← catalogue

De schippersjongen, of Leiden in strijd en nood

by Pieter Louwerse · Dutch · Gutenberg #43953 · 426,621 chars · public domain (US)

The Project Gutenberg eBook of De schippersjongen, of Leiden in strijd en nood
    
This eBook is for the use of anyone anywhere in the United States and
most other parts of the world at no cost and with almost no restrictions
whatsoever. You may copy it, give it away or re-use it under the terms
of the Project Gutenberg License included with this eBook or online
at www.gutenberg.org. If you are not located in the United States,
you will have to check the laws of the country where you are located
before using this eBook.

Title: De schippersjongen, of Leiden in strijd en nood

Author: Pieter Louwerse


        
Release date: October 14, 2013 [eBook #43953]
                Most recently updated: October 23, 2024

Language: Dutch

Other information and formats: www.gutenberg.org/ebooks/43953

Credits: Produced by Branko Collin, Jeroen Hellingman, and the
        Online Distributed Proofreading Team at http://www.pgdp.net


*** START OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK DE SCHIPPERSJONGEN, OF LEIDEN IN STRIJD EN NOOD ***

                          DE SCHIPPERSJONGEN,
                                  OF
                       LEIDEN IN STRIJD EN NOOD.

           GESCHIEDKUNDIG VERHAAL VOOR OUD EN JONG NEDERLAND.



                                  DOOR
                              P. LOUWERSE.

                     Derde, geheel omgewerkte Druk.
                        LEIDEN.--A. W. SIJTHOFF.







       "Hier was het onze fiere, geduldige en standvastig
        volhardende burgerij, die den vreemden huurling en
        plunderaar het stalen voorhoofd onverschrokken bood."

          (Dr. W. J. F. Nuyens, "Gesch. v/d opstand in de Nederlanden".)


       "Het opbreken van het beleg van Leiden besliste het
        lot van Holland."

                   (L. J. J. Van der Vynckt, "Nederlandsche beroerten".)


       "Altijd zal daarom ook ons oog met welgevallen en
        zelfvoldoening op die bladzijde onzer geschiedenis
        staren, die van Leidens kloeke volharding en
        welverdiend ontzet aan den nazaat blijken doet.

                       (J. Van Vloeten, "Leidens belegering en ontzet".)







VOORBERICHT.


Hier is de derde druk van "De Schippersjongen", of "Leiden in strijd
en nood."--Een nieuw boekje is het niet, maar er is toch zóó veel in
veranderd, dat ik op den titel "geheel omgewerkt" durfde zetten.--Het
veranderen der schoolboeken bij eenen nieuwen druk, heeft een groot
bezwaar, omdat men dan de verschillende drukken niet naast elkander
gebruiken kan. Dit bezwaar vervalt bij boekjes, als dit, echter geheel;
men leest zulk een boekje alleen.

Maar waartoe die groote verandering?

In den eersten en tweeden druk vertelde ik alleen van Leidens tweede
beleg met het daarop gevolgde ontzet. Het eerste beleg hing echter
zoo nauw samen met het tweede beleg, dat ik mijne hoofdpersonen
telkens van het verleden moest laten vertellen, en waar ik dat niet
deed, moest ik door noten ophelderingen geven. Die gesprekken over
hetgeen gebeurd was, gaven echter aan den inhoud wat stroefs en het
invlechten van ophelderingen brak het verhaal te vaak af. Nu meende
ik die gebreken weg te nemen door mijn verhaal kort na het eerste
beleg te beginnen. Deze bijvoeging van nieuwen tekst maakte op vele
plaatsen in den oorspronkelijken tal van wijzigingen noodzakelijk,
zoodat het boekje vrij wat grooter geworden is.

Een der jongenshelden van mijn verhaal is de schippersjongen gebleven,
doch ik heb hem nu den naam gegeven, welken hij werkelijk droeg. Hij
heette Cornelis Joppensz.--Ik gaf hem tot belooning eene marktschuit,
doch waarschijnlijk heeft hij wel niets gekregen, want den negentienden
Januari 1588 leverde hij een verzoekschrift in aan de Stads-regeering
om op zijne beurt op Amsterdam te mogen varen gelijk de andere
gildebroeders.

Ophelderingen genoeg. Mocht de Uitgever genoegen beleven van deze
derde uitgave, dan zal ik tevreden zijn, daar ik dan weet, dat "De
Schippersjongen" op zijne derde reis door Nederland nog een welkom
onthaal vond.


's-Gravenhage.                                             P. LOUWERSE.







INHOUD.


                                                        Bladz.
        Eerste Hoofdstuk.
        Een weinig geschiedenis                             1

        Tweede Hoofdstuk.
        Dat is weer gebeurd                                12

        Derde Hoofdstuk.
        Echte leeuwen op den weg                           26

        Vierde Hoofdstuk.
        Eendeneieren en nieuws                             38

        Vijfde Hoofdstuk.
        Er broedt verraad en onweder                       46

        Zesde Hoofdstuk.
        Twee, die vroeg op pad zijn                        55

        Zevende Hoofdstuk.
        Aan doovemans-deur geklopt                         64

        Achtste Hoofdstuk.
        Waar moet het heen?                                74

        Negende Hoofdstuk.
        Mislukt Zondags-werk                               86

        Tiende Hoofdstuk.
        Een duur slaapje                                   99

        Elfde Hoofdstuk.
        Zonneschijn en regen                              111

        Twaalfde Hoofdstuk.
        Godt behoede Leyden!                              125

        Dertiende Hoofdstuk.
        Medicijn voor den Prins                           135

        Veertiende Hoofdstuk.
        Wat zal van Leiden worden?                        146

        Vijftiende Hoofdstuk.
        Samenzweerders beluisterd                         155

        Zestiende Hoofdstuk.
        Wat zal het nog worden?                           160

        Zeventiende Hoofdstuk.
        Onder de Watergeuzen                              170

        Achttiende Hoofdstuk.
        Om brood bij den vijand                           182

        Negentiende Hoofdstuk.
        Burgemeester van der Werff                        191

        Twintigste Hoofdstuk.
        Noodwest! Noordwest!                              198

        Eenentwintigste Hoofdstuk.
        Watergeuzen en Spanjaarden                        208

        Tweeëntwintigste Hoofdstuk.
        Overwonnen!                                       217

        Drieëntwintigste Hoofdstuk.
        Oude kennissen                                    228







EERSTE HOOFDSTUK.

Een weinig geschiedenis.


In dit boekje wil ik u het merkwaardige tweede beleg en het daarop
gevolgde ontzet van Leiden vertellen.

Een verhaal telkens afbreken om eenige opheldering te geven aangaande
de geschiedenis of den toestand van het land of de stad, is niet
aangenaam. Om dat zooveel mogelijk te voorkomen, wil ik, eer ik begin
te vertellen, u een en ander mededeelen van den toestand van ons land
en het eerste beleg van Leiden, zonder daarom u nog de verzekering
te geven, dat ik er in het verhaal nu in het geheel niet meer over
spreken zal, want aan die belofte zou ik mij stellig niet kunnen
houden. Dit stukje geschiedenis, dat het verhaal voorafgaat, dient
alleen om die ophelderingen en verwijzingen naar het eerste beleg
midden in het verhaal zoo weinig mogelijk te maken.

Den dertienden Juli 1573 had Haarlem, na eene roemrijke en schitterende
verdediging, het hoofd in den schoot moeten leggen en zich bijna
onvoorwaardelijk aan Don Fadrique of Don Frederik, zoon van Alva,
moeten overgeven.

De dapperheid en de onbezweken trouw der Haarlemmers hadden dus niets
gebaat, naar het scheen.

Niets gebaat? Waarom niet? Omdat de stad zich toch moest overgeven?

Wat de Haarlemmers aangaat, hebt gij gelijk, maar niet wat het land
betreft; want de Haarlemmers hebben het heele land, door hunnen moed
en hunne toewijding, misschien wel voor Spanje doen verloren gaan.

Ruim zeven maanden heeft dat beleg geduurd en Alva had in dien
tijd niet minder dan vijfduizend manschappen zien sneuvelen en
ruim zevenduizend aan ziekten, die gevolgen waren van koud weder,
vermoeienissen en ontberingen, zien sterven. Dat was een verlies van
twaalfduizend man, en in al dien tijd moest hij geduldig toezien,
dat men, het geheele land door, gebruik maakte van de gelegenheid dat
er geene Spanjaarden waren, om de plannen van den Prins van Oranje
ten uitvoer te brengen.

"Zonder geld geene Zwitsers," zeide eens de lijfwacht van eenen
Franschen Koning, maar Alva had reeds toen kunnen zeggen: "Zonder
geld geene soldaten."

Zoolang hij in de Nederlanden geweest was, had Koning Filips hem
met geldgebrek laten worstelen. Dit was oorzaak geweest, dat Alva
zijne toevlucht wel had moeten nemen tot het heffen van de nieuwe
belasting, die onder den naam van "tienden penning" Roomsch en
Onroomsch verbitterde en tegen hem in het harnas joeg.

En welke schatten gelds had dat langdurige beleg van Haarlem hem
niet gekost!

De belegering had zijne berooide geldmiddelen uitgeput en hem ten
einde raad gebracht.

En wat volgde er?

Dat Don Fadrique, die na de inneming van Haarlem zich naar Alkmaar
begaf, daar, na een kort beleg, zóó afgeslagen en teruggedreven werd,
dat de Alkmaarders toen reeds joelden en juichten: "Van Alkmaar begint
de victorie!"

Alsof dat alles nog niet genoeg was, zag Alva zijne vloot, onder Bossu,
door de Noord-Hollandsche Watergeuzen, onder Cornelis Dirksz. van
Monnikendam, geheel vernietigen.

Van alle kanten, zelfs vanwege den Koning, dien hij met onbezweken
trouw, hoewel dikwijls zeer eigendunkelijk, gediend had, tegengewerkt,
en zóó verarmd, dat hij de rekeningen voor zijn huishouden te Amsterdam
zelfs onbetaald moest achterlaten, vertrok hij naar Spanje.

Zijn opvolger was Don Louis de Requesens y Çuniga, Groot-Kommandeur
van Kastilië.

Deze Requesens was een even goed Legerhoofd als Alva, doch hij was niet
wreed, en zocht aanvankelijk meer te winnen door onderhandelingen dan
door het zwaard. Zijn lastbrief, hem door Koning Filips medegegeven,
luidde echter niet anders dan die, welken Alva mede gekregen
had. Daarom moest hij, toen hij zag, dat de kans verkeken was om
door onderhandelingen de Nederlanden weer aan Spanje te onderwerpen,
vanzelf het zwaard ter hand nemen, en dat deed hij niet minder goed,
en enkele malen zelfs met gunstiger uitslag, dan Alva het gedaan had.

Den achttienden Februari 1574 ging Middelburg, dat zich onder Mondragon
vijf maanden lang tegen de Zeeuwsche Watergeuzen verdedigd had, tot
de zijde van den Prins over, nadat Requesens met eigen oogen had
moeten toezien, dat zijne kostbare vloot, onder Romero en Glimes
bij Romerswaal door de Watergeuzen geheel verslagen werd. Deze
overwinning bracht den Nederlanders niet weinig hoop, en men meende
dat het land nu heel spoedig aan het Spaansch geweld zou ontworsteld
zijn. Die hoop werd nog meer versterkt, toen men vernam, dat Graaf
Lodewijk van Nassau in zijne onderhandelingen met het Fransche Hof
geslaagd was, en van Koning Karel IX niet minder dan honderdduizend
rijksdaalders ontvangen had om een leger te werven. Spoedig begon
Graaf Lodewijk nu in Duitschland krijgsbenden te verzamelen, doch het
duurde evenwel tot in Februari 1574 eer hij instaat was, handelend
op te treden. Aan het hoofd van een leger, dat uit bijna zesduizend
man voetvolk, drieduizend ruiters en tweeduizend Franschen bestond,
sloeg hij zich tusschen Aken en Maastricht neder met het oogmerk om
Maastricht in te nemen en dan in het Brabantsche te vallen.

Zoodra Requesens hiervan bericht kreeg, begon deze van zijne zijde ook
een leger te verzamelen om Graaf Lodewijks bedoelingen te verijdelen,
en vrij spoedig kon Don Sanchio D'Avila, die als Bevelhebber der
vloot zoo ongelukkig geweest was, aan het hoofd van een leger, dat uit
achtduizend Duitsche ruiters, vierduizend Zwitsers en tweeënveertig
Spaansche vendels bestond, Lodewijk te gemoet trekken.

Een der laatste bevelen van Alva was geweest, Leiden te belegeren
en hieraan was gevolg gegeven. Sedert den eenendertigsten October
1573 was Leiden door de Spanjaarden, onder Francesco Valdez belegerd,
doch de Leidenaars weerden zich dapper, zoowel tegen het zwaard, als
tegen den honger en hadden zich nog niet overgegeven toen Requesens
aan Valdez het bevel zond om het beleg op te breken teneinde zich
met zijne benden bij het leger van D'Avila aan te sluiten.

Graaf Lodewijk en de Prins van Oranje schijnen elkander niet goed
begrepen te hebben, want Lodewijks plan werd door den Prins zóó weinig
goedgekeurd, dat deze laatste zich uitliet: "Ik wenschte Lodewijk en
zijn leger wel honderd mijlen ver."

Toch stelde Graaf Lodewijk zich in beweging om te handelen, en
misschien was zijn grootste drijfveer wel geldgebrek. Gedurende
geruimen tijd zulk een aanzienlijk leger onderhouden, ging boven
zijne krachten, hoe hij ook door Frankrijk gesteund mocht worden. Hij
scheen dus van meening te zijn, dat snel handelen het eenige was, wat
er gedaan kon worden, en de Prins dit ziende, verzamelde metterhaast
zesduizend man, waarmede hij zich in den Bommelerwaard wierp, teneinde
Lodewijk tegemoet te trekken en D'Avila tusschen twee vuren te brengen.

Maar had D'Avila getoond een slecht Admiraal te zijn, nu zou hij
bewijzen, dat hij een uitnemend Generaal was. Hij wachtte Lodewijk
niet af, maar trok hem met versnelde marschen tegen, en eer Graaf
Lodewijk op de Mookerheide gereed was om den vijand af te wachten,
werd hij door hem aangevallen en geheel verslagen, den veertienden
April 1574. Graaf Lodewijk en zijn broeder Hendrik moeten in dien
slag gesneuveld of op eene andere wijze omgekomen zijn, want geen
der twee werd na den slag gevonden.

Dat was voor Prins Willem een ontzettend verlies; Graaf Lodewijk,
zijne rechterhand in alles, was hem meer dan een leger.

En welk eenen nadeeligen invloed zou die nederlaag niet uitoefenen
op de gemoederen der Nederlanders, die op verscheidene plaatsen door
Requesens' staatkunde toch al aan het wankelen gebracht waren?

De toekomst was verre van rooskleurig; ze was zeer donker. En nog
eer een enkel lichtstraaltje doorbrak, werd de toekomst nog donkerder
toen de mare door heel Nederland ging: "De Spanjaarden hebben Leiden
alweer belegerd. Ze vonden de schansen, gedurende het eerste beleg
opgeworpen, zóó ongeschonden, dat zij er zich terstond in neerslaan
konden. Bovendien waren de Leidenaars op een tweede beleg niet
voorbereid, zoodat honger er weldra het scherpste zwaard zou zijn."

Het was een treurig bericht.

De slag op de Mookerheide verloren; de Graven Lodewijk en Hendrik
van Nassau dood; de Prins van Oranje worstelende met geldgebrek;
Leiden andermaal belegerd.

Als Leiden nu viel, spoedig viel, wat dan?

Waarlijk, Requesens was in den korten tijd van zijn bestuur verder
gekomen dan Alva in bijna vijf jaar tijds.



Jan Van Hout, de wakkere Secretaris van Leiden, schreef eenmaal
in zijne stadsrekening, dat Leiden den drieëntwintigsten Juni 1572
"tjock der slaverniën, daerinne zij bij den Hertoge van Alva ende
synen aenhang was gehouden van hem werpende," Oranjes zijde gekozen
had. Dit was dus al heel kort na de inneming van Brielle.

Dat zulk een overgang niet met goedvinden van alle ingezetenen
geschiedde, is natuurlijk, en vooral binnen Leiden was dit het geval,
want de vele kloosters, die er waren, bewezen dat een groot deel
van Leidens inwoners van de nieuwe leer niets weten wilde en dus
Roomsch was. Bij de Roomschen, die voor den Prins waren, gaf stellig
de heffing van den tienden penning wel voor een voornaam gedeelte
den doorslag. Trouwens, nog bijna niemand dacht er toen nog aan om
de trouw aan Koning Filips op te zeggen. Men was alleen tegen zijne
staatkunde gekant, en als hij deze slechts richten wilde naar de oude
Privilegiën, en Alva met zijne Spanjaarden het land liet ontruimen,
dan zou men Koning Filips, als Graaf, wel onderdanig willen zijn. Alle
besluiten dan ook, welke genomen werden in steden, die de zijde van
den Prins kozen, werden uitgevaardigd in naam van Koning Filips, Heer
der Nederlanden en diens Stadhouder Willem, Prins van Oranje.--Het
heette dus niets anders dan een zich verzetten tegen de dwingelandij
van Alva, zooals Van Hout dan ook duidelijk liet uitkomen.

De stad Leiden was in dezen tijd reeds meer dan eene eeuw
lang, de tweede of derde stad in Holland. Hertog Filips I van
Bourgondië liet in 1426 Haarlem vijfduizend, Leiden en Delft ieder
vijfendertighonderd, Amsterdam drieduizend, Hoorn tweeduizend,
Rotterdam twaalfhonderdvijftig en Enkhuizen zeshonderdvijfentwintig
schilden betalen aan de soldij van vijftienhonderd gewapende
mannen. Het is duidelijk dat de grootte der bede berekend werd naar
de meerdere of mindere welvaart dezer steden. In 1468 werd door Karel
den Stouten, die niet minder dan vijfhonderd tweeëndertigduizend
achthonderd schilden noodig had, om dat geld eene bede uitgeschreven
en weer werden Leiden en Delft voor een zelfde bedrag het eerst na
Haarlem genoemd.

Nu, de bevolking, die waarschijnlijk uit omstreeks twintigduizend
zielen zal bestaan hebben, was dan ook vrij welvarend. Die welvaart had
de stad in de eerste plaats te danken aan "het reeden en drapieren van
verscheyden soorten van Coopmanschappen, als Baeyen, Saeyen, Greynen,
Laeckenen, ende andere dinghen meer" en in de tweede plaats aan den
in-, uit- en doorvoer van de voortbrengselen der vruchtbare omstreken,
"waer mede niet alleen de Borgeren en de Inwoonderen deser Stede,
alhoewel deselve een groote menichte zijn, ende veel behouven, maer
alle de omleggende Steden ende Plaetsen, ryckelicken van deselve
versien ende ghespyst werden met allerley Suyvel, als Boter, Kase
ende Vleesch van verscheyden gheslachten."

Dat er welvaart heerschte bleek ook uit: "Rondomme becingelt zijnde
met ontelbare Lust-hoven ofte Thuynen, dewelcke een oneyndelicken
Schat waerdich zijn, vermits 't merendeel van dien rijckelicken versien
zijn met schoone Speel-huyskens, Fruyt-Boomen, costelicke Bloemen ende
andere lieflickheden." Verder vond men er achttien "Heeren Huysen en
Slooten, al te samen int' ronde de alderverste wat meer als een Myle
weechs van deser Stede gheleghen."

Denkelijk zal echter het fabriekswezen zoowel als de handel door de
Spaansche onlusten wel geleden hebben, zoodat er in 1574 niet die
welvaart heerschte, welke men er vóór en na dien tijd vond.

Hoe de stad bestuurd werd, dient hier ook met een paar woorden gezegd
te worden.

Natuurlijk stond aan het hoofd der Regeering de Graaf van Holland,
doch daar deze slechts in enkele gevallen kon tegenwoordig zijn, werd
hij vertegenwoordigd door eenen, die den titel had van Schout. Met dien
Schout bestond het bestuur uit acht Schepenen en vier Burgemeesters,
en van deze dertien Regeerders gingen alle bevelen, besluiten en
bekendmakingen uit. De Schout, ook wel Officier of Hoofd-officier
genoemd, stond aan het hoofd der Schepenen en vormde met dezen
de Stedelijke Rechtbank of vierschaar.--Om altijd het voldoende
aantal Burgemeesters en Schepenen te hebben, kozen de burgers eene
Vroedschap van veertig personen, die daarom meestal "De Veertigen"
genoemd werden. Uit die Vroedschap koos men voor eenen bepaalden tijd
de Burgemeesters en Schepenen, doch de leden der Vroedschap zelven
werden voor onbepaalden tijd gekozen. Verder werd Leiden verdeeld in
zeven Bonnen of Kwartieren, en aan het hoofd van elke Bon stonden vier
mannen, die "Bonmeesters" heetten. Deze "Bonmeesters" moesten zorgen
dat er bij brand terstond bluschmiddelen kwamen, dat er bij winterdag
bijten in het ijs gehakt werden, en dat ze voor het aandeel der bon
de stadswallen en versterkingen hielpen onderhouden. Elke Bon was
bovendien nog verdeeld in Buurten of Gebuurten. De Stadsregeering
benoemde voor zulk eene wijk een "Heer der Gebuurte". De burgers
uit die Gebuurte kozen hunne Raden en dezen moesten nu alweer onder
voorzitting van den "Heer der Gebuurte" zorgen dat de vrede bewaard
bleef, dat er niet gestolen werd, dat de dooden eerlijk begraven en
dat de bevelen van de Regeering, ook wel Magistraat geheeten, ten
uitvoer gelegd werden. In het geheel had men in dien tijd niet minder
dan zevenenzeventig Gebuurten binnen Leiden. Waren die "Heeren der
Gebuurte" die "Bonmeesters" met hunne "Raden" nu allen eensgezind,
dan was de Regeeringstaak van Schout, Burgemeesters en Schepenen
niet zwaar, doch waren de gevoelens verdeeld, dan werd die taak
verbazend zwaar. Die verdeeldheid bestond reeds na den overgang
aan de zijde van den Prins, en veel meer nog tijdens de eerste
en tweede belegering. Juist in het volharden en in het volbrengen
van die moeielijke en buitengewoon zware taak, bestaat de grootste
verdienste van den Zeemtouwer, Pieter Adriaensz. Vermeer, bijgenaamd
"van der Werff", die, na vijf jaar, als balling rondgezworven en de
zaak van den Prins met voorbeeldelooze trouw en verachting van alle
gevaren gediend te hebben, door zijne medeburgers eerst tot Lid van
de Vroedschap en kort daarop tot Burgemeester gekozen werd in het
begin van 1573 of het einde van 1572. Wanneer we nagaan hoe deze man,
krachtig gesteund door den wakkeren Secretaris Jan Van Hout en den
Stedelijken Bevelhebber den moedigen en geleerden Jonker Johan van
der Does, niet alleen blootstond, zooals Schotel schrijft "aan de
vijanden van buiten, die dan eens met het zwaard in de vuist, dan
met een sirenenzang op de lippen de stad tot overgaaf wilden dwingen
of verlokken," maar ook aan "zijne Spaanschgezinde ambtgenooten,
een groot deel der burgerij, die in het geheim het vertrouwen der
welgezinden ondermijnden, het zaad der tweedracht uitstrooiden,
tot verzet en oproer aanspoorden," en bovendien aan "de leeraren,
die zijne vaderlandsliefde en godsdienstzin miskenden en hem bij de
burgers verdacht maakten," dan kunnen we dien man alleen bewonderen,
doch hem begrijpen onmogelijk. Waarlijk, die eenvoudige zeemtouwer of
touwslager, wiens Vader, een Vermaner of Leeraar der Doopsgezinden
te Haarlem, in 1537 om zijn geloof ter dood gebracht werd, en die,
juist om het geloof zijns Vaders, door de Calvinistische predikanten
van Leiden verdacht werd gemaakt, verdient zijn standbeeld ten
volle. Het is wel meest altijd gekheid om te zeggen: "Als dit of dat
niet gebeurd was, dan zou dit of dat anders zijn." Maar geene gekheid
is het te beweren, dat Spanje misschien wel gezegepraald zou hebben,
zoo Pieter Adriaensz. niet dien onwrikbaren moed, dien helderen geest
en die onkreukbare trouw bezeten had.

Een der laatste bevelen van Alva was geweest, we zeiden het reeds, om
Leiden te gaan belegeren, en dat wel, nadat deze stad gedurende het
langdurig beleg van Haarlem heel wat geleden en gedaan had terwille
der moedige Haarlemmers. Nu eens was zij de verzamelplaats der benden,
die beproeven zouden, Haarlem te ontzetten, dan weer was zij het
eerste veilige toevluchtsoord, dat de soldaten bereikten, wanneer
ze door de Spanjaarden verslagen waren geworden, of op eene andere
wijze hun plan mislukt zagen. Op baldadige wijze konden de soldaten
huishouden. Na de nederlaag van Lumey op het Manpad bij Haarlem,
den twaalfden December 1574, kwamen, volgens de aanteekeningen van
Jan Van Hout, minstens twaalf vendels binnen Leiden, die daar bleven
tot het laatst van December en door de burgers moesten gevoed en
geherbergd worden. Niet zoo licht tevreden waren die ruwe mannen, en
om vrede met hen te houden, waren de inwoners genoodzaakt hen telkens,
ten koste van zichzelven, op bier te onthalen.

Na den val van Haarlem begrepen de Prinsgezinde Leden van den
Magistraat, dat het meer dan zaak was om nu ook Leiden te gaan
versterken, daar de Spanjaard dit niet rustig zou laten liggen. De
Prins gaf daartoe reeds den dag na Haarlems val bevel, en voegde
er meteen bij, dat "yegelyck alle 't sout, turf, tacken, ende hout,
suyvel ende fouragie, dat binnen twee mylen rontsomme gevonden werd,
binnen die stadt Leyden brenghen soude."

Met alle man ging men aan den slag om ook het graan, zoodra het maar
rijp was, binnen te halen en in de kerken te bergen. Toch ging alles
nog lang niet, zooals het gaan moest. De aftocht der Spanjaarden van
Alkmaar en hunne nederlaag op de Zuiderzee maakten de nijvere handen
wel wat traag, en zij, die Spaanschgezind waren, sloegen nu hunnen
slag. Er was immers geen gevaar voor een beleg? Wat zou een verslagen
vijand kunnen doen? Waarom nu al dat werken aan versterkingen,
dat zich oefenen in den wapenhandel en dat opbergen van levens- en
krijgsvoorraad? Het was immers nergens toe noodig? Vooral als het
op het geld aankomt, zijn er tal van menschen, die zich gauw laten
overhalen om het een of ander te laten of te doen, als het hun maar
oogenblikkelijk voordeel geeft.

Den laatsten October 1573 kwamen de Spanjaarden om Leiden, en nu
bleek het al heel spoedig, dat de Magistraat niet te veel gezorgd
had, want reeds zes dagen later was men genoodzaakt bekend te laten
maken, dat men matig moest zijn in het gebruik van spijs en drank,
en de brouwers kregen bevel, het bier niet sterker te brouwen dan
de Magistraat voorschreef. Erger was het nog, dat zij, die groote
inkoopen gedaan hadden, nu hunne waren met schandelijk veel winst van
de hand trachtten te zetten. Ook dit moest verboden worden, en ieder
moest verkoopen naar eene zetting, die door den Magistraat bepaald
werd. Enkele kwaadwilligen trachtten hierop sommige graanpakhuizen of
korenschelven in brand te steken. De uitgaven der stadskas waren in
het laatste jaar zóó groot geweest, dat weldra de bodem der geldkist
te zien was, en daarom liet de Stadsregeering, met goedkeuring
van den Prins, papieren noodmunten slaan, om deze in te wisselen,
als er weer geld zou zijn. Als spreuk voor het papieren geld koos
de Regeering "Haec libertatis ergo", dat zeggen wil: "Ter wille van
de vrijheid". Hierover waren de Predikanten zeer verbolgen, want ze
meenden, dat de spreuk moest zijn: "Ter wille van den godsdienst". Of
men hierdoor de Roomschen ergeren zou, achtten zij minder. In de
kerk, waar Burgemeester Pieter Adriaensz. en de Secretaris Van Hout
onder het gehoor waren, schold een Predikant de Magistraat-leden voor
"Epicurische zwijnen", hetgeen Van Hout aan den Burgemeester vragen
deed: "Wil ik hem van den kansel schieten?"--Ik haal dit voorbeeld
alleen aan om u te doen begrijpen, welk eene hoogst moeielijke taak de
Regeering had, waar ze tusschen twee partijen moest doorzeilen. Één
geluk kwam nog bij alle ongelukken. Valdez had de stad niet zóó nauw
ingesloten, of men kon nog door middel van schuiten eenigen leeftocht
binnenbrengen, zoodat de duurte der levensmiddelen niet zoo boven mate
steeg, of de eenvoudige burger kon zich die nog aanschaffen. Daar
evenwel alle handwerken stilstonden, vervielen de werklieden, die
buiten verdiensten waren, tot bittere armoede. Nu werd er besloten,
dat eenige deftige burgervrouwen, aan wier hoofd de huisvrouw van
Bartels, eene zekere Anna Sandelyns, stond, aan de huizen der gegoede
burgers giften zouden verzamelen, en toen het bleek niet veel te geven,
liet men het collectanten-werk door mannen verrichten. Langzamerhand
echter werd de stad nauwer ingesloten en het gebrek nam allerwegen toe,
zoodat het er voor de belegerden zeer duister begon uit te zien. De
ontevredenen begonnen weer ijverig verdeeldheid te zaaien, terwijl
de soldaten der bezetting tot de gewone baldadigheden oversloegen en
hier en daar van hunne drieste roof- en plunderzucht blijk gaven. Zoo
drongen zij het Witte-nonnenklooster binnen, en namen van daar alles
mede, wat hun aanstond. Sommigen der burgers volgden dit voorbeeld,
zoodat het roggebrood, dat voor de bedeelden gebakken en in de
Steenschuur bewaard werd, zelfs niet langer veilig was.

