ukol sa pagtanggáp ng̃ diptongo sa Wikàng Tagalog na
nagbubuhat sa mg̃a salitâng hirám.
Sa ganitóng pangyayari ay mápapawì namáng dî sásala ang ginagawâng
pagsising̃it ng̃ _y_ sa mg̃a pang̃ung̃usap na hirám, paris sa
halimbawà ng̃ _Diyós_, _Munisipiyo_, _Huliyo_, atbp. ay dapat gawíng
ganitó: _Dios_, _Munisipio_, _Hulio_. Gayón din ang dapat másabi
hinggíl sa mg̃a salitâng sinising̃itan ng̃ _w_, gaya sa halimbawà
ng̃ _huwebes_, _hesuwita_, _kuwento_, _kuwaderno_, ay dapat gawíng
_huebes_, _hesuita_, _kuento_, _kuaderno_.
VII KABANATA
Sa mg̃a pang̃ung̃usap ó salitâ
GURÒ. ¿Anó ang pang̃ung̃usap ó salitâ?
NAG-AARAL. Alín mang tunóg, magíng isá itó at magíng marami man na
ibinibigkás ang isáng pagkukurò (ó idea) ay tinátawag na pang̃ung̃usap
ó salitâ.
G. ¿Iláng pantíg (ó sílaba) ang kailang̃an upáng bumuô ng̃ isáng
pang̃ung̃usap?
N. Mangyayaring magíng isá, dalawá ó ilán mang pantíg; hal.: _ó_,
_alíw_, _salapî_, _pagsisisi_.
G. ¿Anóanóng pamagát ang ikinakapit sa mg̃a salitâ sang-ayon sa
ginagawâng pagdidiín?
N. Ang mg̃a tinátawag na _pabiglâ_ (ó aguda), _pábanayad_ (ó grave),
_pabagsák_ (ó esdrújula) at _pásagitsít_ (ó sobresdrújula).
G. ¿Anó ang kahulugán ng̃ salitâng tinátawag na pabiglâ (ó aguda)?
N. Tinátawag na salitâng pabiglâ, yaóng idinidiín ang pagsasalitâ sa
hulíng pantíg; hal.: _badyá_, _bagsák_, _bulíd_, _tamís_, _alíw_,
_taksíl_, atbp.
G. Ang salitâng pábanayad (ó grave), ¿anó ang kátuturán?
N. Tinátawag na salitâng pábanayad yaóng idinidiín ang pagbigkás sa
ikalawáng hulí ng̃ pantíg; hal.: _nayon_, _sabi_, _bayan_, _tao_,
_sulat_, _basa_, atbp.
G. Ang salitâng pabagsák (ó esdrújula), ¿anó namán?
N. Yaóng pang̃ung̃usap na idinidiín ang pagsasalitâ sa ikatlóng hulí
ng̃ pantíg; hal.: _úlirán_, _líbing̃an_, _típanan_, atbp.
G. ¿At ang salitâng pásagitsít (ó sobresdrújula)?
N. Yaóng pang̃ung̃usap na idinidiín ang pagbigkás sa ikaapat, ikalimá,
ó ikailán mang hulí ng̃ pantíg; hal.: _pátakarán_, _páhayagán_,
_mánanagalóg_, _mánanalaysáy_.
VIII KABANATA
Ukol sa diín (ó acento prosódico)
GURÒ. ¿Anó ang tinátawag na _diín_ (ó acento prosódico)?
NAG-AARAL. Ang biglâng pagbigkás ó kayâ’y ang pagdidiíng ginagawâ
sa gayó’t ganitóng ting̃ig ng̃ pantíg kung binibigkás ang isáng
salitâ ó pang̃ung̃usap.
G. ¿Anó namán ang tinátawag na _kudlít_ (ó acento ortográfico)?
N. Tinátawag na kudlít ang tandâ na malimit gamitin sa pagsulat na
siyáng pinakasagisag ó larawan ng̃ gayóng pagdidiíng ginagawâ.
G. ¿Anó ang kaibahán ng̃ _diín_ sa _kudlít_?
N. Na, ang _diín_ ay siyáng ginágamit sa pagbigkás, at ang _kudlít_
ay sa pagsulat. Lahát halos ng̃ mg̃a salitâng nagtatagláy ng̃ kudlít
ay nagtatagláy rin namán ng̃ diín, hal.: _sibád_, _tugtóg_, _tamís_.
Ng̃unì’t ang salitâng may tagláy na diín, kadalasá’y walâng kudlít;
hal.: _bahay_, _nayon_, _tao_.
G. Ang pagdidiín sa mg̃a salitâ, ¿sa anó nabábahagi?
N. Gaya na ng̃ sinabi, ang mg̃a salitâ ay nabábahagi sa tinátawag
na _pabiglâ_ ó pagbigkás na mariín sa hulíng pantíg, _pábanayad_
ó pagbigkás na mariín sa ikalawáng hulí ng̃ pantíg, _pabagsák_ ó
pagdidiín sa ikatlóng hulí ng̃ pantíg, at _pásagitsít_ ó pagdidiín
sa ikaapat ó ikalimáng hulí ng̃ pantíg.
G. ¿Mayroón bagáng mg̃a tuntuning sinúsunód ukol sa mg̃a salitâng
_pabiglâ_ (ó aguda)?
N. Marami pò, at itóng mg̃a sumúsunód:
_Una._--Ang mg̃a salitâng gaya ng̃ _bulíd_, _sigíd_, _bayáw_, _sabík_,
_baníg_, _apí_, _bibíg_, _sapúl_, _tamís_, _mahál_, _tunóg_, _amá_,
_isá_, _gabí_, _iná_, _kapatíd_, _dalawá_, _halagá_, at ibá’t ibá
pang gangganitó ay binibigkás na mariín sa hulíng pantíg.
_Ikalawá._--Lahát halos ng̃ mg̃a salitâng wagás na tagalog na ang
katapusáng ting̃ig (ó vocal) ay pinang̃ung̃unahan ng̃ dalawáng
pangtinig (ó consonante), ay binibigkás na mariín sa hulíng pantíg;
hal.: _biNLíd_, _biGKís_, _suBSób_, _buGTóng_, _yuPYóp_, _haGDán_,
_siKSík_, _aKYát_, _paTLáng_, _tuKLóng_, _tuDYó_, _tuKSó_, _linGGó_,
_baGSák_, _tuKTók_, atbp.
_Ikatló._--Ang mg̃a salitâng nátatapos sa _iya_, _iyo_, _uwa_, _uwi_,
may kasunód ó walâng pangtinig (ó consonante) ay dapat bigkasíng
mariín sa hulíng pantíg, hal.: _tiyáp_, _liyó_, _buwán_, _buwíg_,
atbp.
_Ikaapat._--Lahát ng̃ mg̃a salitâng nagtatapós sa tambál na ting̃ig
(ó vocal) may kasunód ó walâng pangtinig (ó consonante) ay binibigkás
din ng̃ mariín; hal.: _paá_, _tiím_, _diín_, _doón_, _loób_, _noó_,
_totoó_, _alapaáp_, atbp.
_Ikalimá._--Lahát ng̃ mg̃a salitâng gaya ng̃ _ag-ág_, _ig-íg_,
_iw-íw_, _is-ís_, _al-ál_, _ang-áng_, at ibá pang gangganitó, ay
binibigkás ding mariín ang hulíng pantíg; hal.: _anag-ág_, _paig-íg_,
_aliw-íw_, _alis-ís_, _buhalhál_, _paang-áng_.
_Ikaanim._--Ang mg̃a salitâng nagtatapós sa _ab_ ay binibigkás
na mariín sa hulíng pantíg, hal.: _sukáb_, _salakáb_, _sabsáb_,
_lagabláb_.[10]
G. ¿Alín namán ang mg̃a panutong sinúsunód ukol sa mg̃a salitâng
_pábanayad_ (ó grave)?
N. Ang mg̃a sumúsunód:
_Una._--Ang mg̃a salitâng gaya ng̃ _simoy_, _sabi_, _basa_, _sulat_,
_tao_, _sisi_, _nayon_, _bayan_, _sulit_, _bahay_, _kasama_,
_karayom_, at ibá pang gangganitó ay binibigkás na mariín sa ikalawáng
hulí ng̃ pantíg.
_Ikalawá._--Lahát halos ng̃ mg̃a salitâng ugát na may dalawá ó
tatlóng pantíg, at ang mg̃a salitâng itó’y nagtatagláy sa katapusán
ng̃ kudlít na banayad (ó acento grave) ay binibigkás na mariín sa
ikalawáng hulí ng̃ pantíg; hal.: _wikà_, _nasà_, _batì_, _lahì_,
_pusò_, _pakò_, _sariwà_, _timawà_, _lagarì_, _bighanì_, _pintuhò_,
_pang̃akò_, atbp.
G. ¿Alín ang mg̃a tuntunin ukol sa mg̃a salitâng _pabagsák_ (ó
esdrújula)?
N. Ang mg̃a tuntuning sumúsunód:
_Una._--Ang mg̃a salitâng paris ng̃ _bíhirà_, _dálitâ_, _káhimán_,
_kápitan_, at ibá pang paris nitó ay binibigkás na mariín sa ikatlóng
hulí ng̃ pantíg.
_Ikalawá._--Lahát halos ng̃ mg̃a salitâng ugát na may dalawáng pantíg
gaya ng̃ _anás_, _bulóng_, _libíng_, atbp. na mg̃a salitâng pabiglâ
ó mariín kung bigkasín sa hulíng pantíg at sa hulí’y dinagdagán ng̃
_an_ ó _han_ ay binibigkás na mariín sa ikatlóng hulí ng̃ pantíg,
hal.: _ánasan_, _búlung̃an_, _líbing̃an_, _áliwan_, _búgtung̃an_,
_sígiran_, _lúksuhan_, atbp.
_Ikatló._--Ang ilán sa mg̃a salitâng ugát na may dalawáng pantíg
gaya ng̃ _ibig_, _nais_, _sabi_, _bulíd_, _hiláw_, _mahál_, atbp. na
pinang̃ung̃unahan ng̃ anyô (ó partícula) _ma_ ó _na_ ay binibigkás
ding mariín sa ikatlóng hulí ng̃ pantíg, hal.: _máibig_, _mánais_,
_másabi_, _máhiláw_, _mámahál_, _mábulíd_, _másabi_, _máibig_,
_náturan_, _nábulong_, _nábasa_, _nákain_, atbp.
_Ikaapat._--Ang karamihan ng̃ mg̃a salitâng nagpapásimulâ sa _ka_
at nagtatapós sa _an_ ó _han_ gaya ng̃ _katíbayan_, _kagáling̃an_,
_katípunan_, _kabánalan_, _kagándahan_, _kamáhalan_, at ibá pang
gangganitó ay binibigkás ding mariín sa ikatlóng hulí ng̃ pantíg.
G. ¿Alín ang mg̃a panutong dapat sundín ukol sa mg̃a salitâng
_pásagitsít_ (ó sobresdrújula)?
N. Ang mg̃a panutong sumúsunód:
_Una._--Ang mg̃a salitâng gaya ng̃ _súliranín_, _pátakarán_,
_mánunulát_, _paláisipán_, _palátuntunán_, _mánanagalóg_,
_mámamahayág_, _mánanalaysáy_, atbp., ay binibigkás na mariín sa
ikaapat at ikalimáng hulí ng̃ pantíg.
_Ikalawá._--Lahát halos ng̃ mg̃a salitâng ugát na may tatlóng pantíg
gaya ng̃ _himagsík_, _sigalót_, _himutók_, _halakhák_, atbp. na
mariín ang pagbigkás sa katapusáng pantíg at dinaragdagán sa hulí
ng̃ _an_ ay dapat bigkasíng mariín sa ikaapat na hulí ng̃ pantíg;
hal.: _hímagsikan_, _sígalutan_, _hímutukan_, _hálakhakan_, atbp.
_Ikatló._--Lahát halos ng̃ mg̃a salitâng ugát na may dalawáng
pantíg, gaya ng̃ _lagpás_, _alíw_, _bigkís_, _bulóng_, _utos_,
_payo_, atbp. na pinang̃ung̃unahan ng̃ _pa_ at dinuduluhan ng̃ _an_
ó _han_ ay binibigkás na mariín sa ikaapat na hulí ng̃ pantíg; hal.:
_pálagpasán_, _páaliwán_, _pábigkisán_, _pábulung̃án_, _páutusan_,
_pápayuhan_, atbp.
_Ikaapat._--Ang mg̃a salitâng ugát na may tatlóng pantíg, gaya
ng̃ _lagarì_, _dalirì_, _sariwà_, atbp., na pinang̃ung̃unahan ng̃
_ma_ ay binibigkás na mariín sa ikaapat na hulí ng̃ pantíg, hal.:
_malagarì_, _madalirì_, _masariwà_, atbp.
_Ikalimá._--Ang mg̃a salitâng may dalawáng pantíg, gaya ng̃ _hulí_,
_samâ_, _buti_, _wakás_, _linaw_, at ibá pang pawàng gangganitó, na
may _ka_ sa una at _an_ ó _han_ sa hulí at sakâ inúulit ang buông
pantíg ng̃ ugát, ay binibigkás ding mariín sa ikaanim na hulí ng̃
pantíg, hal.: _káhulíhulihan_, _kásamâsamâán_, _kábutibutihan_,
_káwakáswakasan_, _kálinawlinawan_, atbp.
TALABABÂAN
[10] Ang limáng tuntuning náuuná ng̃ mg̃a salitâng pabiglâ ay sinipì
ko kay G. Eusebio Daluz.
IX KABANATA
Tungkól sa paglilihim (ó sinalefa)
GURÒ. ¿Anó ang _paglilihim_ (ó sinalefa)?
NAG-AARAL. Ang pag-áalís ng̃ isá ó iláng titik sa mg̃a pang̃ung̃usap
kailan ma’t naglalakip ang mg̃a itó.
G. ¿Kailán nangyayari ang paglilihim?
N. Ang paglilihim ay nangyayari sa mg̃a salitâng nagtatapós sa
ting̃ig (ó vocal) at sa mg̃a pangtinig (ó consonante) _n_ at _w_,
kailan ma’t ang sumúsunód dito’y ang pangbigkís (ó conjunción) _at_
at ang pang-anib (ó ligazón) _ay_.
G. ¿Sa iláng tuntunin (ó regla) nábubuô ang paglilihim?
N. Sa dalawá, at itóng mg̃a sumúsunód:
_Una._--Pagkâ ang isáng pang̃ung̃usap ay nagtatapós sa ting̃ig (ó
vocal) ó kayâ’y sa pangtinig na _w_ at ang sumúsunód dito’y ang
pangbigkís _at_ ó ng̃ pang-anib _ay_, ay maáarìng alisín ang _a_ sa
_at_ ó _ay_, pag-áalís na kailang̃ang pagitnâan ng̃ isáng panandâ
(ó apóstrofo) upáng mákilala ang paglilihim.
MG̃A HALIMBAWÀ
Amá’_t_ iná Amá _at_ iná.
Lalaki’_t_ babae Lalaki _at_ babae.
Sampagita’_t_ kampupot Sampagita _at_ kampupot.
Akó’_y_ tao Akó _ay_ tao.
Siyá’_y_ marang̃ál Siyá _ay_ marang̃ál.
Itó’_y_ magandá Itó _ay_ magandá.
Ikáw’_t_ akó Ikáw _at_ akó.
Araw’_t_ gabí Araw _at_ gabí.
Ikáw’_y_ marunong Ikáw _ay_ marunong.
Ang ilaw’_y_ maning̃as Ang ilaw _ay_ maning̃as.
_Ikalawá._--Lahát ng̃ pang̃ung̃usap na nagtatapós sa _n_, at itó’y
sumúsunód sa _at_ ó _ay_ ay maáarìng alisín ang násabing _n_, sakâ
ang _a_ sa _ay_ ó _at_, na, kailang̃ang pagitnâan lamang ng̃ isáng
panandâ (ó apóstrofo).
MG̃A HALIMBAWÀ
Baya’_t_ Pámahalàán Bayan _at_ Pámahalàán.
Silang̃a’_t_ Kanluran Silang̃an _at_ Kanluran.
Pang̃inoó’_t_ Alipin Pang̃inoón _at_ Alipin.
Ang baya’_y_ harì Ang bayan _ay_ harì.
Itóng halama’_y_ malusóg Itóng halaman _ay_ malusóg.
Ang katwira’_y_ likô Ang katwiran _ay_ likô.
G. ¿Sinúsunód bagá ang paglilihim sa tuwîtuwî na?
N. Hindî pò: ang paglilihim ay lubhâng malayà: maáarìng sundín ng̃
isáng sumusulat at maáarì namáng huwág sang-ayon sa kanyáng káibigán.
X KABANATA
Hinggíl sa mg̃a pang-anib (ó ligazón)
GURÒ. ¿Anó ang _pang-anib_ (ó ligazón)?
NAG-AARAL. Tinátawag na pang-anib, ang iláng titik ó anyô (partícula)
na siyáng naglalakip sa mg̃a pang̃ung̃usap na magkahiwaláy.
G. ¿Bakit ginagawâ ang ganitóng paglalakip?
N. Nang magkaroón ng̃ magandáng tunóg, lambíng at tamís ang mg̃a
salitâ natin.
G. ¿Ilán ang mg̃a pang-anib sa tagalog?
N. Apat, at ganitó ang pagkakasunódsunód: _g_, _ng_, _na_, _ay_.
G. ¿Kailán dapat gamitin ang _g_?
N. Dapat gamitin ang _g_ kailan ma’t ibig paglakipin ang salitâng
nagtatapós sa _n_ sa pang̃ung̃usap na sumúsunód.
MG̃A HALIMBAWÀ
Bayan dakilà Bayan_g_ dakilà
Kundiman marikít Kundiman_g_ marikít
Samahán Taga-ilog Samahán_g_ Taga-ilog
G. ¿Saán ginágamit ang _ng_?
N. Sa salitâng nagtatapós sa ting̃ig (ó vocal) na ibig ilakip sa
pang̃ung̃usap na sumúsunód.
MG̃A HALIMBAWÀ
Magandá babae Magandá_ng_ babae.
Dakilà Mithî Dakilà_ng_ Mithî.
Noó maaliwalas Noó_ng_ maaliwalas.
Paá malakí Paá_ng_ malakí.
G. ¿Saáng gamit ang _na_?
N. Ang _na_ ay siyáng gamit kung ibig paglakipin ang salitâng
nagtatapós sa pangtinig (ó consonante) na hindî _n_ sa kapwà salitâng
sumúsunód.
MG̃A HALIMBAWÀ
Lang̃it mataás Lang̃it _na_ mataás.
Ilog mababaw Ilog _na_ mababaw.
Bundók matarík Bundók _na_ matarík.
G. ¿Saáng gamit namán ang _ay_?
N. Ang _ay_ ay siyáng naglalakip sa ng̃alang pangtukoy (ó nominativo
de persona) sa salitâng sa kanyá’y sumúsunód na nagbabadyá ng̃
kalagayan.
MG̃A HALIMBAWÀ
Si Bathalà marunong Si Bathalà _ay_ marunong.
Ang tao tao Ang tao _ay_ tao.
Si Kikò dukhâ Si Kikò _ay_ dukhâ.
IKALAWÁNG BAHAGI
Pagkilala ó Analogía
I KABANATA
Ang Pagkilala at ang kaniyáng sakláw
GURÒ. ¿Anó ang kahulugán ng̃ _Pagkilala_ (ó Analogía)?
NAG-AARAL. Ang bahagi ng̃ Balarilà na nagtuturò’t nagpapakilala ng̃
káhalagahán at tungkulin ng̃ mg̃a pang̃ung̃usap, tagláy ang kaniyáng
pagkakabagobago at ang sariling kátuturán.
G. ¿Anó ang pang̃ung̃usap ó salitâ?
N. Isáng tunóg, ó kayâ’y kabuùan ng̃ mg̃a tunóg na ibinibigkás natin
ang isáng pagkukurò.
G. ¿Anó ang tinátawag na _kaisipán_ (ó oración) sa urì ng̃ Balarilà?
N. Ang dalawá ó ang paglalakiplakip ng̃ mg̃a salitâ na nagbabadyá
ng̃ isáng ganáp na pagkukurò ó ang nagtatagláy ng̃ isáng hustóng
kahulugán. Halimbawà: _Akó’y susulat_; _siyá’y bumabasa_; _silá’y
nag-áaral ng̃ Balarilà_.
G. ¿Ilán ang mg̃a bahaging sakláw ng̃ kaisipán?
N. Sa Wikàng Tagalog ay siyám lamang: _pang-akbáy_ (ó artículo),
_pangdiwà_ (ó sustantivo), _pangturing_ (ó adjetivo), _pangtayô_
(ó pronombre), _pangwatas_ (ó verbo), _pangbago_ (ó adverbio),
_pang-ukol_ (ó preposición), _pangbigkís_ (ó conjunción) at
_pangdamdám_ (ó interjección).
G. ¿Paano ang pagkakabagong nangyayari sa mg̃a bahaging itó ng̃
kaisipán?
N. Ang mg̃a itó’y nagkakábagobago sa pamamagitan ng̃ dalawáng
pang̃ulong kátawagán: _magbaling_ (ó declinar) at _magbaybáy_ (ó
conjugar).
G. ¿Anó ang kahulugán ng̃ _magbaling_?
N. Dalhín sa ibá’t ibáng lagáy (ó caso) ang mg̃a salitâng
pinagbábaling.
G. ¿Alín ang mg̃a salitâng pinagbábaling?
N. Ang _pang-akbáy_, ang _pangdiwà_, ang _pangturing_ at ang
_pangtayô_.
G. ¿Anó namán ang kátuturán ng̃ _magbaybáy_?
N. Ilagáy sa ibá’t ibáng ayos (ó modo), panahón (ó tiempo), bilang
(ó número) at katawán (ó persona), ó kayâ’y ang pagkakabagobagong
nangyayari sa mg̃a salitâng binabaybáy.
G. ¿Alín ang mg̃a salitâng binabaybáy?
N. Ang tang̃ìng binabaybáy ay ang salitâng pangwatas; ng̃unì’t dapat
alamíng sa Wikàng Tagalog ang alín mang pangkát ó bahagi ng̃ kaisipán,
lalòng lalò na ang pangdiwà, pangturing, pangbago at pangtayô ay
maáarìng gawíng pangwatas at baybayín sa pamamagitan ng̃ tulong ng̃
ibá’t ibáng anyô (ó partícula). Lalòng maliliwanagan ang bagay na
itó pagsapit sa kanyáng kinaúukulan.
G. ¿Alín ang mg̃a salitâng hindî nátitinag (ó invariables)?
N. Ang mg̃a salitâng mahirap ó talagáng hindî maáarìng baguhin ay ang
pang-ukol (ó preposición), pangbigkís (ó conjunción) at pangdamdám
(ó interjección).
G. ¿Anó ang dapat mákilala ukol sa mg̃a salitâng pinagbábaling?
N. Sa mg̃a salitâng pinagbábaling ay dapat mákilala ang _kiyás_ (ó
género), ang _bilang_ (ó número) at ang _lagáy_ (ó caso).
G. ¿Anó ang tinátawag na _kiyás_ (ó género)?
N. Tinátawag na kiyás ang pagbabagong nangyayari sa Balarilà upáng
matalastás kung ang isáng pang̃alan ng̃ tao, hayop ó bagay ay
tumutukoy sa lalaki ó sa babae ó sa bagay.
G. ¿Mayroóng ilán ang kiyás sa ating wikà?
N. Tatló: _Kiyás lalaki_ (ó género masculino), _kiyás babae_ (ó
género femenino) at _kiyás sa bagay_ (ó género neutro).
G. ¿Anó ang _kiyás lalaki_?
N. Ang náuukol sa mg̃a pang̃alan ng̃ tao ó hayop na ang kahulugá’y
nahihinggíl ó náuuwî sa kalálakihan, hal.: _Huan_, _amá_, _binatà_.
G. ¿Anó namán ang _kiyás babae_?
N. Ang tumutukoy sa mg̃a pang̃alan ng̃ tao ó hayop na ang kátuturá’y
náuukol sa kabábaihan, hal.: _Huana_, _iná_, _dalaga_, _binibini_.
G. ¿Anó ang _kiyás sa bagay_?
N. Ang náuukol sa mg̃a ng̃alan ng̃ bagay na hindî kiyás lalaki ni
kiyás babae, gaya ng̃ aklát, _panulat_, _bulaklák_, _kahoy_, _bahay_,
_tubig_, atbp.
G. ¿Anó ang tinátawag na _bilang_ (ó número)?
N. Tinátawag na bilang ang pagbabagong nangyayari sa Balarilà upáng
mákilala kung ang isáng salitâ ay náuukol sa íisá ó maraming tao,
hayop ó bagay.
G. ¿Mayroóng ilán ang bilang?
N. Dalawá: _bilang na íisá_ (ó número singular) at _bilang na dalawá
ó marami_ (ó número plural). _Bilang na íisá_, ang tumutukoy sa
pang̃alan ng̃ isáng tao, hayop ó bagay, hal.: _bahay_, _aklát_,
_panulat_. _Bilang na dalawá ó marami_, ang tumutukoy sa pang̃alan
ng̃ dalawá ó maraming tao, hayop ó bagay, hal.: _mg̃a bahay_, _mg̃a
aklát_, _mg̃a panulat_.
G. ¿Anó ang tinátawag na _lagáy_ (ó caso)?
N. Ang kalagayan at mg̃a pangyayari na, matatagpùán sa kaisipán ang
isáng salitâng pinagbábaling hinggíl sa kapwà salitâ.
G. ¿Paano ang pagpapákilala ng̃ ganyáng kalagayan at mg̃a pangyayari?
N. Sa ating wikà’y sa pamamagitan ng̃ mg̃a pang-akbáy (ó artículo)
at mg̃a pang-ukol (ó preposición).
G. ¿Ilán ang mg̃a lagáy sa Wikàng Tagalog?
N. Tatló lamang ang sa kasalukuya’y ginágamit: _pangtukoy_ (ó
nominativo), _pang-arì_ (ó genitivo) at _panglayon_ (ó acusativo).
G. ¿Anó ang tungkulin ng̃ pangtukoy (ó nominativo)?
N. Tukuyin ang pang̃ulo (ó sujeto) na siyáng nagbibigáy ng̃ kahulugán
sa pangwatas (ó verbo), hal.: _Si Pedro_, _siná María_.
G. ¿Anó ang kahulugán ng̃ pang-arì (ó genitivo)?
N. Ang náuukol sa pag-áarì, ó ang tumutukoy sa bagay na itó, hal.:
_Ang aklát ni Lucio_; _ang kay Kikòng panulat_.
G. ¿Anó ang kátuturán ng̃ panglayon (ó acusativo)?
N. Ang tumutukoy sa ng̃alan ng̃ tao ó bagay na siyáng tinutung̃o ó
nilálayon ng̃ pangwatas, hal.: _Paroón ka kay Ricardo_; _maglakbáy
tayo sa Bulakán_.
II KABANATA
Salitâng Pang-akbáy (ó Artículo)
GURÒ. ¿Anó ang kahulugán ng̃ _salitâng pang-akbáy_?
NAG-AARAL. Ang pang-akbáy ay isáng pangkát ó bahagi ng̃ kaisipán
(ó oración) na siyáng ipinang̃ung̃una ó ipinang-áakbáy sa salitâng
pangdiwà (ó sustantivo) at pangturing (ó adjetivo) upáng mákilala
ang kanyáng lagáy (ó caso) at bilang (ó número). Kung minsa’y
ipinang-áakbáy rin sa ibá pang pangkát ng̃ kaisipán.
G. ¿Ilán sa tagalog ang mg̃a salitâng pang-akbáy?
N. Dalawá lamang: _si_ at _ang_.
G. ¿Anó ang kátawagáng dapat ikapit sa dalawáng itó upáng sa paggamit
ay magkabukód?
N. Ang _si_ ay dapat pang̃anláng _pang-akbáy sa mg̃a ng̃alan ng̃
tao_ at ang _ang_ ay _pang-akbáy sa mg̃a ng̃alan ng̃ bagay_.
G. ¿Bakit ang _si_ ay ng̃inanláng pang-akbáy sa mg̃a ng̃alan ng̃ tao?
N. Ng̃inanláng ganitó sapagkâ’t siyáng iniúuna ó iniáakbáy sa mg̃a
pang̃alan ng̃ tao, ó kayâ’y sa mg̃a hayop ó bagay na ang kahulugá’y
náuukol sa tao.
