← catalogue

Ιστορία της Αρχαίας Ελληνικής Λογοτεχνίας

by Gilbert Murray · Greek · Gutenberg #42397 · 892,122 chars · public domain (US)

The Project Gutenberg eBook of Ιστορία της Αρχαίας Ελληνικής Λογοτεχνίας
    
This eBook is for the use of anyone anywhere in the United States and
most other parts of the world at no cost and with almost no restrictions
whatsoever. You may copy it, give it away or re-use it under the terms
of the Project Gutenberg License included with this eBook or online
at www.gutenberg.org. If you are not located in the United States,
you will have to check the laws of the country where you are located
before using this eBook.

Title: Ιστορία της Αρχαίας Ελληνικής Λογοτεχνίας

Author: Gilbert Murray

Translator: Simos Menardos


        
Release date: March 23, 2013 [eBook #42397]
                Most recently updated: October 23, 2024

Language: Greek

Other information and formats: www.gutenberg.org/ebooks/42397

Credits: Sophia Canoni and George Canonis


*** START OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK ΙΣΤΟΡΊΑ ΤΗΣ ΑΡΧΑΊΑΣ ΕΛΛΗΝΙΚΉΣ ΛΟΓΟΤΕΧΝΊΑΣ ***

Note: The tonic system has been changed from polytonic to
monotonic; otherwise the spelling of the book has not been
changed. Words in italics are included in _. Footnotes have
been converted to endnotes and their numbers are included in
(). The translator has added many footnotes that were not in
the original. The text of these is in most cases included in
[]. He has also chosen to find and replace the English text of
ancient works with the original in ancient Greek. As many
Greeks have a better knowledge of English to ancient Greek, I
also include the English translation within {}. In some
instances there is a difference between the length or even the
content of the chosen texts or the text in ancient Greek is not
quoted in the book. I have also taken into account the table
with errors/omissions of the Greek book.

Σημείωση: Ο τονισμός έχει αλλάξει από πολυτονικό σε μονοτονικό,
κατά τα άλλα έχει διατηρηθεί η ορθογραφία του βιβλίου. Λέξεις
με πλαγίους χαρακτήρες έχουν σημειωθεί με _. Οι υποσημειώσεις
έχουν μεταφερθεί στο τέλος του βιβλίου και οι αριθμοί τους
περικλείονται σε (). Ο Μεταφραστής έχει προσθέσει πολλές
υποσημειώσεις που δεν είναι μέρος του αρχικού βιβλίου.  Το
κείμενό τους τις περισσότερες φορές περικλείεται σε [].
Επίσης, επέλεξε να βρει και να παραθέσει στην αρχαία γλώσσα όλα
τα αρχαία κείμενα που παραθέτει στα αγγλικά ο Murray.  Επειδή
πολλοί έλληνες έχουν καλλίτερη γνώση των αγγλικών από τα αρχαία
ελληνικά, παραθέτω προς διευκόλυνσή τους το αγγλικό κείμενο,
εντός {}. Σπάνια, υπάρχουν διαφορές εντός των δυο επιλεγμένων
κειμένων (μήκος ή ακόμα και κείμενο) ή το αρχαίο κείμενο δεν
υπάρχει στα αγγλικά στο βιβλίο.  Έχω λάβει επίσης υπόψη τον
πίνακα παροραμάτων του ελληνικού βιβλίου.



GILBERT MURRAY
ΒΑΣΙΛΙΚΟΥ ΚΑΘΗΓΗΤΟΥ ΤΗΣ
ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΕΝ ΤΩ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΩ ΤΗΣ ΟΞΦΟΡΔΗΣ
ΚΑΙ ΕΤΑΙΡΟΥ ΤΗΣ ΒΡΕΤΤΑΝΙΚΗΣ ΑΚΑΔΗΜΕΙΑΣ



ΙΣΤΟΡΙΑ

ΤΗΣ

ΑΡΧΑΙΑΣ ΕΛΛΗΝIΚΗΣ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑΣ



ΜΕΤΑΦΡΑΣΘΕΙΣΑ ΚΑΙ ΠΛΟΥΤΙΣΘΕΙΣΑ ΔΙΑ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑΣ.
ΠΡΟΣΘΗΚΩΝ ΚΑΙ ΣΗΜΕΙΩΣΕΩΝ

ΥΠΟ

ΣΙΜΟΥ ΜΕΝΑΡΔΟΥ

ΤΑΚΤΙΚΟΥ ΚΑΘΗΓΗΤΟΥ ΤΟΥ ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑΚΟΥ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ



ΕΝ ΑΘΗΝΑΙΣ
ΤΥΠΟΙΣ Π. Δ. ΣΑΚΕΛΛΑΡΙΟΥ
1922






ΕΙΣ ΜΝΗΜΗΝ

ΤΗΣ ΑΓΑΠΗΤΗΣ ΜΟΥ ΜΗΤΡΟΣ

Α Υ Γ Ο Υ Σ Τ Α Σ  Γ.  Μ Ε Ν Α Ρ Δ Ο Υ

ΤΟ ΓΕΝΟΣ Ν. ΦΡΑΓΚΟΥΔΗ

ΕΚ ΚΥΠΡΟΥ




ΠΡΟΛΟΓΟΣ



Ιστορίας των αρχαίων ελληνικών γραμμάτων έχομεν ελληνιστί
αρκετάς. Πλην των πρωτοτύπων έργων των καθηγητών του
Πανεπιστημίου _Κ. Ασωπίου_ (1) _Σπ. Σακελλαροπούλου_ (2) και
_Γ. Μιστριώτου_ (3), έχομεν και μεταφράσεις των σπουδαιοτάτων
ξένων συγγραφών. Δηλαδή (πλην των παλαιοτέρων) την του _Κ. Οδ.
Μυλλέρου_ (4), την συνέχειαν αυτής υπό _Ι. Γ. Δοναλσώνος_ (5),
και την υπό _Emil Heitz_ (6), το Εγχειρίδιον του _Β. Κοππίου_
(7), και τέλος την Ιστορίαν της ελληνικής λογοτεχνίας του _W.
Christ_ (8). Ιδίως δε το τελευταίον τούτο έργον το πληρέστατον
των σήμερον υπαρχόντων, δύναται να χρησιμεύση ως ασφαλής οδηγός
εις τας μελέτας των φιλολόγων.