Gelukkig kwam er aan dien onhoudbaren toestand spoedig een einde,
omdat Valdez bevel kreeg, het beleg op te breken, ten einde zich met
zijne benden te scharen onder de vaandels van D'Avila.

Donderdag den vijfentwintigsten Maart was de laatste Spanjaard
vertrokken en ademde Leiden weer vrij met geopende poorten en
neergelaten bruggen.







TWEEDE HOOFDSTUK.

Dat is weer gebeurd.


In eene der drukste en gezelligste buurten van Leiden stond een
net en vrij groot huis, waarvan een gedeelte ingericht was tot eene
werkplaats en eenen winkel voor eenen goud- en zilversmid. Verreweg
het grootste gedeelte van dat huis was echter bestemd tot herberg,
wat dan ook wel te zien was aan het groote uithangbord, dat boven de
deur hing, en waarop met groote letters geverfd was, dat de dorstige
burger "In den Wissel" bij Cornelis Claesz. Van Aecken, zooveel wijn,
bier en brandewijn kon koopen, als hij maar lustte. Vreemd mocht
het echter in dien tijd heeten, dat de herbergier of waard het mes
van twee kanten liet snijden, want een ander bord boven dezelfde
deur vertelde, dat Mr. Cornelis Claesz. Van Aecken meteen goud-
en zilversmid en stempelsnijder was.

Wel was, na het openen der poorten en het neerlaten der bruggen, weer
veel leven en vertier binnen de stad gekomen, vooral vanwege de boeren
en boerinnen, die hunne eerste eieren en hunne boter en kaas aan den
man zochten te brengen, doch in de stad zelve was nog lang niet alles,
zooals het geweest was. Er heerschte eene zeer ongeregelde drukte en
bij velen ook ontevredenheid, die door Spaanschgezinden niet weinig
aangewakkerd werd.

Zoo had de Regeering, zelfs nog in de laatste week van het beleg,
besloten om het papieren noodgeld alweer te doen vervangen door
klinkende munt. Men zou dan zilvergeld slaan van minder zilver-gehalte,
doch den Prins van Oranje verlof vragen om dat slechtere geld in alle
dorpen en steden, die aan zijne zijde waren, voor goed geld te mogen
uitgeven, tot de stadskas instaat zou zijn om het weer tegen munt
van bepaald gehalte in te wisselen. De afkondiging van dit besluit
geschiedde Zondag den eenentwintigsten Maart.

Zoodra het beleg opgeheven was, zette men dat plan door, en Zijne
Excellentie de Prins van Oranje stond toe, dat die van Leiden guldens
en kwartjes zouden mogen slaan van minder zilver, doch naar het
fatsoen en den vorm van de papieren noodmunt. Nu begon de Regeering
met kracht aan het inwisselen, doch stuitte op tegenstand bij de
burgerij, wat geen wonder was. Men had de verzekering gekregen, dat
de papieren noodmunt later zou ingewisseld worden tegen echte munt
van onvervalschte waarde, doch nu men munt in den handel bracht,
die met minder gehalte dezelfde waarde zou hebben, als echte munt,
zoo vertrouwde men de zaak niet, en de meesten, die niet gedwongen
waren door gebrek aan goed geld zich het noodige aan te schaffen,
hielden de papieren munt onder zich, en waren niet tot inwisselen
te bewegen, zoodat tot driemalen toe het besluit der Regeering moest
herhaald worden.

Zoo was het twee weken na het openen der poorten, dus Donderdag
den achtsten April, dat de vrij groote gelagkamer van "de Wissel"
des avonds nog druk bezocht was, en wel met velen, die met den gang
der zaken niet tevreden waren.

Tot de ergste ontevredenen behoorde een schipper, die, als het met de
schipperij niet vlotte, ook zijn brood als zoetelaar verdiende. Hij
heette Pieter Van Wezel en had, hetzij het hem aangeboren was,
of dat hij het door zijne slinksche en bedriegelijke handelingen
gekregen had, zulk een terugstuitend en weerzinwekkend voorkomen,
dat men hem den bijnaam gegeven had van "Pieter Quaet-Gelaet."

Wie om de eene of andere oorzaak op het Stadsbestuur of de Regeering
van den Prins ontevreden was, vond in Pieter Van Wezel terstond eenen
aanhanger, doch altijd in het verborgen, als hij zeker wist, dat er
geen gevaar bij was. Een lafaard was hij, als elke huichelaar, doch
gedurende het winterbeleg had hij het met al zijne slimheid toch niet
zoo ver kunnen brengen, dat de Magistraat er niet achter gekomen was,
dat hij tot die geheime Spaanschgezinden behoorde, welke men in Haarlem
ook had gekend en daar den naam van "Glippers" had gegeven. Meer dan
iemand anders hadden de Prinsgezinden hem dan ook in het oog gehouden,
en geenen vinger kon hij in de asch steken of men wist het.

Nu evenwel was het beleg opgeheven en kon hij ten opzichte van de
stad, als verrader, zoo goed als niets uitrichten, en daarom liet
men hem ook gaan en komen waar hij wilde, zonder hem langer na te gaan.

Het beleg had hem weinig voordeel gebracht, hiervoor had de Magistraat
gezorgd. Daardoor was Pieter dan ook zeer ontevreden, en welk besluit
Schout, Burgemeesters en Schepenen ook mochten nemen, Pieter had er
het zijne van te zeggen, en wat hij er van zeide, was nooit goed.

"Hoe zit gij daar zoo stil, Pieter?" vroeg hem Floris Hendricksz.,
de hoefsmid, en plaatste zich met zijne kan bier naast Van Wezel,
die, in zichzelven gekeerd, zich in eenen hoek van het vertrek bij
zijnen brandewijn of "brangdemoris" had neergezet.

"Het is er, bijlo, ook een tijd naar om vroolijk en opgewekt te zijn,"
luidde een brommend antwoord.

"Hei, hei, nu toch beter tijd dan een veertien dagen geleden. Toen
hadt gij dát niet kunnen krijgen."

Floris Hendriksz. wees op het bijna ledige roemerken brandewijn.

"Ik heb nooit behoefte aan brangdemoris gehad, Floris, en dat ik ze
nu drink is alleen om mijne zinnen wat te verzetten."

"Een slecht middel, Pieter! Brangdemoris is een gemeen goedje. Het
windt een mensch een oogenblik op om hem daarna, als een natgeregende
zoutzak, in elkander te laten zakken. Drink liever bier, het is weer
echt Delftsch brouwsel."

"Schande genoeg, dat de Magistraat toelaat, dat die van Delft tot
schade van onze eigen brouwers, bier mogen invoeren."

"Maar kom, is dat doorslaan! Geen enkele brouwer in onze goede stad
is immers instaat, om binnen acht dagen bier te leveren, zooals dit
is? Neen, man, nu zijt gij al zeer onbillijk."

Pieter dronk zijn roemerken ledig en riep: "Vullen, Van Aecken!"

Van Aecken, die, als het in de herberg wat druk liep, zijnen winkel en
gereedschappen verliet om vrouw en dochter in het bedienen te helpen,
keek bij Pieters geroep op, en toen hij dezen zijn roemerken omhoog
zag houden, kwam hij met de brandewijnflesch naar den hoek, waar de
twee zaten en vulden het roemerken tot even beneden den rand.

"Nog niet genoeg verdiend gedurende het beleg om uwen gasten halfvolle
roemerkens te geven voor het geld van volle?"

Meester Van Aecken, die eigenlijk eenen ekel aan Pieter had en liever
zag, dat hij "De Wissel" voorbijging dan dat hij er intrad, sprak
geen woord en wilde zich verwijderen.

"Hei," riep Pieter, "geef gij het soms voor niemendal?"

"Wat geeft gij voor niemendal?" vroeg Van Aecken norsch.

"Ik? Liever niets, maar ze dwingen arme schippers en zoetelaars wel
om tegen hunnen zin en tot hunne groote schade, al te dikwijls wat
voor niemendal te geven."

"Het zal best met Pieter Van Wezel schikken," zeide Van Aecken en
wilde weer heengaan.

"Neen, neen," riep Pieter. "Hier is geld!"

Meteen wierp hij eenen papieren gulden op de tafel.

"Niet gangbaar meer," zeide Van Aecken en liet het papieren muntstuk
eenvoudig liggen.

Pieter Van Wezel wist zeer goed, dat reeds den achtentwintigsten
Maart bekend was gemaakt, dat ieder, die vóór "sonnen-onderganck" de
papieren Munt niet ter bestemder plaatse had ingewisseld, daarvoor
later geene vergoeding zou krijgen. Met opzet nu had hij dat niet
alleen nagelaten, maar heel in stilte had hij zelfs bij enkelen, die
dit vergeten hadden te doen, die papieren Munt voor eene kleinigheid
afgekocht. Toch hield hij zich, alsof hij er in geloopen was, en
eenen handvol papieren guldens en kwartjes uit den buidel halende,
wierp hij die driftig op de tafel en zeide: "Niet gangbaar? Niet
gangbaar? Wat moet ik er dan mede doen?"

"Bewaar ze als rariteiten, Van Wezel," riep Hendricksz. vroolijk
lachend uit.

"Zeker ter eere van hem daar,"--hij wees op Van Aecken,--"die de
stempels van deze vodden gesneden heeft. De man wist, wat hij
deed. Stempelsnijder en beurzensnijder was bij hem één stiel
(ambacht)."

Hendricksz. verschrikte van dat brutale gezegde en keek Van Aecken
vragend aan.

Van Aecken echter glimlachte en zeide: "Denkt gij, Hendricksz.,
dat ik er mij iets van aantrek? Niets man! Glippers mogen mij alles
verwijten; een fatsoenlijk mensch schaamt er zich voor om er ook maar
een oogenblik naar te luisteren."

"Ik een Glipper?!" riep Pieter en sprong zoogenaamd woedend op. "Een
schelm, die dat durft zeggen! Maar weet gij, wie hier in Leiden
dadelijk Glipper heet? Dat is iedereen, die maar wat durft aanmerken
op hetgeen Mijne Heeren van den Gerechte of van den Magistraat believen
te besluiten.

"Ziedaar, hier op tafel ligt eene ronde som van vierentwintig gulden
aan papieren munt. Staande het beleg heb ik ze aangenomen, als een
burger, die het oprecht meent met stad en land. Ik vertrouwde er op,
ze later te kunnen inwisselen tegen goede, klinkende munt."

"Dat hebt ge toch al veertien dagen lang kunnen doen, nietwaar?"

Met deze woorden mengde zich Schipper Gijsbert Cornelisz. Van
Schaeck in het gesprek, nadat hij het al dien tijd met aandacht
gevolgd had, doch zich hield, alsof het hem niet aanging. Hij was
eenvoudig vrachtschipper van Leiden op Utrecht, maar stond bij
dat deel der bevolking en van den Magistraat, dat Prinsgezind was,
hoog aangeschreven, terwijl zelfs al de anderen gaarne met hem te
doen hadden, omdat hij onkreukbaar eerlijk en buitengewoon oprecht
was. Iedereen wist, wat men aan hem had, en niemand achtte er hem
te minder om, dat hij zulk een ijveraar was tegen den Hertog van
Alva en al wat Spanjaard was. Hijzelf zou ook niemand minder achten,
als hij Roomsch of Spaanschgezind, of wel Geus en Hervormd was.

"Elk mensch moet vrij zijn om te denken, wat hij wil," zeide hij
altijd. "En als ik nu graag zie, dat niemand het mij euvel duidt,
dat ik met hart en ziel tegen Alva en zijnen aanhang gekant ben,
dan moet ik het een ander ook niet euvel duiden, als hij tegen den
Prins is. Zóó behoort het. Maar .... eerlijke wapenen, man, eerlijke
wapenen! Niets zijn in het verborgen, om dan rond te sluipen bij
nacht en ontij als eene kat, die naar eene prooi zoekt."

Zoo redeneerde Schipper Van Schaeck, en dat wist even goed de
Spaanschgezinde Jonkheer van Mathenesse, als de Prinsgezinde Jonkheer
Johan van der Does,--dat wist even goed de Calvinistische Predikant
Petrus Cornelius als de Eerwaarde Immetgen Ruelen, de Mater of Abdis
van de Nonnekens in het "Graeuwe Sustershuys", en toch was Van Schaeck
altijd en bij allen de graag gewilde Schipper.

Heel anders was het met Pieter Van Wezel, die Roomsch en in stilte
Spaanschgezind was. Zelfs zijne geloofsgenooten en zij, die evenals
hij, den Spanjaard dienden of achtten, lieten hem, als Van Schaeck
kwam, links liggen, en die van de tegenpartij keken in het geheel niet
naar hem om, dan om hem gedurende het beleg in zijn doen en laten na
te gaan.

Dit griefde Van Wezel, die ook van Leiden op Utrecht voer, niet weinig,
en daarom kon hij Van Schaeck niet lijden.

Toen dan Van Schaeck zoo zeide dat er al veertien dagen lang
gelegenheid bestaan had om het papieren geld tegen klinkende munt
in te wisselen, stoof Pieter op en riep: "Inwisselen voor valsch
geld? Nooit! Die van den Gerechte en den Magistraat mogen het voor
zichzelven verantwoorden kunnen, dat ze valsche munters zijn, mijn
geweten is zoo ruim niet om het aan te nemen of uit te geven. Zeg nu
ook eens wat, als gij kunt."

Deze uittartende vraag gold onzen Van Schaeck en deze zeide heel leuk:
"Gij hebt gelijk, Van Wezel, uw geweten is zoo ruim niet, want gij
hebt er in het geheel geen."

Op dit scherp gezegde ontstond onder de aanwezigen een luid gelach.

"Verdraaid, Gijs, wat zijt gij scherp uitgevallen," klonk nu eene
andere stem. Het was die van Barend Cornelisz. Van Keulen, zetschipper
op de marktschuit van Leiden op Utrecht en niet alleen een oud bekende,
maar ook een goed vriend van Van Schaeck.

Van Schaeck keek hem even aan en zeide: "Scherp maar waar, Barend!"

"Nu, wáár, wáár, er is zooveel wáár, maar daarom moet ge niet alles
zoo zeggen. En bovendien, ik zeg dat onze Pieter Van Wezel wel een
geweten heeft!"

"Hoort gij dat?" riep Pieter triomfantelijk en liet zich het roemerken
nog eens vullen.

"Maar een geweten, dat alles doorlaat zooals een eiernetje het water,"
vervolgde Van Keulen, "en dan, dan het is zóó een piepertje van een
gewetentje." Hij wees een stukje nagel van zijne pink aan.

Pieter die zich eerst zoo verheugd had, werd nu woedend, en zeide:
"Ja, al wie tegen eenen aap durft zeggen, dat zijne jongen leelijk
zijn, die deugt niet. Zoo gaat het altijd. Maar ik tart iedereen om te
weerleggen, of het den eenvoudigen werkman lijkt, als de Magistraat
zoo willekeurig omspringt met het geld. Nu de coman in zijne comeny
wat zou kunnen verdienen, zoo hij de zetting mocht houden, die de
Magistraat tijdens het beleg verordend heeft, is het dadelijk na
het beleg: "Ieder, die comanschap drijft, is vrij zoo duur en zoo
goedkoop te verkoopen als hij wil." Weg zijn de verdiensten, die
toch wel gebruikt zouden kunnen worden. En of dat alles niet genoeg
is, legt de Magistraat tot groot ongerief en nadeel van de burgeren
gedurende zes maanden eene belasting op alle eet- en drinkwaren. Ik
vraag waartoe dit noodig is?"

"Om de stadskas, die nu schoon ledig is, weer wat aan te vullen,"
sprak Jan Van Hout, de wakkere Secretaris. "Er is geen geld in kas
om ook maar eenen zak rogge te koopen!"

"De Magistraat koopen," schreeuwde Pieter. "De Magistraat heeft niets
te koopen en allerminst koren. Wat zou er mede gedaan worden?"

"U en allen Leidenaars er brood van geven, als de stad alweer belegerd
wordt," antwoordde Van Hout.

Pieter begon luidkeels te lachen en riep: "Alweer belegerd! Een gek,
die dat gelooft! Maar van Secretaris Van Hout, die, geholpen door
zijnen vriend Pieter Adriaensz., den Burgemeester, wil doordrijven
dat de verlaten Spaansche schansen geslecht en tot eigen gebruik
nieuwe aangelegd worden, kan men zoo iets verwachten."

Hierop wendde zich Pieter tot eenen boer, die wel tot de bewoners
van Leiden behoorde, maar toch buiten de stad woonde, en zeide: "Dat
is nu de man, Gerrit, die niet wil hebben, dat gij uw houten huis en
evenmin uwe houten schuur, die ge op bevel van den Magistraat bij het
beleg moest afbreken, in steen opbouwt. Gij moogt hem wel eene kaas
tot dank aan huis bezorgen. Hij woont bij het Wolhuis en is met zijn
negenen. Hij kan dus best een kaasje gebruiken."

Alsof hij de grootste aardigheid gezegd had, begon hij luid te lachen
en zijnen buurman Hendricksz. aanstootende zeide hij tot dezen:
"Die is raak, hé? Als hij eenen goeden zak heeft, kan hij hem vullen."

Enkelen waren er, die ook medelachten, doch de meesten lieten een
afkeurend gemompel hooren en Frans Franszoon, de brouwer uit de
Donkersteeg, sprong op Pieter toe, greep hem bij den strot en riep:
"Slik die lasterlijke woorden in, Glipper, of ik wring je de keel toe."

"Het was m-maar gek-heid," bracht Pieter er met moeite uit, terwijl
hij bloedrood werd.

"Laat dat, Frans," zeide Jan Van Hout. "De man heeft te veel
brangdemoris of courage-water gedronken, en hij weet niet, wat
hij zegt."

"Maar waarom wilt gij niet, dat ik huis en schuur in steen
opbouw?" vroeg nu Gerrit.

"Huisman, wat denkt gij toch weinig na! Hoe zou ik, die maar Secretaris
van Leiden ben, zoo iets kunnen tegenhouden? Mijn goede vriend,
ik heb niets te gebieden of te verbieden."

"Nu, dan verbiedt de Magistraat het, en waarom doet hij dat?"

"Omdat de octrooien van Leiden het verbieden, Gerrit! Meer kan ik er
niet van zeggen."

"Dan moet de Magistraat die octrooien afschaffen," meende Gerrit. "Het
is niets anders dan plagerij."

"Alweer mis, Gerrit! De Magistraat mag op eigen hand die octrooien
niet afschaffen. Dat is het werk van de Staten en van den Prins. Leg
er u dus bij neer, man!"

"Maar waarom mag dat niet?" vroeg Gerrit.

"Omdat de vijand zich bij eene belegering daarin zou kunnen
nestelen. Maar laat ik nu maar over deze zaak zwijgen en wat anders
vertellen. De Magistraat heeft besloten om de schans te Valkenburg
met spoed te versterken, want werkelijk, wij vreezen dat de vijand
terugkomen zal."

"Dat geloof ik niet," klonk hier en daar eene stem. "De Spanjaard
heeft aan dat beleg van vijf maanden zóó zijne bekomst, dat hij zich
wel aan geen tweede wagen zal. Let op mijne woorden: wij blijven vrij!"

Pieter Van Wezel knikte met eene kleine beweging van het hoofd
toestemmend en bromde: "Dat heb ik al zoo lang geleden gezegd en
niemand gelooft mij."

"Als gij nooit iets anders dan waarheid gesproken hadt, Pieter,"
zeide Van Hout nu weer, "dan zou iedereen u gelooven. Maar ik heb
toch wat voor u!"

"En dat is?"

"Gij hebt de Heeren van de Gerechte en den Magistraat gevraagd om
onder de Engelschen, die in de schans te Valkenburg liggen, te mogen
zoetelen. Hier is het bewijs, dat gij moogt. Ik wensch u eene goede
comanschap!"

"En hoeveel spionnen zal men mij nazenden?" vroeg Pieter driest.

"Wel, man, niet éénen! Gij staat hier in Leiden bij hoog en laag zóó
goed aangeschreven, dat iedereen u gerust zijn laatste grootje in
bewaring zou durven geven," sprak Van Hout lachend.

"Ei, de laatste koperen grootjes zeker, die ook al ingewisseld werden
om door slecht geld van valsche munters vervangen te worden."

"Is dat mensch nu nog dronken, Van Hout?" riep Van Keulen en stond
al gereed om den lasteraar, die bovendien geen sterk en kloek gebouwd
man was, bij den kraag te vatten.

"Zeker, Van Keulen, hij is dronken en niet recht goed bij zinnen! Breng
den goeden man naar huis en leg hem te bed, anders verslaapt hij
morgenochtend zijnen tijd en een ander zoetelaar doet hem achter het
net visschen. Ik wensch u allen eenen goeden avond."

Van Hout door verscheidene anderen gevolgd verliet de herberg waar
Pieter Van Wezel alleen met zijne vrienden achterbleef.

Onder die achterblijvers behoorden ook enkele soldaten, die met hun
vendel dienst gedaan hadden in de afgeloopen belegering. Reeds kort
na het opbreken van het beleg hadden de verschillende vendels bevel
gekregen om naar Woerden, Delft, Brielle of andere plaatsen heen te
gaan. Verreweg de meesten hadden hieraan voldaan en, waren tot groote
vreugde der burgerij, de stad uitgetrokken. De anderen waren tot heden
onder allerlei voorwendsels in de stad gebleven en leefden ten koste
der burgers, die hiertegen niet weinig morden, want ze meenden dat
ze zoowel door het beleg van Haarlem, als door hun eigen beleg, nu
al lang genoeg die vreemdelingen binnen de poorten gehad hadden. Nog
altijd heeft de groote menigte wat tegen de soldaten en beschouwt ze
eigenlijk als een bijzonder soort van menschen, die niet zoo goed
en minder te vertrouwen zijn dan gewone burgers. Dat is stellig in
onzen tijd zeer verkeerd gezien, doch in die dagen was het maar al
te zeer waar. Wie te lui of te onverschillig was om in het eene of
andere gilde een ambacht te leeren, verhuurde zich als soldaat aan dat
land, dat het meeste betaalde of aan dat Legerhoofd, dat de meeste
plunderingen toeliet. Daarom werd er bij de overgave van eene stad
aan den vijand ook eene zekere som gelds gegeven om de plundering af
te koopen. Had de overwinnende vijand die som niet betaald, en wilde
hij van geen afkoopen weten, dan waren de overwinnaars nauwelijks in
de stad of ze drongen, zonder daartoe verlof te vragen, alle huizen
binnen, namen mede wat van eenige waarde was, vernielden het overige
en bedreven met de bewoners de wreedste baldadigheden. En zulke ruwe
gasten moesten ook door de burgerij binnen de stad genomen worden,
als ze belegerd zou worden. Kazernen had men in dien tijd niet,
zoodat ze bij de burgers tegen eene kleine vergoeding ingekwartierd
werden. Het was dus geen wonder, dat die van Leiden met vreugde
hoorden dat de soldaten vertrekken moesten en met leedwezen zagen,
dat enkelen er wat op gevonden hadden, te blijven. Dat dezen niet
vriendelijk behandeld werden, spreekt vanzelf.

Nauwelijks waren Van Hout en zijne vrienden heengegaan of de
Bevelhebber van de afdeeling Leidsche vrijwilligers, die met hun
allen slechts zesentachtig man uitmaakten, trad binnen en bracht
den soldaten het bevel, dat ze kort en goed te zorgen hadden, dat ze
binnen de vierentwintig uren de stad verlaten hadden.

"Jawel," bromde een soldaat, "we mogen hier wel zijn om lijf en leven
te wagen, als de nood aan den man is, maar is de nood voorbij, dan
kunnen we een heenkomen zoeken."

"Het ergste nog niet," liet een ander zich hooren. "Lijf en leven in
een eerlijk gevecht wagen, bah, een lafaard, die er tegen opziet. Maar
honger lijden, dat men er scheel van wordt en vechten bovendien, ja,
dan zijn we goed, dan zijn we "goeman" voor en "kompeer" achter. Doch
zijn de vetpotten er weer en is de vijand weg, dan zou ieder burger
wel eenen bezemsteel willen nemen en ons, onder het geschreeuw van:
"Pak je weg, gespuis," de poorten willen uitjagen."

"Mij krijgen ze de stad niet uit," zeide een derde. "Ik zou wel eens
willen weten, wie het wagen zou, mij met geweld de poorten uit te
jagen. Dat zou ik willen weten!"

Hij sloeg met den harden lederen handschoen zóó hevig op de tafel,
dat de bierkannen er van opwipten.

"Het is mij om het even of gij wilt of niet, man," zeide Meester
Andries Albertsz., de Bevelhebber. "Inplaats van Cornelis Adriaensz.,
den trommelslager, dien gijlieden niet schijnt te verstaan of te
hooren, want hij is verscheidene reizen te vergeefs geweest, kom ik
zelf het bevel van den Magistraat brengen. Ik weet nu dat gij mij
verstaan en gehoord hebt. Wilt gij nu niet vrijwillig uittrekken,
wacht dan de gevolgen af. Goeden avond!"

Meester Andries Albertsz. was geen man om er mede te spotten, en
waar een ander zich nog door eenig gevaar liet weerhouden, daar wist
hij van geene vrees en hij deed wat er te doen was. Dat wist Pieter
Van Wezel ook wel, doch de deugniet had er een bedoeling mede om de
soldaten in hunne koppigheid te stijven, en daarom zeide hij, zoodra
de Bevelhebber weg was: "Zou men niet zeggen, dat die Meester Andries
voor Veldheer in de wieg gelegd is? Één ding is jammer."

"Wat is jammer?" vroeg een soldaat.

"Dat de Prins hem niet aanneemt om, inplaats van Graaf Lodewijk, die
nu eens hier dan daar is, aan het hoofd van een leger te staan. Hij
heeft nu met alles en alles slechts zesentachtig man onder zijne
bevelen, en als gij,"--hij tikte den soldaat, die zoo dapper met
zijnen handschoen kon slaan, op den schouder--"eenvoudig zegt: "Komt
eens nader, als gij durft," dan loopen ze alle zesentachtig met den
Bevelhebber aan het hoofd, zoo gauw weg als ze maar kunnen. Het is
eene bende koekbakkers, en ik, al ben ik maar een eenvoudig schipper
op eene tentsnebbe of, zooals nu, zoetelaar, ik wil wel zeggen dat
ik ze sta, en allemaal tegelijk ook."

Toen Pieter dat zoo zeide, trok hij een heel dapper gezicht, doch
geheel dat krijgshaftig voorkomen was in een oogenblik verdwenen,
toen Meester Van Aecken, de waard, hem bij den kraag greep en met de
woorden: "Geene ophitserij hier, manneke," buiten de deur zette. Hierop
keerde hij terug en zich tot de negen of tien soldaten wendende,
zeide hij: "Mag ik u verzoeken mijne herberg te verlaten, mannen?"

"En als wij nu niet willen, gij, wijn- en biervervalscher?" zeide
de dappere handschoen-man, terwijl hij uittartend de beide beenen op
tafel legde en brutaal lachend Meester Van Aecken aankeek.

Meester Van Aecken zeide niets, doch de deur naar zijne werkplaats
openende, riep hij: "Toe, jongens, komt me eens even een handje helpen
om windbuilen op straat te gooien!"

"Goed, Meester," klonk het, en bijna op hetzelfde oogenblik traden
vier forsche gezellen, met een schootsvel voor, in de gelagkamer.

"Ik neem dien man met de beenen op tafel voor mijne rekening," zeide
Meester Van Aecken. "De anderen zijn voor u."

Pas was dit gezegd of de handschoen-held spartelde als een paling
in de ijzeren vuisten van den goudsmid en, eer de dappere man er
aan dacht, lag hij al op straat, waar hij gevolgd werd door al
de anderen. Meester Van Aecken sloot de deur en zeide: "Dank u,
mannen! Dat is weer gebeurd."







DERDE HOOFDSTUK.

Echte leeuwen op den weg.