G. ¿Bakit ng̃inanláng pang-akbáy sa mg̃a ng̃alan ng̃ bagay ang _ang_?
N. Ng̃inanláng ganitó sapagkâ’t siyáng inaakbáy sa mg̃a karaniwang
pang̃alan ng̃ anó mang bagay ó hayop.
PANG-AKBÁY SA MG̃A NG̃ALAN NG̃ TAO
G. ¿Saánsaán dapat iakbáy ang pang-akbáy na _si_?
N. Sa mg̃a tuntuning sumúsunód:
_Una._--Sa pang̃alan ng̃ tao, kailan ma’t itó’y na sa lagáy na
pangtukoy (ó caso nominativo), hal.: _Si Huan_, _si Yayang_, _si
Mameng_, _si Neneng_.
_Ikalawá._--Sa anó mang pang̃alan ng̃ hayop ó bagay kayâ, kailan
ma’t itó’y ing̃inang̃alan sa tao ó ang kahulugá’y dito náuuwî, hal.:
_Si Lumpó_, _si Bulág_, _si Bubuyog_, _si Galit_, _si Sampalok_,
_si Katuray_.
_Ikatló._--Sa alín mang pamagát ng̃ kathâ ó dulâ kailan ma’t tinutukoy
ang kumathâ, hal.: _Si Banaag at Sikat_, _si Pinaglahuan_, _si Walâng
Sugat_.
_Ikapat._--Sa anó mang ng̃alan ng̃ katungkulan kailan ma’t binabanggít
sa kasunód ang pang̃alan ng̃ táong may tungkulin, hal.: _Si Speaker
Osmeña_, _si Kinatawáng Quezón_, _si Profesor Blumentritt_, _si
Gobernador Santos_.
_Ikalimá._--Sa mg̃a pang̃alang itinátawag sa mg̃a magulang at kapatíd,
kalahì at katoto, hal.: _Si tatay_, _si nanay_, _si kaka_, _si kuya_,
_si kababayan_, _si kaibigan_. Gayón din sa mg̃a ng̃alang itinátawag
sa mg̃a kamag-anak, ng̃unì’t tang̃ìng mangyayari ang ganitó kailan
ma’t na sa mg̃a salitâng hirám, hal.: _Si tio_, _si primo_, _si
kumare_, _si kumpare_.
G. ¿Kung ibig tumukoy sa dalawá ó marami, ¿anó ang dapat gamitin?
N. Dapat gamitin ang _siná_, na nanggaling sa pang-akbáy na _si_
at dinagdagán ng̃ _na_, kailan ma’t ibig tumukoy sa dalawá ó
maraming tao, hal.: _Siná Milíng_, _siná Teroy_. Sa mg̃a salitâng
itó’y mapagtatantô na si Milíng ó si Teroy ay may mg̃a kasamaháng
akiakibat magíng sa pamamahay, sa paglalarô, sa paglíliwalíw ó sa
paghahanap-buhay.
G. ¿Paano ang pagtukoy sa bilang na dalawá ó marami sa mg̃a pang̃alan
ng̃ tao?
N. Ang pang̃alang angkín ng̃ isáng tao ay hindî maáarìng ilagáy sa
bilang na dalawá ó marami (ó número plural) kailan ma’t tumutukoy sa
sarili lamang niyáng pagkatao. Ng̃unì’t kung ang pang̃alang nátura’y
tumutukoy sa kalahatán ó karamihan ay maáarìng ilagáy sa bilang na
dalawá ó marami, at sa ganitó’y dî dapat gamitin ang _siná_ kundî
_ang mg̃a_ na siyáng ginágamit sa mg̃a bagay; hal.: _Ang mg̃a Pedro_,
_ang mg̃a Karlos_, ibig sabihin sa makatwíd ang mg̃a tinátawag na
Pedro ó ang mg̃a nang̃áng̃alang Karlos.
G. ¿Paano ang pagbábaling (ó declinación) ng̃ pang-akbáy na _si_?
N. Gaya ng̃ sumúsunód:
PAGBÁBALING NG̃ PANG-AKBÁY NA SI
_Bilang na íisá_ _Bilang na dalawá ó marami_
Pangtukoy Si Pangtukoy Siná
Pang-arì { Ni Pang-arì { Niná
{ Kay { Kiná ó kaná
Panglayon { Kay Panglayon { Kiná ó kaná
{ Ni { Niná
G. ¿Kailán dapat gamitin ang na sa lagáy na pangtukoy?
N. Ginágamit ang _si_ sa bilang na íisá at _siná_ sa dalawá ó marami
kailan ma’t tinutukoy ang pang̃alan ng̃ tao, hal.: _Si Kulás_, kung
siyá lamang, at _siná Kulás_ kung may ibá pang kasama ó akibat.
G. ¿Kailán ginágamit ang na sa lagáy na pang-arì?
N. Ginágamit ang _ni_ sa íisá at _niná_ sa dalawá ó marami kailan
ma’t ang bagay na ináarì ó sangkáp ay unang nábabanggít kay sa may
arì ó kinasasangkapán, hal.: _ang aklát ni Lucio_, _ang bahay niná
Enchang_. Kung ang may arì ó kinasasangkapán ay siyáng unang nátutukoy
kay sa ináarì ó sangkáp ay dapat gamitin ang _kay_ sa íisá at _kiná_
sa dalawá ó marami, hal.: _Ang kay Luciong aklát_, _ang kiná ó kaná
Enchang na bahay_.
G. ¿Kailán ginágamit ang na sa panglayon?
N. Ginágamit ang _kay_ sa íisá at ang _kiná_ sa dalawá ó marami,
kailan ma’t nagpapakilala ng̃ layon ó anó mang bagay na ninanasà,
hal.: _Dumalaw siyá kay Lukas_; _paroón tayo kiná ó kaná Yoyong_.
Kung nagpapakilala ng̃ kung sino ang may gawâ ng̃ isáng bagay, ó may
akdâ ng̃ aklát ó may likhâ ng̃ anó man ay dapat gamitin ang _ni_ sa
íisá at _niná_ sa dalawá ó marami, hal.: _Sinulat ni Diego itóng
aklát_, _ang bangkâ’y ginawâ niná Binong_.
G. ¿Kailán hindî dapat gamitan ng̃ pang-akbáy ang pang̃alan ng̃ tao?
N. Hindî ng̃â dapat gamitan kailan ma’t binabanggít sa pagtawag,
pag-úutos ó pakikisuyo, hal.: _Emong, halika_; _Lakad na, Tinoy_;
_Teban, pakiabot mo ng̃â ang batiyâ_.
G. ¿Dapat bang lagyán ng̃ pang-akbáy ang bawà’t isá kung nagkakasunódsunód
ang dalawá ó maraming pang̃alan ng̃ tao?
N. Kung magkakásunódsunód ang dalawá ó maraming ng̃alan ay dapat
akbayán ng̃ _si_ ang bawà’t isá lalòng lalò na kung binibilang ó
tinutukoy na isáisá, hal.: _Si Pedro, si Karlos at si Fidel ay
paraparang mabuti_.
PANG-AKBÁY SA MG̃A NG̃ALAN NG̃ BAGAY
G. ¿Saánsaán dapat iakbáy ang pang-akbáy na _ang_?
N. Dapat iakbáy sa mg̃a panutong sumúsunód:
_Una._--Sa karaniwang pang̃alan ng̃ anó mang bagay, hal.: _ang bayan_,
_ang tao_, _ang araw_, _ang hayop_, _ang tubig_, _ang talulót_.
_Ikalawá._--Ang pamagát ng̃ mg̃a bansá, bayan, lálawigan, nayon,
lansang̃an, at mg̃a poók ay karaniwan ng̃ akbayán ng̃ _ang_; hal.:
_Ang Pilipinas_, _ang Amérika_, _ang Bulakán_, _ang Sampalok_, _ang
Eskolta_, atbp.
_Ikatló._--Ang pamagát ng̃ mg̃a kapisanan, samahán ó simbahan kailan
ma’t ibig banggitín, hal.: _Ang Taga-Ilog_, _ang Katubusan_, _ang
Katimawan_, _ang Paraluman_, _ang Katedral_.
_Ikaapat._--Ang pamagát ng̃ mg̃a aklát ng̃ karunung̃an ó ng̃ mg̃a
kathâng kasaysayan kailan ma’t binabanggít, hal.: _ang Gramátiká_,
_ang Pilosopía_, _ang Noli me tángere_.
_Ikalimá._--Ang pang̃alan ng̃ mg̃a araw sa buông isáng linggó at
ng̃ mg̃a buwán, kailan ma’t ibig banggitín, hal.: _ang martés_, _ang
huebes_, _ang Agosto_, _ang Disiembre_.
_Ikaanim._--Ang pang̃alan ng̃ mg̃a katungkulan kailan ma’t itó’y
binabanggít, hal.: _Ang Komisionado_, _ang Kinatawán_. Kung may
kasunód na pang̃alan ng̃ tao ay inaakbayán din ng̃ _ang_, bagamá’t
maáarì rin ang _si_, hal.: _Ang Komisionado Palma_, ó _si Komisionado
Palma_; _ang Hukóm Araullo_, ó _si Hukóm Araullo_.
_Ikapitó._--Ang pang̃alan ng̃ tao, kailan ma’t sinusundán ng̃ _itó_,
_iyán_, _yaón_, ó kayâ’y kung tinutuntóng mabuti, hal.: _Ang Yoyong
na itó_, _ang Huséng yaón_.
_Ikawaló._--Iniáakbáy rin sa mg̃a pangwatas (ó verbo), hal.: _Ang
binabasa ni Pedro_, _ang kinakain ni Mente_, _ang sinusulat ni Huan_.
G. ¿Anó ang dapat gamitin kung ibig tumukoy sa bilang na dalawá ó
marami?
N. Ang pang-akbáy na _ang_ ay dapat sundán ng̃ _mg̃a_ kailan ma’t
tumutukoy sa bilang na dalawá ó marami (número plural) na siyáng sa
bagay na itó’y tang̃ìng ginágamit sa ating wikà, hal.: _ang tao_,
kung íisá ang binabanggít; at _ang mg̃a tao_ kung bumabanggít sa
dalawá ó marami.
G. Ang dalawá ó maraming pang̃alan ng̃ bagay na nagkakasunódsunód,
¿dapat bang akbayán ng̃ _ang_ ang bawà’t isá?
N. Kung iniisáisá ang pagbanggít sa hang̃ád na bilang̃in ó luminaw
kayâ, ay dapat pang̃unahan ng̃ _ang_ ang bawà’t isáng pang̃alan ng̃
bagay, hal.: _Ang matá, ang ilóng at ang taing̃a ay maháhalagáng
sangkáp ng̃ katawán ng̃ tao_; _ang ilog at ang dagat ay kapuwà
tubig_. Ng̃unì’t kung sa isáng kaisipán ay nagkakasunódsunód ang
dalawá ó maraming pangdiwà (ó sustantivo) at dî lubhâng nililinaw
ang pagbanggít ay dî dapat akbayáng isáisá ng̃ _ang_ kundî ang una
lamang, hal.: _ang masasarap na manggá, lansones, santól at mabulo
ay tang̃ìng halaman sa Pilipinas_.
G. ¿Paano namán ang pagbábaling (ó declinación) ng̃ pang-akbáy
na _ang_?
N. Gaya nitóng sumúsunód:
PAGBÁBALING NG̃ PANG-AKBÁY NA ANG
_Bilang na íisá_ _Bilang na dalawá ó marami_
Pangtukoy Ang Pangtukoy Ang mg̃a
Pang-arì { Ng̃ Pang-arì { Ng̃ mg̃a
{ Sa { Sa mg̃a
Panglayon { Sa Panglayon { Sa mg̃a
{ Ng̃ { Ng̃ mg̃a
G. ¿Kailán dapat gamitin ang na sa lagáy na pangtukoy?
N. Dapat gamitin ang _ang_ sa íisá at _ang mg̃a_ sa dalawá ó marami
kailan ma’t tinutukoy ang pang̃alan ng̃ bagay, hal.: _ang bayan_
kung bumabanggít sa íisá at _ang mg̃a bayan_ kung dalawá ó marami
ang ibig tukuyin.
G. ¿Kailán ginágamit ang na sa lagáy na pang-arì?
N. Sa íisá’y ginágamit ang _ng̃_ at _ng̃ mg̃a_ sa dalawá ó marami,
kailan ma’t ang bagay na ináarì ó sangkáp ay unang nábabanggít kay sa
may arì ó kinasasangkapán, hal.: _ang panitik ng̃ mánunulát_, _ang
ulo ng̃ sanggól_, _ang mg̃a bulaklák ng̃ dalaga_. Kung ang may arì
ó kinasasangkapán ay siyáng unang nátutukoy kay sa bagay na ináarì
ó sangkáp ay dapat gamitin ang _sa_ sa íisá at _sa mg̃a_ sa dalawá
ó marami, hal.: _ang sa mánunulát na panitik_, _ang sa sanggól na
ulo_, _ang sa dalagang mg̃a bulaklák_.
G. ¿Kailán namán ginágamit ang na sa panglayon?
N. Ginágamit ang _sa_ sa íisá at _sa mg̃a_ kung dalawá ó marami kailan
ma’t nagpapahiwatig ng̃ lugál, nasà ó anó mang bagay na náuukol
dito, hal.: _Maglalakbáy siyá sa Mindanáw_, _umanib tayo sa mg̃a
kalahì_. Kung nagpapahayag namán nang kung sino ang gumawâ, kumathâ
ó lumikhâ ng̃ anó mang bagay ay ginágamit ang _ng̃_ sa íisá at _ng̃
mg̃a_ sa dalawá ó marami, hal.: _Ang aklát ay niyarì ng̃ limbagan_,
_ang lansang̃a’y ginawâ ng̃ mg̃a tao_.
III KABANATA
Salitâng Pangdiwà (ó Sustantivo)
GURÒ. ¿Anó ang kahulugán ng̃ _salitâng pangdiwà_?
NAG-AARAL. Salitâng pangdiwà, ang bahagi ó pangkát ng̃ kaisipán na
tumutukoy ó nagpapakilala ng̃ mg̃a pang̃alan ng̃ tao, hayop ó bagay
sang-ayon sa kanyáng kalikasán, diwà ó halagá; hal.: Bahay, tubig,
dagat, Pedro, Bulakán. Dapat mabatíd na ang _pangdiwà_ ay maáarìng
lumagáy ó lumagì sa kaisipán sa kanyáng sarili lamang, at dahil dito
kung kayâ ikinapit ang ganyáng pamagát.
G. ¿Alín ang pang̃ulong bahagi ng̃ pangdiwà?
N. Ang dalawáng itó: _pangdiwà sa bagay_ at _pangdiwà sa tao_.
G. ¿Anó ang pangdiwà sa bagay?
N. Ang náuukol sa madlâng pang̃alan ng̃ tao, hayop ó bagay na
karaniwan na tumutukoy sa íisáng panig ó hugis, hal.: tao, pusà,
ilog, mg̃a pang̃alang bumabanggít sa lahát ng̃ tao, sa lahát ng̃
pusà at sa lahát ng̃ ilog.
G. ¿Anó namán ang pangdiwà sa tao?
N. Ang náuukol sa tiyák na pang̃alan ng̃ tao, hayop ó bagay upáng
mápaibá ó huwág mápalahók sa ibáng pang̃alang tumutukoy rin sa
kanyáng panig ó hugis, hal.: _Maynilà_, _Ricardo_, _Bagumbayan_,
mg̃a pamagát na bumabanggít sa isáng bayan, sa isáng tao at sa isáng
daán ó lansang̃an.
G. ¿Anó ang dapat matantô ukol sa salitâng pangdiwà?
N. Na, sa Wikàng Tagalog, ang pangdiwà’y hindî pabagobago sa kiyás
(ó género), hal.: áso, pusà, kabayo, mg̃a salitâng hindî matiyák
kung ásong lalaki ó pusàng babae, ó anó man.
G. ¿Pano ang dapat gawín upáng matiyák ang kiyás ng̃ pang̃alan ng̃
isáng tao ó hayop?
N. Ang mg̃a pang̃alang tumutukoy sa tao ó hayop ay dapat dagdagán
ng̃ _lalaki_ kung sa kiyás na itó bumabanggít at _babae_ kung dito
namán náuukol, upáng mákilala ang tagláy na kiyás ng̃ isá’t isá;
hal.: sa batà, batàng lalaki, kung itó ang nais tukuyin, sa pusà,
pusàng babae, kung itó namán ang ibig banggitín.
G. ¿Mayroón kayâ sa ating wikà ng̃ mg̃a salitâ ó pang̃alan na sa
kaniyáng sarili’y tumutukoy sa lalaki ó sa babae, kahì’t na ang mg̃a
itó’y hindî idagdág?
N. Mayroón pò, bagamá’t ang mg̃a salitâng itó’y kákauntî, hal.:
_amá_, na sa lalaki tumutukoy, at _iná_ sa babae namán, amaín at
ali, binatà at dalaga, bagongtao at binibini, at ibá pa.
G. ¿Anó ang dapat mabatíd ukol sa mg̃a ng̃alan ng̃ tao?
N. Ang mg̃a ng̃alan ng̃ tao na ng̃ayó’y kasalukuyang ginágamit
natin, palibhasà’y hirám sa wikàng kastilà ay may sariling kiyás na
tagláy, sa makatuwíd bagá’y ang isáng ng̃alan ay nauúnawàan agád
kung nahihinggíl sa lalaki ó sa babae; hal.: Claro ó Clara, Domingo
ó Dominga, Pascual ó Pascuala.
G. ¿Paano ang paglalagáy sa bilang na dalawá ó marami (ó número
plural) ng̃ mg̃a salitâng pangdiwà?
N. Sa dalawáng kaparaanán:
_Una._--Kung pangdiwàng dalisay (ó simple) ay sa pamamagitan ng̃
_mg̃a_, hal.: mg̃a tao, mg̃a bahay, mg̃a hayop, mg̃a bulaklák.
_Ikalawá._--Ang isáng pangdiwàng mayhalò na nagbuhat sa _mag_ ay
inúulit ang unang pantíg ng̃ ugát, hal.: mag-iná, mag-amá, magbayáw,
ay ginagawâng mag-íiná, mag-áamá, magbábayáw, kung tumutukoy sa
dalawá ó marami.
G. ¿Paano ang pagbábaling sa salitâng pangdiwà?
N. Sa pamamagitan ng̃ mg̃a pang-akbáy na _si_ at _ang_ at ang
kaníkanyáng sinásakláw. Náitó ang mg̃a halimbawà:
PAGBÁBALING NG̃ PANGDIWÀ
SA NG̃ALAN NG̃ TAO
_Bilang na íisá_ _Bilang na dalawá ó marami_
Pangtukoy Si Lucio. Pangtukoy Siná Lucio.
Pang-arì { Ni Lucio. Pang-arì { Niná Lucio.
{ Kay Lucio. { Kiná ó kaná Lucio.
Panglayon { Kay Lucio. Panglayon { Kiná ó kaná Lucio.
{ Ni Lucio. { Niná Lucio.
SA NG̃ALAN NG̃ BAGAY
_Bilang na íisá_ _Bilang na dalawá ó marami_
Pangtukoy Ang aklát. Pangtukoy Ang mg̃a aklát.
Pang-arì { Ng̃ aklát. Pang-arì { Ng̃ mg̃a aklát.
{ Sa aklát. { Sa mg̃a aklát.
Panglayon { Sa aklát. Panglayon { Sa mg̃a aklát.
{ Ng̃ aklát. { Ng̃ mg̃a aklát.
UKOL SA ILÁNG BAHAGI NG̃ PANGDIWÀ
G. ¿Sa anó pa nabábahagi ang salitâng pangdiwà?
N. Sa tinátawag na _dalisay_ (ó simple) at _mayhalò_ (ó compuesto).[11]
Tinátawag na _dalisay_ ang salitâng walâng idinaragdág na anó man sa
kanyáng pagigíng salitâ ó kayâ’y ang salitâng tinátawag na ugát, hal.:
sanggól, bahay, kahoy, banál. Tinátawag na _mayhalò_ ang salitâng
dalisay ó ugát na dinagdagán ng̃ anó mang anyô (ó partícula) magíng
sa una ó hulihán kayâ, hal.: kabatàan, kabuhayan, kasalo, pabang̃ó,
pag-ibig, pag-asa, atbp.
G. ¿Paano ang mg̃a kaparaanáng ginagawâ nang ang salitâng dalisay
ay magíng salitâng mayhalò?
N. Sa mg̃a paraáng sumúsunód:
_Una._--Lahát halos ng̃ mg̃a salitâng dalisay ó ugát na inangkapán ng̃
_ka_ at sinugpung̃án ng̃ _an_ ó _han_ sang-ayon sa mg̃a pangyayari,
hal.: buhay, bayan, batà, gandá, buti, linis, atbp. ay nagigíng
kabuhayan, kabayanan, kabatàan, kagandahan, kabutihan, kalinisan.
_Ikalawá._--Ang mg̃a salitâng dalisay ó ugát na inangkapán ng̃ _ka_
ay nagigíng mayhalò, na, ang kahulugá’y náuuwî sa may akibat ó may
kasama ó may kaakbáy, hal.: salo, sunò, sama, sabáy, piling, sakáy,
larô, tulong, atbp. ay nagigíng kasalo, kasunò, kasama, kasabáy,
kapiling, kasakáy, kalarô, katulong. Dapat alamíng ang mg̃a itó’y
nagbabadyá lamang ng̃ isá sa mg̃a kasama, akibat ó kaakbáy, at kung
ibig magsulit ng̃ dalawá ay kailang̃ang angkapán pa ng̃ anyông
_mag_, hal.: magkasalo, magkasunò, magkasama, magkasabáy, atbp. Kung
nagbabadyá namán ng̃ karamihan ay dapat ulitin ang unang dalawáng
pantíg ng̃ ugát, hal.: magkasalosalo, magkasamasama, magkasabaysabáy,
atbp.
_Ikatló._--Ang mg̃a salitâng dalisay na maáarìng gawíng pangwatas
ay nagigíng mayhalò kung angkapán ng̃ anyông _pa_, hal.: sa dusa
ay parusa, sa bang̃ó ay pabang̃ó, sa hiyás ay pahiyás, sa utang ay
pautang, sa mana ay pamana, atbp.
_Ikaapat._--Ang mg̃a salitâng dalisay na bumabanggít sa ng̃alan ng̃
mg̃a kamag-anak na inangkapán ng̃ anyông _mag_ ay nagigíng mayhalò
na ang kahulugá’y tumutukoy sa dalawá, hal.: amá, iná, bayáw,
asawa, pinsan, anák, atbp. ay nagigíng mag-amá, mag-iná, magbayáw,
mag-asawa, magpinsan, mag-anák. Kung nais tumukoy sa tatló ó marami ay
dapat ulitin ang unang pantíg ng̃ salitâng dalisay, hal.: mag-áamá,
mag-íiná, magbábayáw, magpípinsan, atbp.
_Ikalimá._--Ang mg̃a salitâng dalisay na nagbabadyá ng̃ anó man na
angkapán ng̃ _pinaka_ ay nagigíng mayhalò na ang kahulugá’y ang
bagay na humahalili, hal.: tao, hayop, walís, tinapay, tubig,
magulang, iná, amá, alilà, atbp. ay nagigíng pinakatao, pinakahayop,
pinakawalís, pinakatubig, pinakaanó, pinakaalilà, atbp.
_Ikaanim._--Ang mg̃a dalisay na tumutukoy din sa mg̃a ng̃alan ng̃ mg̃a
kamag-anak ay nagigíng mayhalò kailan ma’t inangkapán ó sining̃itan
ng̃ anyông _in_ at inulit ang kanyáng unang pantíg, na ang kahulugá’y
ang mg̃a ng̃alang hindî tunay ó hawa lamang, hal.: amá, iná, anák,
ali, kapatíd, atbp. ay nagigíng ináamá, iníiná, ináanák, ináali,
kinákapatíd.
_Ikapitó._--Ang mg̃a dalisay na tumutukoy sa mg̃a ng̃alan ng̃ bung̃a,
ng̃ bulaklák, ng̃ kasangkapan, atbp. ay nagigíng mayhalò kailan ma’t
inangkapán ó sining̃itan ng̃ _in_, na ang kahulugá’y ang pagkakatulad
ó pagkakáparis, hal.: balimbing, santól, gulay, sampaga, sampagita,
kamatsilé, karayom, sandók, tabò, ay nagigíng binalimbing, sinantól,
ginulay, sinampaga, sinampagita, kinamatsilé, kinarayom, sinandók,
tinabò.
_Ikawaló._--Ilán sa mg̃a salitâng dalisay ay nagigíng mayhalò kung
angkapán ó sing̃itan ng̃ _in_ at sugpung̃án ng̃ _an_, na, ang
kátuturá’y ang katapusán ng̃ anó man, hal.: kayas, tabas, pilì, atbp.
ay nagigíng kinayasan, tinabasan, pinilìan. Kung nagbabadyá ng̃
karamihan, ang _in_ ay dapat dagdagán ng̃ _pag_, na sa madalìáng sabi
ay nagigíng _pinag_ at sakâ sugpung̃án ng̃ _an_, hal.: pinagkayasan,
pinagtabasan, pinagpilìan.
_Ikasyám._--Gayón ding pagbubuô ang dapat gawín ukol sa pagbabadyá ng̃
iláng ng̃alan ng̃ anó mang bagay na ginamitan, nilagyán ó ginawâng
gayón sang-ayon sa ugát na tagláy, hal.: sa pulót ay pinulután, sa
gulay ay ginulayan, sa burdá ay binurdahán, sa guhit ay ginuhitan,
sa pulá ay pinulahán, atbp.
_Ikasampuô._--Kung iangkáp ang anyông _pang_ sa ibá’t ibáng ugát ay
nagigíng pangdiwà, na, ang kahulugá’y ang kasangkapang iginagawâ ng̃
anó man. Dapat lamang alamín na itóng _pang_ ay siyáng bumabago sa
iláng titik ng̃ ugát, gaya ng̃ mápupuná sa mg̃a kabanatang haharapín.
Halimbawà: panghakot, panghuli, panggapas, pang-ahit, panarók,
pamalò, pamahid, pangtunóg, pang̃ahig, panilò, atbp.
PANGDIWÀNG PANGWATAS (Ó VERBAL)
G. ¿Anó ang tinátawag na _pangdiwàng pangwatas_?
N. Yaóng pangdiwàng nagbuhat ó nanggaling sa mg̃a pangwatas.
G. ¿Alínalín ang mg̃a pangdiwàng pangwatas?
N. Ang mg̃a sumúsunód:
1.--Nagagawâng mg̃a pangdiwà ang mg̃a pangwatas na binaybáy sa _um_
sa pamamagitan ng̃ anyông _pag_ na iniangkáp sa mg̃a salitâng ugát,
hal.: basa, sulat, lakad, takbó, lang̃óy, kain, araw, ulán, suntók,
upô, sigáw, atbp. ay nagigíng pagbasa, pagsulat, paglakad, pagtakbó,
paglang̃óy, pagkain, pag-araw, pag-ulán, pagsuntók, pag-upô, pagsigáw.
2.--Nagagawâ ring mg̃a pangdiwà ang mg̃a pangwatas na binaybáy sa
_mag_ sa pamamagitan ng̃ anyông _pag_ na iniangkáp sa mg̃a ugát na
inulit ang isá ó dalawáng titik ng̃ unang pantíg nitó, hal.: aral,
salitâ, saing, lutò, sabi, wastô, masíd, habol, hanáy, buô, lakip,
atbp. ay nagigíng pag-áaral, pagsasalitâ, pagsasaing, paglulutò,
pagsasabi, pagwawastô, pagmamasid, paghahabol, paghahanáy, pagbubuô,
paglalakip.
3.--Ang mg̃a pangwatas na binaybáy sa anyông _mang_ ay nang̃agagawâ
ring pangdiwà sa pamamagitan ng̃ anyông _pang_ na inúulit ang unang
dalawáng titik ng̃ ugát na binago, tagláy ang kanyáng pagkakabagong
malimit mangyari, hal.: huli, isdâ, utang, pulót, puti, bató,
tiklóp, pitás, atbp. ay nang̃agigíng panghuhuli, pang̃ing̃isdâ,
pang̃ung̃utang, pamumulot, pamumuti, pangbabató, paniniklóp, pamimitás.