Προφανώς όμως στερούμεθα νεωτέρου συντόμου έργου, αποτεινομένου
προς ευρύτερον κύκλον λογίων αναγνωστών μετά της αναγκαίας
ακριβείας και σαφηνείας, την δ' έλλειψιν ταύτην εθεωρήσαμεν εξ
αρχής ως σπουδαίαν κοινωνικήν ανάγκην, δεομένην ταχείας
θεραπείας.

Τοιαύτα σύντομα έργα εδημοσίευσαν από των αρχών του τρέχοντος
αιώνος γαλλιστί μεν ο _Α._ και _Μ. Croiset_ (1900) αγγλιστί δε
o _Gilbert Murray_ (1902) γερμανιστί δε ο _U. v. Wilamowitz-
Moellendorff_ (1912). Τούτων το μεν αξιόλογον Μanuel των
αδελφών Croiset είναι περίληψις της πεντατόμου αυτών Histoire
de la Litterature Grecque, το δε του Wilamowitz (δημοσιευθέν εν
τη σειρά Die Kultur der Gegenwart του _Paul Hinneberg_)
αποτείνεται μάλλον προς φιλολόγους εκφράζον τας γνώμας του
ρηξικελεύθου καθηγητού, ενώ το προκείμενον έργον του Murray,
καίπερ ουχ ήττον νεωτερίζον, δεν είναι τόσον δογματικόν, επειδή
δ' εγράφη χάριν ευρυτέρου κοινού (εν τη σειρά Short Histories
of the Literatures of the World) υπερέχει των λοιπών κατά την
σαφήνειαν και την λογογραφικήν αξίαν.

Ο συγγραφεύς αυτού συνδυάζει τω όντι πολλά χαρίσματα και
τίτλους. Είναι βασιλικός καθηγητής των Ελληνικών γραμμάτων εν
Οξφόρδη και εταίρος της Βρεττανικής Ακαδημείας, είναι ο
νεώτατος εκδότης του κειμένου του Ευριπίδου εν τη Bibliotheca
Oxoniensis, αλλ' είναι και ο ποιητικώτατος του Ευριπίδου και
του Αριστοφάνους μεταφράστης. Ο Murray θεωρείται καλλιτέχνης
του αγγλικού στίχου και συγχρόνως είς των γλαφυρωτέρων της
σήμερον πεζογράφων. Την ενάργειαν του ύφους του μαρτυρεί και το
βιβλίον τούτο, ο δε τρόπος καθ' όν πραγματεύεται, καθώς
παρετήρησεν ο _H. Weil_ (9), τα αρχαία πράγματα «dans le style
le plus moderne, dans le gout du jour» καθιστά το έργον αληθώς
ευάρεστον ανάγνωσμα.

«Η γενική μου μέθοδος (λέγει εν τω προλόγω της α' εκδόσεως του
βιβλίου) είναι κάπως προσωπική και ανεξάρτητος των λοιπών.
Εζήτησα κατ' αρχάς μεν απροβουλεύτως, έπειτα δε συστηματικώς —
να γνωρίσω, όσον είναι δυνατόν — ποίοι άνθρωποι ήσαν οι
παντοδαποί Έλληνες συγγραφείς, τι ηγάπα καθείς και τι εμίσει,
πώς απέζη και πώς εδαπάνα τον καιρόν του. Εννοείται ότι τοιαύτη
ζήτησις είναι δυνατή μόνον κατά την αττικήν περίοδον και ίσως
κατά την εξαιρετικήν περίπτωσιν του Πινδάρου. Αλλ' η απόπειρα
και αν μη άγη εις σαφή πορίσματα, δεν είναι ματαία. Διότι
απαλλάσσει τον μελετητήν από της σφαλεράς αντιλήψεως των
Ελλήνων ως ομοιομόρφων, ως πινακοθήκης ομογενών πλασμάτων,
εχόντων τας αυτάς ιδέας, πεποιθήσεις και βλέψεις. Αληθώς η
ποικιλία των μορφών εκείνων τας κάμνει τόσον ζωηράς, η μεγάλη
απόστασις των σκοπών των, η διαφορά των κατορθωμάτων των και η
δραστηρία ενέργεια ενός εκάστου, ήτις κατέστησε τα κατορθώματα
δυνατά. Ουχί διά της «κλασσικής γαλήνης», ουδέ διά της
«λατρείας του ανθρωπίνου σώματος», αλλ' ουδέ διά μόνων των
διανοητικών και καλαισθητικών χαρισμάτων ανυψώθησαν εκείνοι από
της βαρβαρότητος εις τα ύψη του μοναδικού των πολιτισμού· αλλά
δι' ατρύτων κόπων και αγώνων, διά τόλμης και υπομονής, δι'
αφοσιώσεως εις αρχάς, εθεώρουν υψηλάς, και προ πάντων διά
επιμόνου και βαθείας σκέψεως.

«Αληθώς η εξωτερική, η πολιτική των ιστορία, καθώς πάντων των
άλλων λαών, γέμει πολεμικής σκληρότητας και διπλωματικής
πανουργίας. Αλλ' η εσωτερική των ιστορία, η ιστορία των
στοχασμών, των αισθημάτων και των χαρακτήρων, είναι αληθώς
μεγάλη. Είχον εμπόδια ενώπιόν των, σχεδόν ανύπαρκτα εις τον
δρόμον ημών. Δεν είχον πείραν αρκετήν, διότι πρώτοι έπραττον τα
πάντα· είχον όλως γλίσχρα τα υλικά μέσα και αι συγκινήσεις, οι
πόθοι, οι φόβοι και αι ορμαί των ήσαν ίσως σφοδρότεραι και
αγριώτεραι των ημετέρων. Αλλ' όμως εδημιούργησαν τας Αθήνας του
Περικλέους και του Πλάτωνος».