De soldaten, niet veel meer of beter dan de herberg uitgegooid, waren
woedend en wilden hunne wraak al gaan koelen op de vensterluiken en
ramen van "De Wissel" toen ze de burgerwacht zagen naderen, en al
bestond die ook nu, volgens Pieter Van Wezel, uit acht "koekbakkers"
toch besloten ze om maar niet in aanraking met hen te komen en heen
te gaan.

"Gaat met mij mede, mannen," zeide Pieter, die opeens te voorschijn
trad, "ik weet nog wel eene taveerne waar de waard weet, wat een
soldaat toekomt."

"En verkoopt die brangdemoris?" vroeg een soldaat.

"Verkoopen? Ja, en duur ook aan domme mannen, die het met de Regeering
houden. Maar soldaten rekent hij geen grootje voor eene mingel."

De soldaten keken hem ongeloovig aan en dat was, waarlijk, geen
wonder. Eene mingel was bijna eene halve kan en kostte ongeveer twaalf
stuivers. En zooveel zou hij geven voor nog minder dan een grootje
of halven stuiver? Gekheid, als er zulk eene taveerne of herberg was,
dan hadden ze het immers al lang geweten?

Pieter keek hen lachend aan en zeide: "Nu ja, voor eenen enkelen
keer geeft hij het om niet. Er zijn hier tweeëntwintig herbergen
of taveernen in de stad, maar de Magistraat weet er maar van
eenentwintig. Die eene is er in stilte, en de waard Jurrie Thysz., ook
een schipper, is een heel goed vriend van me. Hij weet den brangdemoris
stilletjes binnen de poort in huis te krijgen, en betaalt er geene
stadsbelasting voor. Ik heb dan ook bijna al mijn brangdemoris,
waarmede ik morgen ga zoetelen, van hem. Op die manier zit er voor
een arm man, als ik ben, nog wat winst op."

De soldaten geloofden hem en volgden hem naar de buurt waar die
Jurrie Thysz. woonde, en dat was bij de Coebrugsgraft, niet ver van
de Zijlpoort.

Terwijl dit op straat vóór "De Wissel" gebeurde en Meester Van Aecken
nog bezig was de deur te sluiten, trad door de achterdeur een jong
Edelman met een vriendelijk voorkomen binnen, en zoodra hij Meester
Van Aecken zag, zeide hij: "Ik ben maar dadelijk achter op het erf
gereden en heb mijn paard aan den stalknecht overgegeven. Gij hebt
zeker voor dezen nacht nog wel eens logies voor me?"

Hij, die daar binnentrad en die woorden sprak, was Jonker Johan van
der Does, Heer van Noordwijk en in Leiden zeer goed bekend, daar
hij er ook eene woning had, welke hij met zijn gezin des winters
betrok. Nauwelijks echter was April in het land of hij en de zijnen
gingen te Noordwijk wonen om daar van het buitenleven te genieten. Op
het oogenblik van ons verhaal was hij nog geen negenentwintig jaar oud.

Meester Van Aecken maakte eene beleefde buiging en zeide: "Zeker, Heer
van Noordwijk! De tijden zijn nog niet zóó, dat al mijn slaapkamers
bezet zijn; maar ik dacht dat uw huis hier in de stad al klaar was."

"Ja, het is klaar. Zoodra we naar buiten gingen, dat was dadelijk
na het beleg, is het werkvolk al gekomen, doch nu is er geverfd en
ik slaap niet graag in een vertrek waar de verf nog niet bestorven
is. Maar, hoe komen die soldaten daar op straat? Ik dacht dat ze
allen weg waren. De Magistraat heeft er toch bevel toe gegeven?"

"Ja, Uwe Edelheid, dat is zoo; maar dat zijn ontevreden achterblijvers,
die van alles bedenken om toch maar niet naar hun vendel terug te
keeren. Zoo even is Kapitein Andries Albertz. echter hier geweest en
heeft hun gelast binnen een etmaal te vertrekken."

"Maar wat voeren ze nu uit? Ze schijnen het op uw huis verzien
te hebben?"

"Ik heb ze de deur uitgeworpen, Uwe Edelheid! Ze beleedigden den
Magistraat en dat kan ik niet hooren."

"Maar welk afschuwlijk leelijk man spreekt daar met hen?"

De waard keek op straat en zeide: "Dat is Pieter Van Wezel, Edele
Heer! Hij is bijgenaamd "Pier Quaet-Gelaet."

"Ha, de beruchte Glipper?"

"Ja, Uwe Edelheid! En nu doet de schelm niets anders dan verdeeldheid
zaaien."

"Zie, hij neemt de mannen mede! Ik gaf wel wat, als ik wist waar
ze heengaan."

"Daar is kans op, Uwe Edelheid! Ik zie daar twee jongens aankomen,
die er als voor geknipt zijn. De een is Cornelis Joppensz., een arme
wees, die van zijne eerste kinderjaren liefderijk verpleegd is ten
huize van Barend Van Keulen, meesterknecht op de marktschuit van
Leiden op Utrecht. Hij noemt zijne Pleegouders Vader en Moeder en
hij kon het bij eigen Ouders waarlijk niet beter hebben. De ander is
Gerrit Verlaen, die knecht is op de schuit van Gijsbert Cornelisz. Van
Schaeck. Beide jongens varen al jaren mede en de schippers hebben
wel gezorgd, dat ze echte Prinsgezinden zijn."

"Ze zijn tenminste in goede handen. Ga, stuurt hen er op uit en
laten ze dan hier komen om te zeggen, wat ze gezien hebben. Maar,
beveel hen voorzichtigheid aan, hoort ge? Die Glippers zijn meestal
uitgeslapen vogels."

Meester Van Aecken begaf zich naar de voordeur en kort daarop zag
men twee jongens de soldaten en Van Wezel voorzichtig nasluipen.

"Geen nieuws in de stad sedert verleden week?" vroeg Van der Does aan
Van Aecken toen deze binnengekomen was en eene kan wijn voor zijnen
gast had nedergezet.

"Neen, Uwe Edelheid! De Magistraat is nog altijd verdeeld in twee
partijen. De sterkste is die, welke, òf uit opzet, òf uit onkunde
volhardt, in het geloof, dat de Spanjaarden zich aan geen tweede
beleg zullen wagen."

"Laat men daarom de schansen van den vijand onaangeroerd? Mij dunkt
dat het noodzakelijk is dat ze geslecht worden."

"Zoo denken Burgemeester Pieter Adriaensz. en Secretaris Van Hout er
ook over, doch ze ontvangen te weinig steun om de zaak door te zetten."

"En het geschil over het koopen van koren?"

"Nog in het geheel niet bijgelegd. Er is trouwens ook te weinig geld
in de stadskas om veel koren te koopen."

"De nieuwe munt schijnt in Holland niet gewild te zijn, al heeft
Zijne Excellentie er ook hare goedkeuring aan geschonken."

"Wat zal ik u zeggen, Uwe Edelheid? Als mannen, zooals Pier
Quaet-Gelaet, de onnoozele Leidenaars weten te bepraten om de papieren
munt niet tegen het nieuwe geld te laten inwisselen, dan zeggen ze
daar buiten: "Als de Leidenaars zelven die munt niet vertrouwen,
waarom zouden wij het dan doen?"

"Dus gij denkt, dat nog niet al het papieren geld ingewisseld is?"

"Nog lang niet, Uwe Edelheid! Pier Quaet-Gelaet had er nog eenen
buidel vol van en zeide dat hij het niet verkoos in te wisselen."

"Die jammerlijke opruiers toch! Als die er niet waren, zouden de
zaken heel anders loopen."

"Maar heeft Uwe Edelheid nog al wat vertrouwen op de Fransche hulp?"

"Niet veel, Van Aecken! Frankrijk kijkt Engeland, en Engeland kijkt
Frankrijk naar de oogen. Beiden hebben den mond vol van de schoonste
beloften, maar als het op krachtige hulp aankomt, dan blijkt het dat
beloven en doen twee is."

"Uit Frankrijk heeft Graaf Lodewijk toch nog al geld medegebracht,
Uwe Edelheid!"

"Zeker! Maar hoe groot die som ook wezen moge, ze is niet meer dan
eene boon in den brouwketel. Zijne Excellentie kan zelf zoo goed als
niets bijzetten. Hij was eens een rijk Prins; hij is nu een arm Vorst."

"Als Graaf Lodewijk in het begin maar wat geluk heeft, dan zal het
met dat geld wel schikken. De soldaten zullen dan door plundering
hunne achterstallige soldij wel krijgen."

"Ja, als Graaf Lodewijk een plunderaar van beroep was, maar dat is
hij niet. Wel is hij, als de beroemde Franschman, Pierre du Terrail,
Chevalier de Bayard, een Ridder zonder vrees of blaam, maar al wie
Alva of Requesens met eenige vrucht beoorlogen wil, moet nog iets
meer zijn dan dat."

"Die Requesens schijnt dan toch niet te zijn, die hij lijkt?"

"Dat laat nog al wat te wenschen over, Van Aecken! Trouwens de
lastbrief, dien Requesens mede kreeg, luidt niet anders dan die
van Alva. Ik vermoed zoo, dat Requesens niet uit liefhebberij
beulenwerk zal laten verrichten, doch dat hij, uit menschlievendheid
de Nederlanders zachter behandelen zal, dat geloof ik ook niet."

"Toch liet hij het standbeeld, dat Alva zich tot eigen eer oprichtte,
neerhalen."

"Dat zegt zoo goed als niets. Alva heeft in Spanje machtige vijanden,
en Requesens kan even goed een vijand van hem zijn, en die vijandschap
kan oorzaak zijn van het neerhalen van het beeld."

"Hij deed er toch velen Nederlanders evenwel een groot genoegen mede."

"Juist, en hierop zal Requesens ook wel gerekend hebben. En als iemand
ons een genoegen doet, dan willen we wel eenige zijner gebreken over
het hoofd zien. Zoo wordt de heele neerhaling van het beeld niet veel
anders dan eene staatkundige daad."

"De druppel honig om de vliegen te vangen?"

"Ja, of nog beter, het schelvischken, dat men uitwerpt om eenen
kabeljauw te vangen."

"Ziet u de toekomst dan donker in, als ik Uwe Edelheid vragen mag?"

"Donker en donker is twee, Van Aecken! Toen de Watergeuzen Brielle
hadden ingenomen, waren er enkelen, die dat de "dageraad der Vrijheid"
noemden. Ik vind dat het nog schemert en dat de schemering verbazend
lang duurt."

"Veel zal afhangen van hetgeen Graaf Lodewijk met zijn leger uitvoert."

"Dat zal het ook, doch ik vrees, dat het met die onderneming niet
te best zal afloopen. Zijne Excellentie zelve moet er niet veel
van verwachten."

"Maar als de onderneming, wat we waarlijk niet hopen, toch mislukt,
Heer van Noordwijk, wat zouden dan de gevolgen zijn?"

"Van Aecken, ik geloof zoo, dat gij mij naar den bekenden weg
vraagt. Gij denkt over alles, zooals ik en wilt alleen maar meer
zekerheid voor uw geloof hebben. Gij denkt, en ik denk het ook,
dat Leiden dan alweer zal belegerd worden. Gij hebt weinig hoop op
de hulp met Fransch geld, en ik ook, en zoo gelooven wij beiden,
dat binnen betrekkelijk korten tijd Leiden, ten tweeden male, zal
belegerd worden."

"Uwe Edelheid, het is zoo. Ik weet het bijna zeker, dat we eenen bangen
tijd tegemoet gaan, en het is zoo waar als ik hier voor u sta, dat
"Pier Quaet-Gelaet" en zijne vrienden nu al aan het werk zijn. Zij
doen alles, wat ze kunnen, om de zorgeloosheid te doen toenemen."

"Hoe leggen ze dat aan?"

"Ze doen niets dan kallen over het feest, dat plaats zal hebben bij
gelegenheid van de monstering en den "ommegang" der schutters en
de daarop volgende vrije jaarmarkt. Zij beloven gouden bergen van
dat feest, en, lacie, het lichtgeloovige volk gaat zich op eenen
vreugdedag voorbereiden, inplaats van op dagen, weken en maanden van
strijd en nood. Ze .... maar daar zijn de jongens terug. Zal ik hen
hier laten komen of zal Uwe Edelheid zelve naar de voordeur gaan?"

"Laat de jongens hier komen, Van Aecken! Ik wil wel eens wat met hen
praten. Jongens durven overal komen, en ze zien en hooren veel meer
dan wij wel denken. Geef hun ieder eene kan bier!"

Van Aecken liet de beide jongens in de gelagkamer komen, waar ze
stellig Jonkheer Van der Does niet gewacht hadden te zien.

Jonkheer Van der Does keek gedurende eenige oogenblikken de beide
forsch gebouwde knapen aan, en blijkbaar deed hij dat met welgevallen.

Gerrit Verlaen, die zoo ongeveer zestien of zeventien jaar oud kon
zijn, was slank van gestalte, doch wat hij ook aan kracht mocht missen,
scheen hij door vlugheid meer dan goed te kunnen maken. Zijne oogen
stonden hem helder en flink in het hoofd en hadden iets over zich
dat terstond aan wat uittartends denken deed. Geen spelletje, zoo
gevaarlijk, of Gerrit waagde het; geen boom zoo hoog of hij klom tot
in het topje; geen sloot zoo breed of hij durfde er over springen,
en juist, als men dacht: "nu zal hij zijne waaghalzerij toch met een
ongeluk moeten betalen," wist hij zich door zijne voorbeeldelooze
vlugheid uit den brand te helpen. Het was vooral daarom, dat Gerrit
onder zijne makkers den bijnaam had gekregen van "Leeuwke".

Cornelis Joppensz., even oud als "Leeuwke," was niet zoo lang, doch
veel sterker van lichaamsbouw, en wat deze aan vlugheid miste, zou
hij stellig door kracht vergoeden. Dat getuigden de breede schouders,
de dikke nekspieren en de volle kloeke handen. Zijn oogopslag was niet
guitig en slim, zooals van "Leeuwke", maar eer brutaal en driest. Men
kon het hem aanzien, dat hij zich nimmer aan daden wagen zou, waarbij
behendigheid noodig was, maar dat hij altijd te vinden zou zijn,
daar, waar met moed en kracht wat te bereiken viel.

"Zet u jongens, en laten we eens een oogenblik met elkander praten,"
zeide Jonkheer Van der Does, en zoodra ze gezeten waren, vroeg hij
hun vriendelijk: "Van waar kwaamt gij samen toen Meester Van Aecken
u aanriep?"

"Wel, Uwe Edelheid, morgen ga ik met Vader alweer met de schuit naar
Woerden of Utrecht, en mijn vriend Gerrit gaat er ook heen, maar met
Schipper Gijsbert Cornelisz. Van Schaeck. Daar de reis wel lang duren
zal, zoo wilden Gerrit en ik nog wel eens een paar verlaten schansen
zien vóór we vertrekken; later komt er misschien niet van."

"En waarom zou de reis lang duren, vriendje? Zoo veel te laden?"

"Dat ook wel, Uwe Edelheid," antwoordde Gerrit, "want er is hier van
allerlei noodig, en iedereen wil het eerst geholpen zijn. Maar daarom
duurt de reis zoo lang niet. Er is gauw wat geladen."

"Wat is dan de oorzaak?"

"Te Alfen hebben ze eene akelige brug over den Rijn, Uwe Edelheid! In
het voorjaar, als het water hoog is, kunnen de schuiten er niet door
en moeten ze soms dagen blijven liggen eer ze naar Leiden kunnen
doorvaren."

"Dat alles is Zijne Edelheid bekend, manneke," zeide Van Aecken. "Of
weet gij niet dat de Heer van Noordwijk Dijkgraaf en Hoogheemraad
van Rijnland is?"

"Neen," antwoordde Cornelis, "dat wist ik niet."

Jonkheer Van der Does hoorde dit alles bedaard aan, doch welk eene
vrij groote macht hij ook, als Dijkgraaf en Hoogheemraad, bezitten
mocht, aan het veranderen van die brug kon hij niet veel doen, daar
de belangen van het heele waterschap soms heftig konden tegengewerkt
worden door de belangen van de talrijke Heerlijkheden, die men in
Rijnland vond. Hij zeide er dus niets op, maar vroeg: "En hoe zijt
gij in die schansen gekomen?"

"Wij hebben de boot gevraagd van Cornelis Jansz., die op de "Hogewoert"
woont, en deze zelf is met ons medegegaan."

"Ja, en onderweg hebben we Mees nog opgenomen. Deze zat te peuëren,
doch ving niets," sprak Gerrit.

"Welke Mees?" vroeg Van Aecken.

"Mees, de klapperman, die op "Marendorp" woont."

"En wat heeft die heldhaftige krijgsman wel gezegd?" vroeg Jonkheer
van der Does met een spotachtig glimlachje.

"Hij heeft ons alles uitgelegd, Uwe Edelheid! Want, ziet u, die oude
Mees weet van oorlogen af. Hij heeft onder Keizer Karel gediend en is,
zegt hij, zelfs in Rome geweest om den Paus gevangen te nemen. Kan
dat waar zijn, Uwe Edelheid?"

"Dan diende hij onder eenen anderen Karel, en wel Karel van Bourbon
en het is moeielijk uit te maken of die gevangenneming geschiedde
met goedvinden van Keizer Karel, ja of neen."

"Dat zei Mees ook, Uwe Edelheid, en dan zal hij ook wel dien Karel
van Bourbon bedoeld hebben. Maar later ging hij toch in dienst van den
Keizer en van Koning Filips," zeide nu Gerrit. "Hij werd in den slag
bij Saint Quentin gewond en kwam toen, na dertig jaar lang soldaat
geweest te zijn, in Leiden."

"En hoe zien de schansen er van binnen uit?" vroeg Jonkheer van der
Does nu. "Hebben ze niet veel door weer en wind geleden?"

"Wel neen, Uwe Edelheid," hernam Gerrit. "Mees zei: Als de Spanjaarden
terugkomen, zullen ze de Leidenaars niet voor "Schansenschenders"
schelden. Hij vond maar één ding jammer."

"En wat was dat dan?"

"Wel, hij vond het jammer, dat de Leidenaars niet afgemaakt hebben,
wat de Spanjaarden er onvoltooid aan lieten. Mees meende dat dit wel
zoo mooi zou geweest zijn."

"Die oude Mees kan ondeugend wezen," sprak van der Does. "Maar
vertel me nu eens, weet gij waar Pieter Van Wezel met de soldaten
heengegaan is?"

"Ja, Uwe Edelheid, ze zijn met hun allen in het huis van Jurrie
Thijsz. gegaan. Jurrie Thijsz. de schipper, weet u, die op de
"Coebrugsgraft" woont. Die houdt een sluikertje."

"Een sluikertje? Wat is dat?"

"Hij verkoopt in stilte aan het soldaten-volk brangdemoris, Uwe
Edelheid!"

"Kom, hoe zoudt gij dat weten?"

"Wij hebben wel eens op den loer gestaan en de lui er heel raar
vandaan zien komen."

"Maar waarom noemt gij dat een sluikertje?"

"Omdat hij den brangdemoris binnen de stad brengt zonder er belasting
voor te betalen."

"Kom, jongen, gij verzint maar wat?"

"Neen, Uwe Edelheid, het is waar! Nietwaar, Cornelis?"

"Ja, Uwe Edelheid, dat is zoo! En er zijn hier in de stad nog meer
sluikertjes. Maar ieder, die een sluikertje houdt, is een glipper of
zal een glipper worden."

"En denkt gij dat die soldaten daar nu zijn om brangdemoris te
drinken?" vroeg van der Does.

"Ja, Uwe Edelheid, maar ook om kwaad van den Magistraat te spreken,
want Pieter Van Wezel is medegegaan, en die is al een even groote
Spanjaardsvriend, als Jurrie Thijsz. Maar Jurrie Thijsz. is veel
slimmer dan "Pier Quaet-Gelaet." Deze is leelijk ondeugend, maar
erg dom."

"Kom, jongen, dat kunt gij niet weten! Gij zijt daartoe veel te jong!"

"Ja maar, Uwe Edelheid, Mees zeide het vanmiddag, en toen liet Cornelis
Jansz. er op volgen, dat Pier nog wel eens in de val loopen en zich
dan leelijk branden zou."

"Gij moet niet met zulke oude menschen omgaan, jongens! Dat deugt
niet, want gij wordt dan veel te wijs voor uwe jaren. Maar hebt gij
niets meer vernomen?"

"Neen, Uwe Edelheid, anders niet," zeide Gerrit.

"Nu, luistert dan beiden naar dat, wat ik u zeg. Aan Schipper Van
Keulen moogt gij alles vertellen, Gerrit! En gij, Cornelis moogt
alles aan uwen Pleegvader zeggen, maar voor het overige moet gij
zwijgen. Begrijpt gij dat die mannen kwaad doen?"

"Ja, Uwe Edelheid, dat begrijpen wij wel."

"Hoor nu, als ze er achter komen, dat wij hunne streken weten,
dan worden ze voorzichtiger, en wij kunnen hen dan niet meer
straffen. Hier, dat is voor uwe moeite!"

Jonkheer van der Does gaf ieder een verreltje, dat was een vierde
gulden, en beide knapen snelden verheugd heen.

"Wat denkt gij ervan, Van Aecken? Zouden de jongens ons niets wijs
hebben gemaakt? Gij kent het volk hier beter dan ik," zeide van der
Does toen de beide knapen weg waren.

"Het spreekwoord zegt: "kinderen en dronken lieden zeggen de waarheid,"
Uwe Edelheid!"

"Met spreekwoorden moet men voorzichtig zijn, Van Aecken! Als dat
waar was, dan zouden alle waarden welgestelde lieden moeten zijn,
want een spreekwoord is er, dat luidt: "Der en is ghien weert so arm,
hij can eenen gaste een maeltijt broots borghen."

"Uwe Edelheid heeft gelijk, maar met deze twee jongens kan toch wel
een onderscheid gemaakt worden. Beiden varen al van hun tiende jaar
af, en gaan daardoor altijd met oudere lieden om. U kan bovendien
verzekerd zijn, dat beide schippers, als het jagertje de schuit trekt
en er dus aanboord niets te doen is dan te sturen, heel wat met de
jongens bepraten, dat eigenlijk nog niet voor kinderen geschikt is
om besproken te worden."

"Gij meent dus dat Pieter Adriaensz. mij niet uitlachen zal, als ik
hem mijne vermoedens mededeel?"

"Och, Uwe Edelheid, ik houd het er voor, dat hij, zoo wel als Van Hout,
reeds alles weet."

"Hoe zouden ze dat te weten gekomen zijn?"

"Jonker Morsch is er ook nog, Uwe Edelheid! En wat Jonker Morsch niet
weet, dat weet Willem Cornelisz. Speelman."

"Dien laatste ken ik goed. Ik heb hem indertijd toen hij mij vertelde,
dat hij duiven had, die hij niet zoo ver kon wegbrengen of ze kwamen
altijd terug, aangeraden van die duiven aan te kweeken, omdat ze
misschien bij een beleg van dienst zouden kunnen zijn. Zou hij die
duiven nog hebben?"

"Of hij die duiven heeft, kan ik Uwe Edelheid niet zeggen, maar duiven,
die hij buiten en binnen de stad laat vliegen, heeft hij."

"Dan zullen het de duiven wel zijn, die ik bedoel. Maar wie is
Jonker Morsch?"

"Jonker Morsch of de Leidsche Piero zal u toch wel kennen? Hij heet
Pieter Cornelisz. Van der Morsch en is stadsbode."

"O, is het die man? De nar van de Kamer van Rethorijken "De Witte
Acolijen!" Dat is een slim en uitgeslapen man. Met zijne snaaksche
uitvallen en guiterijen is hij overal gezien en weet hij dingen,
die een ander niet hoort. Maar, zoo veel te beter, als Burgemeester
Adriaensz. het weet. Als ik het hem dan ook nog eens zeg, zal hij er
stellig zijne schouders nog wel meer onder zetten om alles te doen,
wat in het belang der stad is."

"Hij kan niet meer doen dan hij reeds doet, Uwe Edelheid! Al zijn
pogen stuit af op den onwil van een groot deel van den Magistraat,
dat gesteund wordt door Spaanschgezinden of door eenvoudige mannen,
die zich door de gladde tongen van mannen als "Pier Quaet-Gelaet"
en Jurrie Thijsz. alles laten wijsmaken."

"Nu, Meester Van Aecken, we willen hopen, dat we kalveren, die in
de weide loopen, voor leeuwen hebben aangezien. Ik wenschte nu ter
ruste te gaan en morgenochtend om halfzes gewekt te worden. Ik heb
morgen veel te doen."

De Heer van Noordwijk nam zijn licht en ging naar zijne kamer, doch
eer hij insliep, schudde hij het hoofd en mompelde: "Het zijn wel
degelijk leeuwen, die ik zie."

Ook Meester Van Aecken ging, na zich verzekerd te hebben, dat alles
gesloten en gegrendeld was, slapen, en eene van zijne laatste gedachten
van dien dag was: "Geen kalveren zijn het, maar echte leeuwen zijn
er op den weg".







VIERDE HOOFDSTUK.

Eendeneieren en Nieuws.


Vriendelijk keek de zon op Maandag, den tienden Mei, in het jaar onzes
Heeren 1574, op het aardrijk neer, en liet hare levenbrengende stralen
flikkeren op den effen waterspiegel van den Ouden Rijn, die zich, als
altijd, droomerig en traag tusschen zijne nauwe bedding voortbewoog.

Voor de oude steenen brug van het toenmaals reeds voorname dorp Alfen
lagen eenige flinke riviervaartuigen naast vele kleine vrachtschuitjes,
tentsnebben geheeten, te wachten tot de waterstand in den Rijn wat
lager werd, om zich door de nauwe brugopening te kunnen wringen, en
de reis naar Leiden te vervolgen, als zij, die aan de andere zijde
lagen, dat althans niet belett'en!

En, wel was er haast bij, dat ze met hunne kostbare lading, die voor
een groot deel uit turf, boter, kaas en graan bestond, trachtten zoo
spoedig mogelijk zich voor eenen overval van de Spanjaarden te hoeden,
door binnen Leiden te komen. Sinds een paar dagen toch had zich het
gerucht verspreid, dat de Staatschen, ergens in het Limburgsche,
door de Spanjaarden geslagen waren geworden. Ja, alsof het verlies
van dat gevecht nog niet genoeg was, werd er ook bij verhaald, dat de
drie broeders van Prins Willem van Oranje, de Graven Jan, Lodewijk
en Hendrik van Nassau, op eene ellendige wijze waren omgekomen. Men
vertelde, onder anderen, voor vaste waarheid, dat Graaf Jan in
een moeras gesmoord en door de hoeven van de paarden der Spaansche
ruiterij letterlijk vertreden was geworden. Graaf Hendrik was, toen de
Spanjaard de overhand kreeg, in eene boerenwoning gevlucht; maar door
den vijand ontdekt. Deze stak het huis in brand, en de jeugdige held
werd eene prooi der vlammen. Het gerucht ging verder met te vertellen,
dat Graaf Lodewijk, om zijnen onstuimigen moed, zijne dapperheid
en zijn edelaardig karakter, algemeen bemind, gewond tusschen de
lijken gevallen was. Toen de vijand zich verwijderd had, kroop hij
over het slagveld naar de Maas om zijne wonden uit te wasschen, doch
door eenige lijkberoovers ontdekt, werd hij onbarmhartig vermoord,
niettegenstaande hij een hoog losgeld voor het behoud van zijn leven
en zijne vrijheid aanbood.

Nog anderen wisten te verhalen, dat het geheele leger der Staatschen
in de pan gehakt was, en dat er van de zesduizend manschappen niet
één was overgebleven om aan Prins Willem, die met zijn leger in de
Bommelerwaard lag, en plan had zich met zijne broeders te vereenigen,
de noodlottige tijding over te brengen. Nu was Prins Willem in den waan
gebracht, dat zijne broeders hooger op, dan hun plan was, de Maas waren
overgetrokken, waarom hij getracht had hen op te sporen. Hierdoor was
hij evenwel in den strik geloopen, welken de Spaansche bevelhebber
Don Sanchio D'Avila hem gelegd had. Ook hij was verslagen en had te
nauwernood zijn dierbaar leven kunnen redden. Thans had de Spanjaard
de handen vrij en kon hij komen, waar hij wilde. De weg was hem
overal gebaand.

Iedereen begreep, dat er onder al die berichten weer veel overdrevens
liep; maar dat er iets gebeurd was ten nadeele der onzen, dat werd
door allen geloofd.

Dat geloofde ook onze schipper Van Schaeck, die, leunende op het
roer zijner tentsnebbe, onverschillig en onbeweeglijk op het zacht
kabbelende water van den Rijn stond te kijken.