4.--Nagagawâ pa ring mg̃a pangdiwà ang mg̃a pangwatas na binaybáy sa
_ma_ sa pamamagitan ng̃ anyông _pagká_, na iniáangkáp din sa salitâng
ugát, hal.: tuto, tulog, higâ, hulog, takot, gulat, bagód, iníp,
atbp. ay nagigíng pagkatuto, pagkahulog, pagkatakot, pagkagulat,
pagkabagód, pagkainíp.
PANGDIWÀNG MALIMIT (Ó FRECUENTATIVO)
G. ¿Anó ang tinátawag na _pangdiwàng malimit_?
N. Yaóng nagbabadyá ng̃ kadalasán sa paggawâ ó ginagawâ sang-ayon
sa mg̃a gawâ ó kilos ng̃ ugát.
G. ¿Paano ang mg̃a paraán ng̃ pagbubuô sa bagay na itó?
N. Sa ibá’t ibáng kaparaanán:
_Una._--Sugpung̃án ng̃ _an_ ó _han_ sang-ayon sa tuntuning sinúsunód
ng̃ salitâng ugát, hal.: sa damó ay damuhán, sa halaman ay hálamanán,
sa ikmó ay ikmuhan, sa saging ay saging̃án, sa niyóg ay niyugan, sa
kawayan ay káwayanán, sa bahay ay bahayán, sa paligò ay paligùan,
sa pusalì ay pusalìán, atbp.
_Ikalawá._--Sugpung̃án din ng̃ _an_ ó _han_ ang ugát, sakâ ulitin ó
dalawahín ang unang pantíg nitó, hal.: sa kain ay kakanán, sa silíd
ay sisidlán, sa upô ay úupán, sa higâ ay hihigán, atbp.
_Ikatló._--Angkapán ng̃ _ka_ at sugpung̃án ng̃ _an_ ó _han_ ang
salitâng ugát, sakâ ulitin ang unang pantíg nitó, hal.: sa tisod
ay katitisuran, sa hulog ay kahuhulugan, sa dapâ ay kadadapâan, sa
untóg ay kauuntugán, atbp.
_Ikaapat._--Nagagawâ ring pangdiwàng malimit ang iláng mg̃a pangwatas
sa kanyáng mg̃a panahóng haharapín, hal.: paghuhukumán, pagbibitayán,
pagbabarilán, pagpapatayán, pagbibinyagán, pagbabaunán, atbp.
PANGDIWÀNG KARAMIHAN (Ó COLECTIVO)
G. ¿Anó ang tinátawag na _pangdiwàng karamihan_?
N. Yaóng na sa bilang na íisá ay tumutukoy sa maraming ng̃alan,
bagay ó anó man sang-ayon sa lamán ng̃ ugát.
G. ¿Paano ang kanyáng pagbubuô?
N. Sa mg̃a kaparaanáng sumúsunód:
_Una._--Ang iláng salitâng ugát na nagbabadyá ng̃ panahón na angkapán
ng̃ anyông _mag_ ay nagsasaysáy ng̃ kabuùan, hal.: sa hapon ay
maghapon, sa damág ay magdamág.
_Ikalawá._--Kung iniangkáp ang _sang_ na nagbuhat sa _isá_, ay
nagbabadyá ng̃ lahát ó kabuùan ng̃ anó mang bagay na tagláy ng̃
ugát, hal.: sang-oras, sang-araw, sanglinggó, sangbuwán, sangtaón,
sangpuô, sangdaán, sanglibo, sanglaksâ, sangyutà, atbp.
_Ikatló._--Sa mg̃a ugát na nagsusulit ng̃ poók ó anó man na angkapán
ng̃ _sang_ at sugpung̃án ng̃ _an_ ó _han_ ay nagbabadyá rin ng̃
karamihan ó kabuùan, hal.: sangbahayán, sangbayanán, sangdaigdigan,
sangsinukuban, sangtinakpán, atbp.
_Ikaapat._--Kung angkapán ng̃ _sang_ ang mg̃a pangdiwàng mayhalò sa
pamamagitan ng̃ _ka_ at _an_ ó _han_ ay nagbabadyá namán ng̃ ganáp
na kabuùan, hal.: sangkapulùán, sangkatauhan, sangkalang̃itan,
sangkalupàan, at ibá pa.
TALABABÂAN
[11] Ginawâ kong íisáng salitâ ang _mayhalò_ bagamá’t ang katotohana’y
dalawá, upáng máitumbás natin sa salitâng _compuesto_ ng̃ kastilà.
IV KABANATA
Salitâng Pangturing (ó Adjetivo)
GURÒ. ¿Anó ang kátuturán ng̃ _salitâng pangturing_?
NAG-AARAL. Salitâng pangturing ay isáng bahagi ó pangkát ng̃ kaisipán
na siyáng inilalakip ó idinaragdág sa pangdiwà upáng mabago ó mákilala
ang kátuturán nitó.
G. Ang mg̃a salitâng pangturing, ¿sa ilán nabábahagi?
N. Sa dalawá, gaya rin ng̃ pangdiwà: _dalisay_ at _mayhalò_. _Dalisay_
ang salitâng walâng idinaragdág na anó man sa kanyáng pagigíng
salitâ, hal.: tamád, pang̃it, duwág, payapà, tahimik. _Mayhalò_ ang
salitâng ugát ó dalisay na dinagdagán sa una ó hulihán ng̃ anó mang
anyô (ó partícula), hal.: mabuti, mataás, malakí, masamâ, magandá.
G. ¿Marami bagá sa ating wikà ng̃ mg̃a pangturing?
N. Sa mg̃a salitâng dalisay ó ugát ay hindî lubhâng karamihan,
samantalàng sa mg̃a salitâng mayhalò ay siyáng lubhâng marami.
G. ¿Pano ang paraáng ginagawâ nang ang mg̃a salitâng ugát ó dalisay
ay magíng salitâng mayhalò?
N. Ang karaniwang gawín ukol sa bagay na itó ay dinaragdagán ng̃
_ma_ sa unahán ng̃ salitâng ugát ó dalisay.
Náritó ang isáng tálâán ng̃ mg̃a salitâng ugát ó dalisay na nagigíng
salitâng mayhalò sa mg̃a salitâng pangdiwà (ó sustantivo) at sa mg̃a
pangturing (ó adjetivo).
_Ugát ó dalisay_ _Salitâng pangdiwà_ _Salitâng pangturing_
Buti Kabutihan Mabuti
Samâ Kasamâan Masamâ
Pulá Kapulahán Mapulá
Lakí Kalakihan Malakí
Habà Kahabàan Mahabà
Lakás Kalakasan Malakás
Bigát Kabigatan Mabigát
Nagigíng salitâng pangturing ang mg̃a ugát na nagbabadyá ng̃
pagkakáparis ó pagkakápantay kailan ma’t inangkapán ng̃ _ka_, hal.:
kaparis, katulad, kapara, kawang̃ís, kahambíng, kamukhâ, kawangkî,
kapantay, at ibá pa.
Nagigíng pangturing din ang mg̃a ugát na nagsusulit ng̃ pagkakahatì ó
kalagayan ng̃ anó man kailan ma’t inangkapán ng̃ _ka_, hal.: kahatì,
kaputol, kapiraso, kabiyák, kauntî, kapaták, karampót, atbp.
Nagigíng pangturing pa ang mg̃a ugát na nagsasaysáy ng̃ anó man
kailan ma’t inangkapán ng̃ _ka_ at inulit ang buông ugát ó unang
dalawáng pantíg nitó, hal.: kagulatgulat, katakottakot, kagitlágitlá,
kasindáksindák, kahapishapis, kakilákilabot, katawátawá, kalugódlugód,
kaibig-ibig, kaayaaya, atbp. Ang mg̃a pangturing na itó’y maáarì
ring sabihin sa pamamagitan ng̃ _naka_ na inulit ang unang pantíg
ng̃ ugát, hal.: nakagugulat, nakatatakot, nakagigitlá, atbp.
G. ¿Mayroón pa bagáng ibáng pangturing na nagbubuhat sa ibá?
N. Oo pò na nanggaling sa pangwatas at pinamagatáng _pangturing na
malimit_. Náitó ang ibá’t ibáng paraán ng̃ kanyáng pagbubuô.
_Una._--Angkapán ng̃ _ma_ ang salitâng ugát at sugpung̃án ng̃ _in_ ó
_hin_ sang-ayon sa sinúsunód na tuntunin, hal.: masintahin, maawàin,
mahabagín, maibigín, mawilihín, masuwayin, masunurin, mairugín, at
ibá pa.
_Ikalawá._--Angkapán din ng̃ _ma_ at sugpung̃án ng̃ _in_ ó _hin_,
sakâ ulitin ang unang dalawáng titik ng̃ unang pantíg ng̃ ugát, hal.:
matutulugín, matatawanín, magagalitín, malilimutín, masasaktín,
mapapalarín, malulugdín, matatakutín, atbp.
_Ikatló._--Sugpung̃án lamang ng̃ _in_ ó _hin_ ang salitâng ugát, hal.:
gálisin, mutàin, bulutung̃ín, pigsahin, hikàin, iyakin, sumbung̃in,
tiyanin, bukulin, atbp.
_Ikapat._--Nagigíng pangturing din ang mg̃a panahóng haharapín
ng̃ pangwatas na binaybáy sa _mag_, hal.: magsasakâ, magpapandáy,
magbabaká, magbababóy, magguguláy, magpapalayók, magpapasán,
magbubuhát, atbp.
_Ikalimá._--Nagigíng pangturing pa rin ang mg̃a panahóng haharapín
ng̃ pangwatas na binaybáy sa _mang_, hal.: manggagawà, manggugupit,
manghahabi, mangwawalís, mang̃ing̃isdâ, mánunubós, máninilâ,
mánunulát, mánunulâ, mámamahayág, máng̃ang̃athâ, mánanalaysáy,
mánanagalóg, atbp.
_Ikaanim._--Angkapán ng̃ _mapag_ ang mg̃a salitâng ugát, hal.:
mapagbirô, mapaglarô, mapagmasíd, mapagpuyát, mapagbulóng, mapaglibák,
mapagbiyayâ, mapagdasál, atbp.
_Ikapitó._--Angkapán namán ng̃ _palá_ ang ugát, hal.: palakaín,
palainóm, palausáp, palasumpâ, palatakbó, palasulát, palabasá,
palasayáw, palasuwáy, palasigáw, palalarô, palabihís, atbp.
_Ikawaló._--Angkapán ng̃ _tagá_ ang mg̃a salitâng ugát. Dapat alamíng
ang mg̃a ugát na binaybáy sa _mag_ ó _mang_ ay dapat magtagláy ng̃
_pag_ ó _pang_, hal.: tagatanod, tagabantáy, tagatugtóg, tagakain,
tagapaglutò, tagapagsaing, tagaing̃at, tagapang̃asiwà, tagapaglabá,
atbp.
G. ¿Anó ang kaibháng nangyayari sa mg̃a salitâng pangdiwà at sa mg̃a
pangturing?
N. Malakí pò ang pagkakáibá ng̃ dalawáng itó, sapagkâ’t ang pangturing
kailan ma’y nang̃áng̃ailang̃an ng̃ tulong ng̃ isáng pangdiwà upáng
magtagláy ng̃ isáng buông kahulugán ó kayâ’y bumuô ng̃ isáng
kaisipán (ó oración); samantalàng ang pangdiwà ay dî na kailang̃an
ang tulong, at sukat sa kanyáng sarili’y maáarìng magkaroón ng̃
isáng buông kátuturán. Halimbawà: malinaw na tubig, magandáng buwán,
mainit na araw. Sa halimbawàng itó ang _tubig_, ang _buwán_ at ang
_araw_ ay mg̃a salitâng pangdiwà na siyáng nagbibigáy ng̃ kahulugán
sa kaisipán, at kahì’t banggitín ang bawà’t isá ay maúunawàan ng̃
sino man; samantalàng ang _malinaw_, _magandá_ at _mainit_ ay mg̃a
pangturing na siyáng bumabago ó tumuturing ng̃ kátuturán sa mg̃a
pangdiwàng kasakasama nilá, at kung banggitín ng̃ walâng katulong
ay hindî maúunawàan ng̃ sino man, sapagkâ’t hindî matantông kung
anó ang malinaw, kung anó ang magandá ó kung anó ang mainit.
G. ¿Maáarì bagá kung minsang malagáy siyáng mag-isá sa kaisipán?
N. Maáarì pò, kailan ma’t ang salitâng pangdiwà na siyáng nagbibigáy
ng̃ kátuturán ay hindî nakalantád, ng̃unì’t dapat matalastás na
nakatagò, hal.: ang mg̃a masasamâ’y pinarurusahan, ang ikalimá’y
huwág papatáy. Sa _masasamâ_ ay nakatagò ang salitâng _tao_ at sa
_ikalimá_ ang salitâng _utos_.
G. ¿Maáarì kayâng ang salitâng pangturing ay gamitin lang mag-isá
sa pamamagitan ng̃ ibáng paraán?
N. Oo pò, maáarì, kailan ma’t ináakbayán sa una ng̃ pang-akbáy
_ang_ na ang kátuturá’y katumbás sa isáng ng̃alang pangdiwà, hal.:
ang _masamâ_ ay dapat itapon, ibig sabihin nitó sa makatuwíd ang
_kasamâan_; ang _mabuti_ ay dapat úliranin, sa makatuwíd tinutukoy
ang _kabutihan_.
UKOL SA BILANG NA DALAWÁ Ó MARAMI
G. ¿Pano ang paglalagáy sa bilang na dalawá ó marami ng̃ mg̃a salitâng
pangturing?
N. Kung mg̃a salitâng dalisay ó ugát ay pinang̃ung̃unahan ng̃ _mg̃a_
na siyáng ginágamit sa ganitóng bagay, hal.: pang̃it na tao, tamád
na lalaki, kung sa íisá, at kung sa dalawá ó marami’y ginagawâng
mg̃a pang̃it na tao, mg̃a tamád na lalaki.
Kung mg̃a salitâng mayhalò na nagbuhat sa _ma_ ay inúulit lamang ang
unang pantíg ng̃ ugát, hal.: malakíng aklát, mahabàng talumpatì,
magandáng dalaga kung sa íisá, at nagigíng malalakíng aklát,
mahahabàng talumpatì, mg̃a magagandáng dalaga kung sa dalawá ó
marami.[12] Ng̃unì’t kung ang salitâng pangdiwà ay siyáng náuuná kay
sa pangturing ay dapat lagyán ng̃ _mg̃a_ at itó’y kailang̃ang iuná
sa pangdiwà at ulitin ang unang pantíg ng̃ salitâng ugát, hal.: mg̃a
talumpatìng mahahabà, mg̃a dalagang magagandá.
G. Kung sa isáng kaisipán ay nagkakasamasama ang mg̃a salitâng
pangturing, ¿paano ang dapat gawín?
N. Sakalìng ang náuuná’y ang salitâng pangdiwà kay sa mg̃a pangturing,
doón dapat iuná ang _mg̃a_ at sa mg̃a itó (pangturing) ay dî dapat
lagyán ang bawà’t isá ng̃ _mg̃a_ kundî ulitin ang unang pantíg
ng̃ bawà’t ugát, hal.: Sa Sangtinakpá’y may mg̃a bayang malalakí,
madadakilà, magigitíng at mararang̃ál. Kung ang náuuná namá’y ang
isáng salitâng pangturing kay sa pangdiwà ay dapat iuná roón ang
_mg̃a_ at ang mg̃a kasamahán niyá’y dapat ulitin ang mg̃a unang
pantíg ng̃ ugát, hal.: Sa Sangsinukob ay may mg̃a masasamâng tao,
manglulupig, manggagagá at mamámatay sa kapuwà tao. Dapat alamíng
ang hulíng paraáng itó’y hindî lubhâng gamitin dî paris ng̃ una.
SA MG̃A SALITÂNG PANGTULAD (Ó COMPARATIVO)
G. ¿Anó ang _salitâng pangtulad_?
N. Salitâng pangtulad, yaóng nagpapakilala ng̃ katang̃ìán ng̃ isáng
pangdiwà kung ipaparis ó ihahalintulad sa kapuwà pangdiwà. Sa Wikàng
Tagalog itóng pangtulad ay may dalawáng urì: isá’y ang nagbabadyá
ng̃ pagkakatulad at ang ikalawá’y ang pagkakahigít.
G. ¿Alínalín ang mg̃a salitâng pangtulad sa ating wikà?
N. Marami pòng lubhâ, at náritó ang kanyáng pagkakábukódbukód:
sa pagkakatulad: _ga_ ó _gangga_, _para_ ó _gaya_, _magkapara_ ó
_magkatulad_, _sing_ ó _kasing_, at _magkasíng_; sa pagkakahigít:
_lalò_ at _pa_.
G. ¿Kailán ginágamit ang _ga_ ó _gangga_?
N. Ang _ga_ ay ginágamit kailan ma’t ibig sukatin ang lakí, taás,
liít, tigás ó anó man ng̃ isáng bagay kung ihahalintulad sa ibá,
hal.: itóng brilyante’y ga munggó ang lakí, ga bató ang tigás ng̃
kanyáng pusò, ga damak ang taás ng̃ tubig. Ang _gangga_ ay kawangkî
rin ng̃ _ga_ at íisá silá sa paggamit, bagamá’t ang talagáng kágamitán
niyá’y kung tumutukoy sa bilang na dalawá ó marami, hal.: ang mg̃a
gangganitóng gawâ ay siyáng inúugalì tuwî na ng̃ may masasamâng
budhî; ang mg̃a gangganiyáng tao ay siyáng mg̃a dakilà.
G. ¿Kailán dapat gamitin ang _para_ ó _gaya_?
N. Ginágamit ang _para_ ó _gaya_ kailan ma’t pinagpaparis ang isáng
bagay sa kapuwà bagay ng̃ walâng lámang̃an. Ang bagay na ipaparis
ay dapat ilagáy sa pangtukoy at ang pagpaparisan ay sa pang-arì at
ang _para_ ó _gaya_ ay dapat mahulí sa pangturing, hal.: Si Pelisa’y
magandáng para ni Mameng; akó’y mabuting gaya niyá; ang mg̃a matá
mo’y maniningníng na parang bituwín. Dapat alamíng ang _paris_ at
_tulad_ ay kawangkî rin ng̃ _para_ ó _gaya_.
Dapat ding matantô na, kung may _ka_ sa unahán, na sa madalìáng
sabi ay nagigíng kapara, kagaya, kaparis, katulad, at ang ibá pang
kasing-urì rin nitó gaya ng̃ kawang̃ís, kahambíng, kawangkî, kamukhâ,
kahalimbawà, kahalintulad, ay ginágamit ding maminsanminsan katulad
ng̃ _para_ ó _gaya_ lalòng lalò na kung hindî lubhâng mahabà ang
isáng kaisipán, hal.: Si Lucio’y katulad ni Fidel; ang pusà’y kaparis
ng̃ tigre. Lalòng angkáp kung gagamitin sa pagkakailâ ó kayâ’y
dagdagán sa una ng̃ _walâ_, hal.: Si Yoyong ay walâng kahalintulad
sa karunung̃an; si María’y walâng kahalimbawà sa kahinhinán.
G. ¿Kailán ginágamit ang _magkapara_ ó _magkatulad_?
N. Ang _magkapara_ ó _magkatulad_ at ibá pang gangganitó ay dilì
ibá’t nanggaling sa kapara, katulad, kaparis, atbp. na inangkapán
ng̃ _mag_. Ginágamit ang mg̃a itó sa mg̃a bagay na pinagpaparis
ng̃ walâng lámang̃an, na, ang mg̃a pinagpapara ay dapat ilagáy sa
pangtukoy at ang pangturing ay sa hulí, hal.: Si Petra at si María’y
magkapara ng̃ gandá; si Siso at si Mente ay magkatulad ng̃ dunong.
G. ¿Kailán ginágamit ang _sing_ ó _kasing_?
N. Ginágamit ang _sing_ ó _kasing_ kailan ma’t pinagpaparis ang isáng
bagay sa kapwà bagay nang walâng lámang̃an, at kailang̃ang ilagáy
sa pangtukoy ang pang̃alan ó bagay na ipaparis at sa pang-arì namán
ang ng̃alan ó bagay na pagpaparisan, hal.: ang mg̃a anák ni Lucio’y
singlakí ko, si Mateo’y kasingtaás ni Karlos. Kung tumutukoy sa
dalawá ó marami’y kailang̃ang ulitin ang unang pantíg ng̃ ugát ng̃
pangturing, hal.: ang mg̃a anák ni Lucio’y singlalakí ko, ang mg̃a
áso’y kasínglalakí ng̃ baboy.
G. ¿Kailán namán ginágamit ang _magkasíng_?
N. Ginágamit ang _magkasíng_ kailan ma’t ang mg̃a pinagpaparis ay
na sa pangtukoy at nagsasaád ng̃ dalawáng bagay na magkahalintulad
ó magkakapantáy, hal.: si Pedro at si Huan ay magkasingdunong, ang
anák mo’t ang anák ko ay magkasingbuti. Kung bumabanggít sa bilang na
dalawá ó marami ang bawà’t isá sa mg̃a pinagpaparis ay kailang̃ang
ulitin ang ikalawáng pantíg ng̃ _magkasíng_, at sa katagâng sabi’y
gawíng _magkakasíng_, hal.: ang mg̃a anák ko ay magkakasingbuti; ang
mg̃a kababayan mo’t mg̃a kababayan ko’y magkakasingtulad ng̃ ugalì.
G. ¿Paano ang gagawín kung ibig tumukoy ng̃ isáng ng̃alan ó bagay
na nakahihigít?
N. Sa tatlóng kaparaanáng sumúsunód:
1.--Ilagáy sa pangtukoy (ó nominativo) ang nakahihigít at sa panglayon
(ó acusativo) ang náhihigtán, hal.: si Andoy ay marunong kay Pedro;
ang áso’y mataás sa pusà.
2.--Ang ganitó ring ayos na pinang̃unahan lamang ng̃ _lalò_ ang
salitâng pangturing, hal.: Si Lucio’y lalòng mataás kay Huan; ang
manggá’y lalòng masaráp sa bayabas.
3.--Ang gayón ding ayos na nilagyán ng̃ _pa_ sa hulí ng̃ pangturing,
hal.: si Yoyong ay maputî pa kay Husé; ang araw ay magandá pa sa
buwán.
SA MG̃A SALITÂNG PANGTAÁS (Ó SUPERLATIVO)
G. ¿Anó ang _salitâng pangtaás_?
N. Salitâng pangtaás ay siyáng nagpapakilala sa mg̃a pangturing
ng̃ kanyáng kataasán, hal.: Si Pedro’y mabuting mabuti, si Lucio’y
lubhâng marunong.
G. ¿Paano ang pagtatatág ng̃ mg̃a _salitâng pangtaás_?
N. Sa ibá’t ibáng kaparaanán:
_Una._--Ilagáy sa una ó hulí ang _lubhâ_ ng̃ salitâng pangturing,
hal.: Si Ricardo’y lubhâng mabuti, ó kayâ: Si Ricardo’y mabuting
lubhâ.
_Ikalawá._--Ilagáy ang _totoó_ sa una ó hulihán ng̃ salitâng
pangturing, hal.: Si Ricardo’y totoóng mabuti, ó kayâ: Si Ricardo’y
mabuting totoó. Maáarì rin itóng dalawahín at gawíng totoóng totoó,
hal.: Si Ricardo’y totoóng totoóng mabuti.
_Ikatló._--Ilagáy sa una ó hulihán ng̃ salitâng pangturing ang _dî
sapalâ_, hal.: Si Ricardo’y dî sapalâng mabuti, ó kayâ: Si Ricardo’y
mabuting dî sapalâ.
_Ikaapat._--Ilagáy sa una ó hulihán ng̃ salitâng pangturing ang _dî
hamak_, hal.: Si Ricardo’y dî hamak na mabuti, ó kayâ: Si Ricardo’y
mabuting dî hamak.
_Ikalimá._--Ulitin ó dalawahín ang salitâng pangturing na paglalakipin
sa pamamagitan ng̃ pang-anib (ó ligazón) na náuukol, hal.: Si
Ricardo’y mabuting mabuti; ang pag-áaral ay mahirap na mahirap.
_Ikaanim._--Ulitin ó dalawahín ang salitâng pangturing at pang̃unahan
ng̃ anyông _ka_ at _an_ ó _han_ sa hulihán, hal.: Si Ricardo’y
kábutibutihan; ang sampagita’y kagandagandahan sa tanáng bulaklák.
_Ikapitó._--Ang mg̃a salitâng ugát ó dalisay na inangkapán sa una ng̃
_nápaka_, hal.: Si Ricardo’y nápakabuti; ang sampagita’y nápakagandá.
_Ikawaló._--Ang mg̃a pangwatas ay may iláng pangtaás, na, ang ginagawâ
ay inúulit ang buông ugát na sining̃itan ng̃ _ng̃_, hal.: tawa ng̃
tawa, tawag ng̃ tawag, kain ng̃ kain.
SA MG̃A SALITÂNG PANGLAKÍ (Ó AUMENTATIVO)
G. ¿Anó ang _salitâng panglakí_?
N. Salitâng panglakí, yaóng nagpaparagdág sa kahulugán ng̃ ugát.
G. ¿Paano ang pagbubuô ng̃ mg̃a itó sa ating wikà?
N. Sa dalawáng kaparaanán lamang:
1)--Ilagáy sa una ng̃ ugát ang salitâng _malakí_, hal.: malakíng tao,
malakíng hayop, malakíng lalaki, malakíng babae, malakíng bahay,
malakíng pusà, malakíng susô, atbp.
2)--Sugpung̃án ng̃ _an_ ó _han_ ang iláng salitâng ugát, hal.: sa
ulo ay uluhán, sa matá ay matahán, sa ilóng ay ilung̃án, sa bibíg
ay bibigán, sa ng̃usò ay ng̃usùán, atbp. Dapat alamíng ang mg̃a
salitâng itó’y maáarì ring sabihin sa pamamagitan ng̃ _malakí_,
hal.: malakíng ulo, malakíng matá, malakíng ilóng, atbp.
SA MG̃A SALITÂNG PANGLIÍT (Ó DIMINUTIVO)
G. ¿Anó ang _salitâng pangliít_?
N. Salitâng pangliít, yaóng nagpapábawas ó nagpapákulang sa kahulugáng
tagláy ng̃ salitâng ugát.
G. ¿Paano ang paraáng ginagawâ sa ganitóng pagbabawas?
N. Sa mg̃a kaparaanáng sumúsunód:
1.--Ang mg̃a pangdiwàng dalisay ay inúulit ang buô ó ang unang
dalawáng pantíg ng̃ ugát at sakâ sinusugpung̃án ng̃ _an_ ó _han_,
hal.: sa harì ay harìharìan; sa dios ay diusdiusan; sa tao ay
taútauhan; sa ibon ay ibunibunan; sa matandâ ay matamatandâan; sa
bulaklák ay bulabulaklakan; atbp.
2.--Ang mg̃a pangdiwàng mayhalò sa pamamagitan ng̃ _ka_ at _an_ ó
_han_ ay nagigíng pangliít kailan ma’t dinagdagán sa una ng̃ _may_,
hal.: may kalakasan, may kabutihan, may kahinàan, may kasamâan, may
kapulahán, atbp.
3.--Ang mg̃a pangturing na mayhalò sa pamamagitan ng̃ _ma_ ay nagigíng
pangliít kailan ma’t inúulit ang salitâng ugát, hal.: maasímasím,
malakáslakás, mabutibuti, matamístamís, masamâsamâ, mapulápulá, atbp.
4.--Ang mg̃a pangwatas (ó verbo) na binaybáy sa ibá’t ibáng anyô
(ó partícula) ay nang̃agigíng pangliít kailan ma’t inulit ang mg̃a
salitâng ugát, hal.: tumatakbótakbó, nagtutulógtulog, nahihigâhigâ,
binabasabasa, inilalakadlakad, pinagsalisalitâ, atbp.
5.--Nagigíng pangliít din sa mg̃a salitâng _kauntî_, _muntî_,
_maliít_, ang mg̃a ugát na ibá’t ibá, hal.: kauntîng tubig, muntîng
bahay, maliít na manggá, atbp.
SA IBÁ PANG BAHAGI NG̃ SALITÂNG PANGTURING
G. ¿Anó pang bahagi mayroón ang salitâng pangturing?
N. Ang mg̃a itó: _Bilang na pangbatay_ (ó número cardinal), _bilang
na panghanáy_ (ó número ordinal), _bilang na pang-ulit_ (ó número
adverbial) at _bilang na pangbahagi_ (ó número distributivo).