Η τοιαύτη προς πάσαν άποψιν του αρχαίου βίου προσοχή είναι
χαρακτηριστική. Ο Gilbert Murray είναι αντιπρόσωπος της νέας εν
Αγγλία σχολής των Ελληνιστών, ήτις ζητεί ν' αναπαραστήση όχι
μόνον την λογοτεχνίαν και την καλλιτεχνίαν των παλαιών Ελλήνων,
αλλά και να διαδώση τι εφρόνουν εκείνοι περί ζητημάτων, όσα και
σήμερον απασχολούσι την κοινωνίαν, περί των προβλημάτων των
νέων επιστημών, της κοινωνιολογίας, της ψυχολογίας, της
παιδαγωγικής, της οικονομικής, και μάλιστα της πολιτικής
επιστήμης, ώστε αι παλαιαί εκείναι θεωρίαι να γίνωσι
συντελεσταί της σημερινής σκέψεως και προόδου. Διότι ευλογώτατα
πιστεύουσιν ούτοι ότι οι παλαιοί Έλληνες αν και δεν εστερέωσαν
μέγα κράτος, όπως οι Αιγύπτιοι, οι Πέρσαι, και οι Ρωμαίοι — και
κατόπιν οι Έλληνες του Βυζαντίου, — κατενόησαν όμως κάλλιον
παντός άλλου λαού την σχετικήν αξίαν της ανθρωπίνης ζωής, είδον
βαθύτερον τα μεγάλα της προβλήματα και αν μη έλυσαν αυτά,
επεζήτησαν την προσφορωτέραν λύσιν.

Αληθώς οι Άγγλοι φιλόλογοι καυχώνται ανέκαθεν ότι κατέστησαν
την ελληνομάθειαν ενεργόν, ούτως ώστε, καθώς έλεγεν, αρχόμενος
της εν Οξφόρδη διδασκαλίας του ο Murray, ο Όμηρος, ο Σοφοκλής
και ο Πλάτων είναι δυνάμεις συνεχώς επιδρώσαι εις την αγγλικήν
ψυχήν, σχεδόν όπως ο Σαικσπήρος, ο Βάκων και ο Μίλτων».

Τοιαύτης ισχυράς παρορμήσεως έχει, νομίζομεν, ανάγκην και το
πολύ κοινόν της Ελλάδος, όπου διδάσκονται μεν επί πολλά έτη
καθ' όλην την μέσην εκπαίδευσιν οι αρχαίοι συγγραφείς, αλλά
δυστυχώς εφαρμόζεται περί αυτών ό,τι λέγει γενικώτερον ο
Faguet· «la scolarité est d' abord le triomphe et puis le
trombeau des auteurs» (10).

Ημείς πιστεύοντες ότι το κακόν της αδιαφορίας ταύτης σπουδαίον
λόγον έχει και την έλλειψιν βιβλίων αρεστών και προσιτών εις
αναγνώστας έχοντας άλλην κυρίαν ασχολίαν παρά τας αρχαίας
σπουδάς, προέβημεν εις την μετάφρασιν του ωραίου τούτου έργου,
ελπίζοντες ότι θ' αγαπηθή τούτο και εν Ελλάδι όσον εν Αγγλία.

Η μετάφρασις γενομένη κατόπιν αδείας του φιλέλληνος συγγραφέως
συνετελέσθη από του 1912. Αλλά διά να χρησιμεύση και ως
εγχειρίδιον των φοιτητών και εις την γυμνασιακήν διδασκαλίαν,
επεχειρήσαμεν κατ' ανάγκην όχι ολίγας προσθήκας, των οποίων
αρκετάς επέβαλλεν ο από της συντάξεως αυτού διαρρεύσας χρόνος.

Εν πρώτοις, επειδή ευτυχώς εξηκολούθησεν εν Αιγύπτω η
ανακάλυψις ελληνικών παπύρων και δημοσίευσις πολλών και
αξιολόγων αρχαίων έργων, προσεθέσαμεν ακριβείς σημειώσεις περί
των νέων ευρημάτων και της σπουδαιότητος εκάστου. Διότι άτοπον
είναι ν' αγνοή αυτά το πολύ ελληνικόν κοινόν (11) όπερ ώφειλε
να δείξη θερμότατον περί των παπύρων διαφέρον. Αλλά δεν
εμνημονεύσαμεν, εννοείται, τους πολυαρίθμους παπύρους, όσοι
περιέχουσι γνωστά ήδη κείμενα σωζομένων ποιητών και συγγραφέων,
διότι τούτο κείται έξω του όμματος του προκειμένου τόμου.

Εξεθέσαμεν έπειτα υπό το κείμενον τας εν τω μεταξύ εκφρασθείσας
περί τινων ζητημάτων νέας θεωρίας, ως π. χ. περί του θεάτρου,
περί της διδασκαλίας των δραμάτων, περί της συμμετοχής του
χορού, περί του σατυρικού δράματος κτλ., παρεπέμψαμεν δε και
εις τα νέα σχετικά έργα. Εκ των νέων τούτων γνωμών σπουδαιοτάτη
βεβαίως είναι η περί του Ομηρικού ζητήματος, καταλήξασα σήμερον
εις τελείαν απόρριψιν της Βολφιανής θεωρίας. Επειδή δε την
θεωρίαν ταύτην υποστηρίζει και ο ημέτερος συγγραφεύς,
υποσελίδιοι δε παρατηρήσεις δεν θα ήσαν αρκετά σαφείς,
καταχωρίζομεν το σχετικόν σημείωμα, κατ' ανάγκην βραχύ, μετά το
τέλος του προλόγου τούτου.