"Arm volk," zuchtte hij, "zal dan al het vergoten bloed te vergeefs
gevloeid zijn? Zijn Egmond en Hoorne met zoovele andere Nederlandsche
Edelen dáárom onder de bijl van den rooden man gevallen? Heeft de Prins
van Oranje dáárom al zijne bezittingen opgeofferd, en zichzelven met
lichaam en ziel aan de belangen der Nederlanden gewijd? Zijn dáárom
al die menschenlevens en schatten verspild, om ten slotte toch te
bukken voor het geweld, en machteloos zich te onderwerpen aan de
willekeurige handelingen van een tiranniek Vorst? Bij Sint-Andries, wèl
mag men van den nieuwen Landvoogd Requesens den mond zoo vol hebben,
en zijne edele hoedanigheden ten hemel verheffen! Als die man edel
is, ben ik vast een heilige of, op zijn minst genomen, zoo rein en
deugdzaam als een Zusterke van Nazareth!"

"Hei, wat snapt ge daar van een Zusterke van Nazareth? Hebt gij
altemet een vrachtje voor de eerwaarde Abdisse van dat Convent?"

De aangesprokene zag op en keek in het grijnzende gelaat van schipper
Jurrie Thijsz., die met zijne snebbe vlak naast hem lag.

"Neen," zeide Van Schaeck, "ik heb geene kloostervracht."

"Anders, het kon wel, want de Eerwaarde vrouwe duikt niet onder
hare huive, als ze een knap schippers-gezel te zien krijgt. Hi, hi,
hi!" grinnikte Thijsz.

"Wat gij daar zegt van de Abdisse staat u wonder-mooi, Jurrie! Ware
ik in uwe plaats, dan zoude ik die zoutelooze aardigheden maar laten
varen, en die aanvallen niet richten op de deugd van Zusterkens, in
wier schaduw gij niet staan kunt. Ge deedt dus verstandig hierover
te zwijgen. Want, òf gij meent niet, wat ge zegt, òf ge wilt mij de
tong los maken, òf ge zijt een spotter!"

"Zijt gij dan geen Calvinist?" vroeg Jurrie, en zijn gelaat vertoonde
weer dien valschen, leelijken grijnslach.

"Zoodra ik u tot mijnen biechtvader heb aangesteld, zal ik u opbiechten
van welk geloof ik ben," duwde Van Schaeck hem korzelig toe, en sprong
meteen aan den wal.

Hier stonden eenige mannen met Heer Foy Van Broeckhoven, den Baljuw
van Alfen, te praten en blijkbaar waren ze in een zeer ernstig
gesprek gewikkeld.

"Hebt gij ruzie met uwen buurman, Van Schaeck?" vroeg de Baljuw
schertsend.

"Bewaar me, Heer Baljuw, ruzie! Als ik ruzie maak, dan moet het met
iemand zijn, die het waard is, er ruzie mede te hebben," antwoordde
Van Schaeck lachend, "en om u de gulle waarheid te zeggen: de heele
Jurrie Thijsz. acht ik te min om er maar ééne minuut van mijn leven
boos op te wezen."

"Brrr, brrr, dat is toch wat al te bar, schipper! Maar ben ik waard
dat ge ruzie met mij maakt?"

"Ja, Heer Baljuw, en ik heb er zelfs grooten lust toe. Zeg u me toch
eens wanneer het den Alfenaren believen zal om die nare brug af te
breken en de vaart hier wat uit te diepen?"

"Ja, die brug is eene plaag," sprak een andere schipper. "En wanneer
zullen wij zoo gelukkig zijn, hier een jaagpad te zien? Wij, schippers,
groeien allemaal scheef van het gestadig duwen met den schuifboom!"

"Nu," antwoordde de Baljuw, "naar mijne meening zouden de Leidenaars
beter gedaan hebben, zoo ze tweeënveertig jaar geleden, die van
Alfen uitgenoodigd hadden, hunne eigene brug en vaart te herstellen,
inplaats van het metselwerk aan de Vischbrug te helpen bekostigen."

"Maar Alfen kreeg hierdoor eene eigene vierschaar en dat is toch ook
wat waard, zou ik gelooven, Heer Baljuw," liet een der omstanders
zich hooren.

"Ik houd het met den Heer Baljuw," sprak Van Schaeck, "want zie
eens aan. Ik lig hier nu al drie dagen lang voor dezen steenen
brug te kijken, als een hond op eene halve deur; Jurrie ligt er
nog langer. Waar zou het heen moeten, zoo Leiden eens opnieuw en
onvoorziens belegerd werd, en vóór dien tijd, met den meesten spoed,
van levensmiddelen moest voorzien worden?"

"Nu, mij dunkt dat hiervoor geen gevaar meer bestaat," zeide Jurrie,
die zich ook onder het gezelschap gemengd had. "Valdez heeft het beleg
immers opgeheven? Laat zien, het is gisteren al zeven weken geleden,
dat hij met de zijnen is vertrokken. De Magistraat van Leiden kan er
gerust op zijn, dat Valdez het niet opnieuw beproeven zal, onze veste
te belegeren. Hij heeft in die vierentwintig weken en drie dagen van
dat beleg al genoeg kunnen zien, dat hij de stad toch niet krijgt. En,
als ik iets in den Magistraat te zeggen had, zou ik ook niet dulden,
dat de pakhuizen zoo met koren beladen werden. Het is eene uitgave,
die groot is, die op de burgerij drukt en die ten slotte niemand
eenig voordeel bezorgt!"

"Zou men niet zeggen dat onze Jurrie klerk geweest is?" riep
Van Schaeck. "Hij spreekt als een Minnebroeder uit het
Hoogewoerds-convent. Maar dàt is zeker, dat de Magistraat wèl
zal doen, zoo hij zich aan de praatjes van zulke lui wat minder
stoort. Hoe is het verleden jaar gegaan? Waren er toen niet van
die verraders binnen de stad, die de Regeering wisten te bewegen,
geenen levensvoorraad in te nemen, en die in stilte met den Spanjaard
heulden? Mij dunkt, de Leidenaars deden wél, zoo ze doof bleven voor
dergelijk gekal. Het ware beter, zoo ze toonden geleerd te hebben,
de verraders en Spaanschgezinden te onderscheiden van hen, die het
goed met den lande meenen!"

"Gij ziet mij bijgeval toch niet voor zulk eenen lagen verrader
aan?" schreeuwde Jurrie, zich zeer verontwaardigd aanstellende.

"En als ik nu eens "ja" zeide, wat dan?"

"Dan sloeg ik je zoo fijn als boonenmeel," brulde Jurrie, en begon
reeds de vuisten te ballen.

"Jij, zou jij dat doen?" sarde Van Schaeck. "Je bent er bij
Sint-Felten, me juist het manneken van moppendeeg voor!"

Misschien zou het tusschen het schippersvolk tot klappendeelen gekomen
zijn, had niet de Baljuw de kibbelende partijen weten te bevredigen
en verzocht dat ieder zijns weegs zou gaan.

De Baljuw had gezag genoeg onder de schippers om terstond gehoorzaamd
te worden. Van Schaeck ging aanboord zijner tentsnebbe, Jurrie ging
de Bruggestraat in en de anderen verspreidden zich hier en daar.

"Ik zou wel eendeneieren willen gaan zoeken, schipper," zeide Gerrit
toen Van Schaeck aanboord kwam. "Al gauw haal ik voor vandaag het
kostje op. Ik kan hier met dat hooge water nu toch niets doen."

"Mijnentwege, ga! Maar tegen den middag terug, verstaat ge? Anders
vindt gij den hond in den pot."

"Dat beloof ik," zeide Gerrit, en eenen lichten schuifboom als
polsstok, of zooals men toen zeide, als verrejager, medenemende, was
hij weldra buiten de kom van het dorp. Hij sprong de eene sloot na de
andere over, en kwam eindelijk aan een soort van eilandje, dat geheel
met hakhout en braamstruiken begroeid was. "Hier," dacht hij, "zal ik
toch zeker wel eendennesten vinden, of ze zijn er in het geheel niet!"

De kleine plek gronds was spoedig doorzocht en het zoeken was niet
vergeefsch geweest; want in eenen bruinen doek, die naast hem lag,
had hij in betrekkelijk korten tijd, vierentwintig goede eieren gepakt.

Na zulk eenen rijken oogst, had hij gemeend wel een weinig te mogen
uitblazen, en daarom was hij aan de luwe zijde van het eilandje,
achter eenen braamstruik, wat gaan liggen rusten.

Nog niet lang had hij daar gelegen toen hij meende iets te hooren. Het
kwam hem voor, dat het een regelmatig geplas in het water was. Opeens
hield dat geluid op en reeds wilde Gerrit gaan onderzoeken, wie daar
in eene roeiboot gekomen was, toen hij aan de andere zijde van het
eilandje eene zware mannenstem hoorde vragen: "Zijn we hier voor elk
bespiedend oog en luisterend oor veilig, schipper?"

De taal waarin die vraag gedaan werd was die, welke in dien tijd veel
in Holland en overal waar Spanjaarden lagen, gesproken werd. Het was
een soort van Spaansch-Nederlandsch of Nederlandsch-Spaansch. Even als
onze meeste visschers en matrozen ter koopvaart een soort van Engelsch
leeren door ondervinding, zoo leerden onze eenvoudige Voorouders,
en vooral de varensgezellen, een soort van Spaansch. Men zegt zelfs
dat het taaleigen van het Spaansch in onze tegenwoordige taal nog
zeer merkbaar is. De aanzienlijken leerden toen de Spaansche taal,
zooals ze nu de Fransche leeren.

Onze Gerrit had al lang genoeg gevaren om zich ook met eenen Spanjaard
te kunnen onderhouden, zoodat hij de ooren spitste om elk woord,
dat gesproken werd, op te vangen.

Hij, die deze vraag gedaan had, was stellig een Spanjaard, en het
antwoord, dat gegeven werd, luidde: "Zoo goed, als in uw eigen
kasteel, Senor!"

Gerrits oogen tintelden van vreugde, want hij kende die stem. Het
was de valsche Jurrie Thijsz. die daar sprak en nu besloot hij om
nog scherper toe te luisteren.

"Uitnemend," zeide nu de Spanjaard, en vervolgde: "Hebt gij, sinds ik u
het laatst sprak, ook gezorgd te weten te komen, of de Magistraat van
Leiden gebruik gemaakt heeft van de gelegenheid, de stadskorenschuren
van het noodige te voorzien?"

"Ja, Senor, ik weet zoo goed als zeker, dat er op het oogenblik
niet veel meer dan honderd last koren voorhanden is, en dat men er
volstrekt niet aan denkt, dat de Spanjaard terug komen zal!"

"Bij San-Jago, dat zullen we hen laten zien! Maar kunt ge me ook
eenigszins bepalen hoeveel inwoners de stad op het oogenblik telt?"

"Wanneer men de onnutte monden wegzendt, zal het aantal inwoners
omstreeks veertienduizend zijn, Senor!"

"En de bezetting?"

"Eene Staatsche bezetting is er niet, Senor! Maar bij eene belegering
zullen de Engelschen, die hier in de schansen aan de Gouwesluis,
te Alfen en te Valkenburg liggen, binnen de stad komen!"

"Geene Staatschen dus? Zooveel te beter! En hebt ge waarlijk volstrekt
geen vermoeden, dat men in Leiden op eene nieuwe belegering verdacht
is?"

"De meesten denken er in de verte niet aan, Senor! En zij, die er
wel aan denken, zijn zóó in de minderheid, dat ze niets in te brengen
hebben. Men belacht en bespot hen."

"Goed, ik reken op uwe trouw aan onze goede zaak. De Koning zal u
later rijkelijk beloonen voor alles, wat ge voor hem doet!"

"En als het verkeerd uitkomt, Senor, wat dan? Ik ben een arm schipper
op eene kleine tentsnebbe. Ik heb eene ziekelijke vrouw en vijf
kinderen, als Uwe Edelheid...."

"Houd op, ellendige bedelaar! De eer iets voor uwen wettigen Vorst
te mogen doen, moest u belooning genoeg zijn!"

"Van eer eet men hier te lande niet, Senor," antwoordde Jurrie
Thijsz. op onbeschaamden toon.

"Hier, armzalige schooier," antwoordde de Spanjaard, "hier is geld
op voorschot! Voor geld zoudt ge, geloof ik, uwe Ouders aan de galg
brengen. Ellendig bedelpak!"

Zoodra Jurrie de zilverstukken maar in eigen zak hoorde rammelen, werd
hij weer de nederigheid en voorkomendheid zelve. Wat er verder echter
nog besproken werd, kon de luisterende knaap niet verstaan. Alleen
meende hij een paar keeren den naam te hooren noemen van Pieter Van
Wezel, wat onzen Gerrit volstrekt niet bevreemde. Spoedig daarop
klonken de riemslagen weer en door het dunne loover van het hakhout
glurende, zag hij dat Jurrie achter een boschje den Spanjaard,
die als een marskramer gekleed was, aan wal zette, waarop deze met
zijne mars het pad naar den hoogen Rijndijk opliep, terwijl Jurrie
verder voortroeide.

Nauwelijks waren de beide mannen van elkander gescheiden en ver genoeg
verwijderd om hem niet meer te ontdekken, of Leeuwke nam den verrejager
op, stak zijne eieren, in den doek geknoopt, over de vaart en sprong
er toen zelf over. Zoo hard hij loopen kon, begaf hij zich naar Alfen
om daar Van Schaeck verslag te geven van hetgeen hij gehoord had.

De schipper hoorde hem met belangstelling aan, doch verzocht hem aan
niemand er iets van te laten blijken. Zoodra ze in Leiden kwamen,
zouden ze samen naar eenen der Burgemeesters, het liefst naar Pieter
Adriaensz., gaan en dezen van een en ander in kennis stellen.







VIJFDE HOOFDSTUK.

Er broedt verraad en onweder.


Intusschen waren nog een paar schippers den Rijn komen afzakken om,
als wind en waterstand zulks toelieten, de brug door te komen. Onder
de laatst aangekomenen was ook de schipper van Leiden op Utrecht,
die zelf meestal niet aanboord was, en alles overliet aan zijnen
meesterknecht Barend Cornelisz. Van Keulen, dien we vroeger reeds
noemden. De man had een moeielijk bestaan, want niet alleen dat hij
voor zijne vrouw, Willempje Jansdochter, en voor negen kinderen, vier
zoons en vijf dochters te zorgen had, had hij Cornelis Joppensz. ook in
huis. En hoe lang al! Toen hij pas gehuwd was, stierf zijne buurvrouw,
de weduwe van eenen Watergeus. Ze liet een kind van anderhalf jaar
geheel onverzorgd achter. Barend en Willempje hadden zich het lot van
het weesje aangetrokken en het zelfs, toen ze eigen kinderen kregen,
niet minder liefde betoond. Schipper Barend kon wel eens ruw zijn,
maar Moeder Willempje was de zachte en weldoende liefde in persoon,
zoodat Cornelis zielsveel van haar hield. Hij was al vroeg van school
gegaan om zijnen Pleegvader te helpen, en geen uurtje had hij verloren
laten gaan, waarin hij zich in lezen, schrijven en rekenen oefenen
kon, want die kennis had hij als schippersknecht hard noodig. Was hij
eenmaal te Leiden aan den wal, nu, dan werd er nog wel eens gespeeld
of een guitenstreek uitgehaald, en zijn beste en trouwste kameraad
daarbij was ons Leeuwke, wiens Moeder eene weduwe was, die, behalve
voor hem, nog voor vijf kinderen te zorgen had.

Zoodra Cornelis de snebbe van schipper Van Schaeck zag liggen, was
hij er dadelijk aanboord gegaan om naar zijnen kameraad te vragen,
en toen hij vernam dat deze uit eieren zoeken was, besloot hij hem
op te sporen en was ook weldra verdwenen in de richting die Gerrit,
volgens Van Schaeck genomen had. Kort daarop kwam Gerrit thuis om
zijnen schipper alles te vertellen, en toen beiden het middagmaal
genomen hadden, ging de schipper een dutje doen en Gerrit, zijnen
vriend vergetende, zocht zich aan den wal te verzetten.

Omstreeks vier uren kwam Van Keulen bij Van Schaeck aanboord.

"Weet ge het nieuws al?" vroeg hij dadelijk aan Van Schaeck. "Het is
eene nare tijding."

"Gij bedoelt den veldslag, die door Graaf Lodewijk moet verloren
zijn? Zou het waar zijn?"

"Maar al te waar, kompeer! Heel het leger van Graaf Lodewijk is
verslagen, en de Graaf, zoowel als zijn broeder Hendrik, moeten
gesneuveld zijn."

"En Graaf Jan?"

"Die schijnt den dans ontsprongen te zijn."

"En de Prins van Oranje?"

"Deze lag reeds in de Bommelerwaard toen hij de tijding van de
nederlaag ontving. De Prins was verpletterd van droefheid, want in
Graaf Lodewijk verliest hij ontzettend veel."

"Ja, en hij niet alleen, maar heel het land; want wie zal nu de
onderhandelingen met vreemde Vorsten voeren? Heer van Marnix zit
gevangen en de Graaf is dood. De toekomst wordt donker, Van Keulen!"

"Dat wordt ze, goede vriend," sprak deze zuchtend.

"Maar zou het wel waar zijn? Een kwaad gerucht wordt altijd vergroot."

"Ik kom van Utrecht en daar is een ijlbode bij den Bevelhebber der
bezetting gekomen."

"Durfdet gij het wagen naar Utrecht te gaan? Toen ik u niet te Woerden
vond, dacht ik dat ge naar Gouda gevaren zoudt zijn."

"Utrecht is, zoo lang als het duurt, wel te genaken, want de Graaf
De la Roche, die nu op het slot Vredenburg het bevel voert, schijnt
werkelijk een man te zijn, die het met de arme inwoners van Utrecht
nog al wel meent."

"Ja, die Utrechtenaars, hoe goed Spaansch ook, moeten zoo nu en dan
nog al eens wat van hunne zoogenaamde vrienden geleden hebben."

"Wát geleden, Van Schaeck? Wát? Neen, ontzettend veel. Ik heb er nu
eens alles haarfijn van vernomen. De kaaskooper, bij wien ik vroeger
altijd mijne kaas bracht, bezocht ik nu weer. Ik had hem in geen
anderhalf jaar gezien, en toen ik hem het laatst zag, was hij een
welvarend man. Nu is hij straatarm."

"Door de Spanjaarden?"

"Ja, door niemand anders. Gij weet niet hoe ze daar huis gehouden
hebben. Hij was begonnen met twee Alferessen (Vaandrigs) in kwartier
te krijgen, arme slokkerds, wier Ouders misschien in Spanje loopen
bedelen. Hier stelden zij zich aan als groote Heeren, en eischten
eene Kapiteins-bediening."

"Wat is dat?"

"Eene afzonderlijke kamer, iederen avond drie dikke kaarsen op tafel
en een groot vuur aan den haard, elken dag een schoon tafellaken en
twee schoone servetten, benevens schoon ondergoed, dat ze niet hadden,
maar eenvoudig aan lappen uit de winkels wegnamen en voor niemendal
lieten naaien. Zij hielden ieder twee bedienden en twee honden,
en die allen moesten onderhouden worden. Voor de Alferessen was het
beste eten nog niet goed genoeg. In anderhalf jaar tijds is de goede
man op die manier niet minder dan drieduizend gulden kwijtgeraakt en
zijne zaak is geheel verloopen."

"Deden ze dat soms, omdat hij een Ketter is?"

"Hij is geen Ketter. Hij is goed Roomsch en den Koning onderdanig
als de beste. Maar juist de aanzienlijkste geslachten in Utrecht,
die allen den Koning getrouw en oprecht Roomsch zijn, worden het meest
afgezet. De Spanjool weet dat daar wat te halen is, want liederlijke
ledigloopers gaan naar de Dons en vertellen daar voor eenig drinkgeld,
wie de rijksten der stad zijn. En wat doen dan die deugnieten? Dan
sturen ze naar zulk eenen Heer de boodschap, dat er een Kapitein
of Alferes in kwartier zal komen, doch dat ze hiervan verschoond
kunnen blijven, als ze twintig gulden, zoogenaamde "servicio-gelden"
aan hen uitbetalen. Dat wordt meestal gedaan en dan steken ook die
schelmen de twintig gulden elke maand in den zak, want ze hebben die
Capitano's en Alferessen maar uit hunnen duim gezogen."

"Dat is schandelijk. Maar klagen de Utrechtenaren dan niet?"

"Zeker! Ze hebben rechtstreeks eene aanklacht bij den Koning ingediend,
doch deze vroeg inlichtingen aan Duc d' Alv en het einde van de
zaak was, dat ze er niets bij wonnen. Eerst na het vertrek van Duc
d' Alv zijn de zaken verbeterd, doch voor velen was het toen al te
laat.--Maar nu verteld hoe ik het groote nieuws vernomen heb. Toen
Requesens hoorde, dat Graaf Lodewijk eenen inval in het zuiden des
lands zou doen, liet hij, dat weten we, Valdez het beleg van ons
goede Leiden opbreken. Eer Valdez zich evenwel met D' Avila vereenigd
had, was Graaf Lodewijk met de zijnen op de Mookerheide den vorigen
dag verslagen, zoodat Valdez, die niet zoo erg tuk op krijgsroem
schijnt te zijn, wel voor Leiden had kunnen blijven liggen. D'Avila
stuurde hem ten minste heen, en nu kwam hij eergisteren met al zijne
benden voor Utrecht, waar hij aan den Graaf De la Roche vergunning
vroeg om binnen de stad te trekken om daar met zijne soldaten uit
te rusten. Maar dat was een tegenvallertje voor den baas. Graaf De
la Roche liet hem weten, dat hij in de stad mocht komen, doch dat
zijn volk buiten moest blijven. Enkelen van zijne soldaten mochten,
maar dan alleen met hun zijdgeweer (zwaard of degen) gewapend, binnen
de poorten treden om een en ander te koopen. En wat heeft hij toen
gedaan? Hij heeft beproefd om de Wittevrouwen-poort te overrompelen,
doch de Magistraat was er met de burgers aanwezig, en heeft onzen
braven man zoo netjes tusschen de poort en de hamei ingesloten,
dat hij daar zat als een vink in de slagkooi. Nu werd hij woedend
en gaf eenen der Magistraats-leden eenen slag in het aangezicht en
dreigde door het kasteel heen binnen de stad te komen. Toen liet de
Gouverneur alle mannen onder de wapenen komen, en zoo zag baas Valdez
zijn heele plan mislukken."

"En waar is hij nu?"

"Nog in de omstreken van Utrecht waar zijn volk zoo schandelijk
huishoudt, dat het met geene pen te beschrijven is, en ik mag van
geluk spreken, dat ik met mijne kostbare lading ongehinderd tot hier
gekomen ben. Maar weet gij, wien ik voor Utrecht gezien heb?"

"Hiernaar is moeielijk te raden. Wien?"

"Den aartsschelm Pier Quaet-Gelaet heb ik er gezien. Hij liep onder
de Spanjaarden te zoetelen, en scheen met eenen Alferes op eenen zeer
goeden voet te staan. Mij heeft hij niet gezien."

"En waarheen zal Valdez nu gaan?"

"Misschien naar Amsterdam om daar uit te rusten."

Van Schaeck schudde het hoofd en zeide: "Neen, maat, hij zal voor
Leiden uitrusten, let op, wat ik voorspel."

"Dan hoop ik vóór dien tijd nog de twee ladingen rogge te kunnen halen,
die ik daar gekocht heb op last van Burgemeester Pieter Adriaensz. De
eene last, dien ik nu brengen zal, helpt niet veel. Maar waarom gelooft
gij nu zoo vast en zeker dat de Spanjaarden weer naar Leiden komen? Mij
dunkt dat Valdez, als hij binnen Utrecht wilde uitrusten, en dat is
vast waar, wel aan rust, maar niet aan belegeren denkt. Alleen die
"Pier Quaet-Gelaet" zou mij ongerust kunnen maken."

"En ik heb ook redenen meer voor mijne ongerustheid," zeide Van Schaeck
en deelde zijnen vriend nu mede, wat Gerrit te weten was gekomen.

Zoo bleven ze nog eenigen tijd met elkander praten en het was al laat
in den middag toen Van Keulen heenging.

Gedurende dit gesprek was Gerrit niet aanboord geweest. Hij had
geholpen om eene vrij kleine tentsnebbe door de brug te wringen en
was daartoe met zooveel jongens aanboord gegaan, dat de kleine schuit
bijna zonk. Hun werk was vergeefsch geweest en de schipper lag weer
voor de brug.

Na het gewone avondeten wilden Van Schaeck en Gerrit reeds naar de
kooi gaan toen Schipper Van Keulen nog eens kwam om te vragen of
Cornelis hier ook was.

"Neen," zei Van Schaeck. "De jongen is voor den middag reeds hier
geweest en toen uitgegaan om Gerrit te zoeken, maar Gerrit is al lang
thuis en heeft Cornelis niet gezien."

"Dan zoekt hij me zeker nog, schipper! Er zit nu niets anders op dan
dat ik op mijne beurt hem ga opzoeken. Hij kon wel eens een ongeluk
gekregen hebben."

"Dat is goed, jongen, maar als gij hem om twaalf uren nog niet
gevonden hebt, dan moet gij naarboord terugkeeren, zult gij? Anders
gaat Cornelis u weer zoeken, en dan komt er nooit een einde aan."

"Goed, Schipper," sprak Gerrit en was weldra in het duister
verdwenen. Eerst meende hij in de richting van het eilandje te gaan,
waar hij het gesprek had aangehoord; doch hij bedacht zich en geloofde
dat hij hem wel ergens anders vinden zou. Hij sloeg derhalve den weg
in naar de schans waarin eenige Engelschen lagen om den Spanjaarden
te beletten uit Utrecht hunnen weg langs den Rijn te nemen en zoo
Holland binnen te dringen. Eene dergelijke sterkte had men ook aan
de Gouwesluis.

Donker staken de wallen der kleine schans, die te midden van
laaggelegen, vlakke weilanden was opgericht, tegen den kalen omtrek
af. Men had hier niet, zooals om Leiden, voor het eerste beleg,
alle gebouwen doen afbreken en alle boomen doen uitroeien om den
vijand geene schuilplaats te verschaffen. Het was vanzelf vlak en
onbebouwd geweest.

Leeuwke was er nog een goed eind van verwijderd toen hij onverwachts
uit eenen slootkant hoorde roepen: "Sst, buk u, ga in het gras liggen!"

"Zijt gij dat dan, Cornelis?" vroeg Gerrit op zachten toon en wel
wat verschrikt door het onverwachte geluid.

"Ja, dat ben ik; maar doe nu wat ik zeg!"

Leeuwke bukte zich en kwam bij zijnen vriend aan den slootkant;
maar vroeg natuurlijk waartoe die grappen toch moesten dienen.

"Het zijn geene grappen," antwoordde Cornelis, "daar ginds in of
bij de schans gebeurt iets, dat niet goed is. Ik heb binnen Utrecht
eenen zekeren Spanjaard, Don Martin D'Ayala, leeren kennen, en dien
heb ik vanmiddag, toen ik u ging zoeken, hier als een gewoon poorter,
die in linnen handelt, zien ronddwalen. Ik ben hem overal nageslopen,
doch dat ging zoo gemakkelijk niet, want hij gaf zijnen oogen goed den
kost. Toch heeft hij mij niet gezien en toen het goed en wel donker
was, heeft hij den heerweg verlaten en is naar de schans gegaan. Hij
is daar nu binnen. Kom bij me, dan kruipen we voorzichtig langs den
kant zoover we kunnen komen. Ik weet, dat deze sloot uitkomt in de
gracht, die om de schans ligt. Wie weet, wat we hooren, en waarmede
we den lande van dienst kunnen zijn!"

De twee jongens kropen nu achter elkander en bereikten, zonder door
den schildwacht gezien te worden, de gracht.

Reeds meer dan een half uur hadden ze daar gelegen en reeds wilde
Leeuwke, die van dat luisteren des middags al genoeg genoten had,
en bovendien lang zoo veel geduld niet bezat als zijn vriend, zich
verwijderen, doch Cornelis wist hem te beduiden, dat de Spanjaard
nog niet weg was en dat hij hier dicht voorbij moest komen. Leeuwke
beloofde nog vierhonderd tellens te wachten; maar dan ging hij heen,
vast en zeker heen.

Eer hij echter tot tweehonderd gekomen was, hoorden de beide knapen
voetstappen naderkomen en een fluisterend gesprek voeren. Ongelukkig
konden de knapen niet verstaan wat er gezegd werd; want die twee
spraken te zacht om zoo ver gehoord te worden. Alleen bij het scheiden
hoorden ze elkander bij den naam noemen, en duidelijk verstonden
beiden de woorden: "Don D'Ayala" en "Swift."

"Ziet ge wel, dat ik gelijk had, Gerrit? Ik wist wel dat die Spanjaard
hier was, en ofschoon wij niet verstaan konden, wat ze met elkander
spraken, toch is het meer dan genoeg, dat we weten, dat die Swift in
het geheim een vriend van den Spanjaard is!"