G. ¿Anó ang bilang na pangbatay (ó número cardinal)?
N. Bilang na pangbatay, yaóng tang̃ìng tumutukoy sa karaniwang bilang,
hal.: isá, dalawá, sampuô. Kung ibig humigít dito’y kailang̃ang
dagdagán sa una ng̃ _labíng_, at kung magkaganitó’y magigíng: labíng
isá, labíng dalawá, labíng siyám. Kung ibig pa ring humigít dito ó
kayâ’y tumukoy ng̃ mataástaás ay dapat dagdagán sa hulí ng̃ _puô_,
at kung magkagayo’y magigíng: dalawáng puô, tatlóng puô, siyám na
puô, at ibá’t ibá pang pagdaragdág kung ibig tumukoy ng̃ lalòng
mataás na bilang.
G. ¿Anó ang bilang na panghanáy (ó número ordinal)?
N. Yaóng ginágamit sa pagbilang na sunódsunód, hal.: una, ikalawá,
ikatló, ikasangpuô.
G. ¿Pano ang pagtatatág ng̃ mg̃a bilang na itó?
N. Madalî pò: sukat na ang dagdagán ng̃ _ika_ ang mg̃a bilang na
pangbatay, maliban lamang ang una na dî nang̃áng̃ailang̃an nitó.
G. ¿Anó ang bilang na pang-ulit (ó número adverbial)?
N. Yaóng ginágamit sa pagbilang nang kung mákailang ginawâ ó ginanáp
ang isáng bagay, hal.: minsan, makalawá, makatló, makalimá,
makasangpuô.
G. ¿Pano namán ang pagtatatág ng̃ mg̃a ganitóng bilang?
N. Dinaragdagán ng̃ _maka_ sa mg̃a bilang na pangbatay, liban lamang
ang una na dî kailang̃ang dagdagán.
G. ¿Anó namán ang bilang na pangbahagi (ó número distributivo)?
N. Yaóng ginágamit sa pagbilang na pahatìhatì ó paulitulit, hal.:
isáisá, tig-isá, isá.
G. ¿Paano ang pagtatatág ng̃ mg̃a bilang na ganitó?
N. Sa mg̃a paraáng sumúsunód:
_Una._--Ulitin ó dalawahín ang mg̃a bilang na pangbatay na kung
minsa’y inúulit ng̃ buô at kung minsa’y iláng pantíg lamang, hal.:
isáisá, daládalawá, sangpûsangpuô.
_Ikalawá._--Lagyán sa una ng̃ anyông _tig_ sa mg̃a bilang na pangbatay
na kung minsa’y náwawalâ ang unang titik ng̃ salitâng ugát, at
mulâ sa limá ay inúulit ang unang pantíg; hal.: tig-isá, tigalawá,
tigatló, tiglilimá, tigpipitó, tigsasangpuô.
_Ikatló._--Ulitin ó dalawahín ang unang pantíg ng̃ mg̃a bilang na
pangbatay, hal.: íisá, dádalawá, sasangpuô.
TALABABÂAN
[12] Ináakalà kong tumpák ang ganitóng tuntunin sa paglalagáy sa
bilang na dalawá ó marami ng̃ mg̃a salitâng pangturing na nagbuhat
sa _ma_. Marami ang nápapansin kong gumagawâ na, pinang̃ung̃unahan
pa ng̃ _mg̃a_ bukód ang pag-ulit sa unang dalawáng titik ng̃ unang
pantíg ng̃ ugát, gaya sa halimbawà, ng̃: _mg̃a mahahabàng talumpatì_,
_mg̃a dalagang magagandá_. Sa ganáng kurò ko, ang ganitó’y hindî
tumpák sapagkâ’t hindî man lagyán ng̃ _mg̃a_ ay nagbabadyá rin ng̃
dalawá ó marami.
V KABANATA
Salitâng Pangtayô (ó Pronombre)
GURÒ. ¿Anó ang kahulugán ng̃ _salitâng pangtayô_?
NAG-AARAL. Ang pangtayô ay isáng pangkát ó bahagi ng̃ kaisipán (ó
oración) na siyáng inilálagáy ó inihahalili sa pangdiwà (ó sustantivo)
upáng maiwasan ang malimit nitóng pag-úulitulit.
G. ¿Mangyayari bang ipaliwanag ang bagay na itó sa pamamagitan ng̃
isáng halimbawà?
N. Oo pò; masamâng dinggín ng̃ sino man kung sabihin sa halimbawà:
Si _Lucio_’y naparoón sa _pulong_ at sa _pulong_ si _Lucio_’y
nagtalumpatì. Ng̃unì’t maúunawàan ng̃ lahát kung sabihing ganitó:
Si Lucio’y naparoón sa pulong at dito siyá ay nagtalumpatì. Ang
pangtayông _dito_ ay siyáng humalili sa _pulong_, at _siyá_ kay
_Lucio_.
G. ¿Iláng bahagi ang sakláw ng̃ salitâng pangtayô?
N. Limá ang kanyáng sinásakláw: _Pangtayô sa ng̃alan ng̃ tao_
(ó pronombre personal), _pangtayô sa pagtuturò_ (ó pronombre
demostrativo), _pangtayô sa pag-áarì_ (ó pronombre posesivo),
_pangtayô sa pagtatanóng_ (ó pronombre interrogativo), at _pangtayô
sa pagbabalak_ (ó pronombre indeterminado).
PANGTAYÔ SA NG̃ALAN NG̃ TAO (Ó PERSONAL)
G. ¿Anó ang _pangtayô sa ng̃alan ng̃ tao_?
N. Yaóng salitâng inilálagáy ó inihahalili sa pangdiwà na tumutukoy
sa pang̃alan ng̃ tao, at kung minsa’y sa mg̃a pang̃alan ng̃ hayop
ó bagay.
G. ¿Ilán ang mg̃a pangtayông itó?
N. Tatló: _akó_, _ikáw_, _siyá_, na pinamámagatáng una, ikalawá at
ikatlóng katawán (ó persona).
G. ¿Saánsaán ginágamit ang tatlóng katawáng itó?
N. Ang _akó_ ay siyáng inilálagáy ó inihahalili sa ng̃alan ng̃ táong
nang̃ung̃usap; ang _ikáw_ ay siyáng inihahalili sa ng̃alan ng̃ táong
kinakausap; at _siyá_ ay siyáng inihahalili sa ng̃alan ng̃ tao ó
bagay na pinag-úusapan.
G. ¿Paano ang pagbábaling (ó declinación) ng̃ mg̃a pangtayô sa
ng̃alan ng̃ tao?
N. Gaya ng̃ mg̃a paraáng sumúsunód:
PAGBÁBALING NG̃ MG̃A PANGTAYÔ SA NG̃ALAN NG̃ TAO.
UNANG KATAWÁN.
_Bilang na íisá_ _Bilang na dalawá ó marami_
Pangtukoy Akó. Pangtukoy { Tayo ó kamí.
{ Kitá ó katá.
Pang-arì { Akin. Pang-arì { Atin ó natin.
{ Ko. { Amin ó namin.
{ Kanitá ó nitá.
{ Natá ó ta.
Panglayon Sa akin. Panglayon { Sa atin, sa amin.
{ Sa kanitá, sa natá.
G. ¿Kailan ginágamit ang na sa lagáy na pangtukoy?
N. Gaya na ng̃ namalas ang pangtukoy ay may apat na urì na may ibá’t
ibáng kágamitán: _akó_ sa íisá, at _tayo_, ó _kamí_ at _kitá_ ó
_katá_ sa dalawá ó marami.
_Unang urì._--Ginágamit ang _akó_ kailan ma’t inihahalili sa ng̃alan
ng̃ táong nang̃ung̃usap, hal.: _Akó ay mahirap_, ibig sabihin nitó’y
mahirap ang táong nagsasalitâ, na kung ang táong itó sa halimbawà’y
nang̃áng̃alang Pedro, ang salitâng yaó’y katumbás ng̃ _Si Pedro ay
mahirap_.
_Ikalawá._--Ginágamit ang _tayo_ kung tumutukoy sa dalawá ó marami,
kailan ma’t ang táong nang̃ung̃usap at ang táong kinakausap ay
nasásakláw kapwà at ibá pa, hal.: _Tayong mg̃a pilipino ay
marurunong_, ibig sabihin ng̃ halimbawàng itó na marunong ang
nagsasalitâ, sakláw ang kanyáng kausap at patí ng̃ ibáng kababayan
natin.
_Ikatló._--Ginágamit namán ang _kamí_ sa dalawá rin ó marami,
kailan ma’t ang táong nagsasalitâ ay hindî sinásakláw ang kanyáng
kausap kundî ang ibáng kababayan ó kasamahán niyá, hal.: _Kamíng
mg̃a pilipino ay marurunong_, ibig sabihin nitó’y marunong ang
nang̃ung̃usap sakláw ang kanyáng mg̃a kalahì ó kasama kayâ, ng̃unì’t
ang kausap ay hindî nasásakláw.
_Ikaapat._--Ginágamit ang _kitá_ ó _katá_ kailan ma’t tumutukoy sa
dalawá lamang at hindî maáarìng humigít dito, at ang dalawáng nátura’y
ang nang̃ung̃usap at ang kinakausap; hal.: _kitá ay marunong_, ó
_katá ay marunong_, mg̃a salitâng katumbás na sabihing _kitá ó katáng
dalawá ay marunong_.
G. ¿Kailán ginágamit namán ang na sa pang-arì?
N. Dapat munang matantô na ang pang-arì ay may limáng urì na, kung
gamiti’y nagkakaibáibá: _Akin_ ó _ko_ kung sa íisá at _atin_ ó
_natin_, _amin_ ó _namin_, _kanitá_ ó _nitá_ at _natá_ ó _ta_ kung
sa dalawá ó marami.
_Unang urì._--Sa íisá’y ginágamit ang _akin_ kailan ma’t itó’y náuuná
sa pangdiwà ó pangwatas, at _ko_ kailan ma’t náhuhulí sa mg̃a itó;
hal.: Ang _aking_ bahay ay marikít, ó ang bahay _ko_ ay marikít.
_Ikalawá._--Sa dalawá ó marami’y ginágamit ang _atin_ ó _natin_
kailan ma’t ang nagsasalitâ’y sinásakláw ang kanyáng kausap at ibá
pa. Dapat gamitin ang _atin_ kailan ma’t náuuná itó sa pangdiwà ó
pangwatas, at _natin_ kailan ma’t náhuhulí, hal.: Ang ating baya’y
lubhâng magandá, ó ang bayan nati’y lubhâng magandá.
_Ikatló._--Sa bilang na dalawá ó marami’y ginágamit din ang _amin_
ó _namin_ kailan ma’t ang nang̃ung̃usap ay hindî sinásakláw ang
kinakausap kundî ang ibáng kasamahán ó kapanalig niyá. Dapat gamitin
ang _amin_ kailan ma’t náuuná sa pangdiwà ó pangwatas, at _namin_
kailan ma’t náhuhulí, hal.: Ang aming lupà ay malawak, ó ang lupà
namin ay malawak.
_Ikaapat._--Ang _kanitá_ ó _nitá_ ay ginágamit sa dalawáng dalawá
lamang at dî maáarìng humigít, kailan ma’t tang̃ìng tumutukoy ó
sumasakláw sa dalawáng nag-úusap. Ginágamit ang _kanitá_ kung na sa
una ng̃ pangdiwà ó pangwatas at _nitá_ kung na sa hulí nitó, hal.:
Ang kanitáng bahay ay muntî, ó ang bahay nitá ay muntî.
_Ikalimá._--Ang _natá_ ó _ta_ ay ginágamit din sa dalawáng dalawá
lamang na nakákatulad ng̃ _kanitá_ ó _natá_. Ang kaibhán lang niyó’y
hindî maáarìng gamitin sa una at hulihán ng̃ pangdiwà ó pangwatas
na dî gaya nitó, kundî sa hulíng hulí lamang, hal.: Ang bahay natá
ay muntî, ó ang bahay ta ay muntî.
G. ¿Kailán namán ginágamit ang na sa panglayon?
N. Dapat din munang matantô na ang panglayon ay may apat na urì na
kung gamiti’y may ibá’t ibáng kahulugán: _sa akin_ kung sa íisá, at
_sa atin_, _sa amin_ at _sa kanitá_ kung sa dalawá ó marami.
_Unang urì._--Ginágamit ang _sa akin_ kailan ma’t tumutukoy sa íisá,
hal.: Itóng aklát ay sa akin.
_Ikalawá._--Ginágamit ang _sa atin_ kailan ma’t tumutukoy sa dalawáng
nag-úusap at sa ibá pa kung mayroón, hal.: Itóng aklát ay sa atin.
_Ikatló._--Ginágamit ang _sa amin_ kailan ma’t tumutukoy sa
nang̃ung̃usap at sa ibá pang kasamahán nitó, ng̃unì’t hindî nasásakláw
ang kinakausap, hal.: Itóng aklát ay sa amin.
_Ikaapat._--Ginágamit ang _sa kanitá_ kailan ma’t tang̃ìng bumabanggít
sa dalawáng nagpapanayám, hal.: Itóng aklát ay sa kanitá.
G. ¿Paano namán ang pagbábaling ng̃ ikalawáng katawán?
N. Paris ng̃ paraáng sumúsunód:
IKALAWÁNG KATAWÁN.
_Bilang na íisá_ _Bilang na dalawá ó marami_
Pangtukoy { Ikáw. Pangtukoy Kayó.
{ Ka.
Pang-arì { Iyó. Pang-arì { Inyó.
{ Mo. { Ninyó.
Panglayon Sa iyó. Panglayon Sa inyó.
G. ¿Kailan ginágamit ang na sa lagáy na pangtukoy?
N. Ginágamit ang _ikáw_ ó _ka_ sa íisá at _kayó_ sa dalawá ó marami
kailan ma’t inihahalili sa ng̃alan ng̃ táong kinakausap. _Ikáw_
kailan ma’t náuuná sa pangdiwà ó pangwatas, at _ka_ kailan ma’t
náhuhulí, hal.: Ikáw ay isáng tao, ó isáng tao ka. Ang _kayó_ kailan
ma’t tumutukoy sa dalawá ó marami, malagáy man sa una ó hulí ng̃
pangdiwà ó pangwatas, hal.: Kayó’y may salapî, ó may salapî kayó.
G. ¿Kailán ginágamit ang na sa pang-arì?
N. Ginágamit ang _iyó_ ó _mo_ sa íisá at _inyó_ ó _ninyó_ sa dalawá
ó marami. _Iyó_ kailan ma’t na sa una ng̃ pangdiwà ó pangwatas, at
_mo_ kung sa hulí, hal.: Ang iyóng mukhâ, ó ang mukhâ mo. _Inyó_
kung náuuná sa pangdiwà ó pangwatas, at _ninyó_ kung náhuhulí, hal.:
Ang inyóng mg̃a bahay, ó ang mg̃a bahay ninyó.
G. ¿Kailán namán ginágamit ang na sa panglayon?
N. Ginágamit ang _sa iyó_ sa bilang na íisá at _sa inyó_ sa bilang
na dalawá ó marami, mapauná ó mapahulí man sa pangdiwà ó pangwatas,
hal.: ang aklát na itó ay sa iyó; ang aklát na itó ay sa inyó.
G. ¿Paano ang pagbábaling ng̃ ikatlóng katawán?
N. Gaya ng̃ sumúsunód:
IKATLÓNG KATAWÁN.
_Bilang na íisá_ _Bilang na dalawá ó marami_
Pangtukoy Siyá. Pangtukoy Silá.
Pang-arì { Kaniyá. Pang-arì { Kanilá.
{ Niyá. { Nilá.
Panglayon Sa kaniyá. Panglayon Sa kanilá.
G. ¿Kailan ginágamit ang na sa pangtukoy?
N. Ginágamit ang _siyá_ sa íisá at _silá_ sa dalawá ó marami kailan
ma’t siyáng inihahalili sa ng̃alan ng̃ tao ó bagay na pinag-úusapan,
hal.: Siyá ay marunong; silá ay mangmáng.
G. ¿Kailan ginágamit ang na sa pang-arì?
N. Ginágamit ang _kaniyá_ ó _niyá_ sa íisá at _kanilá_ ó _nilá_ sa
dalawá ó marami. _Kaniyá_ kung na sa una ng̃ pangdiwà ó pangwatas,
at _niyá_ kung na sa hulí, hal.: Ang kaniyáng kapatíd, ó ang kapatíd
niyá. Ang _kanilá_ kung náuuná sa pangdiwà ó pangwatas, at _nilá_
kung náhuhulí, hal.: Ang kaniláng tániman, ó ang tániman nilá.
G. ¿Kailán ginágamit ang na sa panglayon?
N. Ginágamit ang _sa kaniyá_ sa íisá at _sa kanilá_ sa dalawá ó
marami, hal.: Iyáng panulat ay sa kaniyá; itóng sinamay ay sa kanilá.
PANGTAYÔ SA PAGTUTURÒ (Ó DEMOSTRATIVO)
G. ¿Anó ang _pangtayô sa pagtuturò_?
N. Yaóng salitâng ginágamit sa pagtuturò sa pang̃alan ng̃ tao ó
bagay.
G. ¿May ilán ang sakláw ng̃ pangtayông itó?
N. Tatló: _itó_ ó _yarí_, _iyán_ at _yaón_.
G. ¿Paano ang paggamit ng̃ bawà’t isá?
N. Ginágamit ang _itó_ ó _yarí_ kung ang isáng pang̃alan ng̃
tao ó bagay na itinuturò ay malapit sa nang̃ung̃usap kay sa
nakikiníg. _Iyán_ kung ang itinuturò ay malapit sa nakikiníg kay sa
nang̃ung̃usap. At _yaón_ kung ang bagay na itinuturò ó pinag-úusapa’y
malayò sa dalawáng nag-úusap.
G. ¿Paano ang pagbábaling ng̃ mg̃a pangtayô sa pagtuturò?
N. Gaya ng̃ mg̃a kaparaanáng sumúsunód:
PAGBÁBALING NG̃ MG̃A PANGTAYÔ SA PAGTUTURÒ.
ITÓ Ó YARÍ.
_Bilang na íisá._ _Bilang na dalawá ó marami._
Pangtukoy Itó ó yarí Pangtukoy Itóng mg̃a ó yaríng mg̃a
Pang-arì { Dito sa ó dini sa Pang-arì { Dito sa mg̃a ó dini sa mg̃a
{ Nitó ó nirí { Nitóng mg̃a ó niríng mg̃a
Panglayon { Nitó ó nirí Panglayon { Nitóng mg̃a ó niríng mg̃a
{ Dito sa ó dini sa { Dito sa mg̃a ó dini sa mg̃a
IYÁN.
_Bilang na íisá._ _Bilang na dalawá ó marami._
Pangtukoy Iyán Pangtukoy Iyáng mg̃a
Pang-arì { Diyán sa Pang-arì { Diyán sa mg̃a
{ Niyán { Niyáng mg̃a
Panglayon { Niyán Panglayon { Niyáng mg̃a
{ Diyán sa { Diyán sa mg̃a
YAÓN.
_Bilang na íisá._ _Bilang na dalawá ó marami._
Pangtukoy Yaón Pangtukoy Yaóng mg̃a
Pang-arì { Doón sa Pang-arì { Doón sa mg̃a
{ Niyaón ó noón { Niyaóng mg̃a ó noóng mg̃a
Panglayon { Niyaón ó noón Panglayon { Niyaóng mg̃a ó noóng mg̃a
{ Doón sa { Doón sa mg̃a
G. ¿Paano ang paggamit ng̃ mg̃a pangtayô sa pagtuturò?
N. Nábubuô sa mg̃a ganitóng kaparaanán:
_Una._--Ginágamit ang _itó_ ó _yarí_ sa íisá at _itóng mg̃a_ ó _yaríng
mg̃a_ sa dalawá ó marami kailan ma’t na sa pangtukoy at ang bagay na
itinuturò ay malapit sa nagsasalitâ kay sa nakikiníg, hal.: Itóng
aking pusò, ó yaríng aking pusò; itóng mg̃a matá ko, ó yaríng mg̃a
matá ko.
_Ikalawá._--Ginágamit ang _iyán_ sa íisá at _iyáng mg̃a_ sa dalawá
ó marami kailan ma’t na sa pangtukoy at ang bagay na itinuturò ay
malapit sa nakikiníg kay sa nang̃ung̃usap, hal.: Iyáng damít mo;
iyáng mg̃a bisig mo.
_Ikatló._--Ginágamit ang _yaón_ sa íisá at _yaóng mg̃a_ sa dalawá
ó marami kailan ma’t na sa pangtukoy at ang bagay na itinuturò ay
malayò sa dalawáng nag-úusap, hal.: Yaóng punò ng̃ saging ay malayò;
yaóng mg̃a bulaklák ay magagandá.
Ang mg̃a lagáy na nasa sa pang-arì at panglayon ay ginágamit katulad
din halos ng̃ mg̃a nang̃aunáng pangtayô.
G. ¿Paano ang dapat gawín kung ang pagtuturò sa isáng bagay ay
tinitiyák ó tinutukoy na mabuti?
N. Kung ang anó mang _pangtayô_ (ó pronombre) ay na sa unahán ng̃
pangdiwà ay inúulit ang pangtayông na nasa pangtukoy sa hulihán nitó,
kahì’t na ang una (pangtayô) ay na sa lagáy na pang-arì ó panglayon,
hal.: itóng batàng itó; dukhâ ang amá niyáng batàng iyán.
G. ¿May ibá bang paraán upáng huwág dalawahín ang pangtayô kahì’t
na ang isáng bagay ay tinitiyák na mabuti?
N. Mayroón pò, at sa bagay na itó’y dapat lagyán ng̃ pang-akbáy ang
pangdiwà at sa hulí nitó’y ang náuukol na pangtayông dapat taglayín,
hal.: ang batàng itó ay malikót, sa lugál na sabihing: itóng batàng
itó ay malikót; mahirap ang buhay ng̃ matandâng yaón, sa lugál na
sabihing: mahirap ang buhay niyaóng matandâng yaón.
PANGTAYÔ SA PAG-ÁARÌ (Ó POSESIVO)
G. ¿Anó ang _pangtayô sa pag-áarì_?
N. Yaóng salitâng ginágamit sa pag-angkín ó pag-arì ng̃ anó mang
bagay, hal.: Ang aking bahay, ang iyóng lupà, ang kaniyáng manók.
G. ¿Alínalín ang mg̃a pangtayô sa pag-áarì?
N. Lahát ng̃ mg̃a pang-arì (ó genitivo) ng̃ mg̃a pangtayô sa ng̃alan
ng̃ tao (ó pronombre personal).
G. ¿Paano ang ginagawâng pagbábaling?
N. Sa pamamagitan ng̃ mg̃a pang-akbáy ng̃ mg̃a pang̃alan ng̃ bagay.
PAGBÁBALING NG̃ MG̃A PANGTAYÔ SA PAG-ÁARÌ.
AKIN.
_Bilang na íisá._ _Bilang na dalawá ó marami._
Pangtukoy Ang akin ó ko Pangtukoy Ang aking mg̃a ó ko
Pang-arì { Ng̃ akin ó ko Pang-arì { Ng̃ aking mg̃a ó ko
{ Sa akin ó ko { Sa aking mg̃a ó ko
Panglayon { Sa akin ó ko Panglayon { Sa aking mg̃a ó ko
{ Ng̃ akin ó ko { Ng̃ aking mg̃a ó ko
IYÓ.
_Bilang na íisá._ _Bilang na dalawá ó marami._
Pangtukoy Ang iyó ó mo Pangtukoy Ang iyóng mg̃a ó mo
Pang-arì { Ng̃ iyó ó mo Pang-arì { Ng̃ iyóng mg̃a ó mo
{ Sa iyó ó mo { Sa iyóng mg̃a ó mo
Panglayon { Sa iyó ó mo Panglayon { Sa iyóng mg̃a ó mo
{ Ng̃ iyó ó mo { Ng̃ iyóng mg̃a ó mo
KANIYÁ.
_Bilang na íisá._ _Bilang na dalawá ó marami._
Pangtukoy Ang kaniyá ó niyá Pangtukoy Ang kaniyáng mg̃a ó niyá
Pang-arì { Ng̃ kaniyá ó niyá Pang-arì { Ng̃ kaniyáng mg̃a ó niyá
{ Sa kaniyá ó niyá { Sa kaniyáng mg̃a ó niyá
Panglayon { Sa kaniyá ó niyá Panglayon { Sa kaniyáng mg̃a ó niyá
{ Ng̃ kaniyá ó niyá { Ng̃ kaniyáng mg̃a ó niyá
Ang _atin_ ó _natin_, ang _inyó_ ó _ninyó_ at _kanilá_ ó _nilá_ ay
binabaling ding kaparis ng̃ mg̃a náuná.
PANGTAYÔ SA PAGTATANÓNG (Ó INTERROGATIVO)
G. ¿Anó ang _pangtayô sa pagtatanóng_?
N. Ang inihahalili sa ng̃alan ng̃ tao ó bagay sa mg̃a pagtatanóng.
G. ¿Sa ilán nábubuô?
N. Sa tatló: _sino_, _anó_ at _alín_.
G. ¿Pano ang pagbábaling sa tatlóng itó?
N. Gaya nitóng sumúsunód:
SINO
_Bilang na íisá._ _Bilang na dalawá ó marami._
Pangtukoy Sino Pangtukoy Sinosino ó sinong mg̃a
Pang-arì { Kanino Pang-arì Kaníkanino ó kaninong mg̃a
{ Nino
Panglayon Sa kanino Panglayon Sa kaníkanino ó kaninong mg̃a
ANÓ
_Bilang na íisá._ _Bilang na dalawá ó marami._
Pangtukoy Anó Pangtukoy Anóanó ó anóng mg̃a
Pang-arì { Sa anó Pang-arì { Sa anóanó ó anóng mg̃a
{ Ng̃ anó { Ng̃ anóanó ó anóng mg̃a
Panglayon { Sa anó Panglayon { Sa anóanó ó anóng mg̃a
{ Ng̃ anó { Ng̃ anóanó ó anóng mg̃a
ALÍN
_Bilang na íisá._ _Bilang na dalawá ó marami._
Pangtukoy Alín Pangtukoy Alínalín ó alíng mg̃a
Pang-arì { Sa alín Pang-arì { Sa alínalín ó alíng mg̃a
{ Ng̃ alín { Ng̃ alínalín ó alíng mg̃a
Panglayon { Sa alín Panglayon { Sa alínalín ó alíng mg̃a
{ Ng̃ alín { Ng̃ alínalín ó alíng mg̃a
G. ¿Paano ang paggamit ng̃ _sino_, _anó_ at _alín_?
N. Ginágamit ang _sino_ kailan ma’t ang pagtatanóng ay tumutukoy sa
tao ó pang̃alan ng̃ tao, hal.: ¿Sino ang hinahanap mo?--Si Pedro;
¿Sino ang tinátawag niyá?--Si Huan.
Ginágamit ang _anó_ kailan ma’t tumutukoy ang pagtatanóng sa mg̃a
bagay lamang, hal.: ¿anó ang ibig mong makain?--Ang tinapay; ¿anó
ang hawak niyá?--Ang aklát.
Ginágamit namán ang _alín_ kailan ma’t ang pagtatanóng ay bumabanggít
sa mg̃a pang̃alan ng̃ tao ó sa mg̃a bagay, hal.: ¿alín ang magandá
kay Petra at kay María?--Si María; ¿alín ang minamasdán mo?--ang
dagat.
G. ¿Paano ang paggamit sa _kanino_ at _nino_?
N. Ginágamit ang _kanino_ kailan ma’t ibig mabatíd kung sino ó alín
ang kinaúukulan ng̃ isáng bagay, hal.: ¿Kaninong aklát itó?--Kay
Lucio; ¿kanino itóng kanin?--Sa pusà.
Ginágamit namán ang _nino_ kailan ma’t hindî nawatasan ang sagót sa
pagtatanóng, hal.: ¿kaninong bahay yaón?--Kay Menang.--¿Nino?
PANGTAYÔ SA PAGBABALAK (Ó INDETERMINADO)
G. ¿Anó ang _pangtayô sa pagbabalak_?
N. Yaóng tumutukoy sa mg̃a pang̃alan ng̃ tao ó bagay na dî nátitiyák.
G. ¿Alínalín ang mg̃a pangtayông itó?
N. Ang karaniwang gamiti’y itóng mg̃a sumúsunód: _Anó man_, _bahagyâ_
ó _kauntî_, _balàng_, _sino man_, _ilán_, _isá_, _ibá_, _ibá pa_ at
_walâ_. Halimbawà: Walâ akóng mamalas na anó man; bahagyâ nang umulán
kahapon; balàng araw; walâ siyáng makitang sino man; may naparitong
iláng tao; may ibáng táong dumating; at ibá pa.