Αναγκαίον εθεωρήσαμεν προσέτι να προσαρτήσωμεν βιβλιογραφίαν
όπου καταλέγονται αι νεώτεραι και δοκιμώτεραι των συγγραφέων
εκδόσεις· διότι παρετηρήσαμεν ότι πολλάκις και αι δημόσιαι
βιβλιοθήκαι, αίτινες έχουσιν αρκετάς ελληνικάς εκδόσεις,
στερούνται των νέων βοηθημάτων, ευλόγως δ' ελπίζομεν ότι
σήμερον και των παλαιών και των νέων επαρχιών αι πόλεις θα
φιλοτιμηθώσι να καταρτίσωσι χρησίμους βιβλιοθήκας, τουλάχιστον
των Ελλήνων συγγραφέων, αρχαίων, μεσαιωνικών και νέων (12).
Ευνόητον δε είναι ότι η βιβλιογραφία αύτη είναι σύμμετρος προς
την έκτασιν και τον σκοπόν του έργου τούτου, πολλάκις δε
περιωρίσθη εις τα κυριώτατα προς οικονομίαν χώρου.

Άλλη διαφορά της προκειμένης μεταφράσεως είναι ότι ενώ ο
συγγραφεύς μεταφράζει πάντοτε τα κείμενα έμμετρα και πεζά,
πολλάκις ελευθέρως, ημείς παρεθέσαμεν τα πρωτότυπα μετά των
σχετικών παραπομπών, θεωρούντες οικειότερον προς αυτά τον
κύκλον των ημετέρων αναγνωστών (13). Προσφεύγοντες δε
συχνότερον εις τα κείμενα, επηνωρθώσαμεν ενίοτε φανεράς τινας
παραδρομάς. Ουχί δε άπαξ εδηλώσαμεν και την διαφοράν της
ημετέρας γνώμης. Αλλ' ίνα μη το βιβλίον μεταβάλη χαρακτήρα,
απεφύγομεν τούτο, όσον ήτο δυνατόν. Διά τον αυτόν δε λόγον δεν
επεξετείναμεν το τελευταίον κεφάλαιον του βιβλίου, το
συντομώτατα πραγματευόμενον ως παράρτημα τα μετά τον
Δημοσθένην.

«Όπως χρησιμοποιήσω κάλλιστα τον καθωρισμένον εις εμέ χώρον
(λέγει ο συγγραφεύς), επιτύχω δε ποιάν τινα ενότητα του
συνόλου, περιώρισα πολλαχώς τον σκοπόν του βιβλίου τούτου.
Θεωρών τας Αθήνας ως το μόνον μέρος της Ελλάδος, περί ού έχομεν
αρκετάς πραγματικάς ειδήσεις, επεχείρησα τρόπον τινά να
συγκεντρώσω την προσοχήν του αναγνώστου εις την αττικήν
περίοδον, την από Αισχύλου μέχρι Πλάτωνος. Περιώρισα λοιπόν εις
το ελάχιστον την εξιστόρησιν της φιλοσοφίας και μετά πολλής
στενοχωρίας απεφάσισα να παραλείψω εντελώς τον Ιπποκράτη και
τους άλλους επιστήμονας. Τέλος δε διέκοψα την αφήγησιν εις τον
θάνατον του Δημοσθένους και προσήρτησα μόνον ταχύ και ίσως
δογματικόν διάγραμμα της μεταγενεστέρας λογοτεχνίας μέχρι της
πτώσεως της αρχαίας θρησκείας, παραλείπων και βιβλία τόσον
σπουδαία ως τους _Χαρακτήρας_ του Θεοφράστου και την _Περί
ύψους_ πραγματείαν».

Ο μεταφράστης διδάσκων από του 1908 εν τω Πανεπιστημίω της
Οξφόρδης την ιστορίαν της ελληνικής γλώσσης και των γραμμάτων,
την από του σχηματισμού της αρχαίας κοινής διαλέκτου μέχρι της
αλώσεως της Κωνσταντινουπόλεως και κατόπιν, από δε του 1911
παραδίδων το αυτό μάθημα εν τω Καποδιστριακώ Πανεπιστημίω έτι
εκτενέστερον, ήτοι αρχόμενος από των αρχαιοτάτων χρόνων,
παρασκευάζει πεντάτομον Ιστορίαν της ελληνικής γραμματείας
(14), αρχομένην από του Ομήρου και λήγουσαν εις τον Ροΐδην και
τον Παλαμάν. Τοιαύτη μόνον ιστορία παριστάνει την ημετέραν
γραμματείαν οποία πραγματικώς είναι, όχι δηλαδή ως πάλαι ποτέ
νεκρωθείσαν, αλλ' ως αδιακόπως εξακολουθούσαν από τριών
χιλιάδων ετών τον μοναδικόν της δρόμον.

Αλλ' έργον τόσον διεξοδικόν, όσον και αν είναι μετά εκατονταετή
ελεύθερον βίον απαραίτητον εις το έθνος, είναι δυστυχώς
απίθανον ότι θα εκδοθή ελληνιστί — τουλάχιστον εντός των
προσεχών ετών, — ένεκα δυσκολιών πολλών, των οποίων μία βεβαίως
είναι και ο πενταπλασιασμός, της τυπογραφικής δαπάνης.

Και του προκειμένου εγχειριδίου η έκδοσις αρξαμένη από του
1915, προσέκοψεν ένεκα του πολέμου εις την έλλειψιν ομοιομόρφου
χάρτου. Όθεν υπήρξεν αναγκαίον να διαιρεθή εις δύο τεύχη, ών το
πρώτον (μέχρι της σελ. 208) εδημοσιεύθη τω 1916, το δε δεύτερον
και τελευταίον παραδίδεται σήμερον εις την φιλομουσίαν του
ελληνικού κοινού.

                                                         &Σ. Μ.&

                                      Εν Αθήναις 25 Μαρτίου 1922.




ΣΗΜΕΙΩΜΑ ΠΕΡΙ ΤΟΥ ΟΜΗΡΙΚΟΥ ΖΗΤΗΜΑΤΟΣ




Η καθ' όλον τον παρελθόντα ΙΘ' αιώνα κρατήσασα θεωρία του Φριδ.
_Wolf_ (1795) από των αρχών του τρέχοντος ήρχισε να καταρρέη,
σχεδόν αφ' εαυτής.