Het brandde Leeuwke op de tong zijnen makker ook te vertellen, welk
avontuur hij den verloopen middag had gehad, en dat hij dienzelfden
Spanjaard reeds in vrij goed verstaanbaar Nederlandsch, een gesprek
had hooren voeren met dien gluiperigen Jurrie Thijsz. Maar hij dacht
aan de vermaning van Van Schaeck om er met niemand een woord over te
spreken en daarom zweeg hij.

Het was al over elven toen beide knapen, erg opgewonden, aanboord
terugkeerden.

Reeds stond Van Keulen gereed den zwendelaar, zooals hij hem noemde,
een paar oorvijgen toe te dienen, toen Leeuwke uitriep: "Sla hem
niet, schipper! Sla Cornelis niet! Wij zijn beiden zoo laat aanboord,
omdat we in den dienst van den lande uit geweest zijn!"

"Wel, hoor me zulk een haan-kuiken eens kraaien," riep Van Keulen. "En
mag ik van de helden weten, hoeveel Spanjolen ze in het stof hebben
doen bijten?"

"Wij hebben niet gevochten, Vader," zeide Cornelis; "maar wij hebben
een gesprek, dat we niet verstaan konden, afgeluisterd!"

"Komaan, dat vordert, zei Bestje van Katwijk en ze spande eene padde
voor eene priksleê! En noemt gij dat nu in dienst van den lande
werkzaam zijn?" vroeg Van Schaeck.

"Ja, zeker," hernam Cornelis op vrijmoedigen toon. "De een was Don
D'Ayala uit Utrecht, en de andere Swift, een van de Engelsche bezetting
uit de schans!"

"Mogelijk zijn ze van vroeger met elkander bekend en was het slechts
eene vriendschappelijke bijeenkomst," merkte Van Keulen aan.

"Het kan zijn," riep Leeuwke, die nu opeens vergat, dat hij van het
voorgevallene van den verloopen middag zwijgen moest, "het kan zijn,
maar die Spanjaard is dezelfde, dien ik even na den noen in gesprek
gehoord heb met Jurrie Thijsz.!"

"Hebt gij hem dan beide keeren zoo goed gezien?" vroeg Van Keulen.

"Neen, gezien niet, maar ik kon hem goed hooren," was het antwoord.

Terwijl Leeuwke dit zeide, stond Cornelis te kijken, alsof hij eenen
klap van den molen had gehad, en onvoorziens trok hij zijne vriend
opzijde en snauwde hem toe: "En waarom hebt gij me dat daar straks
alles niet verteld?"

"Omdat ik het niet vertellen mocht," zeide Gerrit.

"Goed dat ik het weet, dat gij geheimen voor me hebt," bromde Cornelis
en ging heen.

Van Keulen en Van Schaeck spraken nog met elkander af, om van een en
ander, zoodra ze in Leiden gekomen waren, den Magistraat in kennis
te stellen en na elkaâr een "wel te rusten" toegewenscht te hebben,
gingen ze ter kooi.

Middernacht was al voorbij toen, al vreesde ze gehoord of ontdekt te
worden, eene zwarte gedaante langs de huizen der Bruggestraat liep
en voorzichtig aanboord eener snebbe stapte.

Het was Jurrie Thijsz., die zijne vrienden in Alfen had opgezocht, om
met hen een groot deel van zijn verradersloon in bier of brangdemoris
door de keel te jagen.







ZESDE HOOFDSTUK.

Twee, die vroeg op pad zijn.


Men zou zich zeer vergissen, zoo men het Leiden van 1574 wilde gelijk
stellen met het Leiden van onze dagen. Voorzeker is er na dien tijd
menige straat verbreed, menig huis afgebroken en weer opgebouwd en
menige gracht gedempt of gegraven. Maar behalve al deze veranderingen
was het Leiden van toen nog heel wat kleiner in omvang dan heden.

Gedurende de belegering was de Oude-Vest de gracht, die om de wallen
der stad lag, en wanneer men van de Zijlpoort af voorbij het oude
Ziekenhuis ging en dus de Oude-Vest aan de rechterhand liet liggen,
dan kon men loopen tot aan het einde der Paardestraat zonder aan
de overzijde der gracht iets anders te zien, dan het lage weiland
in den omtrek en de torens van Rijnsburg, Warmond en Sassenheim in
de verte. Neemt men nu nog in aanmerking, dat men in dien tijd eene
bijzondere vergunning noodig had om aan den buitenkant der stad steenen
woningen te bouwen, zoodat er dan ook maar zelden gebruik van gemaakt
werd, dan kunnen mijne lezers, voor zoover ze in Leiden wonen of daar
goed bekend zijn, als ze die buiten-gebouwen, die er in den laatsten
tijd gebouwd zijn, afrekenen, zich een tamelijk denkbeeld vormen van
Leiden tijdens de belegering.

We verzoeken hun nu, eenen dag na de monstering en den omgang
der schutterij, een huis binnen te gaan, dat op het Rapenburg
staat. Het is gebouwd in den smaak dier tijden en de hooge voorgevel
eindigt trapsgewijze in een punt, waarop een verroeste windwijzer
zijn knarsend geluid laat hooren. Hier woont Andries Allertsz., de
"opperste" Hoofdman der Burger-vendels, en het is van binnen te zien,
dat hij ook een der meest welgestelde burgers is.

Het is Maandag, de vierentwintigste Mei.

De verschillende geruchten, die er geloopen hebben aangaande een
nieuw beleg der Spanjaarden, beangstigen de burgers niet meer,
niettegenstaande mannen als Pieter Adriaensz., Van Hout, Bronkhorst,
Speelman, Van Aecken, Van Keulen, Jonkheer van der Does, de Schout
Hendrick Van Broeckhoven en vele anderen, hunne medeburgers en den
Magistraat gedurig aanmanen, toch niet zorgeloos in te dommelen,
maar een waakzaam oog te laten gaan op hetgeen er buiten Leiden
zoo al voorvalt. Daarentegen doen mannen, als Pier Quaet-Gelaet,
Jurrie Thijsz., ja, zelfs vele Leden van den Magistraat, die voor
een deel Spaanschgezind is, hun uiterste best om iedereen gerust
te stellen. En ze kunnen dat goed ook; want ze voeren redenen aan,
die voor de lichtgeloovigen klinken als eene klok.

Had gisteren nog bij het verlaten der kerk Pier Quaet-Gelaet niet
met nadruk gewezen op de muiterij der Spaansche soldaten, die om
hunne soldij schreeuwden? En wat was er met oproerige manschappen te
beginnen, tegen eene stad, als Leiden, die gedurende vierentwintig
weken en drie dagen getoond had, dat ze voor de goede zaak pal
stond? Valdez was een te ervaren Veldheer en te zeer op zijne eer,
als Veldoverste, gesteld, om nogmaals onverrichter zake te moeten
aftrekken. Het was immers meer dan dom, nu nog te gaan gelooven en
te vreezen, dat de vijand zou terugkomen, en nog dommer was het,
levensmiddelen op te koopen, de pakhuizen er tot het dak mede te
vullen en de burgers, die duur te laten betalen om ze naderhand,
ten deele bedorven, voor eenen appel en een ei van de hand te doen.

"Neen, maar hoor eens," riep een dikke bierbrouwer, "onze Pieter Van
Wezel spreekt als een boek, en ze kallen als de oude wijfkens uit
het Sint-Elisabeths-gasthuis, die van een nieuw beleg spreken!"

"Er zijn toch altijd nog verstandige koppen, die verder kijken dan hun
neus lang is," dus klonk nu de stem van Jurrie Thijsz., die natuurlijk
hier ook te vinden was. "Ik zeg: het is meer dan schande!"

"Wat is er meer dan schande, schipper?" vroeg Neeltgen Dirksdochter,
de warmoesvrouw, die overal te vinden was waar men aan het vechten,
razen of schelden was.

"Dat men eerlijke lieden, die met de penningen der arme burgerij,
die gedurende dezen winter zooveel geleden heeft, zuinig wil zijn,
verdenkt van heulen met den Spanjaard. Zoo wordt de arme Pieter Van
Wezel, die nu als zoetelaar een armzalig stuk broods verdient, door
die opmakers van het geld, als een schelm, nagewezen en van allerlei
booze dingen beticht."

Pieter Van Wezel, die gemaakt had, dat hij ook bij dit oploopje was,
zette een onnoozel gezicht en zeide zuchtend: "Het is zooals Jurrie
Thysz. zegt, menschen! Ze vertellen dat ik met den Spanjaard heul en
disschen allerlei grove leugens van mij op. En ik vraag allen of er
iemand meer redenen heeft om den Spanjool te haten en te verwenschen
dan ik. Ik had een spaarduitje voor den ouden dag en nu moet ik
zoetelen voor mijn brood en mijn geld is op. Dat is de schuld van
den Spanjool en daarom roep ik, misschien nog welgemeender dan die
wederdooper van eenen Pieter Adriaensz., die hemel en aarde beweegt om
de duiten te mogen opmaken: "Weg met den Spanjool! Leve de vrijheid!"

"Weg met den Spanjool! Leve de vrijheid," brulde de menigte hem na.

"Nu hoort gijlieden het van den man-zelven," riep Jurrie Thijsz.,
"van welk geloof hij is. En zooals hij is, ben ik ook. Maar gij moet
weten, waarom ik hier zoo stout spreek. De Spanjaard kan geen beleg
voor onze stad slaan, omdat al de vendels aan het muiten zijn. Sommigen
hebben zich reeds eenen Electo gekozen...."

"Wat is dat voor een man?" vroeg een uit den hoop.

"Dat is een Keur-overste, dien de soldaten zelven kiezen uit hun
midden, als ze oproermaken om de achterstallige soldij."

"Zulk eenen Electo hebben ze te Utrecht wel gekozen, nu een paar
jaar geleden, doch in den laatsten tijd heb ik er niets van gehoord,"
zeide Cornelis Otten, die boterkruier van beroep was.

"Och, man, waarvan zoudt gij hooren?" vroeg Jurrie Thijsz. "Gij komt
immers nooit verder dan de Boterwaag? Wat ik zeg is waar, want...."

"Is niet waar," herhaalde Otten, wien het verveelde, dat Jurrie
Thijsz. daar onwaarheden stond op te disschen.

De omstanders stoorden zich echter niet aan die tegenspraak en riepen:
"Ga verder, Jurrie! Stoor u niet aan iemand, die door Van Hout betaald
wordt om ons nog armer te maken dan wij al zijn."

"En behalve dat," vervolgde Jurrie, "is er twist tusschen Valdez
en Graaf de la Roche, zoodat iedereen, die maar een aasje gezond
verstand heeft, begrijpen kan, dat de Landvoogd dien twist tusschen
twee Legerhoofden eerst bijleggen moet eer hij aan eene belegering
denken kan."

"Glipper! Glipper! Heeft Don D'Ayala je al die leugens te Alfen
verteld?" klonk opeens eene jongensstem. "Gij zijt een verrader,
Jurrie!"

"Wie durft me daar voor verrader schelden?" galmde Jurrie Thijsz. "Ik
roep allen tot getuigen of ik mijn Vaderland en Leiden niet lief
heb. Hij, die dat roept, is zelf een verrader!"

"Ja, ja, een verrader," joelde het volk en toen allen reeds zwegen,
klonk de machtige stem van den dikken bierbrouwer nog boven al het
gegons der menigte uit: "ja, ja, een verrader!"

Ge zult zeker wel al begrepen hebben, dat het Gerrit Verlaen was,
die den huichelenden poorter zulk eene brutale vraag deed. Doch toen
hij zag, dat de volksgeest ten voordeele van den woordvoerder was,
haastte hij zich een goed heenkomen te zoeken; want bleef hij, dan
liep hij groot gevaar met eene goede dracht slagen bedeeld te worden.

Dit nu was gisteren bij gelegenheid van den optocht en de blijde
feesten, die er mede vergezeld gingen, voorgevallen, en daarom vinden
we Van Schaeck en Van Keulen in de voorkamer van den Burger-Kapitein
om met dezen middelen te beramen, teneinde die Spaanschgezinde
woordvoerders in hun doen en laten wat na te gaan en in toom te houden.

"Het is, eilaci, maar al te waar, dat vele leden der Regeering slapen
of heulen met de Spanjaarden," klaagde Allertsz. met eenen diepen
zucht. "Waar is het, dat de nieuwe Landvoogd veel doet om het volk
te behagen. Maar waarom doet hij dat? Omdat hij een zoo nobel en
vroom karakter heeft? Neen! Omdat hij een wit voetje aan het Hof
van Koning Filips wil krijgen? Neen! Maar weet ge waarom? Weet ge
waarom hij bemiddeling zoekt tusschen den Koning en de Nederlandsche
burgers? Waarom hij het standbeeld van Duc d'Alv heeft laten omver
halen? Omdat hij geen geld heeft om zijne soldaten te betalen, en de
Koning vooreerst geen plan schijnt te hebben aan de billijke eischen
van Requesens te voldoen. Maar let wel, zoodra hij zijnen muitenden
troepen de handen kan vullen, en hij daardoor vrijer spel heeft, dan
zult gij zien, dat hij de slapers op eene geduchte wijze wekken zal!"

"Maar is er dan toch niets aan te doen, Heer Kapitein, om den
Magistraat tot andere gedachten te brengen? Zou Burgemeester Pieter
Adriaensz....."

"Wat zal ik u zeggen? Deze wil wel, maar hij kan niets, Van
Schaeck! Heeft hij er in de afgeloopen week nog niet andermaal op
aangedrongen, dat men stadswerkers zou uitzenden om de schansen te
slechten, opdat de Spanjool, mocht hij wederkomen, de gebraden visschen
voor zijn avondmaal niet gereed zoude vinden? Maar, het was om niet;
de Vroedschap laat zich om den tuin leiden door de zuinige ingezetenen,
die op hunne beurt weer door enkele verraders zich laten bepraten. O,
het is om dol te worden!"

"Maar de Prins, zou die niet te bewegen zijn iets in deze te
doen?" vroeg Van Keulen.

"Ja, de Prins wil ook wel; maar gij weet toch, dat hij nog altijd met
de afdeeling krijgsvolk, waarmede hij zijne broeders wilde bijstaan,
in de Bommelerwaard vertoeft? Maar toch wil ik me morgen derwaarts
op reis begeven, dan zal ik hem beter van een en ander op de hoogte
kunnen brengen, dan dat ik zulks schrijf. Daarenboven is zulk een
bericht aan geenen brief toevertrouwd. Wees daarom zoo goed, Van
Keulen, en zeg uwen Cornelis, dat hij mij morgen ochtend vóór drie
uren wekt, dan ga ik met de Rotterdamsche tentschuit mede!"

Nadat Van Keulen beloofd had, dat hij er voor zorgen zou dat Cornelis
hem kwam wekken, gingen de beide mannen heen.

Zij namen hunnen weg langs de Breede-straat en wilden juist de
Maarsman-steeg ingaan, toen ze voor het stadhuis eenige burgers
zagen staan.

"Daar heb je Barend Cornelissen," riep er een uit den hoop, "die zal
ons zeggen, wat hij raadzaam en oorbaar acht. Zullen we de schansen
slechten en levensvoorraad innemen, òf wel de schansen in wezen en
de pakhuizen meer dan half ledig laten?"

"Dat behoeft men mij niet te vragen," antwoordde de
aangesprokene. "Gijlieden weet, dat ik met hart en ziel voor het eerste
ben, omdat ik vrees, dat de Spanjaard zal terugkomen op een oogenblik,
dat we hem het minst verwachten!"

"Ei, hoor me daar zulk eenen geleerden bol eens aan! Een
schippersknecht op eene tentsnebbe, die aan brandhout geen papieren
gulden waard is, verbeeldt zich den Magistraat en der Overheid wetten
te mogen stellen," liet sarrend een zich hooren.

"Ik stel geene wetten," riep Van Keulen. "Gijlieden vraagt mijn
gevoelen, en dat zeg ik u, open, rond en onbewimpeld. Maar onthoud,
wat ik u zeg! Eens zal de dag komen, de Heer gave, dat ik onwaarheid
mochte spreken, dat ge zeggen zult: "De schippersknecht van eene
ellendige tentsnebbe heeft op zijne reizen van Leiden tot Utrecht en
terug, ooren en oogen den kost heeft gegeven. Maar als gij een dwaas
antwoord hebt verwacht, waarom vraagt gij mij dan wat?"

"Schippers zien altijd spoken en vreemde gezichten," riep de
bierbrouwer luid lachend. "Wij wilden maar eens weten welk spook gij
nu alweer gezien hebt."

Het gelaat van Van Keulen nam eenen vreeselijken ernst aan en
onheilspellend klonk zijne stem door de menigte: "Gij hebt gelijk! Ik
zag een spook. Het zweefde over Leiden en droeg een zwart vaandel en
daarop stond in witte letters: pestilentie, honger en dood. Het was
het hongerspook."

Hoe spotachtig men gezind was, de bijgeloovige menigte ontroerde bij
die woorden, en het kostte den Spaanschgezinden heel wat moeite om door
grappen en kwinkslagen de ontroering te verdrijven, en nog waren ze
hiermede druk bezig toen die beide mannen ernstig en nadenkend hunnen
weg vervolgden. Het volk bleef intusschen wachten op het besluit van
de Vroedschap en dat was: "Het slechten der schansen is voorloopig
uitgesteld tot eene volgende bijeenkomst."

Tot eene volgende bijeenkomst! Hoe weinig vermoedden die Vroede
mannen, dat eene volgende bijeenkomst zou gehouden worden in eene
rondom ingeslotene veste!

Ondertusschen verliep de Maandag en onze Cornelis Van Keulen was vroeg
ter kooi gekropen om op de gestelde uren in den nacht de burgers te
gaan wekken, die hem zulks bevolen hadden.

Een donkere, bewolkte nacht was het toen hij zich op straat
begaf. Geheel Leiden lag nog in zoete rust en nergens was eenig leven
te ontdekken dan hier en daar honden of katten, die men vergeten had
in te laten.

"Nu zal ik eerst Kapitein Allertsz. gaan wekken," fluisterde hij in
zichzelven, "en dan ga ik den naasten weg langs de Achtergracht,
door de Nonnensteeg voorbij het Convent van de Witte Nonnekens,
dan ben ik er gauw!"

Eensklaps hoorde hij in de verte achter zich den driftigen tred van
eenen man, die haast scheen te hebben.

"Ik wil weten wie er zoo vroeg uit de veeren gekropen is," mompelde
de jongen en ging achter eene steenen bank liggen. Weldra was de
voetganger hem voorbij geloopen, doch hij liep zóó snel op zijne
teenen voort, en het was zóó donker, dat Cornelis niet onderscheiden
kon wie het was.

Langzamerhand kreeg de liefhebber van eenen mondvol frissche
morgenlucht minder haast en liep in bedaarden tred verder.

Cornelis besloot hem zoo dicht mogelijk op de hielen te
blijven. Eindelijk bleef de man voor het vervallen Convent der
Witte Nonnekens staan, en liet zoo zacht mogelijk den klopper op de
hoofddeur vallen.

"Ge komt vroeg, kompeer," zei de man, die eindelijk opendeed.

"Toch niet te vroeg om Don Martin D'Ayala te verzoeken zoo spoedig
mogelijk met mij mede te gaan om hem buiten de poort te brengen; want
enkele luiden staan hier vroeg op," was het antwoord van den klopper,
die door Cornelis dadelijk herkend werd, als Pier Quaet-Gelaet.

Een paar minuten later begaven twee mannen zich op weg in de
richting van de Steenschuur op den voet gevolgd door den wakkeren
schippersjongen. Bij het Convent Schagen, achter Maredorp niet ver
van de Marepoort, scheidden ze van elkander.

"En kan ik mijne vrienden dus gerust stellen, Senor?"

"Ik heb u immers gezegd, dat we morgenochtend om dezen tijd voor
de stad zullen liggen! Een Spaansch Edelman liegt niet en is geen
verrader, ellendige poorter," was het antwoord van den trotschen
Don, die den verrader gebruikte om zijn doel te bereiken, maar hem
inwendig haatte.

Pier Quaet-Gelaet ging heen en floot van nijdigheid een geuzenliedje,
en een zacht geplas aan de overzijde van den wal bewees, dat de
Spanjaard buiten de stad en in veiligheid was.

Thans wist Cornelis genoeg en ziende, dat Pier naar zijn huis ging,
besloot hij, door een paar straatjes om te loopen, hem onverwachts
tegen te komen. Dit gebeurde dan ook.

"Goe-morgen, Van Wezel! Al zoo vroeg op pad?" vroeg Cornelis hem op
sarrenden toon.

"Dat zie je; maar wie ben je?"

"Ik? Wel, ik ben Cornelis Joppensz. en ik ga de luiden, die vroeg op
moeten zijn, wekken!"

"Kan ik je dan zoo even niet hebben hooren kloppen in de
Jan-Vossen-steeg?" vroeg Pier, om zoodoende te weten te komen, of de
jongen hem en den Spanjaard misschien ook gezien had.

"Neen, dat niet, ik kom zoo uit de Donkersteeg waar ik Van Schaeck
gewekt heb," antwoordde de jongen. "Maar wat hadt ge zoo vroeg op de
Mare te scharrelen?"

"Ik? Wel nu nog mooier? Zou ik je ook moeten zeggen, jonge borst,
waar ik vannacht geweest ben?"

"Ik wil het niet weten, Van Wezel! Het is zoo maar eene onnoozele
vraag, meer niet!"

"Nu, maar je moogt het wel weten ook. Ik kom van mijnen broeder,
die te Warmond woont en erg ziek is!"

"Zoo! En wie heeft de poort dan opengedaan? Of zijt gij altemet door
de vest gezwommen?"

"Er is toch een portier, dunkt me! Maar weet gij wat, ga de luiden
wekken, anders komt gij overal veel te laat en gij geraakt uwe
prachtige broodwinning kwijt!" Dit gezegd hebbende ging Pier door en
toen hij ver genoeg was om den jongen niet meer te kunnen inhalen,
zoo hij er lust toe gevoelde, riep Cornelis:

"Van Wezel! Van Wezel!"

"Hei, wat is het?" klonk het uit de verte.

"Als gij soms iemand noodig hebt om de luiden in het Convent der
Witte Nonnekens te wekken, denk dan eens om me, zult gij?"

"Ho, kat-aas!" schreeuwde Pier, "dat zal je berouwen," en meteen zette
hij den sarrenden knaap na; doch deze had gezorgd ver genoeg uit de
voeten te zijn om niet ingehaald te kunnen worden, zoodat Pier het
dan ook eindelijk opgaf, en den knaap verwenschende, naar huis ging.







ZEVENDE HOOFDSTUK.

Aan doovemans-deur geklopt.


Het was meer dan tijd, dat Cornelis naar het Rapenburg ging om Meester
Albertsz. te gaan wekken, want het was dichter bij halfvier dan bij
drie uren.

Toch maakte hij niet zoo bijzonder veel haast, want hij begreep zeer
goed dat er, als hij alles verteld had, van Meester Albertsz.' op reis
gaan naar de Bommelerwaard niets komen zou. Dat men hem mogelijk niet
zou willen gelooven, hieraan dacht hij geen oogenblik. Hij vertelde
toch waarheid?

Toen hij den klopper op de deur liet vallen, werd er een bovenraam
geopend en riep eene stem: "Gij komt laat, manneke, zeer laat! Ik
ben al op en gekleed! Zorg naderhand beter voor uwe zaken!"

Juist wilde Allertsz. het raam weer sluiten toen Cornelis riep:
"Heer Kapitein, u zou goed doen, zoo ge niet naar den Prins gingt!"

"Wat raast gij, jongen? Wat hebt gij daar mede te maken?"

"Niets, Heer Kapitein, maar ge moet me een oogenblik te woord staan. Ik
heb u wat te vertellen."

"Nu, wat zal dat zijn?"

"Ja, maar u moest beneden komen; ik mag het zoo hard niet schreeuwen."

"Bij Sint-Felten, jongen, wat hebt ge veel noten op uwen zang! Ik
kom beneden, wacht maar wat!"

Het raam werd gesloten, voetstappen kwamen de trap af en de deur
werd ontgrendeld.

"Wat hadt gij me nu te zeggen?" vroeg Allertsz., eenigszins barsch
en ontevreden.

Cornelis vertelde hem, wat hij gehoord en gezien had, en zoodra had
hij niet verteld, wat Don Martin D'Ayala bij het heengaan zeide,
of Allertsz. schudde den knaap bij de schouders heen en weer en beet
hem toe: "Knaap, gij spreekt onwaarheid! Dat kan niet waar zijn! Dat
is onmogelijk! Zoo slecht is Pier Quaet-Gelaet niet!"

"En toch is het waar," antwoordde Cornelis en trachtte zich uit de
ijzeren vuisten van den Hopman los te wringen.

"Bengel, ik zeg nogmaals, dat gij mij grove leugens wilt wijsmaken,"
hernam Allertsz. nogmaals.

"Ik heb u al gezegd, Heer Kapitein, dat ik heusch niets dan waarheid,
zuivere waarheid spreek," klonk het half snikkende. "Waarlijk, het
is stellig zoo! Ik bid u, geloof me toch."

"Knaap, ik zal u gelooven! Maar wee u, zoo er één woord van al,
wat ge me gezegd hebt, blijkt geene waarheid te zijn! Dan laat ik u
de poort uitjagen om er nooit meer binnen te komen. Ga heen, en zeg
uwen Vader, dat ik niet naar Rotterdam ga, en dat hij te acht uren
bij mij zijn moet!"

"U kan er staat op maken, dat ik waarheid sprak, en mijn Vader zal
komen, daar kan u op rekenen!"

"Goed, en zeg dat hij Van Schaeck en Pieter Cornelisse Van der Morsch
ook mee brengt! Maar wee u, knaap, zoo ge gelogen hebt!" klonk het
nogmaals.

De deur van Meester Allertsz. viel toe en de schippersjongen vervolgde
zijnen weg om de andere luiden te wekken. Wat hem echter nooit gebeurd
was, hij vergat er dezen morgen twee, die er nog al op aangedrongen
hadden, dat hij hen toch vooral niet later dan vier uren roepen zou.

Het waren twee schippers, die vertrekken moesten. Ze zouden er echter
niets bij verzuimen; want juist op het uur van afvaart hadden ze
zulke vreemde geruchten opgevangen, dat ze besloten dien dag niet af
te varen.

Te acht uren waren Van Schaeck, Van Keulen en Van der Morsch bij
Allertsz. om middelen te beramen, die er aangewend moesten worden om
den Magistraat en velen der burgerij, was het dan ook te elfder ure,
de oogen te openen voor het dreigende gevaar.

Van der Morsch sprak het voornemen uit eens naar Petrus Cornelius,
den Predikant zijner gebuurte, te gaan. Hij wist dat deze een man
was, die de onverschilligheid van den laatsten tijd met leedwezen
had aanschouwd. De Predikant zou vast en zeker ingang bij de burgers
vinden; want hij was geliefd bij iedereen.

Allertsz. zelf zou de twee Jonkers van der Does en Burgemeester
Pieter Adriaensz. opzoeken om met behulp van dezen op de gemoederen
der vermogende wevers te werken. Kon men dan ook al het verzuimde
niet inhalen, men kon dan toch nog intijds eenige maatregelen zien
te nemen, die in het welbegrepen belang der burgerij waren.

Maar wat de goedgezinden ook deden, de luiden weigerden geloof te
slaan aan de geruchten, die in omloop waren. Het is waar, niemand kon
zeggen, dat hij Cornelis Joppensz. ooit op eene leugen betrapt had;
maar een knaap was dan toch maar een knaap. Men kon niet weten om
welke redenen hij zich op Pier wilde wreken.

"Laten wij toezien, wat er gebeurt, mannen," zeide de dikke
bierbrouwer. "Immers als het uitkomt, zooals die Cornelis
Joppensz. verteld heeft, dan zien we morgen ochtend den Spanjool weer
uit zijne oude schansen kijken, als eene kraai uit haar nest."

"Ja, laten wij toezien, mannen! De brouwer spreekt verstandig! Morgen
ochtend zal het uitkomen of de knaap waarheid gesproken heeft, ja
ofte neen!" riep een tweede.

"Bij mijne ziel, gij zijt verstandige koppen! Het gaat u allen als
de schol, die zich wel eens gekookt wilde zien en dan weer wilde
wegzwemmen. Begrijpt ge dan niet dat het morgen te laat kon zijn,"
liet Van der Morsch zich hooren.

"Ei, hoort dien Jonker Morsch, den rederijker, eens aan! Zou men niet
wanen den Weleerwaarden Petrus Cornelius te hooren? Man, gij hadt
Hagepreeker, Dominé of Monnik, inplaats van Stadsbode en Kamernar
moeten worden!"

"Ja, spot en lacht maar, vrienden! Als het jaar één dag ouder is,
zullen we elkander wel nader spreken," antwoordde de Rederijker,
die van Dominé Cornelius kwam. Misschien zou hij nog wel meer gezegd
hebben, zoo er op het oogenblik onder de menigte niet eenige beweging
ontstaan was. Die beweging gold niemand anders dan Cornelis Joppensz.,
die naar huis ging.

Nadat hij des morgens was thuis gekomen en gegeten had, was hij de
stad ingegaan in de meening, dat er hier of daar wel wat te verdienen
zou zijn.