SA MG̃A ANYÔNG ISINÁSAMA SA MG̃A PANGTAYÔ
G. ¿Mayroón ba sa ating wikà ng̃ mg̃a anyô (ó partícula) na isinásama
sa mg̃a pangtayô?
N. Mayroón pò, at ang mg̃a pang̃ulo ay itó: _Ba_ ó _bagá_ at _kayâ_.
G. ¿Anó ang kabutihang nátatamó sa ganitóng pagsasama?
N. Ang kabutihan nitó’y nagpapagandá sa mg̃a salitâ at nagbibigáy
lakás sa mg̃a pagtatanóng.
G. ¿Saánsaán ginágamit ang _ba_ ó _bagá_ at _kayâ_?
N. Ang mg̃a itó’y malimit gamitin sa mg̃a pagtatanóng, at kung
minsa’y kahì’t hindî sa bagay na itó. Dapat matantô na ang mg̃a iyá’y
inilálagáy sa hulihán ng̃ mg̃a pangtayô, hal.: ¿Anó _ba_ ang hawak
mo? ó kayâ’y ¿anó _bagá_ ang hawak mo? ¿Sino _kayâ_ ang táong itó?
VI KABANATA
Salitâng Pangwatas (ó Verbo)
GURÒ. ¿Anó ang kátuturán ng̃ _salitâng pangwatas_?
NAG-AARAL. Salitâng pangwatas ay isáng bahagi ó pangkát ng̃ kaisipán
na siyáng másasabing diwà ng̃ isáng wikà, na, nagbabadyá ng̃ lasa
ó halagá, gawâ, ayos ó lagáy na lagìng nagpapahayag ng̃ panahón (ó
tiempo), bilang (ó número) at katawán (ó persona).
G. ¿Bakit ang salitâng pangwatas ay siyáng diwà ng̃ isáng wikà?
N. Sapagkâ’t ang pangwatas ay siyáng nagbibigáy buhay ó kátuturán sa
mg̃a salitâ at kaisipán, hal.: _Si Pedro ay susulat_, _ang sanggól
ay umíiyák_, _ang pusà ay kakain_. Ang mg̃a pangwatas sa halimbawàng
itó’y ang _susulat_, _umíiyák_ at _kakain_.
G. ¿Sa anó nabábahagi ang salitâng pangwatas?
N. Ang pangwatas ay nabábahagi sa mg̃a sumúsunód: _pangdaán_ (ó
transitivo), _pangtatág_ (ó intransitivo), _pangpalít_ (ó recíproco),
_pangtagò_ (ó impersonal), _pangbalak_ (ó activo) at _pangtiyák_ (ó
pasivo).
G. ¿Anó ang tinátawag na _pangwatas na pangdaán_?
N. Ang pangwatas, na, ang kanyáng gawâ ó kahulugá’y dumaraán ó
maáarìng dumaán sa ng̃alan ng̃ tao ó bagay na siyáng layon ó
pangtung̃o (complemento) ng̃ kaisipán, hal.: _UMIBIG sa Dios_,
_BUMASA ng̃ aklát_, _HUMUKAY ng̃ lupà_.
G. ¿Anó ang _pangwatas na pangtatág_?
N. Ang pangwatas, na, ang kanyáng gawâ ó kátuturá’y hindî dumaraán
ó lumalampás sa isáng ng̃alan ng̃ tao ó bagay, hal.: _matulog_,
_mamatáy_, _mahigâ_.
G. ¿Anó ang tinátawag na _pangwatas na pangpalít_?
N. Ang pangwatas na nagbabadyá ng̃ kilos ó galáw ng̃ dalawá ó ang
pagpapalitan ng̃ gawâ ng̃ dalawá ó maraming tao, hal.: _si Lucio at
si Pedro ay NAGSUSULATAN_; _siná Mameng ay NAG-AAWITAN_; _ang mg̃a
batà’y NAGKUKUTUSAN_.
G. ¿Anó ang _pangwatas na pangtagò_?
N. Ang pangwatas na hindî nagbabadyá ng̃ pang̃ulo (ó sujeto) at
sa pag-íisip ay kailang̃ang may itagòng anó man, hal.: _umulán_,
_umaraw_, _bumagyó_, _kumulóg_, _kumidlát_, _gumabí_, _humápon_,
_umumaga_, at ibá pang gangganitó. Dapat alamíng ang mg̃a pangwatas
na itó’y tang̃ìng magagamit sa mg̃a pangbadyá (ó infinitivo) at sa
ikatlóng katawán (ó persona) ng̃ bilang na íisá sa lahát ng̃ panahón.
G. ¿Anó ang _pangwatas na pangbalak_?
N. Ang pangwatas na tumutukoy ó nagbabadyá ng̃ anó mang pang̃alan
ó bagay na hindî tiyák, hal.: _sumulat_, _magsaing_, _mang̃isdâ_,
_mahigâ_.
G. ¿Anó ang _pangwatas na pangtiyák_?
N. Ang pangwatas na bumabanggít ó nagbabadyá ng̃ anó mang pang̃alan
ó bagay na tiyák, hal.: _basahin_, _iluto_, _sulatan_.
G. ¿Paano ang pagbubuô ng̃ salitâng pangwatas?
N. Sa ating wikà’y binubuô ang salitâng itó ng̃ ugát (ó raíz) at
ng̃ anyô (ó partícula) na may ibá’t ibáng hugis.
G. ¿Anó ang tinátawag na _ugát_?
N. Tinátawag na _ugát_ ang salitâng dalisay ó kayâ’y ang walâng
halòng anó man, gaya ng̃ _basa_, _sulat_, _lakad_, _takbó_, _kain_,
_tulog_, _larô_, _upô_, _higâ_, _bahín_, atbp.
G. ¿Anó ang tinátawag na _anyô_?
N. Tinátawag namáng _anyô_ ang iláng titik ó pantíg na ang karamiha’y
walâng kátuturáng tagláy kung sa kanyáng sarili lamang, na siyáng
iniáangkáp, isinising̃it ó isinusugpóng sa mg̃a salitâng ugát upáng
itó’y magkaroón ng̃ ibá’t ibáng ayos at kahulugán sa ating wikà.
G. ¿Sa anó dapat hatìin ang mg̃a anyô?
N. Upáng maiwasan ang pagkakálahóklahók, ang mg̃a anyô ay dapat
bahagiin sa tatlóng kátawagán: _Anyông pang-angkáp_, _anyông
pangsing̃it_, at _anyông pangsugpóng_.
G. ¿Anó ang kátuturán ng̃ anyông pang-angkáp?
N. Yaóng anyông inilálagáy ó iniáangkáp sa una ng̃ salitâng ugát
upáng magíng pangwatas, hal.: _UMibig_, _MAGsaing_, _MANGbugbóg_,
_MAligò_.
G. ¿Anó ang tinátawag na anyông pangsing̃it?
N. Yaóng anyông inilálagáy sa gitnâ ó isinising̃it sa unang dalawáng
titik ng̃ unang pantíg ng̃ salitâng ugát upáng magíng pangwatas,
hal.: _tUMakbó_, _gUMibik_, _sUMugat_.
G. ¿Anó ang kahulugán namán ng̃ anyông pangsugpóng?
N. Ang anyông inilálagáy sa hulihán ó idinurugtóng sa salitâng ugát
upáng magíng pangwatas, hal.: _ibigIN_, _pulutIN_, _tugtugAN_,
_utang̃AN_.
G. ¿Lahát ó anó mang ugát sa ating wikà ay nagagawâ bagáng pangwatas?
N. Oo pò, kahì’t na ang mg̃a ugát na itó’y magíng salitâng pangdiwà
(ó sustantivo) at salitâng pangturing (ó adjetivo), sa pamamagitan
ng̃ ibá’t ibáng anyô na ináangkáp, isinising̃it at isinusugpóng.
G. ¿Marami bagá ang mg̃a anyông ginágamit sa ating wikà?
N. Lubhâng marami pò, at ang mg̃a naggigilasang anyông itó ay lubhâng
malakí ang itinutulong sa ating salitâ at siyáng bumubuô nitó magíng
sa tinátawag na pangdiwà, sa pangturing, sa pangwatas at sa ibá’t
ibáng pangkát ó bahagi ng̃ kaisipán.
SA MG̃A PANG̃ULONG BAHAGI NG̃ MG̃A ANYÔ
G. ¿Alín ang mg̃a bahaging lalòng mahalagá ng̃ mg̃a anyô?
N. Ang pinakapang̃ulong bahagi nitó’y dalawá lamang: _anyông
pangbalak_ (ó partícula indeterminada) at _anyông pangtiyák_ (ó
partícula determinada).
G. ¿Anó ang kátuturán ng̃ anyông pangbalak?
N. Ang mg̃a anyông kung iangkáp, ising̃it ó isugpóng sa mg̃a ugát
ay nang̃agigíng pangwatas na pangbalak na tumutukoy ó nagbabadyá
ng̃ anó mang bagay ó pang̃alang hindî tiyák, hal.: _bUMasa ka ng̃
aklát_, at sa ganitó’y kahì’t anóng aklát; _MAGlutò ka ng̃ manók_
at sa ganitó’y kahì’t anóng manók; _MANGhuli ka ng̃ palakâ_ at sa
ganitó’y kahì’t anóng palakâ.
G. ¿Anó ang kátuturán ng̃ anyông pangtiyák?
N. Ang mg̃a anyông kung iangkáp, ising̃it ó isugpóng sa mg̃a ugát ay
nang̃agigíng pangwatas na pangtiyák na nagbabadyá ng̃ anó mang tiyák
na bagay ó pang̃alan na siyáng katugmâ ng̃ mg̃a anyông pangbalak.
Halimbawà: _basaHIN mo itóng aklát_ at sa ganitó’y tinutukoy ang
aklát na babasahin; _lutùIN mo iyáng manók_, at sa ganitó’y tinitiyák
ang manók na lulutùin; _huliHIN mo yaóng palakâ_, at sa ganitó’y
dinadalirì ang palakâng huhulihin.
G. Ang mg̃a anyông pangbalak at pangtiyák, ¿sa anó dapat hatìin?
N. Magíng ang pangbalak at magíng ang pangtiyák ay dapat bahagiin
sa dalawá: _pang̃ulo_ at _pangtulong_. Tinátawag na _pang̃ulo_ ang
anyông lalòng mahalagá at malimit gamitin, na, siyáng nagpapagaláw
sa ating mg̃a pangwatas. Tinátawag namáng _pangtulong_ ang anyông
kung pakasusurìing maigi ay hindî kailang̃an, ng̃unì’t mahalagá rin
sapagkâ’t bukód sa siyáng tumutulong sa mg̃a pang̃ulo ay siyá pang
lalòng nagpaparikít sa ating mg̃a salitâ.
G. ¿Alínalín ang mg̃a pang̃ulo at mg̃a pangtulong na anyô sa pangbalak?
N. Ang mg̃a pang̃ulong anyô sa pangbalak na siyáng pinanununtunán
ng̃ ibá ay apat: ang _um_, ang _mag_, ang _mang_ at ang _ma_. Itóng
mg̃a anyông itó ay nang̃agigíng pangwatas kailan ma’t iniangkáp,
isining̃it ó isinugpóng sa mg̃a ugát, gaya sa halimbawà ng̃ _utang_
ay _UMutang_, ng̃ _larô_ ay _MAGlarô_, ng̃ _hulà_ ay _MANGhulà_,
ng̃ _tulog_ ay _MAtulog_. Ang mg̃a pangtulong ay lubhâng marami at
dahil dito’y lubhâng mahirap itanghál ng̃ páminsanan. Sakâ na itó
mapapag-aralan kung sumapit na sa kanyáng kabanatang kinaúukulan.
G. ¿Alínalín namán ang mg̃a pang̃ulo at mg̃a pangtulong na anyô sa
pangtiyák?
N. Ang mg̃a pang̃ulong anyô sa pangtiyák na siyáng pinagbábatayán
ng̃ mg̃a ibá ay tatló: ang _in_, ang _i_ at ang _an_. Kung ang
mg̃a anyông itó ay iangkáp ó isugpóng sa mg̃a ugát ay nang̃agigíng
pangwatas din na siyáng ginágamit sa pagtukoy ó pagdalirì ng̃ anó
mang ng̃alan ó bagay; hal.: sa _sulat_ ay _sulatIN_, sa _subò_ ay
_Isubò_, sa _hulà_ ay _hulàAN_. Ang mg̃a pangtulong na anyô ay
nakakápatas sa karamihan ng̃ mg̃a pangtulong sa pangbalak at kung
minsa’y humihigít dito, kayâ’t hindî na dapat itanghál sa kabanatang
itó kundî sa kanyáng kinaúukulan.
G. Sa madalìáng sabi, ¿alín ang mg̃a pang̃ulong anyô na sinásakláw
ng̃ pangbalak at ng̃ pangtiyák?
N. Náitó ang sakláw ng̃ isá’t isá na siyáng pinakapang̃ulo: anyông
pangbalak: _um_, _mag_, _mang_ at _ma_; at anyông pangtiyák: _in_,
_i_ at _an_.
G. ¿Anó ang tinátawag na anyông _um_?
N. Tinátawag na anyông _um_, ang pangwatas na kinasising̃itan ó
kinaáangkapán ng̃ _um_ ang salitâng ugát. Ang _um_ ay pangsing̃it
kung ang ugát ay nagpapásimulâ sa pangtinig (ó consonante), gaya ng̃
_bUMasa_, _lUMakad_, _tUMakbó_; at pang-angkáp kung nagpapásimulâ
namán sa ting̃ig (ó vocal), paris ng̃ _UMulán_, _UMakay_, _UMutang_.
G. ¿Anó ang tinátawag na anyông _mag_?
N. Tinátawag na anyông _mag_ ang pangwatas, na, naáangkapán ng̃ _mag_
ang salitâng ugát, paris ng̃ _MAGsaing_, _MAG-alay_, _MAGlarô_.
G. ¿Anó ang tinátawag na anyông _mang_?
N. Tinátawag na anyông _mang_ ang pangwatas na ang salitâng ugát
ay ináangkapán ng̃ _mang_, paris ng̃ _MANGbihag_, _MANG̃ahoy_,
_MANG̃usá_.
G. ¿Anó ang tinátawag na anyông _ma_?
N. Tinátawag na anyông _ma_ ang pangwatas, na, kinaáangkapán ng̃
_ma_ ang salitâng ugát, gaya ng̃ _MAhulog_, _MAgulat_, _MAhigâ_.
G. ¿Anó namán ang tinátawag na anyông _in_?
N. Tinátawag na anyông _in_ ang pangwatas na kinasusugpung̃án ng̃
_in_ ang salitâng ugát, paris ng̃ _buhatIN_, _tapusIN_, _ulitIN_.
G. ¿Anó ang tinátawag na anyông _i_?
N. Tinátawag na anyông _i_ ang pangwatas na may pang-angkáp na _i_
sa salitâng ugát, paris ng̃ _Isulat_, _Isumbóng_, _Ilakad_.
G. ¿Anó ang tinátawag na anyông _an_?
N. Tinátawag na anyông _an_ ang pangwatas, na, ang salitâng ugát
ay sinusugpung̃án ng̃ _an_, gaya ng̃ _utang̃AN_, _sumbung̃AN_,
_tuksuhAN_.
VII KABANATA
Ukol sa pagbabaybáy (ó conjugación)
GURÒ. ¿Anó ang tinátawag na _pagbabaybáy_ (ó conjugación)?
NAG-AARAL. Tinátawag na pagbabaybáy ang pagkakasunódsunód ng̃
nangyayaring pagkakabagobago sa pangwatas.
G. ¿Sa anó nabábahagi itóng pagbabaybáy?
N. Nabábahagi sa apat na siyáng pinagmumulâan ng̃ pagkakáibáibá
ng̃ pangwatas: _Ayos_ (ó modo), _panahón_ (ó tiempo), _bilang_ (ó
número) at _katawán_ (ó persona).
SA MG̃A AYOS NG̃ PANGWATAS
G. ¿Anó ang mg̃a _ayos ng̃ pangwatas_ (ó modos del verbo)?
N. Tinátawag na mg̃a ayos ng̃ pangwatas, yaóng mg̃a karaniwang hugis
na ibá’t ibá sa pagsasaysáy ó pagbabadyá ng̃ pangwatas.
G. ¿Ilán ang mg̃a ayos na ginágamit sa ating wikà?
N. Apat, katulad ng̃ sa kastilà: _Pangbadyá_ (ó infinitivo),
_panghiwatig_ (ó indicativo), _pang-utos_ (ó imperativo) at
_pangsukob_ (ó subjuntivo).
G. ¿Anó ang ipinahahayag ng̃ _ayos pangbadyá_?
N. Ang pangbadyá ay nakákawangkîng totoó ng̃ mg̃a salitâng pangdiwà
(ó sustantivo) na may hugis pangwatas at siyáng pinanggagaling̃an ng̃
ibá’t ibáng ayos, hal.: _Sumulat_, _magtago_, _manglibák_, _mahinog_.
Dapat mabatíd na ang ayos na itó ay hindî maáarìng magbadyá ng̃
panahón, ng̃ bilang ni ng̃ katawán (ó persona).
G. ¿Anó ang sinasaysáy ng̃ _ayos panghiwatig_?
N. Ang panghiwatig ay nagpapahayag ng̃ lubós, malayà at tápatang
kátuturán ng̃ pangwatas, na hindî nang̃áng̃ailang̃an ng̃ anó mang
tulong ng̃ ibá, at dahil dito kung kayâ siyáng lalòng madalás gamitin
kay sa ibá, hal.: _Akó’y bumabasa_, _siyá’y sumusulat_, _tayo’y
nang̃ing̃isdâ_, _silá’y nang̃agsasaing_.
G. ¿Anó ang ibinabadyá ng̃ _ayos pang-utos_?
N. Ang pang-utos ay nagbabadyá ng̃ pag-úutos, panunuyò, pang̃ang̃aral
ó pagpapahintulot; hal.: _bumasa ka_, _mang̃usá tayo_, _tumakbó
kayó_.
G. ¿Anó namán ang sinasabi ng̃ _ayos pangsukob_?
N. Ang pangsukob ay hindî nagbabadyá ng̃ anó mang kátuturán kung
sa kanyáng sarili lamang kundî nang̃áng̃ailang̃an ng̃ tulong ng̃
kapwà pangwatas, at ginágamit kailan ma’t nagsasaysáy ng̃ pagnanais
ó pakikibagay (ó condicional), hal.: _Kung susulat siyá ay sabihin
mo sa akin_, _kung nang̃ung̃usap ka’y nagagalit akó_.
SA MG̃A PANAHÓN NG̃ PANGWATAS
G. ¿Anó ang mg̃a _panahón ng̃ pangwatas_ (ó tiempos del verbo)?
N. Tinátawag na mg̃a panahón ng̃ pangwatas, yaóng ibá’t ibáng panig
ng̃ pagbabaybáy (ó conjugación) na nagpapakilala ng̃ panahóng ginagawâ
ó nangyayari ang kátuturán ng̃ pangwatas.
G. ¿Ilán ang mg̃a panahón ng̃ pangwatas na dapat gamitin?
N. Ang mg̃a panahóng itó, kung talagáng titiyaking maigi ay may
tatló lamang na siyáng matatawag na _ganáp_: ang _kasalukuyan_ (ó
presente), ang _nakaraán_ (ó pasado) at _haharapín_ (ó venidero),
ng̃unì’t itóng dalawáng náhuhulí ay hinahatì pa sa ibá’t ibáng bahagi.
G. ¿Ilán ang mg̃a panahóng sakláw ng̃ ayos panghiwatig (ó modo
indicativo)?
N. Sa Wikàng Tagalog ay apat lamang: _kasalukuyan_ (ó presente),
_nakaraán_ (ó pretérito perfecto), _nakaraán na_ (ó pretérito
pluscuamperfecto) at _haharapín_ (ó futuro). Sa ibáng pangwatas ay
may isá pang panahóng idinaragdág na tinátawag na _kararaán pa_ (ó
pretérito imperfecto).
G. ¿Anó ang ipinahahayag ng̃ kasalukuyan ng̃ panghiwatig (ó presente
de indicativo)?
N. Ang kasalukuyan ng̃ panghiwatig ay nagbabadyáng ang kátuturán
ng̃ pangwatas ay ginaganáp, ginagawâ ó nangyayari sa ng̃ayón, hal.:
_Akó’y bumabasa_, _siyá’y sumusulat_, _silá’y naglalarô_.
G. ¿Anó ang sinasaysáy ng̃ _nakaraán_ (ó pretérito perfecto)?
N. Ang nakaraán ay nagsasaysáy na ang kátuturán ng̃ pangwatas ay
nangyari ó lumipas na, hal.: _Siyá’y nag-aral_, _akó’y natulog_,
_tayo’y naglakád_.
G. ¿Anó ang ibinabadyá ng̃ _nakaraán na_ (ó pluscuamperfecto)?
N. Ang nakaraán na, ay nagbabadyá na ang kátuturán ng̃ pangwatas ay
nangyari na, higít pa sa panahóng nakaraán; hal.: _nakasulat na akó
nang dumating ang liham_; _nang umulán ay nakapaligò na siyá_.
G. ¿Anó ang sinasabi ng̃ panahóng haharapín (ó futuro)?
N. Ang haharapín ay nagsasaysáy na ang kátuturán ng̃ pangwatas ay
mangyayari, gagawín ó gaganapín, hal.: _Akó’y mang̃ing̃isdâ_, _siyá’y
maglalakbáy_, _tayo’y magpupulong_.
G. ¿Ilán ang panahóng sakláw ng̃ ayos pang-utos (ó modo imperativo)?
N. Íisá pò lamang, at ang isáng itó’y tinátawag na kasalukuyan (ó
presente), sapagkâ’t ang salitâng nagbabadyá ng̃ pag-úutos, panunuyò,
at ibá pa ay sápilitáng na sa panahóng násabi, kahì’t na ang pag-úutos
na itó at panunuyò ay ginaganáp ó gaganapín pagkátapos; hal.: Itóng
sulat ay _dalhín_ mo ng̃ayón, ó itóng sulat ay _dalhín_ mo bukas.
Dapat matantô na ang panahóng itó ay walâng unang katawán, (ó primera
persona) sapagkâ’t hindî mangyayari kailan man na ang isáng nag-úutos
ay mag-utos sa kanyáng sarili.
G. ¿Ilán ang panahóng sakláw ng̃ ayos pangsukob (ó modo subjuntivo)?
N. Tatló lamang: kasalukuyan (ó presente), nakaraán (ó pasado) at
haharapín (ó futuro).
G. ¿Anó ang sinasaysáy ng̃ panahóng kasalukuyan?
N. Ang nagbabadyá ng̃ ginaganáp ó nangyayari sa ng̃ayón kailan ma’t
nagkakahulugán ng̃ pagnanais ó pakikibagay, hal.: Kung _bumabasa_
akó ay sumusulat ka; kung _kumakain_ ka ay huwág kang maglalarô.
G. ¿Anó ang ipinahahayag ng̃ panahóng nakaraán?
N. Ang panahóng nakaraán ay nagpapahayag na ang kátuturán ng̃
pangwatas ay nangyari na, at nagkakahulugán ng̃ pagnanais ó
pakikibagay; hal.: _bumasa_ ka sana at akó’y babasa rin; kung ikáw’y
_lumakad_ ay nakita mo sana ang prusisión.
G. ¿Anó ang ibinabadyá ng̃ panahóng haharapín?
N. Ang panahóng haharapín ay nagbabadyáng ang kátuturán ng̃
pangwatas ay mangyayari ó gagawín, at nagkakahulugán ng̃ pagnanasà
ó pakikibagay; hal.: kung _áalís_ ka’y sabihin mo sa akin; kung
_babasa_ ka ay bumasa ka ng̃ marahan.
SA MG̃A BILANG AT SA MG̃A KATAWÁN
G. ¿Anó ang _bilang_ ng̃ pangwatas (ó número del verbo)?
N. Bilang ng̃ pangwatas ang nangyayaring pagkakabagobago na nagbabadyá
kung ang pang̃ulo (ó sujeto) ay náuukol sa isá ó maraming tao ó
bagay.
G. ¿Ilán itóng mg̃a bilang ng̃ pangwatas?
N. Dalawá, kaparis ng̃ ibáng bahagi ng̃ kaisipán: _bilang na íisá_
at _bilang na dalawá ó marami_. Kung tumutukoy lamang sa isáng tao
ó bagay ay dapat gamitin ang bilang na íisá, gaya ng̃ _Si Pedro ay
bumabasa_, _si Lucio ay sumusulat_. Kung bumabanggít namán sa dalawá
ó maraming tao ó bagay, ay dapat gamitin ang bilang na dalawá ó
marami, gaya ng̃ _tayo ay kumain_, _silá’y maglutò_.
G. ¿Anó ang _katawán_ (ó persona) sa urì ng̃ Balarilà?
N. Tinátawag na katawán ang alín mang salitâng pangdiwà (ó sustantivo)
ó pangtayô (ó pronombre) na siyáng pang̃ulo (ó sujeto) ng̃ pangwatas.
G. ¿Ilán ang mg̃a katawán?
N. May anim na lahát: tatló ang náuukol sa bilang na íisá: _akó_,
_ikáw_ at _siyá_; hal.: _Akó_’y bumabasa; _ikáw_’y sumusulat;
_siyá_’y naglalarô; at tatló rin ang sa dalawá ó marami: _tayo_
ó _kamí_, _kayó_ at _silá_, hal.: _tayo_ ó _kamí ay nag-áaral_,
_kayó’y naglulutò_, _silá’y lumálakad_. Dapat matantô na ang _ikáw_
ay nagigíng _ka_ kailan ma’t náhuhulí sa pangwatas, gaya ng̃ _ikáw’y
sumusulat_, ó _sumusulat ka_.
VIII KABANATA
Ang pangbalak na anyông “UM”
GURÒ. ¿Anó ang tinátawag na anyông _um_?
NAG-AARAL. Tinátawag na anyông _um_ ang pangwatas na may pangsing̃it
ó pang-angkáp na _um_ sa salitâng ugát.
G. ¿Anó ang káhalagaháng tagláy ng̃ anyông itó?
N. Malakí pò, sapagkâ’t sa kanyá nanggagaling ang lubhâng maraming
pangwatas na tagalog na siyáng nagbibigáy kápakanán sa ating mg̃a
salitâ, at dahil dito kung kayâ ang _um_ ay dapat ibilang sa isáng
mahalagá at pang̃ulong anyô sa ating wikà.
G. ¿May iláng hugis (ó forma) itóng anyông _um_?
N. Dalawá: Una, kung ang _um_ ay nákukulóng ng̃ dalawáng titik
ng̃ unang pantíg ng̃ salitâng ugát na nagsisimulâ sa pangtinig
(ó consonante); at ikalawá, kung naáangkáp sa salitâng ugát na
nagpapásimulâ sa ting̃ig (ó vocal).
MG̃A TUNTUNIN SA PAGBABAYBÁY
G. ¿Paano ang pagbabaybáy (ó conjugación) sa unang hugis ng̃ anyông
“um”?
N. Bago tumung̃o sa pagbabaybáy ay kailang̃an munang matantô ang
mg̃a tuntunin nitó, at itóng mg̃a sumúsunód:
_Una._--Ang _pangbadyá_ (ó infinitivo) ay binubuô ng̃ salitâng ugát
na nagsisimulâ sa pangtinig at ng̃ anyông “um” na isinising̃it itó sa
unang dalawáng titik niyón, gaya ng̃ _sumulat_, _gumamót_, _lumayô_.
_Ikalawá._--Ang _panahóng kasalukuyan_ ng̃ panghiwatig (ó presente
de indicativo) ay binubuô ng̃ pangbadyá at inúulit ang unang pantíg
ng̃ salitâng ugát, gaya ng̃ _sumusulat_, _gumagamót_, _lumalayô_.
_Ikatló._--Ang _panahóng nakaraán_ (ó tiempo pasado) ay katulad din
ng̃ pangbadyá, na, binubuô ng̃ salitâng ugát at ng̃ pangsing̃it na
_um_ gaya ng̃ _sumulat_, _gumamót_, _lumayô_.