Η άρνησις δηλαδή της ενότητος των Ομηρικών επών, στηριζομένη
κυρίως εις την υπόθεσιν ότι κατά τον ένατον π. Χ. αιώνα δεν
υπήρχε γραφή, παρεθάρρυνε τους Γερμανούς ιδίως φιλολόγους ν'
ανευρίσκωσιν εκ πόσων και ποίων παλαιών μικροτέρων τεμαχίων και
νεωτέρων προσθηκών είχον συρραφή κατά τον έκτον π. Χ. αιώνα υπό
διαφόρων στιχουργών η _Ιλιάς_ και η _Οδύσσεια_. Επειδή δε
μέτρον του τεμαχισμού τούτου ήτο φυσικά το ίδιον εκάστου
κριτήριον, το ζήτημα κατά την φράσιν του _Blass_, κατηντήσε
«τέλμα». Ούτω δύο των επιφανεστέρων φιλολόγων — ίνα
παραλείψωμεν τους αφανεστέρους — ο επιγραφικός _A. Kirchoff_
ετεμάχιζε την _Οδύσσειαν_ (15) ο δε _W. Christ_ την _Ιλιάδα_
(1884). Συγχρόνως δε ο von Wilamowitz-Moellendorff (16)
ανεύρισκεν εντός των δύο επών ίχνη πολλών διασκευαστών,
παραχαρακτών, συμπιλητών και άλλων απροσκλήτων συνεργατών, ο δε
_Carl Robert_ (17) διεμέλιζε κατ' άλλον ευφυά τρόπον την
_Ιλιάδα_ τω 1901. Τοιουτοτρόπως ολίγιστοι απέμενον υπερασπισταί
της ενότητος των επών, εξ αυτών δε διεκρίνοντο ο _Andrew Lang_
εν Αγγλία (18) και ο _Carl Rothe_ εν Γερμανία. Αλλά μετ' ολίγον
τα πράγματα μετεβλήθησαν ουσιωδώς, καθώς αρκούσι να μαρτυρήσωσι
τα επόμενα βιβλία, καίπερ πολλαχώς διαφωνούντα (19).

Τω 1904 ο _Fr. Blass_ εξέδωκεν το έργον (20) όπου ανεύρισκε και
αυτός νοθείας της _Οδυσσείας_. Αλλά παραβάλλων τας δήθεν
ανακολουθίας αυτής προς τον _Φάουστ_ του _Goethe_, εφώνει
δικαίως προς τους πατριώτας του (σ 10) «ψέγετε και κατακόπτετε
την _Οδύσσειαν_· και τυφλοί και μωροί, δεν βλέπετε ότι όλοι σας
οι ψόγοι επαναπίπτουσιν εκατοντάκις περισσότεροι κατά του
μεγίστου έργου του μεγίστου των ποιητών σας».

Δύο έτη βραδύτερον ο Άγγλος εκδότης των Ομηρικών επών και
ύμνων, _I. W. Allen_, επαινών τον νεωτερισμόν του _Blass_
αντέτασσεν αυτόν προς την στενότητα των ιδεών των προτού και
των συγχρόνων (21).

Τω 1909 εν Γαλλία ο λαογράφος _Α. van Gennep_ μελετών
αρχαιολογικώς και λαογραφικώς το ζήτημα (22), συνεπέραινεν (σ.
60) ότι «εάν συνδέσωμεν τα ποιητικά φιλολογικά και αρχαιολογικά
τεκμήρια, υποχρεούμεθα να αναγάγωμεν τα Ομηρικά έπη εις τον
όγδοον ή ένατον π. Χ. αιώνα και να τοποθετήσωμεν αυτά εις τας
νήσους . . . . Ταύτα κατά μέγα μέρος εποιήθησαν υπό μεγαλοφυούς
ποιητού, όστις εχρησιμοποίησε μεν αρχαιοτέρας λαϊκάς
παραδόσεις, αλλ' εξ αυτών συνέθεσεν έν αρμονικόν όλον».

Μετ' ολίγον ο _Carl Rothe_ εξέδωκε το περί _Ιλιάδος_ έργον (23)
συμπεραίνων ότι «αι περί του χαρακτήρος του ποιήματος έρευναι
καθιστώσι φανερώτερον ότι η ενότης αυτού δεν δύναται να είναι ή
έργον συνειδητής δημιουργίας».

Τω 1911 ο γνωστός Ολλανδός φιλόλογος, ο κατόπιν εκδότης της
Ιλιάδος (1912) και της Οδυσσείας (1917) _J. van Leeuwen_
εξέδιδε βιβλίον περί της συνθέσεως των επών (24)· αντικρούων δε
τους Βολφιανούς έγραφεν εν τη «Μνημοσύνη» (25) ότι «και άλλα
έθνη είχον ποιητάς, υμνήσαντας τους ήρωάς των αλλά μόνον η
Ελλάς είχεν Όμηρον, οι δε κερματίζοντες αυτόν . . .
καταστρέφουσιν αυτήν την ποίησιν του αθανάτου έπους». Εν δε
τοις Προλεγομένοις (Ilias σ. XXII) επιφωνεί «Una haec via
salutis. Ουχί εκ βιβλίων άλλων, αλλ' εξ αυτού του Ομήρου πρέπει
να ζητηθή και δύναται να ευρεθή η γνώσις του Ομήρου».

Πολύ λεπτομερέστερον αναλύων προσφάτως (1914) εν Γερμανία την
_Ιλιάδα_ ο _Erich Bethe_, κατέληξεν εις το πόρισμα, ότι «η
ημετέρα _Ιλιάς_ στηρίζεται μεν επί παλαιού περιφήμου έπους 1500
περίπου στίχων . . αλλ' ιδρύθη επί στερεού, ζωηρότατα
συγκινούντος και εις πέρας αγομένου σχεδίου. Βεβαίως στίχοι
τινές παρενεβλήθησαν, αλλ' ουχί σκηναί» (26).