Nog altijd denkende aan hetgeen hij in den vroegen morgen gehoord
en gezien had, liep hij droomerig straat in straat uit, en kwam ten
laatste op de Maredorps-Achtergracht bij het huis en de zeemtouwerij
van Burgemeester Pieter Adriaensz.

Hij had reeds meermalen voor den Burgemeester boodschappen in de stad
verricht, en hopende, dat er mogelijk nu weer wel wat zou te doen
vallen, meende hij den winkel in te gaan, toen hij onverwachts bij
zijnen naam geroepen werd. Hij keek om en zag in het open en eerlijk
gelaat van zijnen vriend Gerrit, die naar hem toe kwam en zeide:

"Zoo, Cornelis! Zie ik je weer eens? Hoe komt het toch, dat ge mij
sedert een paar dagen geregeld uit den weg loopt?"

"Omdat ik niets meer met je te doen wil hebben! Gij zijt geen goed
vriend!"

"Ik niet? Wat heb ik dan gedaan?"

"Wat gij gedaan hebt? Vraagt ge dat nog? Hebt ge mij die ontmoeting
op het eilandje te Alfen niet verzwegen, alsof ik een Spanjool of
vriend van Pier Quaet-Gelaet was? Heb ik ooit iets voor u verzwegen?"

"Maar ik mocht niets zeggen, Cornelis! Heusch, ik mocht niet. Schipper
Van Schaeck had het mij verboden!"

"Hé, Gerrit, mocht-je niet? Och, wat zijt ge toch een eerlijke,
beste jongen! Schade, dat ik je niet meer gebruiken kan! Ga maar
andere vrienden zoeken!"

"Gij wilt dus niet meer met me omgaan, Cornelis?"

"Neen, ga maar weg! Ik heb uwe diensten niet van noode! Ik kan je
missen als kiespijn," en dit zeggende ging Cornelis de zeemtouwerij
van den Burgemeester voorbij en den weg op naar de Hooglandsche kerk.

"Dwarskop, die hij is," mompelde Gerrit, en liep hem langzaam
achterna. "Hij kan me missen als kiespijn! Best, ik kan hem missen als
eene dracht slagen! Wat verbeeldt hij zich wel? Denkt hij dan, dat ik
hem moet naloopen en hem al mijne geheimen aan den neus hangen. Dat
kan hij aan zijn hart voelen! Dat doe ik nooit!"

Ondertusschen was Cornelis bij het hoopje lediggangers gekomen, die
hunnen kostbaren tijd aan eenen hoek van de Hooglandsche kerk stonden
te verbeuzelen met over de onmogelijkheid van een nieuw beleg te
spreken, omdat--nu ja, al de "omdats" op te noemen, gaat niet. Van
den oudste tot den jongste wist men zooveel van den toestand der
Spanjaarden te vertellen, dat het wel scheen, dat allen zoo uit
de Spaansche kwartieren, waar ze dagen lang omgezworven hadden,
terugkwamen.

Zoodra de bierbrouwer onzen Cornelis in het oog kreeg, riep hij
luidkeels uit: "Ho, hier hebben we den Jobsbode! Hier, knaap, klim
op dit bankje, en vertel ons eens vaardig, wat ge vanmorgen gehoord
en gezien hebt!"

"Dat zal ik," riep de jongen verheugd, en was in een oogenblik op
de bank, doch aan het gewoel en geschreeuw der menigte, die allengs
aangroeide, scheen maar geen einde te zullen komen.

"Houdt dan toch den snater, eeuwige babbelaars, of ik smijt eenen
ketel kokend mout over uwe hoofden! Laat dien schippersjongen zijn
wedervaren van dezen nacht vertellen! Bijlo, jongen, ge staat daar
als een Franciskaner, die de passie preekt! Komaan, toon uwe kunsten
en laat ieder hooren welke kostelijke leugens gij uit de mouw weet
te schudden!"

Nadat de bierbrouwer dien stroom van woorden meer uitgebulderd dan
gesproken had, ontstond er stilte en kon de knaap beginnen.

Zoodra hij echter begon te vertellen, dat Pieter Van Wezel, en niemand
anders, eenen Spanjaard uit het Convent der Witte Nonnekens naar de
Marepoort gebracht had, begonnen eenigen te schreeuwen:

"De bengel verkoopt ons grove leugens!"

"Dat is niet waar," riep Cornelis. "Wat ik zeg is waarheid, en "Pier
Quaet-Gelaet", die daar achter Neeltgen Dirksdochter, de warmoesvrouw,
zich verscholen houdt, mag mij tegenspreken als hij kan."

Brutaal trad Pieter Van Wezel te voorschijn, hield de vuist voor
Cornelis' gelaat en riep: "Hier ben ik, schavuit! Zeg nu nog eens,
als ge durft dat ik "Pier Quaet-Gelaet" heet en verraders-streken
uithaal! Zeg op, wat ben ik?"

"Een glipper en verrader," klonk de stem van Cornelis, doch juist toen
"Pier" hem eenen stomp in het aangezicht wilde geven, sloeg Cornelis
die vuist neer en de volle hand kwam in zulk eene aanraking met Piers
wang, dat de slag luid weerklonk.

"Smijt hem naar beneden!" riep de een.

"Geef den leugenaar een pak ransel," schreeuwde een ander.

"In de Hooigracht! In de Hooigracht met dien kwaadspreker," barstte
een derde los.

Reeds had een zwaar gebouwde turfdrager met een gemeen uiterlijk, den
jongen bij het wambuis gevat om hem van de bank, waarop hij stond,
af te smijten, toen Gerrit, die door den volkshoop heengedrongen
was, uitriep:

"Blijf van mijn kameraads lijf, versta-je! Ik zeg, blijf er af!" en
zonder af te wachten, of de ruwe man den jongen zou loslaten, nam
hij eenen zwaren keisteen op en smeet dien den turfdrager naar het
hoofd. Oogenblikkelijk tuimelde de groote man achterover en viel zoo
goed als dood neer.

"Sla dood, den gemeenen moordenaar!" schreeuwden weer enkelen, doch
alvorens Gerrit de hulpvaardigheid, waarmede hij zijnen vroegeren
makker bijstond, met den dood, of een pak slaag moest bekoopen,
kwam de burgerwacht onder bevel van Dirk van Bronkhorst aan.

"Zal men dan hier voor den satan op klaarlichten dag eenen moord
begaan?" riep Bronkhorst. "Ho mannen, de eerste, de beste, die eene
hand naar dien knaap uitsteekt, zal ik eene blauwe boon te slikken
geven, die hem levenslang dwars in de maag ligt!"

De burgerwacht schaarde zich in het gelid en hield de brandende
lonten gereed.

"Pakt aan die twee knapen, en brengt ze naar het Stadhuis," beval
hij twee zijner onderhoorigen, die terstond aan dat bevel gevolg gaven.

"En thans, gaat gijlieden naar huis en beproeft het nog eenmaal hier
een leven te schoppen, als eene Katwijksche visschersbende aan de
Vischbrug! Of meent ge, dat Leiden een Spaansch legerkamp is, waar
ge naar hartelust aan het muiten kunt slaan? Voort, voort! Een ieder
ga naar zijne woning!"

"Wij zijn niet begonnen, Hopman," dus sprak Van Wezel. "Een van die
twee bengels schold mij voor glipper en verrader. Ik laat mij zoo
iets niet aanleunen."

"En de ander heeft dezen turfdrager met eenen keisteen bijna
doodgegooid," liet de bierbrouwer zich hooren.

"Zoo die beide jongens aan eenig kwaad schuldig zijn, zullen ze ervoor
gestraft worden," sprak van Bronkhorst bedaard. "Doch hoe het zij,
gijlieden gaat allen heen of ik jaag u met geweld uit elkander."

De dreigende houding had uitwerking en de menigte ging, hoewel
morrend, uiteen.

"Gelukkig dat de knapen niet geroepen werden zich te verdedigen, anders
had het er slecht voor ons uit gezien, Jurrie!" sprak de bierbrouwer.

"En zoo ze gesproken hadden, wat dan? Zijn wij in Leiden niet machtig
genoeg, de zaken naar onzen zin te krijgen?"

"Wel, wat zijt ge een vreemdeling in Jeruzalem! Weet ge dan niet,
dat we te midden van dien grooten hoop van oud en jong, niet veel
sterker dan tien personen waren?"

"En het meerendeel riep: "sla dood!" Hoe is dat dan mogelijk?" vroeg
Jurrie.

"Dat is zóó mogelijk," antwoordde de bierbrouwer, "door op een
gegeven teeken te schreeuwen: "De bengel verkoopt ons grove leugens,"
schreeuwden de anderen ook mee. Het volk denkt niet door, Jurrie! Het
handelt naar den indruk van het oogenblik. Maar juist daarom kunnen
we er niet op rekenen. Nu zijn ze onze beste vrienden, en een half
uur later onze bitterste vijanden."

"Gemeene luiden toch, veranderlijk als de wind," zeide Jurrie, en er
klonk wat minachtends in zijne stem.

"Ja, maar goedgezinden, die zich laten betalen voor de goede gezindheid
zijn toch nog gemeener, zou ik zoo meenen," zeide de brouwer, die
oprecht Spaanschgezind was, doch daarom nog geen man was, die voor
geld alles kon zijn. Menschen, zooals die brouwer er een was, waren er
zeer veel in Leiden en wanneer we later van hen hooren, dat ze niet
op de hand der Regeering waren, dan is het verkeerd om hen terstond
van kwaadwilligheid of verraad te verdenken. Zij meenden het eerlijk,
als ze den Koning en diens Landvoogd getrouw bleven, en het was hunne
vaste overtuiging, dat ieder, die het met den Prins hield, op den
dwaalweg was. Daardoor kwam het, dat de brouwer Jurrie haatte, en toen
deze riep: "Zeg dat nog eens, als ge durft," hem brutaal toesnauwde:
"O, nog twintigmaal, wanneer ge dat zoo verkiest. Als men in het veen
is, ziet men immers op geen turfje!"

"Maar weet ge dan niet, Florisz., dat ik u aan de galg kan brengen? Hoe
zou het u aanstaan, als ik den Magistraat eens kennis gaf, wie er
hier in de stad briefwisseling met Valdez houdt?"

"En als men dan vroeg: "Hoe weet ge dat?" Zoudt ge dan zeggen:
"omdat ik de brieven bezorgd heb!" Maar, weet gij dan niet, man,
dat gij stellig, als vreemdeling, nog veel gauwer aan de galg zoudt
hangen spartelen, dan ik, die een geboren Leidenaar ben?"

"Hoor eens, brouwer, als ge mij nog eens sart, bij alle Heiligen,
ik bezweer het u, dan zal ik alles bij de Vroedschap aanbrengen!"

"En dus leven tegen leven stellen? Och, ik ben daaromtrent gerust,
dat durft gij niet! Daartoe bezit gij den moed toch niet! Maar laten
we liever instede van elkander de huid vol te schelden, op middelen
zinnen om zelf intijds uit de stad te komen of den Spanjaard in de
stad te brengen!"

Hierop begonnen deze twee een gesprek en besloten samen, om in den
eersten tijd zich over niets uit te laten en de kat uit den boom
te kijken.

Zoodra ze echter van elkander gescheiden waren en hunne woningen
opzochten, bromde Jurrie: "Met dien brouwer is het kwaad kersen
eten. Hij gooit met de pitten en is zoo trotsch, als die verwaande Don
Martin D'Ayala, die mij durfde zeggen, dat ik een "ellendige bedelaar"
of een "armzalige schooier" ben. Maar ze moeten voorzichtig zijn met
Jurrie Thijsz., die er niet om geeft, wien hij dient, als er maar
geld gegeven wordt. Biedt die wederdooper Adriaensz., of een ander
mij meer, dan word ik zoo goed Prinsgezind als er maar een is. Ha,
ha, geld is de ziel van alle zaken!"

"De lage huurling," bromde Florisz., de brouwer, zoodra hij alleen
was. "O, konden we maar met open vizier strijden, man tegen man! Maar
daartoe zijn we in Leiden te zwak; we moeten onszelven wel met listen
inlaten. Maar dien Jurrie en dien Pier, ja, ik haat ze en keer hun
den rug toe, waar ik Pieter Adriaensz. nog oprecht de hand druk. Hij,
Van Hout en Jonker van der Does en zoovele anderen zijn ten minste
oprechte tegenstanders, die niet veil zijn voor een handvol gelds."

Zoo was het avond geworden.

En daar, in een donker hol van het stadhuis, een hol waarin slechts
een weinig licht door een vensterke van een span in het vierkant viel,
zaten twee knapen, die geen uur geleden tegen elkander gezegd hadden:
"Ik kan je missen," en "je bent mijn kameraad niet meer!"

Ja, dat hadden ze wel gezegd, maar gemeend toch niet; want zonder
elkaâr iets te zeggen, hadden ze, zoodra ze maar alleen waren,
elkander de hand gegeven, en het verbond van vriendschap vernieuwd.

Onbegrijpelijk was het intusschen, dat het meerendeel der burgers
en ook een groot deel van den Magistraat, niettegenstaande dat, wat
Cornelis verteld had, toch nog maar altijd bleef gelooven, dat de
Spanjaard niet terug zou komen, gerust en vol vertrouwen de toekomst
te gemoet gingen.

"Ik ga zien, dat ik wat slaap," zeide Cornelis.

"Dat is goed, want gij hebt vandaag een zeer moeielijk werk gedaan,
Cornelis," zeide Gerrit.

"Welk moeielijk werk dan?"

"Gij hebt aan eene doovemans-deur geklopt, Cornelis, en dat werk is
zwaar, want als men de knokkels op de eiken paneelen ontveld heeft,
dan heeft nog niemand geroepen: "Ja, ik hoor! Kom binnen!"







ACHTSTE HOOFDSTUK.

Waar moet het heen?


Dinsdag, de zesentwintigste Mei, was haast voorbij, want het liep naar
het uur van middernacht. In langen tijd was er zoo laat in den nacht,
niet zooveel volk op de been geweest.

Het heette, dat de een den ander aangaande de geruchten, die geloopen
hadden, kwam gerust stellen; maar eigenlijk was het bij de meesten
een zekere angst, die hen naar de wallen dreef om te luisteren,
of er ook iets in den omtrek gehoord werd.

"Wonderlijk," zeide Willem Cornelisz. Speelman tot een ander,
"wonderlijk toch, dat nergens iets te zien is van den dikken brouwer
en zijne kornuiten, Pier Quaet-Gelaet en Jurrie Thijsz. Zouden die
zich hebben...."

"Verstoken?" vroeg de ander. "Neen, dat geloof ik niet. Ze zullen,
als de voorspelling van de Prinsgezinden moest uitkomen, de woede des
volks niet hebben willen afwachten en gevlucht zijn naar Jonker van
Mathenesse de Wybisma, die er roem op draagt het met Spanje eens en
met Valdez bevriend te zijn."

"Maar gelooft gij dan toch werkelijk, dat de Spanjaarden terugkomen
en onze stad belegeren zullen, Meester?"

"Ja, ik voor me-zelven houd het voor vast waar, dat ze komen
zullen. Maar dan behoede God ons Leiden! Waarvan de burgerij alsdan
leven moet, zoo het beleg wat lang moest duren, dat weet ik niet! De
Vroedschap heeft in deze zaak kwalijk gehandeld!"

"Het kan zijn; maar het ontbrak haar ook aan geld om koren te
koopen. Gij zult toch ook wel weten, dat ze reeds den zesden van
Wintermaand des vorigen jaars, order gegeven heeft tot Rotterdam koren
te koopen met belofte, de eene helft dadelijk te betalen en de andere
bij het ontschepen aan de kade!"

"Ik weet dat alles zeer goed. Maar al had de Regeering honderd zulke
orders gegeven, het is uit alles blijkbaar, dat ze aan geen tweede
beleg gelooft. Maar stil, hoe maakt dat hoopken volks ginder zulk
eene beweging?"

Het tierende troepje kwam al nader en nader. Voorop gingen Cornelis
Joppensz. en Gerrit Verlaen, ons Leeuwke, die op voorspraak van
Allertsz., op vrije voeten waren gesteld geworden. Nu togen ze in alle
eer door de straten heen en zongen beiden een welbekend spotliedje
van die dagen, waarvan het refrein van ieder versje:


                "Ons Patroon van Alven,
                  Sal u met sijner salven,
                Bestrijcken also wel!"


telkens door de menigte werd uitgegalmd.

"Ei zie," zeide Speelman op dit gezicht, "ei zie, hoe wispelturig
het volk is! Nog dezen middag wilde het beide jongens van het leven
berooven, en nu trekt men onder woest getier met die jonge borsten
door Leiden heen! Zóó is het volk, veranderlijk als de wind bij
een onweder."

Plotseling zweeg de menigte midden in het refrein en klonk het gejaagde
geroep van: "Waar zijn ze? Vanwaar komen ze?" onheilspellend door
de straat.

"Ze zijn hoogstwaarschijnlijk in karveelen over het Haarlemmermeer van
Amsterdam hier gekomen. Maar hoe sterk ze zijn en wie de Bevelhebber
is, kan men niet onderscheiden," sprak de man, die het woeste gezang
met zulk eene slechte tijding kwam verstoren.

In een oogenblik waren de straten, grachten en pleinen ledig. Wat
loopen kon, spoedde zich naar den wal tusschen de Zijl- en
Hoogewoerdspoorten. Ieder meende wat te zien, of te hooren, en allen
wenschten, dat de dageraad maar mocht aanbreken. Doch de uren verliepen
niet sneller dan anders en naar den algemeenen zin, maakte de dageraad
aan het martelend ongeduld der nieuwsgierigen al te laat een einde.

Toen het helder dag was geworden zag ieder Leidenaar tot zijn leedwezen
te laat, dat de veste, die zoo slecht van levens- en krijgsvoorraad
voorzien was, voor de tweede maal zou belegerd worden.

Het geleek, kort na het bekend worden van de komst der Spanjaarden,
wel eene dwaze onderneming van die dertig burgers, onder bevel van den
Kapitein Allertsz., om de bewegingen des vijands meer van naderbij
te gaan verkennen. Maar Allertsz. achtte het plicht van alles op
de hoogte te zijn, en het was hem niet genoeg in de duisternis te
staan gapen en zich tevreden te stellen met dat, wat de een zeide
gehoord en de ander vertelde gezien te hebben. Hij rekende ook op
den donkeren nacht, en al had hij over eene krijgsmacht, van zooveel
duizenden manschappen, als er nu tientallen waren, kunnen beschikken,
hij kon niet met meer moed de stad verlaten hebben dan nu. Onder hen,
die aan den gevaarlijken tocht deelnamen, waren ook Van Schaeck en
Van Keulen, die uit belangstelling voor de goede zaak medegingen;
want ze waren niet in een vendel ingelijfd.

Het is natuurlijk dat de menigte, na zich overtuigd te hebben, dat de
Spanjool teruggekeerd was, de moedige mannen, die bij de duisternis
uitgetrokken waren, met het oog trachtte te volgen.

Ze behoefden echter niet lang te zoeken; want weldra hoorde
men duidelijk de schoten der haakschutters knallen, een bewijs,
dat de dertig mannen in eene heete schermutseling met eenige goed
gewapende Spanjaarden waren. De drift vee, die de dapperen hadden
willen meevoeren, moest prijs gegeven worden, en zonder eenig voordeel
behaald te hebben, kwamen vijfentwintig man terug. Onder de gevallenen
behoorde ook de moedige Bevelhebber Andries Allertsz.

Daar stond nu de menigte! Thans was het beslist, dat men andermaal een
beleg te gemoet ging, hetwelk door de zorgeloosheid van den Magistraat
en het krachtig drijven der Spaanschgezinden uitgelokt was. De
magazijnen ledig of half vol, de krijgsvoorraad verre van toereikend,
geene bezetting, de Overste al gesneuveld, Spaanschgezinden mogelijk
nog in groot aantal in de stad,--ja, wèl was het niet te verwonderen,
dat de groote menigte verslagen en hopeloos de bewegingen des vijands
aanschouwde.

Zie, ginds gaan reeds drie vendels goed gewapende en in den oorlog
ervaren mannen, onder bevel van Don Louis Gaëtan, van Leiderdorp door
de Weipoort naar Zoeterwoude! Thans zien de Leidenaars hoe dwaas ze
geweest zijn, de schansen niet te slechten. De Spanjaard heeft ze
maar binnen te trekken, even als een burger een ledig huis. Het is
om radeloos te worden! Nu eerst wordt de Regeering wakker, nadat zij
zich inslaap heeft laten sollen door de voorwendsels en redeneeringen
van "Pier Quaet-Gelaet" en zijne vrienden. In allerijl worden boden
uitgezonden naar Den Haag, Delft, Rotterdam en Dordrecht, in welke
laatste stad, naar een bericht dien dag ontvangen, de Prins van Oranje
zich ophield, nadat hij uit de Bommelerwaard terug gekomen was.

Het bericht, dat de uitgezondenen medebrachten, was verre van
geruststellend. De Prins liet hun weten, dat ze moesten beproeven de
belegering drie maanden vol te houden, dan zou hij in dien tusschentijd
naar krachtige middelen uitzien om de stad te ontzetten. Om met
den aanwezigen leeftocht langer toe te komen, achtte hij het ook
wenschelijk, dat de Regeering de onnutte monden verwijderde, en, om de
kleine bezetting, die uit de burgerij en eenige vrijbuiters bestond,
te versterken vóór de stad geheel ingesloten was, gaf hij bevel,
de Engelschen, die te Alfen en te Gouwesluis lagen, in te nemen.

Wat het verwijderen der onnutte monden betrof, hierin besloot de
Regeering eene wijziging te brengen, en gaf alleen vrouwen en meisjes
benevens jongens beneden de zestien jaar verlof om zich naar andere
plaatsen te begeven, zoo ze dit wenschten. Weinigen schijnen van dat
verlof gebruik te hebben gemaakt, want op eene bevolkingslijst, die
in de eerste week van Augustus door de Bonmeesters opgemaakt werd,
komen meer vrouwen en kinderen voor dan er mannen waren.

Inmiddels kwam uit Utrecht Don Martin D'Ayala met eene sterke afdeeling
voetvolk en ruiterij het leger van Valdez versterken. De bezetting
Engelschen aan de Gouwesluis, sloeg, onder aanvoering van hare dappere
Bevelhebbers Ghensfort en Van der Laan, de bestormers driemaal af, doch
toen de ruiterij van den vijand het voetvolk telkens voorwaarts drong,
moest Ghensfort eindelijk de verdediging opgeven en de schans voor
de Spanjaarden ontruimen. Waren die van Alfen niet zoo traag geweest,
hunne makkers te hulp te komen, misschien zou Ghensfort stand hebben
kunnen houden; doch toen de Alfenaars zich op weg begaven, hoorden
ze dat de schans al over was en keerden terug om wat later op hunne
beurt, zonder veel strijds, hunne sterkte prijs te geven en alzoo
den weg van Utrecht tot Holland voor den Spanjaard open te stellen.

Met de verdediging van de sterkte te Valkenburg ging het ook
slecht. Wel werd er veel geschoten, doch van weerszijden vielen
volstrekt geene dooden, zoodat de Leidenaars, niet ten onrechte,
vermoedden, dat de Engelsche troepen, die ze op last van den Prins
moesten innemen, met den vijand heulden.

Toen na dit onbeduidende gevecht de Engelschen het op een loopen
zett'en, weigerden die van Leiden hen binnen te laten. Men liet hen
buiten de wallen blijven, doch verzekerde hun meteen, dat ze daar van
alles zouden voorzien worden. Deze ontvangst beviel den mannen zeer
slecht, waarom ze terstond tot den vijand overliepen, die hun eerst
alle mogelijke eer bewees; maar reeds den volgenden dag dwong aan
de schansen te arbeiden. Slechts een dertigtal hunner was niet zoo
laag, zich zoo aan den Spanjaard over te geven, en verzocht nogmaals
binnen de stad gelaten te worden, hetgeen hun ook nu niet langer
geweigerd werd.

Zóó ging Leiden zijne belegering te gemoet. Maar niettegenstaande dat
alles, bestond er vooreerst geen gevaar. Men zag maar al te wel, dat
de Spanjaard, wetende dat er zoo bitter weinig levensvoorraad in de
stad was, besloten had, de veste zoo lang te belegeren, tot de burgers
door den honger genoodzaakt zouden worden, de stad over te geven. Men
hoopte dus op den tijd, die komen zou, en tegelijk op de hulp door
den Prins van Oranje beloofd. En, Leiden had nóg iets waardoor het
sterk was. Zij, die het met den Spanjaard hielden, of er mede heulden,
waren met uitzondering van enkelen, uit de stad gevlucht. Het grootste
deel der bevolking, sprak met minachting over die glippers en wierp
al de schuld op hen, doch hunne eigen lichtgeloovigheid brachten ze
niet in rekening.

Zoo werd het Vrijdag, de achtentwintigste Mei.

Tengevolge der belegering stonden handel en nering bijna geheel
stil. De weverijen waren zoo goed als geheel gesloten en de brouwerijen
hadden nog minder dan half werk. Het was derhalve geen wonder, dat
iedereen tijd had, om overal bij te zijn, waar iets aan de hand was,
of dat de mannen zich verzamelden om door allerlei gesprekken den
ledigen tijd te dooden.

"Hebt gij het al vernomen, Cornelis?" vroeg Gerrit zijnen vriend,
terwijl ze elkander op de Breestraat ontmoetten.

"Wat moet ik vernomen hebben?"

"Wel, dat er bij den Magistraat een brief van twee glippers ingekomen
is?"

"Neen, dat wist ik niet! En wie zijn er de schrijvers van?"

"Ja, voor vaste waarheid wil ik het u niet vertellen. Men zegt, dat
de brief afkomstig is uit Haarlem van Jan Adriaensz. De Wilde en Ewout
Arent Gerritsz., die daar nu veilig onder Spaansche bescherming zijn."

"Ei, ei! Of ze slib zullen vangen die luiden! Wisten ze maar half
hoe al de glippers tegenwoordig hier in een slecht blaadje staan,
ze zouden gewis tijd en moeite besparen en niet schrijven. Doch ik
heb ook iets! Weet gij al wie onze Overste zal worden?"

"Neen, maar ik kan gauw namen noemen. Is het Jan van Duivenvoorde,
Andries Schot, Bart Havicksz., Nicolaas Dircksz. van Montfoort,
Jonker Jacob van der Does of zijn neef Jonker Johan van der Does?"

"De laatste is het!"

"Maar is dat wel waar? Hij is nog zoo jong! Hij is vast de jongste
van al de Hoplieden! Zou hij wel al dertig jaar oud zijn?"

"Hij is nog maar achtentwintig; maar wat beteekent het of hij jong of
oud is? Jonker Jacob van der Does wilde het op zijnen vergevorderden
leeftijd niet meer zijn. Hij zag er tegen op, en zeide, dat hij niet
gehard was tegen den arbeid, daaraan vast, om bij nacht en bij ontijde
langs de straat en op de vesten, waar de nood roept, de voorste te
wezen. En heeft hij geen groot gelijk? Vader zegt ook, dat we een jong,
krachtig, vroed en dapper man moeten hebben. En dat is Jonker Johan
van der Does, die de kaas niet van zijne boterham zal laten halen;
want hij heeft op zijn musket laten graveeren:


           "Laet ons noch houden de wapenen in handen,
            Opdat de naem van Vrije Landen,
            Niet en gedie tot grooter schanden."


"Morgen, zal hij verkozen worden. Maar stil, daar moeten we bij zijn!"

Dit zeggende zett'en de beide knapen het op een loopen naar het
stadhuis, waar eene groote menigte elkander voor de pui stond te
verdringen.

"Laat hooren wat de glippers schrijven," riepen de ongeduldigsten
uit den hoop.

"Ja, lees op, opdat we hooren welke schoone beloften ze ons komen
brengen en welke gouden bergen ze beloven," klonk het van elders.

"Stilte dan, mannen, als ge zoo raaskalt dan kunt ge hier wel staan
tot de Rijn droog geloopen is, zonder dat ge iets hoort," riep Van
Hout, die zich belast had met den inhoud van den brief bekend te maken.

De nieuwsgierigheid legde allen het zwijgen op en daar klonk het:

"Mijn heeren, die sonderlinghe affectie ende liefde die wij dragen tot
onse vaderlicke Stad, geaccompaigneert met eene groote verschricktheyt
en leedtwesen, is oorsake geweest u luyden te adverteren, te weten,
dat wy versien dat myn Heeren geschapen zijn in de extreme calamtie
te vallen...."

"Houd op, wij verstaan van dien poespas niets! Zeg maar waar al dat
geleuter op neerkomt," lieten velen zich hooren.