_Ikaapat._--Ang _panahóng nakaraán na_ (ó pluscuamperfecto) ay
may dalawáng paraán ng̃ pagbubuô: una, ináangkapán ng̃ _naka_ ang
salitâng ugát at sa hulí’y dinaragdagán ng̃ _na_ gaya ng̃ _nakasulat
na_, _nakagamót na_, _nakalayô na_; at ikalawá, ang pangbadyá at
dinaragdagán pa sa hulí ng̃ _na_, gaya ng̃ _sumulat na_, _gumamót
na_, _lumayô na_.
_Ikalimá._--Ang _panahóng haharapín_ (ó futuro) ay binubuô ng̃
salitâng ugát at ang pag-ulit ng̃ unang pantíg nitó, gaya ng̃
_susulat_, _gagamót_, _lalayô_.
_Ikaanim._--Ang _pang-utos_ (ó imperativo) ay ang ginágamit sa
pangbadyá ó kayâ’y ang ugát na sining̃itan ng̃ _um_ sa unang pantíg
nitó; gaya ng̃ _sumulat_, _gumamót_, _lumayô_.
_Ikapitó._--Ang _panahóng kasalukuyan ng̃ pangsukob_ (ó presente
de subjuntivo) ay binubuô ng̃ kasalukuyan sa panghiwatig at sakâ
pinang̃ung̃unahan ng̃ salitâng _kung_; gaya ng̃ _kung sumusulat_,
_kung gumagamót_, _kung lumalayô_.
_Ikawaló._--Ang _panahóng nakaraán_ (ó tiempo pasado) ay binubuô
ng̃ nakaraán sa panghiwatig at sa una’y nilálagyán ng̃ _kung_; gaya
ng̃ _kung sumulat_, _kung gumamót_, _kung lumayô_.
_Ikasiyám._--Ang _panahóng haharapín_ (ó tiempo futuro) ay binubuô
ng̃ haharapín sa panghiwatig at sa una’y dinaragdagán ng̃ _kung_;
gaya ng̃ _kung susulat_, _kung gagamót_, _kung lalayô_.
G. Ng̃ayóng máitatág na ang mg̃a tuntunin ukol sa unang hugis ng̃
anyông _um_, ¿paano ng̃â ang kanyáng pagbabaybáy?
N. Sang-ayon sa mg̃a tuntuning náilagdâ ay dapat baybayín ang unang
hugis ng̃ _um_ na siyáng isinising̃it sa unang dalawáng titik ng̃
unang pantíg ng̃ ugát na nagpapásimulâ sa pangtinig (ó consonante)
sa paraáng sumúsunód. Ilagáy na halimbawà ang ugát na _sulat_ at
sing̃itan natin ng̃ _um_ ang unang pantíg nitó, na nagigíng pangwatas
na _sumulat_.
PAGBABAYBÁY SA ANYÔNG “UM”
UNANG HUGIS.
_Ayos._ _Panahón._ _Pagbaybáy._
Pangbadyá Sumulat.
Panghiwatig Kasalukuyan Sumusulat.
„ Nakaraán Sumulat.
„ Nakaraán na { Nakasulat na.
{ Sumulat na.
„ Haharapín Susulat.
Pang-utos Sumulat.
Pangsukob Kasalukuyan Kung sumusulat[13].
„ Nakaraán Kung sumulat[14].
„ Haharapín Kung susulat.
G. ¿Paano namán ang mg̃a tuntunin ng̃ pagbabaybáy sa ikalawáng hugis
ng̃ anyông _um_?
N. Ang mg̃a tuntuning ginamit sa pagbabaybáy sa unang hugis ay
katulad din nitóng ikalawá, ng̃unì’t ang kauntîng kaibhán lamang ay
iniáangkáp dito ang _um_ sa mg̃a salitâng ugát na nagpapásimulâ sa
ting̃ig (ó vocal) samantalàng doó’y isinising̃it. Baybayín natin
ang ugát na _ibig_ sang-ayon sa ikalawáng hugis ng̃ anyông _um_, sa
makatwíd ang pangwatas na _umibig_.
PAGBABAYBÁY SA ANYÔNG “UM”
IKALAWÁNG HUGIS.
_Ayos._ _Panahón._ _Pagbaybáy._
Pangbadyá Umibig.
Panghiwatig Kasalukuyan Umíibig.
„ Nakaraán Umibig.
„ Nakaraán na { Nakaibig na.
{ Umibig na.
„ Haharapín Íibig.
Pang-utos Umibig.
Pangsukob Kasalukuyan Kung umíibig.
„ Nakaraán Kung umibig.
„ Haharapín Kung íibig.
G. ¿Anó ang dapat ipaalaala ukol sa anyông _um_?
N. Na, ang anyông _um_ magíng sa una at ikalawáng hugis, sa iláng
lálawigang nagsasalitâ ng̃ Wikàng Tagalog ay ginagawâng _na_ sa
panahóng kasalukuyan, hal.: _Si Pedro ay násulat_, _siyá’y nábulong_,
_akó’y náinóm_ sa lugál na sabihing _sumusulat_, _bumubulóng_ at
_umíinóm_.
G. ¿Anó pa ang mg̃a kabaguhang nangyayari ukol sa _um_?
N. Bukód sa mg̃a tuntunin nang náilagdâ ukol sa pagbabaybáy, ay
mayroón pang isáng paraáng sinúsunód na siyáng másasabing tang̃ì ó
bukód na tang̃ìng mangyayari kailan ma’t ang pangwatas ay may dalawáng
pantíg at nagpapásimulâ sa titik na _b_, _k_ ó _p_, na, alín man
sa mg̃a itó’y nagigíng _m_ kung sa _pangbadyá_ (ó infinitivo) at
_pang-utos_ (ó imperativo), at nagigíng _n_ kung sa _kasalukuyan_ at
_nakaraán_ ng̃ panghiwatig (ó indicativo). Ang ibáng mg̃a panahón
ay sinúsunód ang dating tuntunin. Halimbawà itóng sumúsunód:
_Ugát_ _Pangbadyá_ _Pang-utos_ _Kasalukuyan_ _Nakaraán_
Bihag. Mihag. Mihag. Nínihag. Nihag.
Kuha. Muha. Muha. Núnuha. Nuha.
Payag. Mayag. Mayag. Nánayag. Nayag.
KÁGAMITÁN NG̃ ANYÔNG “UM”
G. ¿Kailán ginágamit ang pang̃ulong anyông itó?
N. Sa ibá’t ibáng pangkát na náuuwî sa sarìsarìng bagay. Náritó ang
mg̃a tuntuning sumúsunód ukol sa kanyáng paggamit:
I.--Sa pagpapahayag ng̃ pagbabago ng̃ anó man, hal.: pumutî, umitím,
pumulá, lumakí, lumiít, umuntî, tumaás, bumabà, atbp.
II.--Sa pagsusulit ng̃ pagbabago ng̃ katawán ng̃ tao ó hayop, hal.:
pumayát, tumabâ, umunlád, lumakí, tumaás, tumangkád, pumandák,
gumalíng, lumubhâ, sumamâ, bumuti, atbp. Ang ilán nitó’y ginágamit
sa _mag_, gaya ng̃ magbuntís, maghirap, maglubhâ atbp.
III.--Sa pagsasaysáy ng̃ kilos na kinukusà ng̃ tao, hal.: lumakad,
tumakbó, gumapang, tumaób, dumapâ, tumagilid, umupô, lumuhód,
tumindíg, tumihayà, tumalón, lumusong, lumang̃óy, lumuksó, atbp.
IV.--Sa pagsasabi ng̃ mg̃a katutubòng gawî ng̃ katawán, hal.: lumuhà,
umiyák, tumang̃is, dumahák, lumurâ, sumuka, kumain, lumamon, uminóm,
lumagók, kumamot, humikáb, bumahín, atbp.
V.--Sa pagbabadyá ng̃ mg̃a sariling gawî ng̃ damdamin kung sinasadyâ,
hal.: tuming̃in, duminíg, umamóy, lumasáp, numamnám, humipò, dumumí,
atbp. Ang ilán nitó’y ginágamit sa _mag_, gaya ng̃ magmasíd, magmalas,
atbp.
VI.--Sa pagsusulit ng̃ kusàng pagsirà, paglupít ó pagsakít, hal.:
pumatáy, sumugat, sumunog, sumirà, gumibâ, bumasak, bumalì, sumuntók,
pumutók, kumurót, kumalabít, tumampál, sumikad, sumipà, atbp.
VII.--Sa pagpapahayag ng̃ sarìsarìng katayùán ng̃ halaman, hal.:
tumubò, sumuplíng, sumibol, lumitáw, lumakí, tumaás, lumagô, lumusóg,
tumabâ, umunlád, umusbóng, sumang̃á, sumariwà, atbp. Ang ilán nitó’y
ginágamit sa _mag_, _mang_ ó _ma_, gaya ng̃ mag-ugát, mamulaklák,
maunsiyamî, atbp.
VIII.--Sa pagsasaysáy ng̃ ibá’t ibáng kilos ó galáw ng̃ tubig, hal.:
bumukál, bumalong, lumakí, bumuhâ, lumiít, kumati, umalon, tumapon,
umagos, tumilansík, atbp.
IX.--Sa pagsasabi ng̃ paggawâ ng̃ anó man sa ibá, hal.: gumupít,
gumamót, kumamot, sumukláy, umahit, kumapit, tumang̃an, humilot,
atbp.
X.--Sa pagsasaád ng̃ mg̃a kilos na may tinatanggáp ang kumikilos
ó ang gumagawâ, hal.: umutang, bumilí, umabót, humuli, sumunggáb,
dumaklót, kumuha, tumanggáp, atbp.
XI.--Sa pagbabadyá ng̃ mg̃a kilos ng̃ dalawá, kailan ma’t tumutukoy
lamang sa íisá, hal.: sumama, sumabáy, sumunód, sumalo, sumunò,
tumirá, atbp. Kung bumabanggít sa dalawá ay ginágamit sa anyông
_mag_, gaya ng̃ magsama, magsabáy, magsunód, magsalo, atbp.
XII.--Sa pagsusulit ng̃ lagáy ng̃ panahón at ng̃ lakad ng̃ ibá’t ibáng
tangláw sa kalang̃itán, hal.: umaraw, umulán, umumaga, tumanghalì,
humápon, gumabí, humatinggabí, sumikat, sumilang, lumiwanag, dumilím,
kumulimlím, kumisláp, numingníng, atbp. Tumutukoy rin kung minsan
sa mg̃a anyông _mag_ at _mang_, paris ng̃ magdilím, mamanaag, atbp.
XIII.--Sa pagsasaád ng̃ mg̃a katutubòng pangyayari sa pang̃anorin at
sa katalagahán, hal.: humang̃in, bumagyó, umulán, umambón, kumidlát,
kumulóg, lumindól, atbp.
XIV.--Sa pagsasaysáy ng̃ pagsigíd ó pagkagát ng̃ anó mang hayop,
hal.: kumagát, sumigíd, tumukâ, sumakmál, pumupog, kumamot, sumuwák,
sumipà, atbp.
XV.--Sa pagsasabi ng̃ mg̃a sigáw ó huni ng̃ anó mang hayop, hal.:
sumigáw, humuni, umung̃al, tumahól, ng̃umiyáw, tumilaok, sumiyáp,
kumakag, atbp.
XVI.--Sa pagbabadyá ng̃ mg̃a sarìsarìng pagtugtóg ó pag-awit na
ginagawâ ng̃ tao sa sarili niyá ó sa ibá’t ibáng kasangkapan, hal.:
umawit, kumantá, tumugtóg, humihip, tumipâ, sumutsót, pumito, atbp.
XVII.--Sa pagsusulit ng̃ nahihinggíl sa poók ó dako, hal.: lumapit,
lumayô, gumitnâ, tumabí, dumoón, dumito, dumiyán, pumarito, pumaroón,
pumarini, pumariyán, atbp.
XVIII.--Sa paggamit ng̃ ibá’t ibáng hugis ng̃ kasangkapan sa paggawâ
ng̃ anó man, hal.: sa baríl ay bumaríl, sa sibát ay sumibát, sa sumpít
ay sumumpít, sa bató ay bumató, sa lagarì ay lumagarì, sa paít ay
pumaít, sa guntíng ay gumuntíng, sa tabò ay tumabò, sa saguwán ay
sumaguwán, sa timbâ ay tumimbâ, atbp.
TALABABÂAN
[13] Dapat alamíng sa panahóng itó ay maáarì ring gamitin ang _pag_,
_pagkâ_, _kapág_ at _kapagkâ_, baga ma’t ang _kung_ ay siyáng angkáp
na angkáp na gamitin.
[14] Sa mg̃a panahóng nakaraán at haharapín nitóng pangsukob ay
maáarì namáng sundán ng̃ _sana_ ó _disin_.
IX KABANATA
Ang pangbalak na anyông “MAG”
GURÒ. ¿Anó ang tinátawag na anyông _mag_?
NAG-AARAL. Tinátawag na anyông _mag_ ang pangwatas na may pang-angkáp
na _mag_ sa salitâng ugát.
G. ¿Mahalagá rin bagá ang anyông itó na paris ng̃ _um_?
N. Kung ang _um_ ay may mataás na urì at lubhâng makabuluhán sa ating
mg̃a pangwatas gayón sa ating wikà, ang _mag_ namán ay mayroóng ding
urìng dakilà at káhalagaháng tagláy; kayâ’t ang _mag_ ay nábibilang
na pang̃alawá ng̃ _um_.
MG̃A PANUTO SA PAGBABAYBÁY
G. ¿Paano ang mg̃a tuntuning sinúsunód sa pagbabaybáy nitóng
anyông _mag_?
N. Ang mg̃a panuto ó pátakaráng dapat sundín sa pagbabaybáy ay itóng
mg̃a sumúsunód:
_Una._--Ang _pangbadyá_ (ó infinitivo) ay binubuô ng̃ salitâng
ugát at ng̃ pang-angkáp na _mag_, gaya ng̃ _MAGlarô_, _MAG-isip_,
_MAGnasà_.
_Ikalawá._--Ang _panahóng kasalukuyan ng̃ panghiwatig_ (ó presente de
indicativo), ang _mag_ ay dapat gawíng _nag_ at ulitin ó dalawahín ang
unang pantíg ng̃ salitâng ugát, gaya ng̃ _naglalarô_, _nag-íisip_,
_nagnanasà_.
_Ikatló._--Ang _panahóng nakaraán_ ay binubuô ng̃ salitâng ugát at
sakâ _nag_ na siyáng nagíng kapalít ng̃ _mag_, gaya ng̃ _naglarô_,
_nag-isip_, _nagnasà_.
_Ikaapat._--Ang _panahóng nakaraán na_ ay may dalawáng kaparaanán ng̃
pagbubuô: una, ang pangbadyáng _mag_ ay dapat gawíng _pag_ at sakâ
angkapán ng̃ _naka_ bago sa hulí’y dinaragdagán ng̃ _na_, gaya ng̃
_nakapaglarô na_, _nakapag-isip na_, _nakapagnasà na_; at ikalawá,
ang panahóng nakaraán at sakâ dinaragdagán sa hulí ng̃ _na_, gaya
ng̃ _naglarô na_, _nag-isip na_, _nagnasà na_.
_Ikalimá._--Ang _panahóng haharapín_ ay binubuô ng̃ pangbadyá at
sakâ inúulit ó dinadalawá ang unang pantíg ng̃ salitâng ugát, gaya
ng̃ _maglalarô_, _mag-iisip_, _magnanasà_.
_Ikaanim._--Ang _pang-utos_ (ó imperativo) ay katulad din ng̃
pangbadyá ó kayâ’y ang ugát na inangkapán ng̃ _mag_, gaya ng̃
_maglarô_, _mag-isip_, _magnasà_.
_Ikapitó._--Ang _panahóng kasalukuyan ng̃ pangsukob_ (ó presente
de subjuntivo) ay binubuô ng̃ kasalukuyan sa panghiwatig at sakâ
pinang̃ung̃unahan ng̃ _kung_, gaya ng̃ _kung naglalarô_, _kung
nag-íisip_, _kung nagnanasà_.
_Ikawaló._--Ang _panahóng nakaraán_ ay binubuô ng̃ nakaraán sa
panghiwatig at nilálagyán sa una ng̃ _kung_, gaya ng̃ _kung naglarô_,
_kung nag-isip_, _kung nagnasà_.
_Ikasiyám._--Ang _panahóng haharapín_ ay binubuô ng̃ haharapín sa
panghiwatig at sakâ nilálagyán sa una ng̃ _kung_, gaya ng̃ kung
_maglalarô_, kung _mag-iisip_, kung _magnanasà_.
G. ¿Paano ng̃ayón ang hugis ng̃ pagbabaybáy ng̃ anyông _mag_?
N. Sang-ayon sa mg̃a náilagdâng tuntunin ay dapat baybayín sa
kaparaanáng sumúsunód. Ilagáy na halimbawà ang ugát na _larô_ at
angkapán itó ng̃ _mag_, na nagigíng pangwatas na _maglarô_.
PAGBABAYBÁY SA ANYÔNG “MAG”
_Ayos._ _Panahón._ _Pagbaybáy._
Pangbadyá Maglarô.
Panghiwatig Kasalukuyan Naglalarô.
„ Nakaraán Naglarô.
„ Nakaraán na { Nakapaglarô na.
{ Naglarô na.
„ Haharapín Maglalarô.
Pang-utos Maglarô.
Pangsukob Kasalukuyan Kung naglalarô.
„ Nakaraán Kung naglarô.
„ Haharapín Kung maglalarô.
KÁGAMITÁN NG̃ ANYÔNG “MAG”
G. ¿Kailan dapat gamitin ang anyông “mag” na siyáng ikalawáng pang̃ulo
ng̃ mg̃a anyông pangbalak?
N. Sa mg̃a bagay at kaparaanáng sumúsunód:
I.--Sa mg̃a pangwatas na nagkakahulugán ng̃ pagtatapon, pagbibiyayà
ó pagpapahayag, hal.: magtapon, maglabás, magbigáy, magkaloób,
magbiyayà, magtulot, magsulit, magsalitâ, magsaysáy, magtalumpatì,
magpahayag, atbp.
II.--Sa mg̃a pangwatas na nagkakahulugán ng̃ pagkilos ó paggaláw
na ginagawâ sa ibá, hal.: mag-alís, maglagáy, maglapit, maglayô,
magpanhik, magpanaog, atbp. Kung ang pagkilos ó paggaláw na itó’y
ibinabagay lamang sa sarili ay dapat iukol sa _um_, hal.: umalís,
lumagáy, lumapit, lumayô, pumanhík, pumanaog, atbp.
III.--Sa mg̃a pangwatas na nagkakahulugán ng̃ pagkilos ó paggawâ na
ginaganáp ng̃ sino man sa kaniyáng sarili, hal.: mag-ahit, maggupit,
maghilamos, maghugas, magsukláy, atbp.
IV.--Sa mg̃a pangwatas na nagkakahulugán ng̃ pagsusuút ó ng̃ paggamit
sa katawán na nanggaling sa mg̃a ng̃alan ng̃ kasúutan, hal.: sa
barò ay magbarò, sa salawál ay magsalawál, sa tapis ay magtapis,
sa singsing ay magsingsing, sa hikaw ay maghikaw, sa salakót ay
magsalakót, sa payong ay magpayong, sa tungkód ay magtungkód.
V.--Sa mg̃a pangwatas na nagkakahulugán ng̃ pagigíng anó man na
nagbuhat sa mg̃a ng̃alan ng̃ katungkulan, na lalòng kapit na kapit
sa mg̃a salitâng hirám, hal.: magdiputado, (diputado); mag-abogado,
(abogado); maggobernador, (gobernador); maggurò, (gurò); magmédiko,
(médiko); atbp.
VI.--Sa mg̃a pangwatas na nagkakahulugán ng̃ paggawâ ng̃ anó mang lutò
na nagbuhat sa mg̃a salitâng pangdiwà (ó sustantivo), hal.: sigáng,
magsigáng; paksíw, magpaksíw; gulay, maggulay; kanin, magkanin; gisá,
maggisá; lutò, maglutò; ihaw, mag-ihaw; bagong, magbagong; atbp.
VII.--Sa mg̃a pangwatas na nagkakahulugán ng̃ paggamit, na nanggaling
sa mg̃a pangdiwà (ó sustantivo), hal.: sukà, magsukà; patís, magpatís;
asín, mag-asín; ulam, mag-ulam; atbp.
VIII.--Sa mg̃a pangwatas na nagkakahulugán ng̃ pagtatangkilik ó
paggawâ ng̃ anó man na nanggaling sa mg̃a salitâng pangdiwà (ó
sustantivo), hal.: bahay, magbahay; aklát, mag-aklát; prinsá,
magprinsá; asarol, mag-asarol; pisì, magpisì; katám, magkatám; susì,
magsusì; atbp.
IX.--Sa mg̃a pangwatas na nagkakahulugán ng̃ sumakáy ó maglakbáy na
nagbubuhat sa mg̃a pang̃alan ng̃ sasakyán, hal.: bangkâ, magbangkâ;
trambia, magtrambia; tren, magtren; bapor, magbapor; globo, magglobo;
karitón, magkaritón; atbp.
X.--Sa mg̃a pangwatas na nagkakahulugán ng̃ pakikipanig ó pakikitulad
sa asal at kasúutan ng̃ mg̃a bansá, bayan ó lahì na nang̃agsipagbuhat
sa mg̃a ng̃alan ó kátawagán ng̃ mg̃a itó, hal.: amerikano, mag-amerikano;
kastilà, magkastilà; intsík, mag-intsík; atbp.
XI.--Sa mg̃a pangwatas na nagkakahulugán ng̃ anó man sang-ayon sa ugát
na tagláy, na nanggagaling sa mg̃a salitâng hirám, hal.: sombrero,
magsombrero; tsikolate, magtsikolate; misa, magmisa; martilyo,
magmartilyo; asukal, mag-asukal; atb.
XII.--Sa mg̃a pangwatas na nagkakahulugán ng̃ mg̃a kilos ng̃ dalawá
kung ang mg̃a itó’y nábabanggít kapwà, hal.: magkita, mag-usap,
mag-away, magtalo, magsama, magpulong, magyakap, atbp. Kung
bumabanggít sa tatló ó marami ay dapat ulitin ang buông ugát ó ang
dalawáng pantíg nitó, at ang _mag_ ay dapat ilagáy na palagì sa
pang-angkáp; hal.: magkitakita, magtalotalo, magyakapyakap, atbp.
XIII.--Sa mg̃a pangwatas na nagkakahulugán ng̃ paggagawàan ó
pagkikilusán ng̃ dalawá magíng sa anó man tumutukoy, at sa mg̃a
pangwatas na itó’y dapat na sugpung̃án ng̃ _an_ ó _han_, hal.:
mag-aliwan, magyakapán, magsintahan, magsayahan, magtuksuhan,
magtawanan, atbp. Upáng tumukoy sa tatló ó marami ay dinadalawá ang
ugát, hal.: mag-alíwalíwan, magtuksútuksuhan, magyakápyakapan. Ukol
sa hulíng bagay na itó ay may isá pang paraáng ginagawâ, at itó’y
ang paglalagáy sa bilang na dalawá ó marami (ó número plural) ng̃
pangwatas, hal.: mang̃ag-aliwan, mang̃agtuksuhan, mang̃agyakapan.
XIV.--Sa mg̃a pangwatas na nagkakahulugán ng̃ pagkukunwarî ó
pagdadahilán, at ang pagbubuô nitó’y dinadalawá ó inúulit ang salitâng
ugát na may dalawáng pantíg na ináangkapán ng̃ _mag_ at sinusugpung̃án
ng̃ _an_ ó _han_; hal.: magbulagbulagan, magsakítsakitan, mag-iyakiyakan,
atbp. Kung may tatlóng pantíg ay dapat ulitin lamang ang unang pantíg
at ang unang dalawáng titik ng̃ ikalawáng pantíg ng̃ ugát, hal.:
maghimuhimutukan.
XV.--Sa mg̃a pangwatas na nagkakahulugán ng̃ pagmamayabáng ó
pamamarali ó pagsasayá na nagbubuhat sa mg̃a salitâng pangturing
(ó adjetivo) na inangkapán ng̃ _ma_, hal.: magmabutí, magmataás,
magmalakí, magmarunong, magmabihís, magmagilás, magmasayá, magmagalák,
atbp.
XVI.--Sa mg̃a pangwatas na nagkakahulugán ng̃ mg̃a kilos na
pagpaparami ó pagpapalabis, na kung sa _um_ ay nagkakahulugán ng̃
íisá, at ang mg̃a pangwatas na itó’y dapat bigkasíng mariín sa hulíng
pantíg; hal.: sumulat, magsulát; tumawa, magtawá; bumasa, magbasá;
atbp. Ng̃unì’t kinakailang̃ang ulitin ó dalawahín ang unang pantíg
ng̃ ugát ng̃ iláng pangwatas ng̃ _um_, hal.: bumilí, magbibilí;
tumakbó, magtatakbó; atbp.
XVII.--Sa mg̃a pangwatas na nagkakahulugán ng̃ pagdaragdág ó
pagpapalawig, kailan ma’t dinadalawá ó inúulit ang salitâng ugát,
hal.: magkuròkurò, magnilaynilay, magdilìdilì, mag-isipisip.
XVIII.--Sa mg̃a pangwatas na nagkakahulugán ng̃ paglalakip ng̃ dalawá
ó ang náuukol sa mg̃a kamag-anak, katoto, kapanalig, hal.: mag-amá,
mag-iná, mag-anák, magbiyanan, magkaibigan, magkatoto, magbayáw,
atbp.
XIX.--Sa mg̃a pangwatas na nagkakahulugán ng̃ pagpípitagan ó
pag-áanyayà, kailan ma’t dalawá ang tinutukoy, hal.: magpugay,
magkamáy, magyakap, magpaalam, mag-anyayà, magyakag, magyayâ, atbp.
XX.--Sa mg̃a bilang na marami kung ipinangbabahagi sa hanáy,
pulutóng ó tumpók, at sa bagay na itó ay inúulit ang unang dalawáng
pantíg kahì’t na magkaroón itó ng̃ pantíg na dalawá ó tatló, hal.:
mag-isáisá, magdaládalawá, maglimálimá, atbp.
XXI.--Sa mg̃a pangwatas na nagkakahulugán ng̃ ibá’t ibáng kilos ng̃
paghahalaman ó pagtataním kailan ma’t tumutukoy sa pagkakaroón, hal.:
magtaním, magpunlâ, mag-usbóng, magsang̃á, magbung̃a, magdilíg,
mag-ugát, magdahon, atbp.
XXII.--Ang mg̃a salitâng ugát na nagpapásimulâ sa _m_ na hindî
maáarìng baybayín sa _um_, ay ginagawâng pangwatas sa pamamagitan
ng̃ _mag_, hal.: magmatá, magmasíd, magmalas, magmana, atbp.
XXIII.--Ang mg̃a salitâng ugát na nagpapásimulâ sa _w_ na hindî
maáarìng baybayín sa _um_, ay ginagawâng pangwatas sa pamamagitan
ng̃ _mag_, gaya sa warì ay magwarì, sa wastô ay magwastô, sa wikà
ay magwikà, sa wilíg ay magwilíg, sa walís ay magwalís, atbp.
X KABANATA
Ang pangtiyák na anyông “IN”
GURÒ. ¿Anó ang tinátawag na anyông _in_?
NAG-AARAL. Tinátawag na anyông _in_ ang pangwatas na may sugpóng na
_in_ sa salitâng ugát.
G. ¿Anó ang káhalagahán ng̃ anyông itó?
N. Malakí pò, sapagkâ’t nanggagaling sa kanyá ang mg̃a pangwatas na
tagalog na nagbabadyá ng̃ anó mang tiyák na bagay ó pang̃alan, na
siyáng nagigíng katugmâ ng̃ mg̃a anyông pangbalak; kayâ’t ang _in_
ay siyáng pang̃ulo sa mg̃a anyông pangtiyák.
G. ¿Paano ang paggamit sa anyông _in_?
N. May dalawáng paraán ang paggamit sa anyông itó: Una, kung ang
salitâng ugát ay nagtatapós sa pangtinig (ó consonante), ó kayâ’y
sa ting̃ig (ó vocal) na may kudlít na banayad (`) ó salakót (^) ay
ginágamit ang _in_, gaya sa _lasáp_ ay _lasapín_, sa _hasâ_ ay
_hasâin_, sa _larô_ ay _larùin_, atbp. Ikalawá, kung ang salitâng
ugát ay nagtatapós sa ting̃ig (ó vocal) na walâng diín ó kudlít,
ó kayâ’y sa ting̃ig na may kudlít na mariín (´), ang anyông _in_
ay dapat gawíng _hin_, gaya sa _mana_ ay _manahin_, sa _hila_ ay
_hilahin_, sa _damá_ ay _damahín_ ó _damhín_, sa _batá_ ay _batahín_
ó _bathín_.