Κατά το αυτό έτος ο _Georg Finsler_ εξέδιδε το δεύτερον τον
Homer αυτού και εν μεν τω α' τόμω εξήταζε «τον ποιητήν και τον
κόσμον του» [εν δε τω β' (1918) την σύστασιν των επών] (27). Εν
άλλω βιβλίω (28) τω 1912 αναπτύσσων τας περί του Ομήρου γνώμας
των νεωτέρων, τας από _Dante_ μέχρι _Goethe_, επέλεγε· «προ
πάντων ας αναγνωρίσωμεν το πρόσωπον του ποιητού» και ηύχετο
επάνοδον «εις τους αλησμονήτους καιρούς του _Herder_».

Τοιουτοτρόπως ο _A. Shewan_ συνώψιζε την από του τέλους του ιθ'
αιώνος μέχρι του 1912 ιστορίαν του Ομηρικού ζητήματος διά της
λέξεως Reaction (αντίδρασις) (29). Ο δε Γάλλος _L. Laurand_
(30) τω 1913 επέγραφε το τελευταίον του βιβλιαρίου του
κεφάλαιον «Écroulement des theories de Wolf» περαίνων το
προηγούμενον εις την φράσιν «Sic transit gloria Wolfii!»! (σ.
60).

Αλλά σημειωτέον ότι ο Wolf εις την θεωρίαν του (31) παρήχθη εκ
λόγων όχι τόσον εσωτερικών, δηλαδή των λεγομένων αντιφάσεων των
επών, όσον εξωτερικών, της ελλείψεως γραφής, και εστήριξεν
αυτήν εις επιμελέστατα συλλεχθείσας μαρτυρίας περί της
συγκεχυμένης παραδόσεως αυτών (βλ. σελ. 77 σημ. 38, σελ. 143
σημ. 5, σελ. 147 σημ. 9).

Των μαρτυριών όμως τούτων ουδεμία είναι αρχαιοτέρα του
Κικέρωνος, άλλου δε γνωστού συγγραφέως μόνον η του Ιουδαίου
Ιωσήπου, αι δε πλείσται προέρχονται εξ ανωνύμων σχολίων (άπερ
είχε προσφάτως εκδώσει ο _Villoison_) και του Σουίδα. Αλλά ποία
κατά τους χρόνους της ρωμαϊκής δουλείας κατέλαβε τους
πενομένους λογίους της Ελλάδος ολιγωρία και ακρισία, βλέπομεν
συχνά μεν παρά τω Παυσανία, συχνότατα δ' εν τω Λεξικώ του
Σουίδα, όπου συνεφορήθησαν πλείστα χωρία τοιούτων γραμματικών
(32). Οι δε προσάγοντες ως αρχαίον μάρτυρα και τον Ιωάννην
Τζέτζην, τον ταλαίπωρον στιχουργόν των Κομνηνείων χρόνων,
αγνοούσι βεβαίως ότι ο δεινός εκείνος Ομηριστής ηρμήνευε τα
κατά την κρίσιν του Πάριδος ως εξής· «ρήτωρ γεγονώς ο
Αλέξανδρος, πολλά συγγεγράφηκεν, οίμαι δε και αρχαιολογίας
λόγους εξέθετο, οι δε ποιηταί εμυθεύσαντο ως θεαίς τε κριτής
εγεγόνει και Αφροδίτη το μήλον επέδωκεν», έγραφε δε καυχώμενος
ο Τζέτζης

        _εμοί βιβλιοθήκη γαρ η κεφαλή τυγχάνει._

Αλλά και των μεταγενεστέρων τούτων μαρτυριών ουδεμία λέγει ότι
επί Πεισιστράτου _συνετέθησαν_ τα Ομηρικά έπη, αλλά μόνον ότι
_συνηθροίσθησαν_ και _κατετάχθησαν_, η δε υπόθεσις της
συνθέσεως ανήκεν εις τον _Wolf_, όστις ενόμιζεν αυτήν ως
ιστορικήν· historia loquitur (σ.142).

Αλλά σύνθεσις _Ιλιάδος_ και _Oδυσσείας_ εκ μικροτέρων ασμάτων
επί Πεισιστράτου ή Ιππάρχου εν Αθήναις είναι πράγματι
απιθανωτάτη, υποστηρίζεται δε μόνον υπό ολιγίστων, εν οίς ο
_Μurray_ εν Αγγλία (33) και ο _Cauer_ εν Γερμανία. Ως ορθώς
παρατηρεί ο _v. Leeuwen_, και αν πιστευθή η μεταγενεστέρα
παράδοσις, αύτη αναφέρεται μόνον εις την αθηναϊκήν έκδοσιν των
επών, ουχί δε εις την σύνθεσιν αυτών. Και πρώτον ποίος
επετέλεσεν αυτήν; Ως άνδρας δυναμένους να «βοηθήσωσι» τους
τυράννους εις την σύνθεσιν ο _Wolf_ μνημονεύει nominatim Ορφέα
τον Κροτωνιάτην, τον ποιητήν των _Αργοναυτικών_, τον
Ονομάκριτον τον Αθηναίον, Σιμωνίδην τον Κείον και τον Τήιον
Ανακρέοντα». Αλλά περί μεν του Ονομακρίτου εφρόντισε να μας
είπη ο Ηρόδοτος (Ζ, 6') ότι «επ' αυτοφώρω αλούς υπό Λάσου του
Ερμιονέως εμποιέων εις τα Μουσαίου χρησμόν» εξωρίσθη υπό του
Ιππάρχου, βδελυσσομένου τας παραποιήσεις αρχαίων ποιητών. Ο δε
Σιμωνίδης αντί πόσου μισθού ειργάσθη και διατί απέκρυψε το
κατόρθωμά του; Του δε Τηίου μελωδού η λύρα προφανώς δεν ήτο
κατεσκευασμένη διά πράγματα τόσον τραγικά. Απομένει λοιπόν ο
Ορφεύς ο Κροτωνιάτης· αλλ' αν ούτος συνειργάσθη, διατί φέρεται
γράψας _Αργοναυτικά_ και ουχί _Ιλιάδα_ και _Οδύσσειαν_, αφού
παρέλαβε μόνον άσματα διεσπαρμένα; Αλλά και αν όντως υπήρχε
τότ' εν Αθήναις άλλος ποιητής, κρυπτόμενος υπό το ψευδώνυμον
του Ομήρου, γεννώνται μέγισται απορίαι. Πώς κατώρθωσεν ο
ποιητής εκείνος εκ των παλαιών «συγκεχυμένων ασμάτων» ν'
αναπλάση όλην την προ 400 ή 500 ετών ιστορικήν περίοδον, αφού
και πράγματα και έθιμα και γλώσσα είχον εν τω μεταξύ
σπουδαιότατα μεταβληθή; Ούτω κατά τα 550 π. Χ. αι Μυκήναι είχον
ήδη αφανισθή υπό του Άργους, και τούτου ισχυροτέρα είχεν αυξηθή
η Σπάρτη, εν Ασία δ' είχον επικρατήσει καθώς ήδη παρετηρήθη, αι
αποικίαι, προς δυσμάς δε όπου εμυθολόγει τας πλάνας του ο
Οδυσσεύς, ήκμαζεν η Μεγάλη Ελλάς και η Σικελία, εις τους
στρατούς είχεν εισαχθή το ιππικόν, εκ δε των πολιτειών είχον
εκπέσει οι διοτρεφείς βασιλείς, και τα οχυρά των επί των
ακροπόλεων μέγαρα είχον αντικαταστήσει ναοί των θεών. Εις την
θρησκείαν επεφάνησαν νέοι θεοί, ο Διόνυσος, η Δημήτηρ και η
Κόρη, ελατρεύθησαν ήρωες, ιδίως οι Διόσκουροι, οι κατά την
_Οδύσσειαν_ αποθανόντες αδελφοί της Ελένης. Οι Δελφοί
προσέλαβον δύναμιν μεγίστην, αντί δε της Ομηρικής «δίκης» και
«θέμιδος» και της «αιδούς» υπήρχον πλέον «ρήτραι» και «θεσμοί»
και «νόμοι». Τα κοινωνικά έθιμα είχον μεταβληθή και μάλιστα όχι
προς το βέλτιον, αν παρατηρήσωμεν πόσον υψηλήν είχε θέσιν η
Ελένη εν τω γ και η Αρήτη εν τω η και πόσον υποδεεστέραν είχεν
εν Αθήναις θέσιν η σύζυγος και επ' αυτού του Περικλέους.
Γλωσσικώς δε μόνον η εκ της ιωνικής διαλέκτου εξάλειψις του
δίγαμμα δεικνύει πόσον ήτο το από του 800-550 π. Χ. ιστορικόν
χάσμα.