"Welnu dan, eerzame burgers der vroede stad Leiden," hernam Van Hout,
"de geheele zaak komt hierop neer, dat zij ons aanmanen, ons aan den
goedertieren Koning van Spanje te onderwerpen, daar we uit gebrek aan
leeftocht, vroeg of laat, ons toch zullen moeten overgeven. Verder
hebben ze een goed woordje voor ons gedaan bij Mijnheere van Licques
een seer beleeft, discreet en verstandich Heere," en ze eindigen met
den wensch: "Biddende God den Heere, dat hem gelieve u E. te inspireren
sijne Goddelicke gratie, teneynde ghy mocht hebben 't gerechte verstant
om alsulcken uyre, die u tot deser tijdt so avantagieus is, niet te
willen met quade perseverantie laten passere!"

"Daar moet een antwoord op gegeven worden, dat klinkt als eene klok,"
zei Van Keulen, zoodra Van Hout zich verwijderd had, en bijna ieder was
het met hem eens. Maar waarin ze het niet eens waren, dat was in den
tijd van verzending van het antwoord. Deze wilde het op staanden voet,
die stelde voor er eens rijpelijk over na te denken, en gene meende,
het had al den tijd.

Zóó regeerde het volk op zijne manier mede, en hoewel, vooral gedurende
de belegering, de Magistraat zich wel eens richtte naar de algemeene
wenschen van het volk, nu had hij reeds een besluit genomen, want
spoedig werd het bekend, dat de Regeering besloten had, reeds den
volgenden dag den brief te beantwoorden en wel zoo, dat de Glippers
begrijpen zouden, dat men binnen de stad niet naar hunnen raad beliefde
te luisteren.

Hiermede was bijna iedereen tevreden en na nog een en ander met
elkander besproken te hebben, ging de menigte uiteen en verstrooide
zich in de straten.

Reeds vroeg op den Zaterdagmorgen was men weer op de been om den nieuw
gekozen Overste, zoodra deze van het stadhuis zou komen, te begroeten.

Maar instede van Jonker van der Does naar buiten te zien komen,
kwam Van Hout door eene der hoofddeuren op de pui te voorschijn.

"Geef acht," riep de reeds meermalen genoemde Willem Cornelis Speelman,
"daar komt reeds het antwoord van de Glippers!"

"Ei, hoor me dien stoethaspel eens aan," zeide een, die naast hem
stond. "Neen, Meester, gij slaat den bal heelemaal mis, man! Maar
zeg, hebt gij nog duifkens te koop, van die briefdragerkens, meen
ik! Ik wilde...."

"Och, houd toch den snater over duifkens en briefdragerkens! Luister,
liever wat ons medegedeeld zal worden, daar hebben we meer belang bij,"
zeide Van der Morsch.

"Goede en lieve burgers der vroede stad Leiden," riep Van Hout,
"de huidige dag bracht ons andermaal eenen brief!"

"Laat hooren, laat hooren," joelde de menigte.

Langzamerhand werd de woelende menigte bedaard. Het gegons, gebrom
en geschuifel verminderden, en toen alles stil was, klonk het:


    "Aen den Burgher-Meesteren, Regenten en de Raedt der Stad Leyden.

    "Lieve 'ende seer beminde Heeren ende Vrunden, ick gebiede mijn t'
    uwer liefden, 't selve adverterende dat ick een brieve bestelt
    hebben ter handen van Cousyn Gerrit Jansz. De Man, den welken
    ik...."


Hier werd de lezer genoodzaakt te zwijgen door het vervaarlijk
geschreeuw van:

"Een Glipper! Een nieuwe Glipper! Aan de galg met hem!"

Van Hout maakte allerlei bewegingen om het volk tot bedaren te brengen,
en eindelijk schreeuwde hij, zoo hard hem zulks mogelijk was: "Hij is
geen Glipper, want zelf heeft hij den brief ongeopend den Magistraat
terhand gesteld."

"Zeg ons van wien en vanwaar de brief komt," riep er een.

"De brief komt uit Leiderdorp en is van Gerrit Hoochstraten. Hij
schrijft ons, dat hij op bevel van de Spaansche Hopluiden ons
den voorslag doet, de stad over te geven. Verder zegt hij nog,
dat de Drossaard van Wedden en Gerard van Sighem op hand en tand
beloofd hebben, dat er niet meer dan twee vendelen knechten in de
stad zullen komen, en dat wij, zoo we geene Spanjaarden begeeren,
Duitschers kunnen krijgen. De Drossaard presenteert zijn eigen persoon
te stellen tot uwer verzekerheid. Maar onze nieuwe Overste heeft hierop
heel eenvoudig geantwoord: "Fistula dulce canit, volucrem dum decipit
auceps", dat beduidt: "De vogelaar lokt het vogelken met zoet gefluit".

"Dat is mooi gezegd en kort ook! Bij Sint Pieter, die Jonker van der
Does is een man naar ons hart," riepen een paar stemmen.

"Leve van der Does!" klonk het hierop uit Van Schaecks mond, en het
volk herhaalde dien juichkreet.

Toen het volk vernomen had van welken inhoud de brieven der
Glippers waren en wat men daarop geantwoord had, gingen velen naar
de Cloveniers-doelen om daar in handen van Meester Diederick van
Bronckhorst, die door den Prins tot Stadvoogd benoemd was, en van
Schout, Burgemeesters en Schepenen, den eed van getrouwheid af te
leggen. Men schijnt hiertoe gekomen te zijn, omdat men vreesde, dat
het volk al heel spoedig tot ontevredenheid zou overslaan, daar het
niet lang zou duren of er zou honger geleden worden. Vandaar is het
mogelijk wel, dat velen weigerden dien eed te doen, en dat de Regeering
de oproeping herhalen moest, met bedreiging van straf, als men er
nu nog geen gevolg aan gaf. Om de ontevredenheid der minderen geen
voedsel te geven, werden al de weilanden, die in den naasten omtrek
van de stad lagen tot algemeen gebruik verklaard en al het vee moest
des avonds in de stad gebracht en overdag door wachters beschermd
worden tegen eenen overval der Spanjaarden, die al zeer dicht onder
de wallen lagen. Voor dat weiden van vee moest men, al had men zelf
eigen weiland erbij, geld betalen en iedere veehouder was verplicht
op het stadhuis aan te geven hoeveel koeien, kalveren, paarden, geiten
of varkens hij had. De prijzen van melk, boter, kaas, rogge-, gerste-
en tarwebrood werden vastgesteld en niemand mocht zijne handelswaren
onder of boven die prijzen verkoopen. Was er verder reeds vóór het
beleg besloten om eene burgerwacht te paard op te richten, teneinde
als ruiterij bij eenen uitval dienst te kunnen doen, nu werd er aan dat
besluit gevolg gegeven, hoewel er niet ten onrechte zeer velen waren,
die niet begrepen, wat zulke onervaren ruiters zouden kunnen doen. Het
bleek dat de twijfelaars gelijk hadden, want de ruiterij heeft niets
gedaan dan gedurende eenige dagen de wacht houden in de straten. Van
meer belang was het dat men iederen Leidenaar, die de wapenen dragen
kon, als verdediger der veste bij eene afdeeling schutterij indeelde,
terwijl men de varensgezellen eene afdeeling vrijbuiters liet uitmaken.

Gerrit Verlaen of Leeuwke liet zich als schutter in een der vendels
inschrijven, doch Cornelis Joppensz. bleef bij zijnen Pleegvader, die
liever vrijbuiter wilde zijn. Het duurde echter niet lang of schutters
en vrijbuiters deden, al naar het zoo uitkwam, denzelfden dienst.

"Er wordt toch heel wat gedaan, Vader," zeide Cornelis toen hij
des avonds met zijne Pleegouders, broeders en zusters aan de tafel
zat om het avondmaal, dat bestond uit roggebrood in de wei gekookt,
te nuttigen.

"Ja, jongen, heel wat," sprak de Vader. "Één ding is maar jammer."

"Wat, Vader?"

"Dat het mosterd na den maaltijd is. Hadde men terstond na het eerste
beleg gedaan, wat men nu doet, dan zouden de acht- of negenduizend
Spanjaarden, die nu de stad bijna geheel insluiten, jaar en dag
kunnen belegeren zonder de stad te krijgen. Maar nu? Neen, Cornelis,
nu voorzie ik onuitsprekelijke ellende of--Leidens val, waarop dan
Hollands ondergang volgt."

Terwijl de Vader dit zoo zeide, zuchtte de Moeder luid, en zwak
klonk hare stem: "En alles is zoo duur en niets wordt verdiend. Wat
er nog opgehaald werd tusschen Maart en Mei is schoon weggegaan met
het betalen der schulden in het eerste beleg gemaakt. Hier hebben we
half genoeg voor ons allen en toch voor meer geld dan veertien dagen
geleden. Waar moet het heen?"

"Waar moet het heen?" werd in alle wijken, in alle straten, in alle
huizen vernomen. Men hoorde den rijke zoowel als den arme telkens
met eenen diepen zucht die vraag doen en nog eens doen: "Waar moet
het heen?"







NEGENDE HOOFDSTUK.

Mislukt Zondags-werk.


Het was een verrukkelijk schoone zomernacht. De maan was zoo even
opgekomen en wierp haar zacht licht door de straten van Leiden en
over de schansen der belegeraars.

Op de wallen werd eene scherpe wacht gehouden, en zoo vinden we
in den voornacht tusschen den derden en vierden Juni, tusschen de
Hoogewoerds- en Koepoort, een jong musketier heen en weer loopen,
nu en dan eens stilstaande om naar buiten te kijken. Hij moest toch
zorgen, dat de vijand niet in alle stilte onverhoeds de wallen beklom.

Die jonge musketier was Leeuwke, en dat hij wat moest zien, bleek uit
zijn staren in de richting tusschen de Jaep-Claesz-schans en de half
voltooide Lammenschans, die reeds bij het eerste beleg opgeworpen
was aan den water-viersprong, gemaakt door de ontmoeting van de
Roomburger watering en de Zoeterwoudsche vaart, die beide daar ter
plaatse in eenen sterken bocht van den Vliet vielen. Was deze schans
eenmaal voltooid en bezet, dan zou de voornaamste waterweg van Leiden
naar het zuidelijk deel van Holland, dat nog niet aan de Spanjaarden
onderworpen was, gesloten zijn. Aan de vaarten en wateringen naar het
Haarlemmermeer had men zoo goed als niets, omdat Haarlem en Amsterdam
in de macht der Spanjaarden waren.

De stilte, waarbij Leeuwke in de verte getuurd had, werd eensklaps
afgebroken door zijn gefluister: "Bedriegen mijne oogen mij nu,
of zie ik daar werkelijk wat tusschen het gras der hooiweiden bewegen?"

Hij keek nog wat scherper en mompelde toen: "Neen, nu zie ik het
duidelijk, het is een man, die voortschuifelt."

De man naderde steeds meer en bevond zich weldra aan de overzijde
bij de gracht.

"Wie daar?" riep Leeuwke.

"Goed volk," antwoordde een man.

"Goed volk, goed volk! dat zei de dief ook, en haalde Krelis Louwens'
hammen uit den schoorsteen. Wie zijt gij? en van waar komt gij?"

"Nu, het mag gezegd wezen, dat ge wakker op uwen post staat,
Leeuwke! Laat me maar gauw binnenkomen eer de Spanjaard me nog terug
komt halen!"

"Maar wie zijt ge dan toch?"

"Voor den satan, jongen, kent gij dan Jan Claesz. Boon niet meer?"

"Ha! zijt gij die? Hadt me dat maar dadelijk gezegd! En vanwaar
komt ge?"

"Ik kom rechtstreeks van den Prins en heb goede tijding, die Leiden
opvroolijken zal! Maar het is kunst en vliegwerk de Spaansche wachten
voorbij te komen! Die kerels hebben kattenoogen en hondenneuzen!"

Leeuwke riep nu hierop iemand van de wacht, die onzen bode de Koepoort
zou openen.

Nauwelijks was Boon in de stad, of hij liep, wat hij loopen kon,
naar de Hooglandsche Achtergracht en liet den klopper op de deur van
Pieter Adriaensz.' huis vallen.

Het duurde vrij lang eer hem werd opengedaan.

"Is de Burgemeester nog te spreken, vrijster?" vroeg hij.

"Jawel, maar op dit uur? Ik geloof, dat...."

"Ik geloof dat, als ge zegt, dat Jan Claesz. Boon in de stad terug
gekomen is met brieven van den Prins en eene goede tijding op den
koop toe, dat ik oogenblikkelijk binnen mag komen!"

De meid ging heen en het was, zooals Boon gedacht had.

De Burgemeester stond hem terstond te woord. Ja, hij deed meer dan
dat. Onverwijld zond hij Boon naar een paar andere Leden van den
Magistraat, den Secretaris Jan Van Hout en naar Jonker van der Does
om hen op het stadhuis te ontbieden.

Toen dezen verschenen waren, werden eerst de brieven van den Prins
gelezen en vervolgens het goede bericht.

"Laat de klok luiden!" riep Pieter Adriaensz. "Vannacht nog zal de
burgerij weten, wat er in Zeeland gebeurd is!"

Dat gelui klonk vreemd in het midden van den nacht.

Verschrikt stonden de menschen op en vroegen of er brand was.

"Neen, geen brand!" riep een, terwijl hij al vast voortliep. "Boon
is met brieven van den Prins en nog eene goede tijding in de stad
aangekomen!"

Half aangekleed stond het volk zich voor het stadhuis te verdringen, en
toen Van Hout op de pui verscheen, begon er al ras gevaar te bestaan,
dat velen onder den voet zouden komen, zoo trachtte ieder toch van
nabij te verstaan welke die goede tijding was.

Juist was Leeuwke afgelost toen het klokgelui begon en, zijn musket
in eenen hoek van het wachthuis zettende en de lont uitdoovende,
liep hij, eigenlijk tegen het bevel in, terstond de Hoogewoerd op
en kwam, buiten adem, eindelijk voor het stadhuis toen er bijkans
nog niemand was. Daardoor was hij een van de voorsten en kon hij
uitmuntend verstaan wat Van Hout bekend maakte.

"Goede lieden," dus begon hij, "zoo even is Jan Claesz. Boon in de
stad terug gekomen met brieven van den Prins. Zijne Vorstelijke Genade
betuigt daarin haren dank, dat gij, zoo vol vertrouwen op het recht
der goede zaak, besloten hebt, deze, uwe veste te verdedigen. Al wat
in het vermogen van den Prins is zal hij doen om de Spanjaarden te
noodzaken, het beleg op te breken."

Een ontevreden gemor ontstond, want voor eene herhaling van wat men
wist, was het toch niet noodig, de menschen uit hun bed te luiden.

"Maar er is nog beter nieuws," vervolgde Van Hout. "Den dertigsten der
vorige maand hebben die van Vlissingen eene schitterende overwinning
op de Spanjaarden behaald. Op Zondagmorgen van den Pinksterdag
heeft van Boisot met zijne Geuzenvloot de Spaansche schepen, onder
den Vice-Admiraal Adolf van Heemstede, bij Antwerpen aangetast. De
Geuzen hebben wonderen van dapperheid verricht. Van de tweeëntwintig
schepen des vijands zijn er slechts acht overgebleven, de overigen
zijn verbrand of prijs gemaakt, ja, men heeft den Vice-Admiraal zelfs
gevangen genomen! Ge ziet, burgers, de vijand is niet onoverwinnelijk,
en de onzen toonen, dat ze den Spanjaard niet meer behoeven te
vreezen! Houdt moed, burgers, God zal met onze goede zaak zijn! Wij
zullen zegevieren! Zoekt thans weder uwe slaapsteden op en droomt
van Leidens kloeke volharding in dagen van strijd en nood!"

"Wat zegt ge daar nu van, Cornelis?" vroeg Leeuwke, die zijnen vriend
weldra gevonden had.

"Wat ik daarvan zeg, Gerrit? Ik zeg er dit van: "Laten die malle
Glippers nu voortaan maar zwijgen, en niet meer zeggen, dat wij ons
moeten overgeven, omdat de Spanjaarden toch zooveel sterker zijn
dan wij! Mijne hand jeukt, als ik denk hoe de Watergeuzen onder
die Spanjolen hebben huisgehouden! Ware ik er ook eens bij geweest,
wat ik dapper zou mee gedaan hebben!"

"Nu, ik ook! Maar wil ik u nog eens wat nieuws vertellen? Jonker van
der Does heeft een goed oogje op mij en hij heeft mij vanmiddag gezegd,
dat ik, als er eens boodschappen buiten de stad moeten gedaan worden,
ook wel eens zal mogen gaan. En weet gij waaraan ik dat meevallertje
te danken heb?"

"Neen! Hoe zou ik dat weten?"

"Hij heeft me eens buiten met andere knapen slootje zien springen en
toen heeft hij verbaasd gestaan, dat ik voor niet ééne sloot staan
bleef, maar over alle heensprong, met een loopje zoowel als met eenen
verrejager (polsstok)."

"Ei, dan komt het toch te pas, wat gij geleerd hebt, al zeide Meester
Pieter Willemsz., de barbier ook eens: "Aap van eenen jongen, gij wordt
nog eens verdronken thuisgebracht." Ik zou ook wel graag boodschappen
buiten de stad willen doen. Ik vind het daar buiten in het vrije veld
toch prettiger dan altijd in de stad."

"Nu, wacht uwe beurt maar af; we zijn de Spanjaarden nog lang niet
kwijt. Nog iederen dag worden er nieuwe schansen aangelegd en uit
alles blijkt het, dat Valdez de stad door uithongeren tot de overgave
dwingen wil."

"Het is waarlijk niet te hopen, want nu reeds begint bij sommigen,
en ik durf gerust zeggen bij ons ook, Schraalhans keukenmeester te
worden. Wordt de belegering lang volgehouden, dan sterft de halve
stad van honger."

"Maar daar heb ik geen plan op," antwoordde Leeuwke.

"Ja, geen plan, geen plan! Als er niets te schransen valt, dan moet
men wel vasten."

"Ik vasten? Maar gij begrijpt toch levendig, dat ik dat niet doe! Als
er geen eten meer in de stad is, ga ik het bij den Spanjool halen?"

"Ei, ei, hoe moedig! We zullen zien, als het zoo ver komt, wat gij
dan doet, kameraad! Maar ik ben hier vlak voor mijn huis en daar ik
vrij-man ben, ga ik nog wat slapen! Dag, schutter!"

"Wel te rusten, slaapbol," riep Leeuwke vroolijk en zocht zijn
wachthuis weder op.

Nauwelijks was hij aangekomen of hij vernam, dat Jonker van der Does
er geweest was, en dat die naar hem gevraagd had.

"En heeft hij geene boodschap achtergelaten?" vroeg Gerrit, die
eigenlijk wel wat in den knoei zat.

"Ja, hij heeft gezegd, dat ge na afloop van de wacht eens bij hem
aan huis moest komen," was het antwoord.

Met brandend ongeduld wachtte de knaap het uur af, dat hij vertrekken
kon, en toen dat geslagen was, haastte hij zich om te vernemen,
wat zijn Overste hem te zeggen kon hebben, waarbij, naar het scheen,
zulk eene haast was.

"Zoo, Gerrit, zijt gij daar? Dat is goed, jongen! Ik heb iets heel
gewichtigs te vragen. Zijt gij gauw bang?"

"Voor alles, wat vleesch en beenderen heeft, niet, Overste; maar
voor geesten...."

"Met geesten zult ge niets te maken hebben! Ge weet dat door het
onverwachte beleg verscheidene burgers, die op reis waren, buiten de
stad gesloten zijn, niet waar?"

"Dat weet ik, Overste! Daar heeft men onder anderen Thijsz. den
goudsmid, Liefkens den wever uit de Baaihal, Geert Soet den
timmerman...."

"Juist, om Geert Soet is het te doen. We hebben van Geert bericht
gekregen, dat hij van plan is om te Ter Gouw eenige schepen uit te
rusten, ten einde ons hiermede van leeftocht te voorzien. Nu heeft
hij gevraagd of wij hier uit de stad hem wilden doen weten, wanneer
wij gereed zouden zijn, hem te helpen. Hij zou de Spanjaarden bij
de schans te Zwieten aanvallen, terwijl wij met de schepen onzer
vrijbuiters den Rijn zouden opvaren om hem bij te staan. Zoudt ge
nu naar Ter Gouw durven gaan en hem de boodschap brengen, dat wij op
Zondag, dus overmorgen, met den noen zullen vertrekken?"

"Graag, Overste; maar zal Geert Soet mij gelooven?"

"Hij kent Leeuwke," antwoordde van der Does. "Doch om nu zeker te zijn,
dat alles goed uitkomt, zal ik u een briefken meegeven. Wanneer wilt
gij vertrekken?"

"Ik ben gereed als Uwe Edelheid beveelt," antwoordde de knaap vol
moed en ongeduld.

"Durft ge dat tochtje overdag ook beproeven?" vroeg hierop van
der Does.

"Overdag nog beter dan des nachts, Overste! Des nachts houdt men mij
voor een spion en is de wacht scherper; maar overdag is dat het geval
niet zoo erg!"

"Dat geloof ik ook. Doch waar zult ge dan het briefke verbergen? Gij
begrijpt, dat moet niemand bij u kunnen vinden."

"Wel, Overste, ik moet toch eenen verrejager medenemen. Als het
briefje nu niet te groot was en in een naaldenkoker kon, dan zou ik
den verrejager van onder uitboren, daarin den naaldenkoker met het
briefje steken en dan de opening van onder met pek dicht maken. Het
kon dan niet nat worden en de Spanjaard vindt het nooit, al krijgt
hij den polsstok in handen."

"Dat is slim bedacht, knaap! Ga nu naar huis en zorg dat gij over een
uurtje met eenen verrejager hier zijt. Het briefje zal ik klein genoeg
maken om het in eenen niet al te grooten naaldenkoker te steken."

Op den bepaalden tijd, het kon zoo omstreeks drie uur in den middag
zijn, was Gerrit bij Jonker van der Does terug. Het briefken werd,
opgerold in den ijzeren naaldenkoker, die schroefvormig sloot,
geborgen en daarna in de opening onder aan den polsstok geschoven,
waarna alles met pek gesloten werd. Wanneer de stok maar een paar
keeren met de modder in aanraking was geweest, zou de slimste man er
niets van kunnen zien.

Na den moedigen knaap aangemaand te hebben toch vooral voorzichtig
te zijn, liet van der Does hen vertrekken.

Later zullen we wel zien hoe Leeuwke zich van zijne taak kweet. Wij
volgen liever Cornelis, die Leeuwke tot aan van der Does' woning
vergezeld had, op zijnen weg naar huis. De knaap was ontevreden
dat er voor hem zoo weinig te doen viel, en hij meende dat hij,
als hij zich ook maar bij de Schutter-vendels had laten inschrijven,
nu mogelijk wel inplaats van Gerrit met die boodschap buiten de stad
belast zou zijn geworden.

"Goed dat gij thuiskomt, Cornelis," zeide zijn Pleegvader. "Er is werk
aan den winkel. Aanstaanden Zondag zullen we met eenige plempen of
tentsnebben eenen uitval doen om eene korenvloot uit Ter Gouw binnen
te loodsen."

"Zondag, Vader? Hoe komen ze juist aan dien dag?"

"Ik denk dat de Magistraat zóó geredeneerd heeft: "De Calvinisten
vieren den Sabbat streng, dat weten de Spanjaarden en daarom zullen ze
juist op dien dag geenen uitval verwachten. Ze zullen minder waakzaam
zijn en onze kans van slagen wordt er grooter door." Het is te hopen,
dat alles gelukt, want dan kan onze stad het een heel poosje tegen
den Spanjaard vol houden. Kom, ga mee, we moeten onze schuit gereed
maken voor--oorlogsschip. Wel, wel, wie had dat ooit van mijn eenvoudig
scheepken durven denken?"

Pleegvader en zoon verlieten terstond hunne woning en begonnen met
allen, die zich als vrijbuiter aangemeld hadden, alles voor den uitval
gereed te maken.

Heel Leiden was vol hope en zag de graanzolders reeds tot instortens
onder den last gevuld.

Het liep tegen den Zondagmiddag.

Wat vrijbuiter was of schippersgezel, was in beweging. Allerwegen zag
men levendige belangstelling in hetgeen ondernomen stond te worden;
want men gevoelde het, dat het in aller belang was, dat deze tocht
met eenen goeden uitslag mocht bekroond worden.

Nauwelijks waren de kerken uit en hadden de belegerden God gedankt
voor de overwinning der Zeeuwen bij Antwerpen, en gebeden om Zijnen
zegen op het werk, dat ondernomen stond te worden, of allen begaven
zich naar het oude Schuitenveer bij de Hoogewoerdspoort, om de plempen
en schouwen, waarmede men die van Ter Gouw ter hulp zou komen, te
zien vertrekken.

"Hoe staat ge daar en kijkt, alsof ge Vader en Moeder vermoord hebt,
Meester?" vroeg een man aan eenen kloeken zestiger, die Deken van
het smidsgilde was.

De Deken schudde in antwoord op die vraag het hoofd en zeide: "Het
gaat niet! Het kan niet gaan!"

"Wat gaat er niet? Meent gij dat de tocht niet goed bestuurd wordt? Ho,
man, heb daarvoor geene vrees! Barend Cornelissen Van Keulen is er
bij en Van Schaeck ook. En als die er maar bij zijn, dan...."

"Dan mislukt de tocht nog, als Gods zegen er niet op rust!"

"En we hebben in de kerk...."

"We hebben in de kerk om Zijnen zegen gebeden, wilt ge zeggen! Ja,
dat weet ik wel! Maar denkt gij dan, Moerman, dat een dief verhoord
zal worden, als hij in het gebed aan God vraagt, of Hij hem helpen
wil in zijn boos bestaan?"

"Dat zou dwaas zijn! Maar zijn wij dan dieven? Hebben die van Ter Gouw
niet alles eerlijk gekocht? Ontrooven wij het den Spanjool? Heeft
bovendien de Eerwaarde Petrus Cornelius ook niet met lof over deze
onderneming gesproken?"

"Zeker, zeker! Maar Peter Cornelius is ook een mensch. De booze
heeft zijn harte bekoord, zoodat hij ziende niet ziet en hoorende
niet hoort!"

"Maar, man, ge raaskalt! De onderneming zál gelukken!"

"Ze zal niet gelukken," riep nu de smid. "Wij zijn dieven, ja, eerlooze
dieven van den rustdag. Wij zijn Sabbat-schenders en doen te kort
aan het gebod: "Gedenckt den Sabbatdag, dat gij denselven heylight!"

"Ho, ho, Meester! Gij drijft de zaak te ver, veel te ver. Zoo gij
dezen morgen in de kerk geweest waart, dan...."

"Ik ben er geweest, man, ik ben er geweest! Maar ik bedroef mij als ik
zie, hoe zelfs onze Leeraren het voorbeeld van den Prins van Oranje
volgen, en hem nastreven om er even luchtig over heen te loopen,
als hijzelf. Neen, dat zou onze volijverige Petrus Dathenus u anders
zeggen! Maar wat praat ik tegen dooven! Gij zult het zien, Moerman,
niet alleen op dezen tocht zal het ons tegenloopen, maar alles wat
de Leidenaars voortaan ondernemen, zal verkeerd uitkomen!"

Na dit gezegd te hebben schudde de oude man diep zuchtend nog eens
het hoofd, beschouwde nog eenmaal het gewoel op het water en aan den
kant en ging toen heen.

Het was twaalf uren en de schuiten werden van den wal losgemaakt.

De voorste was die van den Utrechtschen beurtman, waarop Barend
Cornelissen Van Keulen en Cornelis Joppensz. de hoofdpersonen waren.

Onder het luid gejuich der bevolking staken ze van wal. Aller oogen
zagen hen na, zoover ze konden en in bijna aller hart rees de wensen,
dat ze spoedig, rijk-geladen en in grooter aantal, mochten terugkomen.

De woelende massa verspreidde zich hierop door de stad om weldra weer
eens naar het Schuitenveer terug te komen, ten einde te zien of er
nog geene plempen of schouwen waren wedergekeerd.

Men liep den ganschen middag op en neer, en zoo ongeveer des avonds
te negen uren, stond de heele kade vol volks. Men had geen schieten
gehoord en zij, die op den stadhuistoren geklommen waren, hadden
bericht, dat zij niets van een gevecht ontdekt hadden.

Eindelijk vertoonde zich eene schouw, vervolgens nog eene, nog eene,
en nog eene! Men telde het aantal en .... er kwamen evenveel terug,
als er uitgegaan waren.

Zoo ver mogelijk liep men ze tegemoet, en zoodra er berekend werd,
dat de vrijbuiters verstaan konden, wat er geroepen werd, begonnen
ze te vragen:

"Waar zijn die van Ter Gouw?"

"Ze zijn niet gekomen! De tocht is mislukt," luidde het antwoord.

Dat was eene tijding, die de hoopvolle harten ineens ontmoedigde. Men
wist nu genoeg. Wat ging het de menigte aan, of ze ook te weten kon
komen tot hoe ver de vrijbuiters geweest waren; wat de mogelijke
oorzaak kon zijn, dat Geert Soet zijne beloften niet gehouden had? De
plempen en schouwen kwamen ledig terug, en Leiden zou mogelijk aan
den hongersnood prijs gegeven worden! Wee! Wee!