G. ¿Alín ang mg̃a kabaguhang dapat mangyari sa pagsusugpóng nitóng
_in_ sa salitâng ugát?
N. Itóng mg̃a sumúsunód:
_Una._--Kung _e_ ang katapusáng titik ng̃ salitâng ugát ay dapat
gawíng _i_, gaya sa _page_ ay _pagihin_, sa _gabe_ ay _gabihin_, sa
_butsé_ ay _butsihín_, sa _kapé_ ay _kapihin_.
_Ikalawá._--Kung ang katapusáng pantíg ng̃ ugát ay may _e_ na
pinagigitnâan ng̃ mg̃a pangtinig (ó consonante), ang náturang _e_
ay dapat gawíng _i_, gaya sa _kiskés_ ay _kiskisín_, sa _atés_ ay
_atisin_.
_Ikatló._--Kung _o_ ang katapusáng titik ng̃ salitâng ugát ay dapat
gawíng _u_, gaya sa _tuksó_ ay _tuksuhín_, sa _larô_ ay _larùin_,
sa _pasò_ ay _pasuin_.
_Ikaapat._--Kung ang katapusáng pantíg ng̃ ugát ay may _o_ na
pinagigitnâan ng̃ mg̃a pangtinig (ó consonante), ang násabing _o_
ay dapat gawíng _u_, gaya sa _bunot_ ay _bunutin_, sa _kahoy_ ay
_kahuyin_, sa _pukpók_ ay _pukpukín_.
_Ikalimá._--Kung ang katapusáng pantíg ng̃ salitâng ugát ay nagdudulo
sa _ad_, _ed_, _id_, _od_, ó _ud_, na ang mg̃a itó’y maáarìng baybayín
sa _in_, ang _d_ ay dapat gawíng _r_ sang-ayon sa talagáng tuntuning
sinúsunód ukol dito; gaya sa _tilád_ ay _tilarín_, sa _lipád_ ay
_liparin_, sa _sisid_ ay _sisirin_, sa _ubod_ ay _uburin_, atbp.
Kung minsan ay hindî nagbabago ang _d_, at dahil dito ay náwawalâ
ang _i_ ó ang _o_ sa mg̃a salitâng nagtatapós sa _id_ ó _od_, gaya
sa _patíd_ ay _patdín_, sa _bukód_ ay _bukdín_.
Dapat matantô na ang dalawáng tuntuning náuuná ay bihiràng mangyari,
sapagkâ’t sa Wikàng Tagalog ay madalang kung dî man másasabing walâ
ang mg̃a salitâng mayroóng _e_ sa katapusáng pantíg ng̃ mg̃a salitâng
ugát.
HUGIS NG̃ “IN” AT ANG KANYÁNG MG̃A TUNTUNIN SA PAGBABAYBÁY
G. ¿Mayroóng ilán ang hugis (ó forma) ng̃ _in_?
N. Katulad din pò ng̃ _um_ na may dalawáng hugis: Una, kung ang
ugát ay nagpapásimulâ sa pangtinig (ó consonante) ay ginágamit ang
_in_ sa pangsing̃it at pangsugpóng; at ikalawá, kung ang ugát ay
nagpapásimulâ sa ting̃ig (ó vocal) ay ginágamit namán ang _in_ sa
pang-angkáp at pangsugpóng.
G. Tungkól sa unang hugis, ¿alín ang mg̃a panutong sukat mapagpátakarán
ukol sa pagbabaybáy (ó conjugación)?
N. Ang mg̃a sumúsunód na tuntunin, sang-ayon sa kaniyáng mg̃a ayos
at mg̃a panahón:
1.--Ang _pangbadyá_ ay binubuô ng̃ salitâng ugát at ng̃ pangsugpóng
na _in_, gaya ng̃ _tawagin_, _basagin_, _hampasín_.
2.--Ang _panahóng kasalukuyan ng̃ panghiwatig_ ay binubuô ng̃ ugát
na sining̃itan ng̃ _in_ sa unang dalawáng titik ng̃ unang pantíg at
sakâ inúulit ang unang pantíg ng̃ náturang ugát, gaya ng̃ _tinátawag_,
_binabasag_, _hinahampás_.
3.--Ang _panahóng nakaraán_ ay binubuô na ugát at sakâ sinising̃itan
ng̃ _in_ sa unang dalawáng titik ng̃ unang pantíg ng̃ náturang ugát,
gaya ng̃ _tinawag_, _binasag_, _hinampás_.
4.--Ang _panahóng nakaraán na_ ay binubuô ng̃ panahóng nakaraán at
sakâ sa hulí’y sinusundán ng̃ _na_, gaya ng̃ _tinawag na_, _binasag
na_, _hinampás na_.
5.--Ang _panahóng kararaán_ ay binubuô ng̃ ugát na inulit ang unang
pantíg nitó, sakâ ináangkapán ng̃ _ka_ at sa hulí’y sinusundán ng̃
_pa_; gaya ng̃ _kátatawag pa_, _kábabasag pa_, _káhahampás pa_.
6.--Ang _panahóng haharapín_ ay binubuô ng̃ pangbadyá at sakâ inúulit
ang unang dalawáng titik ng̃ unang pantíg ng̃ salitâng ugát, gaya
ng̃ _tatawagin_, _babasagin_, _hahampasín_.
7.--Ang _pang-utos_ ay katulad din ng̃ pangbadyá ó kayâ’y ang ugát
na sinugpung̃án ng̃ _in_, gaya ng̃ _tawagin_, _basagin_, _hampasín_.
8.--Ang _panahóng kasalukuyan ng̃ pangsukob_ ay binubuô ng̃
kasalukuyan sa panghiwatig at sakâ nilálagyán sa una ng̃ _kung_ gaya
ng̃ _kung tinátawag_, _kung binabasag_, _kung hinahampás_.
9.--Ang _panahóng nakaraán_ ay binubuô ng̃ nakaraán ng̃ panghiwatig
at may _kung_ sa una, gaya ng̃ _kung tinawag_, _kung binasag_, _kung
hinampás_.
10.--Ang _panahóng haharapín_ ay binubuô ng̃ haharapín ng̃ panghiwatig
at nilálagyán sa una ng̃ _kung_, gaya ng̃ _kung tatawagin_, _kung
babasagin_, _kung hahampasín_.
G. Ng̃ayóng náilagdâ na ang mg̃a tuntunin ng̃ pagbabaybáy nitóng
_in_, ¿paano namán ang kanyáng hugis?
N. Sa pagbabaybáy nitóng unang hugis ng̃ _in_ ay ilagáy na halimbawà
ang ugát na _tawag_ at sakâ sugpung̃án ng̃ _in_ na nagigíng pangwatas
na _tawagin_, pangwatas itóng katugmâ ng̃ _tumawag_ na binaybáy
sa _um_.
PAGBABAYBÁY SA ANYÔNG “IN”.
UNANG HUGIS.
_Ayos._ _Panahón._ _Pagbaybáy._
Pangbadyá Tawagin.
Panghiwatig Kasalukuyan Tinátawag.
„ Nakaraán Tinawag.
„ Nakaraán na Tinawag na.
„ Kararaán Kátatawag pa.
„ Haharapín Tatawagin.
Pang-utos Tawagin.
Pangsukob Kasalukuyan Kung tinátawag.
„ Nakaraán Kung tinawag.
„ Haharapín Kung tatawagin.
G. ¿Sinúsunód bagá sa tuwîtuwî na ang ganitóng pagbabaybáy sa unang
hugis ng̃ anyông _in_?
N. Hindî pò, at may isáng pásubalìng (excepción) dapat matatág na
siyáng kinagawìáng gawín ng̃ marami, tang̃ì sa madalîng bigkasín at
magandáng pakinggán. Ang náunáng pásubalì ay náuuwî sa ganitó: Lahát
halos ng̃ mg̃a salitâng ugát, na nagpapásimulâ sa mg̃a pangtinig
na _l_, _w_, at _y_ na binabaybáy sa anyông pangtiyák na _in_, itó
(ang _in_) ay nagigíng _ni_ at hindî isinising̃it kundî iniáangkáp,
na tang̃ìng mangyayari sa mg̃a panahóng kasalukuyan (ó presente),
nakaraán (ó pasado) at ang mg̃a sakláw nitó, ng̃unì’t sa ibá pang
panahón ay dapat sundín ang talagáng tuntuning sinúsunód ng̃ _in_.
Náitó ang iláng halimbawà ukol sa dalawáng tuntuning pangkalahatán
at pásubalì:
_Ugát._ _Panahón._ _Pangkalahatán._ _Pásubalì._
Lináng
Kasalukuyan Linilináng Nililináng
Nakaraán Linináng Nilináng
Wastô
Kasalukuyan Winawastô Niwawastô
Nakaraán Winastô Niwastô
Yantók
Kasalukuyan Yinayantók Niyayantók
Nakaraán Yinantók Niyantók
G. Tungkól sa ikalawáng hugis, ¿alín namán ang mg̃a panutong dapat
taluntunín sa pagbabaybáy?
N. Gaya rin ng̃ mg̃a pátakaráng náilagdâ at sinunód sa unang hugis,
ng̃unì’t ang kauntîng kaibhán lamang ay sa ikalawáng hugis na itó’y
ang _in_ ay iniáangkáp sa mg̃a lugál na pinagsising̃itan sa unang
ayos. Baybayín natin ng̃ayón ang ugát na _agaw_ sang-ayon sa ikalawáng
hugis ng̃ _in_, sa makatwíd ang pangwatas na _agawin_.
PAGBABAYBÁY SA ANYÔNG “IN”.
IKALAWÁNG HUGIS.
_Ayos._ _Panahón._ _Pagbaybáy._
Pangbadyá Kasalukuyan Agawin.
Panghiwatig Kasalukuyan Ináagaw.
„ Nakaraán Inagaw.
„ Nakaraán na Inagaw na.
„ Kararaán Kaáagaw pa.
„ Haharapín Áagawin.
Pang-utos Kasalukuyan Agawin.
Pangsukob Kasalukuyan Kung ináagaw.
„ Nakaraán Kung inagaw.
„ Haharapín Kung áagawin.
KÁGAMITÁN NG̃ ANYÔNG “IN”
G. ¿Malimit bagáng gamitin itóng anyông _in_ sa ating mg̃a pangwatas?
N. Ang pangtiyák na anyông _in_ ay totoóng makabuluhán at siyáng
malimit gamitin sa ating mg̃a salitâ, sapagkâ’t siyá ang tumitiyák
ng̃ anó mang binabanggít ng̃ pangwatas.
G. ¿Alínalín ang mg̃a tuntuning dapat mataluntón sa paggamit ng̃
náturang anyô?
N. Lubhâng mahirap pòng bigyán ng̃ mg̃a tuntuning tiyák na tiyák ng̃
sa kanyá’y paggamit, dahil sa karamihan ng̃ mg̃a anyông pangtiyák na
ginágamit sa ating wikà. Gayón man, ay malálagyán ng̃ mg̃a tuntuning
sukat mapagpátakarán ng̃ paggamit sa anyông _in_, at itóng mg̃a
sumúsunód:
I.--Ginágamit ang anyông _in_ sa mg̃a salitâng ugát na nagkakahulugán
ng̃ pagkuha ó pagdampót ng̃ anó man, hal.: sa samsám ay samsamín, sa
gamit ay gamitin, sa dakót ay dakutín, sa dalá ay dalhín, sa bilí
ay bilhín, sa dampót ay damputín, atbp.
II.--Ginágamit ang anyông _in_ sa mg̃a salitâng ugát na nagkakahulugán
ng̃ paghing̃î ó paghirám ng̃ anó man, hal.: sa hing̃î ay hing̃ín,
sa hirám ay hiramín, sa utang ay utang̃in, atbp.
III.--Ang mg̃a salitâng pangtayô sa pag-áarì (ó pronombre posesivo)
ay magagawâng pangwatas sa pamamagitan ng̃ _in_, na nagkakahulugán
ng̃ pag-arì ng̃ anó man, hal.: sa _akin_ ay _akinin_, sa _iyó_ ay
_iyuhin_, sa _kanyá_ ay _kanyahín_, sa _atin_ ay _atinin_, sa _inyó_
ay _inyuhin_, atbp.
IV.--Ang mg̃a salitâng ugát na nagkakahulugán ng̃ pagkain ó pag-inóm
ng̃ anó man na ginaganáp ng̃ sarili, ay binabaybáy sa _in_, hal.:
sa kain ay kainin ó kanin, sa lamon ay lamunin, sa inóm ay inumin,
sa higop ay higupin, sa tunggâ ay tunggâin, sa hithít ay hithitín,
sa tagáy ay tagayin, atbp.
V.--Ang mg̃a salitâng ugát na may kátuturán ng̃ pagtawag ó pagsundô
sa sino man, ay binabaybáy rin sa _in_, hal.: sa tawag ay tawagin,
sa sundô ay sundùín, sa kaon ay kaunin, atb. Kung minsan ang iláng
ugát na sakláw nitóng pagtawag ó pagsundô ay binabaybáy sa _an_,
gaya ng̃ kawáy ay kawayán, ng̃ sutsót ay sutsután, atbp.
VI.--Ang mg̃a salitâng ugát na may kahulugán ng̃ pag-akit ó pag-alók
ng̃ isá sa isá ay binabaybáy rin sa _in_, hal.: sa pigíng ay
piging̃ín, sa akit ay akitin, sa alók ay alukín, atbp.
VII.--Ang mg̃a ugát na nagtatagláy ng̃ kahulugán ng̃ paghanap ó
pagsaliksík ng̃ anó man, ay binabaybáy rin sa _in_, hal.: sa hanap
ay hanapin, sa halihaw ay halihawin, sa saliksík ay saliksikín, sa
apuhap ay apuhapin, sa kapâ ay kapâin, sa salát ay salatín, atbp.
VIII.--Ginágamit ang _in_ sa mg̃a salitâng ugát na ang kahulugá’y
pagkibô ó paggaláw ng̃ anó man, hal.: sa kibô ay kibùin, sa galáw
ay galawín, sa luglóg ay luglugín, sa alók ay alukín, sa kundáy ay
kundayin, atbp.
IX.--Ginágamit ang _in_ sa mg̃a salitâng ugát na ang kátuturá’y
pagdadalá ó pagpapasán ng̃ anó man na ginaganáp ng̃ sarili, hal.:
pasán, pasanín; dalá, dalhín; tagláy, taglayín; kilik, kilikin;
kalong, kalung̃in; buhat, buhatin; atbp.
X.--Ginágamit ang _in_ sa mg̃a salitâng ugát na nagkakahulugán ng̃
pagtanggáp ng̃ anó man, hal.: tanggáp, tanggapín; sahod, sahurin;
sambót, sambutin; salubong, salubung̃in; atbp.
XI.--Ginágamit ang _in_ sa mg̃a salitâng ugát na ang kátuturá’y
nagbabadyá ng̃ mg̃a paraán sa paghuli ng̃ anó mang hayop na gumagalà
sa lupà at sa himpapawíd, hal.: sa batíng ay bating̃ín, sa sumpít
ay sumpitín, sa silò ay silùin, sa baríl ay barilin, sa bató ay
batuhín, atbp.
XII.--Ginágamit ang anyông _in_ sa mg̃a ugát na ang kahulugá’y
nagbabadyá ng̃ mg̃a kaparaanáng ginagawâ sa paghuli ng̃ mg̃a isdâ ó
ng̃ mg̃a hayop na tumatahán sa tubig, hal.: sa lambát ay lambatín,
sa dalá ay daláhin, sa bing̃uwít ay bing̃uwitín, sa lambóng ay
lambung̃ín, sa siík ay siikin, sa salapáng ay salapang̃ín.
XIII.--Ang mg̃a salitâng ugát na tumutukoy sa mg̃a gawî ng̃ damdamin
ay maáarìng gamitin sa _in_ kailan ma’t ang kahulugá’y pakabíg sa
gumagawâ, hal.: tanáw, tanawín; panoód, panoorin; ling̃ón, ling̃unin;
ding̃ig, ding̃igín ó dinggín; lasáp, lasapín; namnám, namnamín; amóy,
amuyín; singhód, singhurin; hipò, hipùin; damá, damahín ó damhín;
atbp. Marami rin ang ginágamit sa _an_ ukol sa bagay na itó, gaya
ng̃ ting̃ín ay tingnán; tikím, tikmán; pakinig, pakinggán; atbp.
XIV.--Ang mg̃a salitâng ugát na tumutukoy sa pag-íisip, pag-alala at
pag-ibig ay ginágamit din sa _in_, hal.: isipin, kurùin, buhayin,
usisàin, alalahanin, gunítâín, panimdimín, ibigin, nasàin, irugin,
sintahín, naisin, atbp.
XV.--Ang mg̃a salitâng ugát na nagkakahulugán ng̃ pagputol, pagtimbáng
at pagsukat ay binabaybáy rin sa _in_, hal.: sa putol ay putulin,
sa tagâ ay tagâin, sa tabas ay tabasin, sa palakól ay palakulín, sa
lagarì ay lagarìin, sa timbáng ay timbang̃ín, sa taya ay tayahin,
sa balak ay balakin, sa takal ay takalin, atbp.
XVI.--Ang mg̃a salitâng ugát na nagbabadyá ng̃ pagsirà ó paggibâ
ó paglupít ay binabaybáy rin sa _in_, hal.: sa sirà ay siràin, sa
gibâ ay gibâin, sa sunog ay sunugin, sa guhô ay guhùin, sa patáy ay
patayín, sa sundáng ay sundang̃in, sa gulok ay gulukin, atbp. May
ilán ding binabaybáy sa _an_, gaya sa sugat ay sugatan, atbp.
XVII.--Ang mg̃a salitâng ugát na tumutukoy sa mg̃a bagay na karaniwan
ay nagagawâng pangwatas sa pamamagitan ng̃ _in_ na nagkakahulugán
ng̃ paggawâ sang-ayon sa kápakanán ng̃ isá’t isá; hal.: sa barò ay
barùin, sa salawál ay salawalín, sa balabal ay balabalin, sa tungkód
ay tungkurin, sa bahay ay bahayin, sa payong ay payung̃in, atbp.
XVIII.--Ang mg̃a salitâng ugát na tumutukoy sa pagbilang ay
maáarì ring gawíng pangwatas dito sa _in_, at kung magkaganitó’y
nagkakahulugán ng̃ paggawâ ng̃ anó man sang-ayon sa kápakanán ng̃
isá’t isá, gaya sa isá ay isahín, sa dalawá ay dalawahín, sa limá
ay limahín, sa sampuô ay sampùin, atbp.
XIX.--Ginágamit ang _in_ sa pagtiyák ng̃ ibá’t ibáng sakít na
dinaramdám, hal.: sa lagnát ay lagnatín, sa hikà ay hikàin, sa ng̃iki
ay ng̃ikihin, sa ubó ay ubuhín, sa iti ay itihin, sa sikmurà ay
sikmuràin, sa bulutong ay bulutung̃ín, sa kólera ay kolerahín atbp.
XX.--Nagsusulit ng̃ pagkakáwang̃ís ó pagkayarì, kailan ma’t tumutukoy
sa panahóng nakaraán, hal.: sa saging ay sinaging, sa duhat ay
dinuhat, sa santól ay sinantól, sa sampalok ay sinampalok, sa gulay
ay ginulay, sa bataw ay binataw, atbp.
XXI.--Ang mg̃a salitâng pangturing ay nágagawâng pangwatas dito sa
anyông _in_, hal.: mahál, mahalín; magandá, magandahín; masamâ,
masamâin; mabuti, mabutihin; matamís, matamísin; atbp.
XI KABANATA
Ang pangtiyák na anyông “I”
GURÒ. ¿Anó ang tinátawag na anyông _i_?
NAG-AARAL. Tinátawag na anyông _i_ ang pangwatas na may pang-angkáp
na _i_ sa salitâng ugát.
G. ¿Anó ang káhalagaháng tagláy ng̃ anyông itó?
N. Kung ang _in_ ay siyáng káunáunahan sa mg̃a anyông pangtiyák ng̃
mg̃a pangwatas tagalog, ang _i_ namá’y hindî nagigíng hulí sa kanyá
kung isusumag din lamang sa daládaláng káhalagahán, kung kayâ’t ang
anyông itó ay siyáng nábibilang na pang̃alawáng urì sa mg̃a pangtiyák
na anyô.
MG̃A PÁTAKARÁN SA PAGBABAYBÁY
G. Sa pagbabaybáy nitóng anyông _i_ ¿alín namán ang mg̃a pátakaráng
dapat taluntunín?
N. Ang mg̃a tuntuning sumúsunód sang-ayon sa pagkakabaibaitang na
dapat gawín:
1.--Ang _pangbadyá_ ay binubuô ng̃ salitâng ugát at ng̃ pang-angkáp
na _i_, gaya ng̃ _ibilí_, _isulat_.
2.--Ang _panahóng kasalukuyan ng̃ panghiwatig_ ay binubuô ng̃ ugát
na sinising̃itan ng̃ _in_ sa unang dalawáng titik ng̃ unang pantíg,
sakâ inúulit ó dinadalawá ang unang pantíg ng̃ ugát, bukód pa ang
pag-áangkáp ng̃ anyông _i_, gaya ng̃ _ibiníbilí_, _isinusulat_.
3.--Ang _panahóng nakaraán_ ay binubuô lamang ng̃ ugát na may
pangsing̃it na _in_ at sakâ may pang-angkáp na anyông _i_, gaya ng̃
_ibinilí_, _isinulat_.
4.--Ang _panahóng nakaraán na_ ay binubuô nitóng panahóng nakaraán
at sakâ sinusundán ng̃ _na_, gaya ng̃ _ibinilí na_, _isinulat na_.
5.--Ang _panahóng haharapín_ ay binubuô ng̃ salitâng ugát, sakâ
inúulit ang unang pantíg nitó at bago ináangkapán ng̃ anyông _i_,
gaya ng̃ _ibíbilí_, _isusulat_.
6.--Ang _pang-utos_ ay ginágamit ang sa pangbadyá ó kayâ’y ang ugát
na may pang-angkáp na _i_, gaya ng̃ _ibilí_, _isulat_, atbp.
7.--Ang _panahóng kasalukuyan ng̃ pangsukob_ ay binubuô ng̃
kasalukuyan sa panghiwatig at sa una’y nilálagyán ng̃ _kung_, gaya
ng̃ _kung ibinibilí_, _kung isinusulat_.
8.--Ang _panahóng nakaraán_ ay binubuô ng̃ nakaraán sa panghiwatig
at nilálagyán ng̃ _kung_ sa una, gaya ng̃ _kung ibinilí_, _kung
isinulat_.
9.--Ang _panahóng haharapín_ ay binubuô rin ng̃ haharapín ng̃
panghiwatig at may _kung_ sa una, ó gaya ng̃ _kung ibíbilí_, _kung
isusulat_.
G. ¿Paano ng̃ayón ang hugis ng̃ pagbabaybáy sa anyông pangtiyák
na _i_?
N. Sa pagbabaybáy nitó ay kuning halimbawà ang ugát na _bilí_ at
sakâ angkapán itó ng̃ anyông _i_ na nagigíng pangwatas na _ibilí_
na siyáng pangtiyák ng̃ _bumilí_ at _magbilí_ na binaybáy sa _um_
at _mag_.
PAGBABAYBÁY SA ANYÔNG “I”.
_Ayos._ _Panahón._ _Pagbaybáy._
Pangbadyá Ibilí.
Panghiwatig Kasalukuyan Ibiníbilí.
„ Nakaraán Ibinilí.
„ Nakaraán na Ibinilí na.
„ Haharapín Ibíbilí.
Pang-utos Ibilí.
Pangsukob Kasalukuyan Kung ibiníbilí.
„ Nakaraán Kung ibinilí.
„ Haharapín Kung ibíbilí.
G. ¿Walâ bagáng pásubalì (ó excepción) ang mg̃a pátakaráng itó sa
pagbabaybáy?
N. Mayroón pò, at isáng pásubalìng lalòng mahalagá kay sa _in_, isáng
pásubalìng dapat matantô at dapat sundín, sapagkâ’t natutung̃od sa
ikagagandá at ikagagaán sa pagbigkás ng̃ ating mg̃a salitâ.
G. ¿Paano ang dapat itakdâng pásubalì?
N. Itóng sumúsunód: Ang mg̃a salitâng ugát na nagpapásimulâ sa
ting̃ig (ó vocal), ó sa mg̃a pangtinig na _h_, _l_, _w_, at _y_, ay
may ibáng hugis ng̃ pagbubuô kailan ma’t tumutukoy sa mg̃a panahóng
kasalukuyan (ó presente) at nakaraán (ó pasado) at sa mg̃a sakláw
nitó, ibáng hugis na ang _in_ ay dapat gawíng _ni_ sang-ayon sa
kinagawìán at gayón sa ikagagaán ng̃ pagsambít at ikagagandá ng̃
mg̃a salitâ. Dapat matantô na ang anyông _i_ ay hindî nátitinag sa
talagáng kinalalagyán niyá. Dapat ding matantô na ang ibá’t ibá pang
panahón ay dapat isunód sa talagáng tuntunin ng̃ anyông _i_.
Náitó sa kasunód ang isáng tálâán ng̃ mg̃a ugát na nátatakdâ sa
pásubalì, at upáng lumiwanag ay marapat pag-agapayanin ang dalawáng
tuntunin, gayón ang mg̃a ugát at mg̃a panahóng kinaúukulan ng̃
bawà’t isá.
_Ugát._ _Panahón._ _Pangkalahatán._ _Pásubalì._
Alay Kasalukuyan. Iinaalay. Iniáalay.
„ Nakaraán. Iinalay. Inialay.
Ilag Kasalukuyan. Iiniilag. Iniíilag.
„ Nakaraán. Iinilag. Iniilag.
Utang Kasalukuyan. Iinuutang. Iniúutang.
„ Nakaraán. Iinutang. Iniutang.
Habol Kasalukuyan. Ihinahabol. Iniháhabol.
„ Nakaraán. Ihinabol. Inihabol.
Luhog Kasalukuyan. Ilinuluhog. Inilúluhog.
„ Nakaraán. Ilinuhog. Iniluhog.
Wakwák Kasalukuyan. Iwinawakwák. Iniwáwakwák.
„ Nakaraán. Iwinakwák. Iniwakwák.
Yapós Kasalukuyan. Iyinayapós. Iniyayapós.
„ Nakaraán. Iyinapós. Iniyapós.
KÁGAMITÁN NG̃ ANYÔNG “I”
G. ¿Saánsaán ginágamit ang anyông _i_?
N. Itóng anyông _i_ ay isá ring makabuluháng anyô sa mg̃a pangtiyák
at isá rin sa madalás gamitin sa mg̃a pangwatas tagalog. Ang mg̃a
tuntunin ng̃ sa kanyá’y paggamit ay itóng mg̃a sumúsunód:
I.--Ginágamit itóng anyông _i_ sa mg̃a salitâng ugát na nagbabadyá
ng̃ pagtatapon ó paghahagis ng̃ anó man, hal.: sa tapon ay itapon,
sa buhos ay ibuhos, sa hagis ay ihagis, sa hulog ay ihulog, sa bulíd
ay ibulíd, sa pukól ay ipukól, sa bató ay ibató, sa suka ay isuka,
sa luwâ ay iluwâ, sa uhô ay iuhô, sa bubô ay ibubô, atbp.
II.--Ginágamit ang anyông _i_ sa mg̃a salitâng ugát na nagsusulit
ng̃ pagpupunlâ ó pagtataním ng̃ anó man kailan ma’t ipinangtitiyák,
hal.: sa taním ay itaním, sa punlâ ay ipunlâ, sa hasík ay ihasík,
sa tubò ay itubò, sa baón ay ibaón, sa sabog ay isabog, atbp.
III.--Ginágamit din ang anyông _i_ sa mg̃a salitâng ugát na
nagpapahayag ng̃ pagkakalat ó pagpapálaganap ng̃ anó man kailan ma’t
ipinangtitiyák, hal.: sa kalat ay ikalat, sa laganap ay ilaganap,
sa sambulat ay isambulat, sa bulaksák ay ibulaksák, atbp.