Αλλ' ας ομιλήσωμεν και άλλως. Ήτο δυνατόν να συντελεσθή τοιαύτη
«σύνθεσις» επών επί Ιππάρχου και να μη ακούση τίποτε ο
Ηρόδοτος, ο ακούσας και διατυμπανίσας την μικράν πλαστογραφίαν
του Ονομακρίτου; Ηδύνατο να παραπλανηθή την επαύριον ο
Θουκυδίδης, ο γινώσκων και τας ελαχίστας λεπτομέρειας περί των
Πεισιστρατιδών; Ήτο εύκολον ν' απατηθή ο Αριστοτέλης, ο
γινώσκων τόσον ακριβώς την ιστορίαν του έκτου αιώνος των
Αθηνών, και να θαυμάζη ως κατόρθωμα του παλαιού «θεσπεσίου»
Ομήρου την «σύστασιν» των δύο επών, ενώ ακριβώς η σύστασις αύτη
ήτο έργον άλλου, σχεδόν προχθεσινόν; Πάντως φανταζόμενοι τους
μεγίστους εκείνους των αρχαίων ιστορικών ερευνητών ως ετοίμους
να χάψωσι τας παραποιήσεις οιουδήποτε Συμαίου Σιμωνίδου,
κάμνομεν φοβερόν αναχρονισμόν.

Αλλά καταβιβάζοντες αυθαιρέτως την σύνθεσιν των δύο επών από
του παραδιδομένου χρόνου και τόπου, ήτοι από της Ιωνίας του 820
π. Χ. εις τας Αθήνας του 520, έν και μόνον έχομεν σπουδαίον εκ
πρώτης όψεως πλεονέκτημα, την υποτιθεμένην περισσοτέραν τότε
διάδοσιν της γραφής και της αναγνώσεως. Αληθώς εις την
απόδειξιν ότι ο Όμηρος εντελώς ηγνόει την γραφήν και ότι
«πρώτον επί των Πεισιστρατιδών είδεν η Ελλάς καταγραφόμενα τα
παλαιά των αοιδών έπη» επέστησε την προσοχήν ο _Wolf_ (σ. 156)
αύτη δ' έπεισε τους πλείστους Βολφιανούς. Και ο ημέτερος
συγγραφεύς πιστεύει (σ. 22 του ανά χείρας βιβλίου) ότι «τα δύο
έπη προσαρμόζονται μάλλον εις τας απαιτήσεις αναγνωστών·
αναγνώστας δε πολλούς ούτε αι Αθήναι, ούτε η Ιωνία είχε περί τα
470 π. Χ . . . μόλις 40 έτη βραδύτερον· ο Ηρόδοτος συνέπηξε τας
διηγήσεις του εις βιβλίον».