"Gelooft ge me nu nòg niet, Moerman?" vroeg de smid.

"Weg, ongelukskraaier, weg," riep deze, maar kon toch de gedachte
niet van zich zetten: "zoo de man eens waarheid gesproken hadde! Arm
Leiden dan!"

Bij het vastsjorren der plempen en schouwen waren slechts enkelen
tegenwoordig en onder deze was ook van der Does.

"Dat is dan bijster slecht afgeloopen, Cornelissen!"

"Ja, Overste, dat is het. Maar wat in het vaatje is verzuurt niet. De
Spanjolen hebben ons uitgelachen zoo hard ze konden; maar al moest
ik er alleen op uit, en al vergezelde mij niemand, ik zal het hun
met bebloede koppen betaald zetten! Bijlo, dat zal ik, of mijn naam
is niet Barend Cornelissen Van Keulen."

"Dat is gemakkelijk te zeggen, maar te doen? Jongen, de Spanjool is
geene kat om zonder handschoenen aan te vatten!"

"Al ware hij Satan in persoon, Overste, eer het jaar twee dagen ouder
is, zult gij vernemen, dat ik een man van mijn woord ben!"

"Nu goed, goed! Maar zeg, zoudt gij ook half de berekening kunnen
maken, hoe het komt, dat Geert Soet en de zijnen zich te vergeefs
hebben laten wachten?"

Barend haalde de schouders op, sjorde zijne schuit veel steviger vast
dan noodig was en zeide: "Dat is onmogelijk juist te bepalen. Men
kan alleen zoo wat naar de waarheid gissen!"

"Nu ja, het spreekt vanzelf, dat we de waarheid eerst later te
weten zullen komen. Het zou dwaas van mij zijn, die van u te willen
weten! Maar wat vermoedt gij dan, dat de oorzaak van dezen mislukten
tocht is?"

"Ik denk dat Leeuwke de boodschap niet goed heeft overgebracht,
of wel, dat hij door den Spanjaard is opgelicht! En, duid me deze
vrijmoedigheid niet ten kwade, Overste, maar de Magistraat, zoowel
als Uwe Edelheid, was wel wat onvoorzichtig zulk eene gewichtige
boodschap te laten verrichten door een groot kind!"

Cornelis vond het niet prettig, dat zijn Pleegvader over Gerrit
zoo min dacht, want hij, Cornelis, was ervan verzekerd, dat Gerrit
zijne boodschap goed gedaan zou hebben, of, in handen van den vijand
gevallen was. Hij trachtte zijnen vriend dan ook van alle schuld vrij
te pleiten, doch Van Schaeck, baloorig en nijdig, dat de vrijbuiters
als kwajongens teruggekeerd waren zonder iets uitgevoerd te hebben,
gaf Cornelis zulk eenen uitbrander, dat de knaap stellig zijn "goed
woordje" voor Gerrit wel zou ingehouden hebben, zoo hij geweten had,
dat Vaders muts zóó verkeerd stond. Het ergste was wel, dat zijn Vader
hem verweet, dat hij nog een wicht was, dat het stroo van de wieg nog
achter de ooren had zitten. En dat in tegenwoordigheid van Jonker van
der Does! En dat tegen hem, die met trots een koperen half maantje
op de muts droeg ten teeken, dat hij een Watergeus was! Waarlijk,
het was al te erg, en bij nader inzien zou Van Keulen begrijpen,
dat hij iets gezegd had, dat hij niet verantwoorden kon.

De tranen sprongen Cornelis in de oogen en hij verwijderde zich
schaamrood zoo spoedig hij kon. Hij sloop naar de wallen, waar hij niet
komen mocht, omdat de Magistraat bevolen had, dat geen enkel burger,
die geene schuttersdiensten deed, op de wallen mocht verschijnen. Dat
bevel was noodig geweest, want de vrije burgers hadden menigmaal zonder
daartoe vergunning te hebben, ja, zonder iets van de behandeling van
het gebrekkige geschut af te weten, een doelloos schot op den vijand
gelost. Dat was kruit vermorsen geweest, en tegelijkertijd had men
den vijand getart tot wat anders dan belegeren. Neen, hongerlijden
vond men in alle gevallen verkieselijker, dan dat er storm geloopen
werd, want als dat gebeurde zou de vijand denkelijk wel overwinnen,
omdat hij tegen ongeoefende mannen te strijden had.

Zonder door iemand weerhouden te zijn, kwam hij echter op den wal en
zijne blikken naar het vijandelijk kamp slaande, balde hij de vuist
en bromde: "Leelijke Spanjool, gij zult ondervinden dat Vader mij
genoemd heeft een wicht met wiegstroo achter het oor. Gij zijt er de
schuld van, maar betaald zetten, zal ik het!"

Erg opgewonden liep hij nu naar huis, en hij was zóó boos, dat hij
zelfs weigerde te eten en zoo naar bed ging, om daar zijn hart,
in alle stilte, in tranen lucht te geven.

In het eerst kon hij den slaap maar niet vatten, en toen hij eindelijk
afgemat van het woelen, de oogen sloot, begon het in zijnen droom:
dwars door de vest en rechtuit-rechtaan op eene schans! Twintig
soldaten stonden gereed hem dood te slaan; maar met Leeuwke's
verrejager gewapend, sloeg hij links en rechts om zich heen. Al de
Spanjaarden gingen op de vlucht, en hij wilde ze achtervolgen. Hij
voelde dat hij vallen zou,--hij zag de soldaten met hunne lansen in
de hoogte hem nu afwachten! Ho, daar viel hij, een geweldige schreeuw
en .... hij tuimelde uit het bed en lag op den grond.

"Wat doet ge, Cornelis?" riep Moeder Willempje verschrikt, terwijl
ze haar hoofd buiten de bedsteê-gordijnen stak. "Word wakker!"

"W-w-wel-die-die Spanjolen, die Span-Spanjo-jo-len!"

"Cornelis, Cornelis! Word wakker!" riep zij nog eenmaal. Cornelis
was half slaapdronken op de been gekomen en smeet nu in het duister
eenen stoel om.

"Maar, zeg, jongen, wat zoekt ge dan toch?" riep zij nu in drift uit.

"Niets, niets, Moeder! Ik dacht dat de Spanjolen, -ik-ik-ga
al naar bed; maar ze hebben me toch niet-ge-gevangen,
-ze-heb-ben-misge-ge-stoken!"

En half droomende stapte hij weer in het bed.

"Bemoei u niet met den jongen, vrouw," zeide Barend; "hij droomde. Maar
hij ligt nu weer voor anker."

Thans viel Cornelis werkelijk in eenen diepen slaap, tot hij tegen
het aanbreken van den morgen wakker werd. Even als vóór het beleg,
stond hij op, kleedde zich aan en ging de straat op.

Daar klinkt een voetstap, hij ziet op en....

"Zoo, Cornelis, al wakker?"

"Ja, Gerrit, maar waar komt ge vandaan?"

"Daartoe heb ik nu geenen tijd om het te vertellen. Is uw Vader al op?"

"Neen, nog niet. Hij zegt dat hij, als hij op is, zich loopt vervelen."

"Nu, roep hem dan! Er is voor jelui vandaag wat te doen!"

"Voor jelui? Dus voor mij ook?"

"Als gij ten minste niet bang zijt, ja zeker!"

"Nu, kom dan zoolang maar in de gang, dan zal ik Vader roepen!"

De beide jongens traden binnen en, terwijl de Vader opstaat en zich
aankleedt, hebben wij tijd om met den moedigen Leeuwke de heen-
en terugreis van Leiden tot Ter Gouw te maken.

We willen dat liever zoo vertellen, alsof wijzelven den tocht met
Gerrit mede gemaakt hebben, inplaats dat we naar Gerrit luisteren,
die zijnen tocht op zijne manier aan Cornelis verhaalt.







TIENDE HOOFDSTUK.

Een duur slaapje.


Het was Vrijdag, den vierden Juni, omstreeks zes uur in den namiddag,
dat we langs den Hoogen-Rijndijk, tusschen de Ridderhofsteden Swieten
en Rhinenburg, eenen stoeren, flinkgebouwden jongen zien loopen. Hij
heeft eenen polsstok of zoogenaamden verrejager in de hand en vervolgt,
een deuntje fluitende, zijnen weg.

Van den kant van Rhinenburg ziet hij een paar Spaansche Officieren
aankomen, en het hart popelt hem van onrust, als hij denkt, dat
deze, nu hij zoo gelukkig tusschen de vijandelijke schansen tot hier
gekomen is, hem zullen ophouden of, erger nog, hem in het verhoor
zullen nemen. Hij heeft echter reeds vooraf een plan gemaakt, wat
hij in dat geval doen zal en zet bij voorbaat een jammerlijk gezicht,
terwijl hij eene hand voor het hoofd houdt.

Mijne lezers hebben zeker Leeuwke herkend.

Daar zijn de Officieren bij hem en, hen heel nederig groetend, wil
hij voorbij gaan.

"Ho, knaap," zei de een, "kunt gij niet spreken, als gij menschen
groet?"

"Jawel, Senor!"

"Zoo, en waarom doet gij het dan niet?"

"Ik heb zulk eene hevige hoofd- en kiespijn, Senor," was Leeuwkes
antwoord en hij zette er zulk een onnoozel en dom gezicht bij, dat
de Officier, die hem aangesproken had, uitriep: "Die jongen is niet
wel bij het hoofd!"

"Of een volleerde deugniet, die ons praatjes wijsmaakt en mogelijk
wel uit Leiden komt," sprak de ander.

Leeuwke verstond hem zeer goed en vroeg nu met nog onnoozeler gezicht
aan den eerste: "Wat zegt Uwe Edelheids kameraad, Senor?"

De vraag was zóó leuk en het gezicht zóó dom, dat beide Officieren
in eenen luiden lach uitbarstten.

"Hoe heet gij, bengel?" vroeg de eerste alweer.

"Ik heet Hannes Hannesz., zooals mijn Vader heet en ik kom uit
Voorschoten. Mijn Vader is daar ketelboeter en mijne Moeder wascht
voor het volk van Capitano Carion. Hi-hi, ze maken veel goed vuil die
mannen. Moeder zegt dat ik veel schooner ben, ja, zeker, dat zegt ze."

"En wat moet gij hier doen als gij te Voorschoten woont?"

"Ik ga naar Hasaertswoude, Senor! Daar woont eene vrouw, die helpt alle
menschen van de kiespijn af door wrijven, en ik wil naar die vrouw!"

"Maar dan maakt gij eenen grooten omweg, jongen!"

Dat was waar, maar Gerrit liet zich zoo gauw niet vangen en zeide: "Ik
had voor den trompetter uit Don Carions vendel eene boodschap aan den
Vaandrig van den Drossaard van Wedde, die te Leiderdorp ligt, Senor!"

"En uw Vader is ook soldaat?"

"Neen, Senor, Vader is ketelboeter!"

"Wat is dat: een ketelboeter?"

"Ja, ziet u, Senor, als Uwe Edelheid eenen kapotten ketel heeft, dan
zet Vader er een lapje op, of hij soldeert het gaatje. Dat doet hij wàt
goed, dat zeggen de soldaten van Don Carion ook, maar ze betalen niet."

"Och kom, ga maar meê, Diala," zeide de ander. "Die knaap is niet
recht wijs! Wat staat ge met dat bedelpak te snappen?"

"Hij kan toch wel degelijk een spion of overlooper uit Leiden zijn,"
merkte de ander aan.

"Denkt ge dan, bij San-Jago, dat die uit Leiden een kalf zullen
overzenden? Als ik u was, nam ik den knaap mee, en bracht hem bij
Valdez in de legertent! Wie weet welk eene belooning er op zat!"

"Als de Heeren nu soms eenen ketel mochten hebben, die gelapt moet
worden, willen ze het dan maar laten weten? Dan kom ik zelf hem
halen! Zoo waar als ik zeg, Duitsche Pier lapt ook ketels, maar die
komt ze niet halen en hij is ook veel duurder dan...."

"Loop met heel je ketellappers-famielje naar de galg bengel!" zeide
Diala en volgde zijnen vriend, die reeds heen gegaan was.

"Dat is weer door eenen zuren appel gebeten," dacht Leeuwke en
vervolgde zijnen weg.

Dicht bij Rhinenburg lag een bierhuis waar de schippers dikwijls
aanlegden tot het afgeven van pakjes en ook wel eene kan bier
dronken. De tavernier was een geheim aanhanger van den Prins en reeds
stond Leeuwke gereed om daar binnen te gaan vragen, hoe hij veilig
verder kon gaan, toen hij in de gelagkamer vier Spaansche soldaten
en "Pier Quaet-Gelaet" zag. Deze herkende hem ook terstond en riep,
terwijl hij opsprong: "Op, mannen, vat dien bengel! Dat is een spion
uit Leiden!"

Leeuwke had de woorden van den Glipper niet meer verstaan, want hij
was terstond op den loop gegaan en snelde, zoo vlug als zijne beenen
hem dragen konden, de naburige hofstede Rhinenburg op.

Daar vond hij eenen nieuwen vijand in eenen grooten wachthond, die hem
blaffend te gemoet sprong. De Spanjaarden volgden met veel geschreeuw;
maar toen dacht de hond zeker, dat de grootste schreeuwers ook de
grootste kwaaddoeners waren, en Leeuwke latende loopen, keerde het
dier zich om en vloog eenen Spanjaard naar de keel.

Deze, op zulk eene vreemde ontvangst niet voorbereid, tuimelde
achterover, en zou zeker door den hond van kant gemaakt zijn, indien
zijne kameraads hem niet in allerijl waren komen helpen.

Het kostte moeite den van pijn schreeuwenden Spanjaard van den
woedenden hond te bevrijden en, toen het razende dier eindelijk dood
aan hunne voeten nederlag, was Leeuwke in het bosch, dat achter de
huizinge lag, en tot aan het Galgeveld zich uitstrekte, ontkomen.

Maar, waar nu heen?

Den weg opzoeken, dat was te gevaarlijk! Hij wist immers niet of de
Spanjaarden daar in den omtrek kruisten. Waren er ook geene Spanjaarden
in het dorp?

Zoo besluiteloos in het hem onbekende bosch heen en weer loopende,
telkens vreezende, dat hij den eigenaar of iemand van het huis
ontmoeten zou, die hem misschien wel voor eenen dief, of iets ergers
nog, zou aanzien, begon hij te denken, dat hij, eenmaal hier zijnde,
nu maar wachten moest tot het vallen van den avond. Hier in het bosch
tusschen het hout, zou men hem niet gemakkelijk vinden, meende hij.

Dat was de knaap van weinig ondervinding, die zoo handelde; want hij
had toch lichtelijk kunnen begrijpen, dat de aanval van den hond en
de achtervolging van vier Spanjaarden en eenen Glipper de aandacht
op hem moest laten vallen.

Maar gelukkig voor Leeuwke was het, dat de Heer van Rhinenburg niet
thuis was, en dat de Spanjaarden te veel met hunnen kameraad te doen
hadden, om den vluchteling in het geboomte op te sporen. Daardoor
kwam het dat hij ongestoord in het bosch blijven kon, tot het donker
genoeg was om te wagen verder te gaan.

Zijn eerste werk was nu uit het bosch te komen. Op goed geluk ging
hij rechtuit en kwam eindelijk aan eene vaart, die te breed was om
er over te springen. Daar lag aan de andere zijde eene baggerschouw,
en zonder zich lang te bedenken, ging hij de vaart door naar den
overkant. Ze was dieper dan hij vermoed had; want in het midden begon
hij plotseling te zakken. Leeuwke gaf onwillekeurig eenen schreeuw
en begon allerlei bewegingen in het water te maken. Eindelijk was
hij, waar hij zijn wilde; maar hoe hij er gekomen was, dat wist hij
niet! Hij rilde van de koude, en gaarne zou hij ginder op een van de
huisjes, waarin hij licht schemeren zag, afgegaan zijn, om zich bij een
goed vuur te warmen en een stuk brood te vragen; maar hij durfde niet.

Goede raad was duur; wat moest hij nu doen?

"In vrede," dacht hij, "maar dwars de weilanden over."

Hij stapte dus voort, doch kwam weldra weer aan eene breede wetering,
die hij waagde over te springen. Hij nam echter den sprong te kort
en kwam dicht bij den kant andermaal in het water terecht.

"Ho, jongen, wat doet gij daar? Hoe komt gij hier? Wie zijt gij?" riep
eensklaps een man, die daar te visschen stond en Leeuwke uit het
water op den kant hielp.

Het was een oud man en zijne stem had zoo vriendelijk geklonken,
dat de knaap zich geen oogenblik bedacht, maar, het was onvoorzichtig
genoeg, alles zeide, wat hem op het hart lag.

"Ik heb medelijden met uwe jaren, knaap, en ik zal u niet verklikken;
maar weet, dat Klaas Koot den opstand tegen onzen wettigen Vorst
verfoeit, en dat hij der Moederkerk is trouw gebleven. Maar ik bleef
ook mensch, jongen, en daarom zal ik u helpen, al ben ik overtuigd,
dat ik door dat te doen, de zaak van Willem van Oranje bevoordeel
en de mijne kwaad doe. Gij vraagt naar Spanjaarden, nietwaar? Nu, ze
zijn in mijn huis en het is voor hen, dat ik op mijnen ouden dag, in
den laten avond, nog uit visschen ga. Ik heb nu nog al eene tamelijke
zoô en kan dus ophouden! Ik ga vooruit en een kwartier daarna klopt
gij aan. Dan ben ik uw Oom Klaas en gij zijt?"

"Gerrit, goede man!"

"Best, neef Gerrit, die naar Boskoop moet om mijne zuster te
zeggen, dat uwe Moeder ziek is! Begrepen? De Heere vergeve me deze
leugens. Maar het is zooals ik zeg, ik heb medelijden met u, ik wil
u niet ongelukkig maken! Dus, zooals afgesproken is!"

De oude man pakte zijn vischtuig bij elkander en ging heen, een
oogenblik later door Gerrit gevolgd.

Wel keken de Spanjaarden vreemd op toen een jongen, van onder tot boven
bemodderd en doornat, binnentrad. Maar zij geloofden het sprookje,
dat hij opdischte en lieten hem zelfs vrij goeden Spaanschen wijn uit
hunne flesschen drinken, om ook van binnen wat warm te worden. En dat
was hard noodig, want Leeuwke rilde en beefde zoo, dat hij haast op
de beenen niet kon blijven staan, en zijne tanden klapperden, alsof
hij eene harde koorts kreeg.

De oude Koot had spoedig een vuur gebouwd, alsof er een os op gebraden
moest worden en zeide: "Nu, neefje, gij weet den weg! Daar hangen
mijne Zondagsche kleeren! Gij trekt die natte uit, die kunnen dan
hier drogen. Onderwijl eet gij met ons van den baars mede, en als dan
uwe kleeren weder droog en in orde zijn, gaat gij maar dadelijk naar
Boskoop; want zuster Mina zal er vast van opzien, als ze het hoort!"

Leeuwke had zich spoedig in de veel te ruime kleeding van zijnen
zoogenaamden Oom Klaas gestoken en diens vrouw, "Meu Sientje," die
hem nog droog ondergoed gegeven had bovendien, zeide toen hij weer
in het vertrek kwam: "Toe, neefje-jongen, eet maar! Gij zult ervan
opknappen, dat zult gij!"

Leeuwke liet zich niet tweemaal noodigen en daar hij Roomsch was,
verried hij zich ook niet bij het gebed, dat hij vooraf deed. Hij at
als een delver en dronk als een tempelier, terwijl de Spanjaarden gul
genoeg waren hem de beste visschen en de grootste boterhammen te laten.

Een paar uren later ging Leeuwke heen en nog nimmer had hij meer
welgemeend, dan op dit oogenblik, gezegd: "God vergelde het u!"

Nu was er voor hem geen gevaar meer. Hier aan deze plas, De Cat
geheeten, was de uiterste wachtpost der belegeraars.

Met vernieuwden moed vervolgde hij zijnen weg midden door het
dorp. Niemand hoorde hem daar; want alles was er reeds in diepe rust.

Wel had hij gaarne naar den weg gevraagd, maar daar hij nergens eenig
leven ontdekte, ging hij, toen hij het dorp uit was, op goed geluk
altijd maar rechtuit.

Na een half uurtje geloopen te hebben, kwam hij bij de eerste huizen
van Boskoop aan. Eenmaal dáár zijnde, wist hij goed den weg; want
hij had de Gouwe dikwijls genoeg bevaren.

Zonder ergens gestoord geworden te zijn, kwam hij midden in den nacht
in Ter Gouw.

Gelukkig wist hij waar Geert Soet vertoefde, en onbeschroomd den
klopper op de deur latende vallen, stond hij op de stoep te wachten
tot hem zou worden opengedaan.

Dat duurde nog al lang en terwijl hij daar zoo stond, begon hij na
te denken over alles, wat hem den verloopen dag gebeurd was. En de
slotsom was?

"De Spaanschgezinden kunnen toch ook hartelijk en braaf zijn en de
Spanjaarden zijn ook menschen, die het zoo kwaad niet meenen!"

Arme jongen, hoe spoedig zou hij ondervinden, dat dan toch vast niet
alle Spanjaarden zulke goedige menschen waren, als die welke hij bij
Klaas Koot ontmoet had.

Eindelijk werd de deur even geopend en toen hij op de vraag, vanwaar
hij kwam en wie hij was, geantwoord had, dat hij uit Leiden kwam en
Gerrit Verlaen heette, werd hij terstond binnengelaten.

Zoodra men uit het medegebrachte briefje, dat geheel ongeschonden was,
vernam, dat ze Zondag tegen den noen eerst te Leiden verwacht werden,
behoefde er niet zulke eene haast gemaakt te worden, en daarom maakte
Leeuwke een gretig gebruik van het verlof om gerust te gaan slapen.

Het is waar, de jongen lag maar op eenen stroozak en onder een paar
paardendekens, doch dat voelde hij niet, want nauwelijks had hij
zich uitgekleed en zijne moede leden op het harde bed uitgestrekt,
of hij sliep! Of hij droomde, ja, ziet ge, dat weet ik zoo juist
niet te zeggen; maar dat is zeker, dat Geert Soet, toen hij hem
des morgens te acht uren kwam wekken, in den slaap hoorde zeggen:
"God vergelde het u!"

Waar het hart vol van is, daarvan loopt, in den slaap zelfs, de mond
vaak over.

Er was handen vol werks; want de buiten-geslotenen wenschten zooveel
binnen de stad te brengen, als hun maar mogelijk was. Dertig schuiten
werden volgeladen met allerhande levensmiddelen benevens eenigen
voorraad van kruit en lood.

Het zou natuurlijk onmogelijk geweest zijn met deze bezending voorbij
de Gouwesluis of Alfen te komen, en daarom had men naar andere wegen
uitgezien.

De Baljuw van Hasaertswoude, een man aan de zijde van den Prins, had
aangeboden om de vaartuigen, mits ze niet te breed en te lang waren,
langs eene binnenvaart, den Spanjaarden onbekend, uit de Gouwe in den
Rijn te brengen. Hij kwam des avonds te Ter Gouw aan en zeide, dat
hij twee mannen besteld had, die hen nu verder zouden voorthelpen. De
een zou vooruitgaan en de Koppieren-kade doorsteken, terwijl de andere
achter zou blijven om hun den volgenden morgen den weg te wijzen.

Een oogenblik later kwamen de beide mannen aan.

"G'n avond, Heer Baljuw! Mooi weertje, hè, al zeg ik het zelf,"
zeide de een.

"Ja, Schooneman, dat is het. Verdient gij nog al graag wat?"

"Dat zou ik gelooven, Heer Baljuw, hoe meer hoe liever, al zeg ik
het zelf!"

"Nu best, dan moet ge vannacht de Koppieren-kade bij het Rietveld
doorsteken!"

"Ai, Heer Baljuw, als ze me snappen, dan ben ik er bij, gloeiend bij
ook, al zeg ik het zelf!"

"Ze zullen je niet snappen, Schooneman, ga maar gerust uwen gang! Het
is immer de Baljuw zelf, die het u beveelt."

"Ja, maar Heer Baljuw, hoeveel .... nu, de Heer Baljuw begrijpt
me wel!"

"Gij verdient er drie stuivers per uur aan, en ge blijft er, tot hier
uw kameraad met deze schuiten aankomt."

"Dat is goed, Heer Baljuw, maar hoeveel verdient mijn kameraad Touw,
als ik weten mag?"

"Daar hebt gij immers niemendal mee te maken, Schooneman?"

"Dat is te zeggen, niemendal mee te maken? Als Touw precies zooveel
verdient, als ik, dan wil ik wel hier blijven en morgen dezen luiden
den weg wijzen. Al zeg ik het zelf, ik ben niet voor ruzie! Hi-hi-hi!"

"Nu, wees maar gerust, Schooneman! Uw kameraad Touw verdient maar twee
stuivers in het uur! Hoe denkt gij er over? Gauw hoor, niet of wel!"

"Wel, dan zal ik maar gaan, Heer Baljuw! Voor drie stuivers per uur
wil ik graag een pak ransel oploopen, al zeg ik het zelf!"

Schooneman ging heen om zijn werk te verrichten. Omstreeks
middernacht kwam hij aan de genoemde Koppieren-kade en begon ijverig
te werken. Tegen acht ure hiermede klaar zijnde, keek hij op; maar
nog kwamen de schuiten niet.

"Weet-je wat, ik ga een tikkie doen! Zoo den heelen nacht in de kousen,
neen maar, een mensch is een mensch, een paar uurtjes slapen en dan
toch tweemaal drie, dat is zes stuivers verdienen,--goed dagwerk!"

Na dit bij zichzelven gezegd te hebben stond hij op en ging een eind
van den dijk af in een boschje liggen slapen.

Het was negen uren en daar kwam Touw met de schuiten aan. Ja, de
Koppieren kade was doorgestoken, maar, waar was Schooneman?

"Schooneman! Schooneman!!!"

Geen antwoord.

Nog eens, maar veel harder: "Schooneman!!!"

Nog geen antwoord.

"Zou de zaak aan de Spanjaarden verraden zijn? Zouden ze den arbeider
gevangen hebben genomen?"

Ja, niemand wist hierop wat te zeggen.

Er werd gezocht, hier, daar en overal, behalve in het boschje, dat
een paar minuten verder lag en waarin de luiwammes lag te slapen,
dat hij ronkte.

De schuitenvoerders belegden nu raad en eindelijk besloot de
meerderheid, dat men zou terugkeeren.

Touw ontving zijn geld en ging naar huis in de gedachten, dat
Schooneman, zeker al lang thuis zou zijn of, bij den Spanjaard achter
de tralies zou zitten kijken.

Tegen den middag werd de slaper wakker. Hij stond op, keek naar de zon,
zette een strootje, als zonnewijzer tusschen de vingers en zei: "Twaalf
uur, jongens, dat is een voordeeltje. Ik reken van gisteren-avond
zeven uur. Vijf en twaalf is zeventien, dat is zeventien keer drie
.... eenenvijftig stuivers! En nog zijn de schuiten er niet! Dat heet
ik nog eens de kaas snijden, al zeg ik het zelf!"

Zijn slaap was over en hij begon heen en weer te loopen; maar hoe
graag hij ook drie stuivers voor het uur kreeg, toch begon het nu
te lang te duren. Eindelijk nam hij zijn strootje weer te baat en
rekende uit, dat het al zes uur was.

Hij wachtte nog een uur en ging toen heen, natuurlijk rechtstreeks
naar het huis van den Baljuw om te zeggen, dat ze niet gekomen waren
en of hij vierentwintig maal drie, dat is tweeënzeventig stuivers
mocht hebben.

"Wat?" bulderde de Baljuw. "Jij tweeënzeventig stuivers! Pak je weg,
lummel! tweeënzeventig stokslagen, ja! Waar zat-je toen de schuiten
kwamen?"

"De schuiten zijn er niet geweest, Heer Baljuw! Ik ben tot van avond
zes uur aan de Koppieren kade geweest!"

"En van morgen om negen uur waren de schuiten er al! Hebt gij dan
geslapen?"

"Hé ja, Heer Baljuw, ik heb wel een tikkie gedaan, al zeg ik het
zelf, maar...."

"Ongeluksvogel, die je bent," bulderde de Baljuw, "jij met je
tikkie! Kom hier, dan zal ik je tweeënzeventig tikkies geven!"

"Als het geene stuivers zijn, houd ze dan zelf maar, Heer
Baljuw!" zeide Schooneman en liep zoo hard, als zijn luie beenen hem
dragen konden, naar huis.

"Dat was een duur tikkie," bromde hij, "maar nooit meer zulke baantjes,
hoor! Daar zal ik geene vette soppen mee weeken!"

Door de verregaande onvoorzichtigheid van dezen huisman, was dus de
geheele onderneming in duigen gevallen.

Leeuwke kon niet verdragen, dat men hem misschien verdenken zou
van zijne boodschap niet goe

Showing first 200,000 characters. Full text: gutenberg.org/ebooks/43953