IV.--Ginágamit din ang anyông _i_ sa mg̃a salitâng ugát na nagbabadyá
ng̃ paghahalò ó pagsasahók ng̃ anó man kailan ma’t pangwatas na
ipinangtitiyák, hal.: sa halò ay ihalò, sa sama ay isama, sa sahók
ay isahók, sa kanáw ay ikanáw, sa sawsáw ay isawsáw, sa lahók ay
ilahók, atbp.
V.--Nagagawâng pangtiyák na pangwatas dito sa _i_ ang mg̃a ugát na
nagbabadyá ng̃ pagtutulad ó pagtitimbáng ng̃ isáng bagay sa kapuwà
bagay, hal.: sa tulad ay itulad, sa paris ay iparis, sa gaya ay
igaya, sa para ay ipara, sa wangkî ay iwangkî, sa mukhâ ay imukhâ,
sa bagay ay ibagay, sa gagád ay igagád, sa timbáng ay itimbáng, sa
pantáy ay ipantáy, sa tumbás ay itumbás, atbp.
VI.--Nagagawâ ring pangtiyák na pangwatas sa _i_ ang mg̃a pangwatas
na nagbabadyá ng̃ pagsasalitâ ó pagsasaysáy at pagtuturò, hal.: sa
saysáy ay isaysáy, sa tanóng ay itanóng, sa sagót ay isagót, sa
bulóng ay ibulóng, sa sumbóng ay isumbóng, sa balità ay ibalità, sa
anás ay ianás, sa turò ay iturò, sa aral ay iaral, atbp. Kung minsan
ang mg̃a pangwatas na pangbalak na binaybáy sa _mag_ ay ginagawâng
pangtiyák sa pamamagitan ng̃ pangtiyák nitó, hal.: sa salitâ ay
ipagsalitâ, sa wikà ay ipagwikà, atbp.
VII.--Sa anyông _i_ ay nagagawâ ring pangtiyák na pangwatas ang mg̃a
nagbabadyá ng̃ pagbibilí ó paghahandóg ng̃ anó man, hal.: sa lakò ay
ilakò, sa tindá ay itindá, sa handóg ay ihandóg, sa alay ay ialay,
sa gawad ay igawad, atbp. Binabaybáy rin ang ilán sa pangtiyák na
_ipag_ na siyáng katugmâ ng̃ _mag_, hal.: sa bilí ay ipagbilí, sa
amot ay ipag-amot, sa kaloób ay ipagkaloób, sa biyayà ay ipagbiyayà,
atbp.
VIII.--Ang mg̃a salitâng ugát na nagbabadyá ng̃ paglalagáy sa isáng
poók ó dako ng̃ anó man ay nagagawâng pangtiyák dito sa anyông _i_,
hal.: sa lagáy ay ilagáy, sa lantád ay ilantád, sa bunyág ay ibunyág,
sa bilád ay ibilád, sa patong ay ipatong, sa sing̃it ay ising̃it,
sa siksík ay isiksík, sa salong ay isalong, sa gatong ay igatong,
sa tapal ay itapal, atbp.
XII KABANATA
Ang pangtiyák na anyông “AN”
GURÒ. ¿Anó ang tinátawag na anyông _an_?
NAG-AARAL. Tinátawag na anyông _an_ ang pangwatas na may sugpóng na
_an_ sa salitâng ugát.
G. ¿Mahalagá rin bagá ang pangtiyák na anyông itó gaya ng̃ mg̃a
anyông _in_ at _i_?
N. Sa mg̃a anyông pangtiyák, itóng _an_ ay siyáng ikatló sa bilang
na siyáng ginágamit sa mg̃a pangwatas tagalog. Itóng _an_ ay malimit
ding gamitin kaparis ng̃ dalawáng náuná sa kanyá, at isá rin sa
maraming sakláw sa ating mg̃a salitâ.
G. ¿Paano ang paggamit dito sa anyông _an_?
N. Gaya rin ng̃ sa anyông _in_ na may dalawáng kaparaanán: Una, kung
ang salitâng ugát ay nagtatapós sa pangtinig (ó consonante) ó kayâ’y
sa ting̃ig (ó vocal) na may kudlít na banayad (`) ó salakót (^)
ay ginágamit ang _an_, gaya sa _tapon_ ay _tapunAN_, sa _susì_ ay
_susìAN_, sa _tapî_ ay _tapîAN_, atbp. Ikalawá, kung ang ugát ay
nagtatapós sa ting̃ig (ó vocal) na walâng kudlít, ó kayâ’y sa ting̃ig
na may kudlít na mariín (´), ang anyông _an_ ay dapat gawíng _han_,
gaya sa _parusa_ ay _parusaHAN_, sa _kasi_ ay _kasiHAN_, sa _tindí_
ay _tindíHAN_, atbp.
G. ¿Mayroón din bang nangyayaring pagkakabago ukol sa pagsusugpóng
ng̃ _an_ sa salitâng ugát?
N. Mayroón pò, at ang mg̃a pagkakabagong itó’y katulad din ng̃
nangyayari sa _in_. Dapat din ditong itanghál ang mg̃a tuntunin
nitóng _an_, upáng mákilala ang ganáng kabaguhan nitó.
_Una._--Kung _e_ ang katapusáng titik ng̃ ugát ay dapat gawíng _i_,
gaya sa _gabe_ ay _gabihán_, sa _page_ ay _pagihán_, sa _kapé_ ay
_kapihán_, atbp.
_Ikalawá._--Kung ang hulíng pantíg ng̃ ugát ay may _e_ na
pinagigitnâan ng̃ mg̃a pangtinig (ó consonante), ang náturang _e_
ay dapat gawíng _i_ gaya sa _kiskés_ ay _kiskisán_, sa _tites_ ay
_titisan_, atbp.
_Ikatló._--Kung _ó_ ang katapusáng titik ng̃ ugát ay dapat gawíng
_u_, gaya sa _dulo_ ay _duluhan_, sa _asó_ ay _asuhán_, sa _bató_
ay _batuhán_, sa _tampó_ ay _tampuhán_, atbp.
_Ikaapat._--Kung ang hulíng pantíg ng̃ ugát ay may _o_ na
pinagigitnâan ng̃ mg̃a pangtinig (ó consonante), ang násabing _o_ ay
dapat gawíng _u_, gaya sa _amóy_ ay _amuyán_, sa _utos_ ay _utusan_,
sa _kutós_ ay _kutusán_, sa _subok_ ay _subukan_, atbp.
_Ikalimá._--Kung ang hulíng pantíg ng̃ ugát ay nagtatapós sa _ad_,
_ed_, _id_, _od_, ó _ud_, na maáarìng baybayín sa _an_, ang _d_ ay
dapat gawíng _r_ sang-ayon sa pátakaráng sinúsunód ukol sa bagay
na itó; gaya sa _bayad_ ay _bayaran_, sa _gilíd_ ay _gilirán_, sa
_tingkád_ ay _tingkarán_. Ang _d_ ay hindî nagbabago kung minsan,
at kung magkaganitó’y kailang̃an namáng mawalâ ang _i_ ó ang _o_ sa
mg̃a salitâng nagtatapós sa _id_ ó _od_, gaya sa _masíd_ ay _masdán_,
sa _sunód_ ay _sundán_, atbp.
Dapat din namáng mabatíd na ang unang dalawáng tuntunin ay
bihibihiràng mangyari, sapagkâ’t sa ating wikà ay kauntî ang mg̃a
salitâng mayroóng _e_ sa katapusáng pantíg ng̃ mg̃a salitâng ugát,
gaya ng̃ matatantô sa ikaapat na bahagi ng̃ Balarilàng itó.
MG̃A PANUTO SA PAGBABAYBÁY
G. ¿Alín ang mg̃a panuto nitóng anyông _an_ na dapat alituntunín sa
kanyáng pagbabaybáy?
N. Itóng anyông _an_ ay walâng maraming pagkakabagobagong nangyayari,
at dahil dito ay dî na kailang̃ang isáisáhín ang tuntunin ng̃
kaniyakaniyáng panahón at gayón din ng̃ ayos.
Dapat lamang matantô, na ang _an_ ay palagìng sinusugpóng sa salitâng
ugát na ibig baybayín, at sa kasalukuyan (ó presente) at mg̃a
nakaraán (ó pretérito) ay kailang̃ang isunód sa _in_ kung pano ang
pagkakabuô nitó, ulitin ó dalawahín ang unang pantíg ng̃ ugát sa
panahóng haharapín (ó futuro), at káhulíhuliha’y dapat isugpóng sa
ugát ang _an_ ó _han_ sa pangbadyá at pang-utos.
Baybayín natin itóng anyông _an_ sang-ayon sa mg̃a tuntuning
ipináalala, at ilagáy nating halimbawà ang ugát na _sulat_ at sakâ
itó sugpung̃án ng̃ _an_ na nagigíng pangwatas na _sulatan_ na siyáng
pangtiyák ng̃ _sumulat_ na binaybáy sa _um_.
PAGBABAYBÁY SA ANYÔNG “AN”
_Ayos._ _Panahón._ _Pagbaybáy._
Pangbadyá Sulatan.
Panghiwatig Kasalukuyan Sinusulatan.
„ Nakaraán Sinulatan.
„ Nakaraán na Sinulatan na.
„ Haharapín Susulatan.
Pang-utos Sulatan.
Pangsukob Kasalukuyan Kung sinusulatan.
„ Nakaraán Kung sinulatan.
„ Haharapín Kung susulatan.
KÁGAMITÁN NG̃ ANYÔNG “AN”
G. ¿Alínalín ang mg̃a tuntunin sa paggamit nitóng anyông _an_?
N. Itóng _an_ ay siyáng ikatló sa bilang ng̃ mg̃a anyông pangtiyák,
at dahil dito’y hindî mapag-áalinlang̃anang sambitin na siyá’y isá
rin sa mg̃a nagbibigáy ng̃ malakíng tulong sa mg̃a pangwatas na
hindî tiyák sa ating sariling wikà. Itóng mg̃a sumúsunód ang mg̃a
pátakarán ng̃ sa kanyá’y paggamit:
I.--Ginágamit ang _an_ sa mg̃a pangwatas na nagbabadyá ng̃ dako ó poók
na kinaroroonán ng̃ anó man, lalòng lalò na sa panahóng nakaraán,
hal.: sa tapon ay tinapunan, sa lagáy ay nilagyán, sa silíd ay
sinidlán, sa tayô ay tinayùán, sa sulót ay sinulután, sa pasak ay
pinasakan, atbp.
II.--Ginágamit ang _an_ sa mg̃a pangwatas na nagbabadyá ng̃ pagbibigáy
ó pagkuha ng̃ anó man kailan ma’t itó’y tiyák, hal.: sa bigáy ay
bigyán, sa handóg ay handugán, sa alay ay alayan, sa bilí ay bilhán,
sa dalá ay dalhán, sa bawas ay bawasan, sa kuha ay kunan, sa hing̃î
ay hing̃án, atbp.
III.--Ginágamit din ang _an_ sa mg̃a pangwatas na nagsusulit ng̃
pang̃ang̃aral ó pagtawag sa sino man kailan ma’t tiyák itó, hal.:
sa aral ay aralan, sa hatol ay hatulan, sa turò ay turùan, sa tawag
ay tawagan, sa sigáw ay sigawán, sa kawáy ay kawayán, sa bulóng ay
bulung̃án, sa anás ay anasán, atbp. Ang ilán sa mg̃a pangwatas na
itó ay binabaybáy sa pangtiyák na _pag-an_ na siyáng katugmâ ng̃
_mag_, hal.: sa sabi ay pagsabihan, sa usap ay pang̃usapan, atbp.
IV.--Ginágamit ang _an_ sa mg̃a salitâng ugát na nagbabadyá ng̃
mg̃a gawíng likás ng̃ damdamin kailan ma’t tumutukoy sa sino man,
hal.: sa ting̃ín ay tingnán, sa masíd ay masdán, sa amóy ay amuyán,
sa hawak ay hawakan, sa dilà ay dilàan, atbp. May ilán sa bagay na
itó ang ginágamit sa _in_ gaya ng̃ lasáp ay lasapín, ng̃ diníg ay
dinggín, ng̃ tanáw ay tanawín, atbp.
V.--Ang mg̃a salitâng pangdiwà na nagbabadyá ng̃ anó man at sugpung̃án
ng̃ anyông _an_ at ulitin ó dalawahín ang buông salitâng ugát na
násabi ay nagkakahulugán ng̃ kaliitan ó kawalâng kabuluhán ng̃
isáng bagay, hal.: sa tao ay taútauhan, sa bahay ay baháybahayan,
sa pusà ay pusàpusàan, sa lang̃it ay lang̃ítlang̃itan, sa santól
ay santúlsantulan, at ibá pa. Kung ang ugát ay may tatló ó apat na
pantíg ay sukat ng̃ ulitin ang unang dalawáng pantíg niyá, hal.: sa
tinapay ay tinátinapayan, sa salawál ay salásalawalan, atbp.
VI.--Ang mg̃a salitâng ugát na nagbabadyá ng̃ anó man sang-ayon
sa kápakanán ng̃ bawà’t isá at másungpung̃an ng̃ _an_ ay nagigíng
salitâng ang kahulugá’y poók ng̃ karamihan, hal.: sa bahay ay
bahayán, sa santól ay santulan, sa manggá ay manggahan, sa saging
ay saging̃án, sa bayan ay bayanán, sa duhat ay duhatán, atbp.
XIII KABANATA
Pangtiyák ng̃ anyông “UM”
GURÒ. ¿Alín ang pangtiyák nitóng _um_?
NAG-AARAL. Gaya ng̃ násabi, ang mg̃a anyông pangbalak na dî dumadalirì
ó tumitiyák ng̃ anó mang bagay ó pang̃alan, ay may mg̃a katapát ó
katugmâng mg̃a anyông pangtiyák na siyáng tumutukoy sa mg̃a bagay ó
pang̃alang tiyák ó damá. Bawà’t anyông pangbalak ay may katugmâng
anyông pangtiyák na hindî lamang íisá kundî dalawá ó tatló ang
kadalasán. Ang katugmâ nitóng anyông _um_ kung talagáng susurìin ay
ang tatlóng pang̃ulong pangtiyák na sinundán na isáisáng pinag-ukulan
ng̃ masusìng pag-áaral at matamáng pagsusurì, na dilì ibá’t ang
_in_, ang _i_ at ang _an_.
G. ¿Alín ang dapat kásaligán sa pagbabaybáy ng̃ mg̃a pangtiyák
ng̃ _um_?
N. Ang pagbabaybáy sa _in_ ay dapat másalig ng̃ sa anyông _in_, ang
sa _i_ ay dapat mabatay ng̃ sa anyông _i_ at ang sa _an_ ay dapat
máayon ng̃ sa anyông _an_.
Baybayín nating isáisá ang tatlóng pangtiyák ng̃ _um_ at pag-úkulan
natin ng̃ dalawáng pangwatas: isá’y ang _tumakbó_ na tumutukoy sa
unang hugis ng̃ _um_ at _umutang_ na bumabanggít sa ikalawá.
IN.
_Ayos._ _Panahón._ _Pagbabaybáy._
Pangbadyá Takbuhín. Utang̃in.
Panghiwatig Kasalukuyan Tinátakbó. Inúutang.
„ Nakaraán Tinakbó. Inutang.
„ Nakaraán na Tinakbó na. Inutang na.
„ Kararaán Katátakbó pa. Kaúutang pa.
„ Haharapín Tatakbuhín. Úutang̃in.
Pang-utos Takbuhín. Utang̃in.
Pangsukob Kasalukuyan Kung tinátakbó. Kung inúutang.
„ Nakaraán Kung tinakbó. Kung inutang.
„ Haharapín Kung tatakbuhín. Kung úutang̃in.
I.
Pangbadyá Itakbó. Iutang.
Panghiwatig Kasalukuyan Itinátakbó. Iniúutang.
„ Nakaraán Itinakbó. Iniutang.
„ Nakaraán na Itinakbó na. Iniutang na.
„ Haharapín. Itátakbó. Iúutang.
Pang-utos Itakbó. Iutang.
Pangsukob Kasalukuyan Kung itinátakbó. Kung iniúutang.
„ Nakaraán Kung itinakbó. Kung iniutang.
„ Haharapín Kung itátakbó. Kung iúutang.
AN.
Pangbadyá Takbuhan. Utang̃an.
Panghiwatig Kasalukuyan Tinátakbuhán. Inúutang̃an.
„ Nakaraán Tinakbuhán. Inutang̃an.
„ Nakaraán na Tinakbuhán na. Inutang̃an na.
„ Haharapín Tatakbuhán. Úutang̃an.
Pang-utos Takbuhan. Utang̃an.
Pangsukob Kasalukuyan Kung tinátakbuhán. Kung inúutang̃an.
„ Nakaraán Kung tinakbuhán. Kung inutang̃an.
„ Haharapín Kung tatakbuhán. Kung úutang̃an.
XIV KABANATA
Pangtiyák ng̃ anyông “MAG”
GURÒ. ¿Alín namán ang pangtiyák nitóng _mag_?
NAG-AARAL. Lahát ng̃ mg̃a anyông pangbalak sa Wikàng Tagalog na dî
miminsan nang násabi ay may katapát ó katugmâng anyông pangtiyák na
hindî lamang íisá kundî marami. Karaniwang gawín upáng ang anyông
pangbalak ay magíng pangtiyák ay ginagawâng _p_ ang mg̃a unang titik
niyaóng nagpapásimulâ sa _m_, maliban lamang ang ilán na hindî
nangyayari ang ganitóng pagbabago.
Sang-ayon sa paraáng katutukoy, _pag_ ang siyáng pangtiyák nitóng
_mag_. Itó namáng _pag_ ay nang̃áng̃ailang̃an ng̃ tulong ng̃ mg̃a
pang̃ulong anyô sa pangtiyák na _in_, _i_ at _an_, na susog sa bagay
na itó ang _pag_ ay nagigíng _pag-in_, _ipag_ at _pag-an_. Bukód sa
mg̃a pangtiyák na itó, ang _mag_ ay mayroón pang tatlóng pangtiyák
ding katugmâ, na, dilì ibá’t ang _in_, ang _i_ at ang _an_ na walâng
_pag_. Dapat matantô na ang _pag-in_ ay bihiràng gamitin, sapagkâ’t
ang karamihang ugát na náuukol sa kanyá ay binabaybáy na sa _in_.
Gayón man, ang _pag-in_ ay kailang̃an din kung minsan, lalòng lalò na
kung tumutukoy sa mg̃a salitâng nagbabadyá ng̃ pag-úutos ó panunuyò.
G. Yamang ang _in_, _i_ at _an_ ay napag-ukulan na ng̃ kaníkaniyáng
pag-áaral, ¿anó namán ang tinátawag na anyông _ipag_?
N. Tinátawag na anyông _ipag_ ang pangwatas na may pang-angkáp
na _ipag_ sa salitâng ugát, gaya ng̃ _ipag-utos_, _ipagbilin_,
_ipagsama_ na mg̃a pangtiyák na pangwatas ng̃ _mag-utos_, _magbilin_
at _magsama_.
G. ¿Anó ang tinátawag na anyông _pag-an_?
N. Tinátawag na anyông _pag-an_ ang pangwatas na may pang-angkáp
na _pag_ at may sugpóng na _an_ sa ugát, gaya ng̃ _pagsalitâan_,
_pagkalooban_, _pagbintang̃án_, na mg̃a pangtiyák na pangwatas ng̃
_magsalitâ_, _magkaloób_ at _magbintáng_.
G. ¿Anó ang tinátawag na anyông _pag-in_?
N. Tinátawag na anyông _pag-in_ ang pangwatas na may pang-angkáp
na _pag_ at may sugpóng na _in_ sa salitâng ugát, gaya ng̃
_pag_-awit_in_, _pag_dasal_in_, _pag_sayaw_in_ na mg̃a pangtiyák na
pangwatas ng̃ _mag_-awit, _mag_dasál at _mag_sayáw.
G. ¿Alínalín ang mg̃a panutong dapat taluntunín sa pagbabaybáy ng̃
mg̃a pangtiyák ng̃ anyông _mag_?
N. Ang pagbabaybáy sa _in_, _i_ at _an_ ay dapat ibatay ng̃ sa
mg̃a anyông _in_, _i_ at _an_; ang sa _ipag_ ay gaya rin ng̃ sa _i_
na sining̃itan lamang ng̃ _pag_ sa gitnâ ng̃ ugát at ng̃ násabing
_i_; ang sa _pag-an_ ay gaya ng̃ sa anyông _an_ na inangkapán ng̃
_pag_ sa ugát; at ang sa _pag-in_ ay paris din ng̃ sa anyông _in_
na inangkapán namán ng̃ _pag_ sa salitâng ugát.
Isáisá nating baybayín ang mg̃a náturang pangtiyák ng̃ _mag_ at kunin
nating halimbawà ang mg̃a pangwatas na _magsaing_ at _magmana_ na
ang una’y nagtatapós sa pangtinig at ang ikalawá’y sa ting̃ig (ó
vocal).
PAGBABAYBÁY SA MG̃A PANGTIYÁK NG̃ “MAG”
IN.
Pangbadyá Saing̃in. Manahin.
Panghiwatig Kasalukuyan Sinasaing. Minamana.
„ Nakaraán Sinaing. Minana.
„ Nakaraán na Sinaing na. Minana na.
„ Kararaán Kasasaing pa. Kamamana pa.
„ Haharapín Sasaing̃in. Mamanahin.
Pang-utos Saing̃in. Manahin.
Pangsukob Kasalukuyan Kung sinasaing. Kung minamana.
„ Nakaraán Kung sinaing. Kung minana.
„ Haharapín Kung sasaing̃in. Kung mamanahin.
I.
Pangbadyá Isaing. Imana.
Panghiwatig Kasalukuyan Isinasaing. Iminamana.
„ Nakaraán Isinaing. Iminana.
„ Nakaraán na Isinaing na. Iminana na.
„ Haharapín Isasaing. Imamana.
Pang-utos Isaing. Imana.
Pangsukob Kasalukuyan Kung isinasaing. Kung iminamana.
„ Nakaraán Kung isinaing. Kung iminana.
„ Haharapín Kung isasaing. Kung imamana.
AN.
Pangbadyá Saing̃an. Manahan.
Panghiwatig Kasalukuyan Sinasaing̃an. Minamanahan.
„ Nakaraán Sinaing̃an. Minanahan.
„ Nakaraán na Sinaing̃an na. Minanahan na.
„ Haharapín Sasaing̃an. Mamanahan.
Pang-utos Saing̃an. Manahan.
Pangsukob Kasalukuyan Kung sinasaing̃an. Kung minamanahan.
„ Nakaraán Kung sinaing̃an. Kung minanahan.
„ Haharapín Kung sasaing̃an. Kung mamanahan.
IPAG.
Pangbadyá Ipagsaing. Ipagmana.
Panghiwatig Kasalukuyan Ipinagsasaing. Ipinagmamana.
„ Nakaraán Ipinagsaing. Ipinagmana.
„ Nakaraán na Ipinagsaing na. Ipinagmana na.
„ Haharapín Ipagsasaing. Ipagmamana.
Pang-utos Ipagsaing. Ipagmana.
Pangsukob Kasalukuyan Kung ipinagsasaing. Kung ipinagmamana.
„ Nakaraán Kung ipinagsaing. Kung ipinagmana.
„ Haharapín Kung ipagsasaing. Kung ipagmamana.
PAG-AN.
Pangbadyá Pagsaing̃an. Pagmanahan.
Panghiwatig Kasalukuyan Pinagsasaing̃an. Pinagmamanahan.
„ Nakaraán Pinagsaing̃an. Pinagmanahan.
„ Nakaraán na Pinagsaing̃an na. Pinagmanahan na.
„ Haharapín Pagsasaing̃an. Pagmamanahan.
Pang-utos Pagsaing̃an. Pagmanahan.
Pangsukob Kasalukuyan Kung pinagsasaing̃an. Kung pinagmamanahan.
„ Nakaraán Kung pinagsaing̃an. Kung pinagmanahan.
„ Haharapín Kung pagsasaing̃an. Kung pagmamanahan.
PAG-IN.[15]
Pangbadyá Pagsaing̃in. Pagmanahin.
Panghiwatig Kasalukuyan Pinagsasaing. Pinagmamana.
„ Nakaraán Pinagsaing. Pinagmana.
„ Nakaraán na Pinagsaing na. Pinagmana na.
„ Haharapín Pagsasaing̃in. Pagmamanahin.
Pang-utos Pagsaing̃in. Pagmanahin.
Pangsukob Kasalukuyan Kung pinagsasaing. Kung pinagmamana.
„ Nakaraán Kung pinagsaing. Kung pinagmana.
„ Haharapín Kung pagsasaing̃in. Kung pagmamanahin.
TALABABÂAN
[15] Sakalì mang totoó na itóng _pag-in_ ay dî kailang̃an dahil sa
anyông _in_, ay tunay rin namáng ang náturang _pag-in_ ay makabuluhán
kung minsan at may sariling kátuturán. Kung ang _pag-an_ ay kailang̃an
baga ma’t mayroón nang _an_, ang _pag-in_ namá’y kailang̃an din kahì’t
na mayroóng _in_. Linawin natin sa pamamagitan ng̃ halimbawà. Kung
sabihing sa tiyák na bagay at pag-úutos na: _Larùin mo ang batà_ ay
hindî ng̃â maáarìng sabihin pang _paglarùin mo ang batà_, sapagkâ’t
may magkaibáng kahulugán siláng dalawá. Ang una’y nagsasaád ng̃
pag-úutos sa sino man na _siyá ang maglarô sa batà_, samantalàng
ang ikalawá’y nagbabadyá namán ng̃ pag-úutos sa sino man na _siyá’y
mag-utos_ ó _magsabi_ ó _magpabayà ng̃ paglalarô sa batà_. Ganitó
ring kaibhán ang nádadamá ukol sa _an_ at _pag-an_, gaya sa mg̃a
salitâng _larùan_ at _paglarùan_.
XV KABANATA
Ang pangbalak na anyông “MANG”
GURÒ. ¿Anó ang tinátawag na anyông _mang_?
NAG-AARAL. Tinátawag na anyông _mang_ ang pangwatas na may pang-angkáp
na _mang_ sa salitâng ugát.
G. ¿Anó ang káhalagahán nitóng _mang_ sa ating mg̃a pangwatas?
N. Kung may káhalagaháng tagláy ang _um_ at _mag_ sa mg̃a anyông
pangbalak ng̃ pangwatas tagalog, ang _mang_ namá’y isá rin sa
nábibilang sa matataás na urì ng̃ mg̃a anyô at isá rin sa nagbibigáy
ng̃ mahalagáng tulong sa ating mg̃a salitâ.
G. ¿Alín ang mg̃a pagbabagong karaniwang mangyari sa pag-áangkáp
ng̃ _mang_ sa salitâng ugát?
N. Sang-ayon sa simulâng titik nitóng ugát ay nabábagong madalás
ang mg̃a titik ng̃ pangwatas kung iniáangkáp ang _mang_, at sa
pagbabagong itó ay máitatakdâ ang mg̃a ganitóng tuntunin:
_Una._--Ang mg̃a salitâng ugát na nagpapásimulâ sa _b_ ó _p_ ay
karaniwang magíng _m_ at ang anyông _mang_ ay náwawalâ ang hulíng
dalawáng titik, sa makatwíd bagá’y nagigíng _ma_, gaya sa _bulák_
ay _mamulák_, sa _bayabas_ ay _mamayabas_, sa _pukot_ ay _mamukot_,
sa _pulá_ ay _mamulá_.
_Ikalawá._--Ang karamihan sa mg̃a salitâng ugát na nagpapásimulâ sa
ting̃ig (ó vocal), ay nabábago ang pang-angkáp na _mang_ sa _mang̃_,
gaya sa _isdâ_ ay _mang̃isdâ_, sa _usá_ ay _mang̃usá_, sa _ibig_
ay _mang̃ibig_, sa _una_ ay _mang̃una_.
_Ikatló._--Ang mg̃a salitâng ugát na ang unang titik ay _k_ ay
karaniwang náwawalâ ang titik na itó, at dahilán dito ang anyông
_mang_ ay dapat gawíng _mang̃_ gaya sa _kahoy_ ay _mang̃ahoy_, sa
_kulam_ ay _mang̃ulam_, sa _kutós_ ay _mang̃utós_, sa _kitíl_ ay
_mang̃itíl_.
_Ikaapat._--Ang karamihan sa mg̃a salitâng ugát na ang pásimulâng
titik a
Showing first 200,000 characters. Full text: gutenberg.org/ebooks/45007