Αλλ' ενταύθα βεβαίως υπάρχει παρεξήγησις, καταφανής εις ημάς
τους γνωρίσαντας τόπους, όπου δυστυχώς οι γράφοντες και
αναγινώσκοντες Έλληνες ήσαν σπανιώτατοι ένεκα της φρικτής
τουρκικής δουλείας. Οι κατά τοιούτους χρόνους στιχουργούντες
δεν αποτείνονται βεβαίως προς αναγνώστας, αλλ' απαγγέλλουσι
τους στίχους των αυτοί. Και όμως γράφουσιν ή φροντίζουσι να
γραφή το ποίημά των, όχι βεβαίως όπως αναγνωσθή υπό του κοινού
— ουδέ φαντάζονται τοιούτο αναγνωστικόν κοινόν, — αλλά μόνον
όπως άλλος ομότεχνος — συνήθως οικείος — το εκμάθη καλώς
ολόκληρον και το απαγγείλη προς άλλους ακροατάς, πολυπληθείς ως
οι ιδικοί των. Εν Κύπρω π. χ. εσώθησαν από των φραγκικών και
των πρώτων τουρκικών χρόνων μακρά τινα τραγούδια π. χ. της
_Αροδαφνούς_, της _Ζωγγραφούς_, του _Χριστοφή_, πασίγνωστα μεν
από των _ποιητάριδων_ εις τους αγρότας, άνδρας και γυναίκας,
αλλά φυλασσόμενα μόνον εις τρία τέσσαρα τρισάθλια χειρόγραφα
«παπαδίστικα γραμμένα» (34). Ίσως και αι λεγόμεναι
_εικαιότεραι_ εκδόσεις του Ομήρου είχον γραφή εκ μνήμης, ίσως
δε και περίφημοι _κατά πόλεις_ εκδόσεις ήσαν κατ' αρχάς τα μόνα
χειρόγραφα των επών, τα τηρούμενα π. χ. εν Σινώπη και Μασσαλία,
καθώς και το μόνον _τετραυάγγελον_ το υπάρχον επί τουρκοκρατίας
εν πολίχνη, ήτο το αναγινωσκόμενον επ' εκκλησίας. Αλλ εξ
άπαντος η Ιωνία του ογδόου ή τουλάχιστον του εβδόμου π. Χ.
αιώνος είχε πολύ περισσοτέρους εγγραμμάτους και πολύ ευκολώτερα
τα μέσα της γραφής ή η Κύπρος του δεκάτου ογδόου μ. Χ.

Διότι, αν οιαδήποτε δυσκολία της γραφής και της αναγνώσεως
απεθάρρυνε τότε τους ποιητάς, ή εξηφάνιζε τα έργα των, θα ήτο
πολύ θαυμαστότερον παρά τα Ομηρικά έπη πρόβλημα πώς εσώθη η
άλλη πλουσία επική, η πλουσιωτέρα ελεγειακή, και η πλουσιωτάτη
μελική και χορική ποίησις του εβδόμου π. Χ. αιώνος από της
Ιωνίας μέχρι της Ιμέρας της Σικελίας, έργα δηλαδή εν τω συνόλω
τουλάχιστον δεκαπλάσια των Ομηρικών. Αν μη π. χ. αυτός ο
Αρχίλοχος (περί τα 650 π. Χ) κατέγραφεν έστω και διά γραφέως τα
πολλά και ποικίλα κατά το μέτρον ποιήματά του, ποίος κατόπιν
Πεισίστρατος — και προς τι; — θα εφρόντιζε να συνάξη — και πώς
; — στίχους κατά το πλείστον δηκτικούς και στενώτατα
σχετιζομένους προς το πρόσωπον του ποιητού των; Περί τους
αυτούς χρόνους ο Στησίχορος εύρισκεν εν Σικελία τα μέσα ν'
ασφαλίζη ποικιλώτατα λυρικά ποιήματα, γεμίζοντα 26 όλα βιβλία,
ο δε Μίμνερμος, προφανώς αυτός, κατήρτιζεν ελεγειακήν συλλογήν,
ήν επέγραφε «Ναννώ». Της Σαπφούς τα έργα γινώσκομεν σήμερον εκ
των παπύρων, ότι δεν ήσαν εν όλω βραχύτερα της _Οδυσσείας_, του
δε Αλκαίου βεβαίως δεν θα ήσαν ολιγώτερα.

Αλλ' αφού προφανώς αντεγράφοντο κατά τινα τρόπον — διότι άλλως
δεν θα εσώζοντο μέχρι των Πτολεμαϊκών χρόνων — τοσούτοι και
τοιούτοι τόμοι κατά τον έβδομον αιώνα, αφού επέζησαν έκτοτε και
αυτοί οι ίαμβοι του Αμοργίνου Σημωνίδου, διατί τάχα δεν θ'
αντεγράφοντο τότε πιστώς ποιήματα, περί της απαγγελίας των
οποίων γινώσκομεν ασφαλώς ότι έτασσον και έπαθλα πόλεις ως η
Σικυών, (Ηροδότου Ε' 67) αδιστάκτως δε πιστεύομεν ότι
περισσότερον εφρόντιζον άλλαι πόλεις ισχυραί, ως το Άργος και η
Σπάρτη, διεφέροντο δ' επίσης οι απανταχού της Ελλάδος
υπερήφανοι απόγονοι των υμνουμένων βασιλέων;

Αλλ' αφού ήμεθα λογικώς υπόχρεοι να παραδεχθώμεν τούτο περί του
εβδόμου π. Χ. αιώνος, ποία τεχνική δυσκολία ή ποία μαρτυρία
κωλύει ν' αναβώμεν και υψηλότερον; Το μόνον τεκμήριον, όπερ
έχομεν, μαρτυρεί την τότε πλήρη χρήσιν της γραφής· ότι δηλαδή
από του 776 κατέγραφον οι Ηλείοι πάντας τους νικητάς των
Ολυμπιακών αγώνων. Διατί τάχα οι _Ιάονες_ οι επικοινωνούντες
προς τους ασιατικούς λαούς τους έχοντας από πολλού και
βιβλιοθήκας, δεν θα είχον τα μέσα να διασώζωσι τα έπη των
αοιδών των; Ο _Wolf_ εδικαιούτο ίσως να φαντάζεται τελείαν τότε
άγνοιαν της γραφής ανά την Ελλάδα (35). Αλλ' ημείς οι έχοντες
σήμερον προ οφθαλμών τα κρητικά γράμματα, δυνάμεθα να
πιστεύσωμεν ότι οι Έλληνες, γνωρίσαντες άπαξ την γραφήν, έπεσον
κατόπιν εις πλήρη αυτής αμάθειαν, ενώ πέριξ αυτών έγραφον
πάντες οι λοιποί λαοί, ούς αυτοί ωνόμαζον βαρβάρους; Και
ηγνόουν κατά τον όγδοον αιώνα την γραφήν, ενώ κατά τον έβδομον
ανέδειξαν αίφνης ποιητάς, όπως την Σαπφώ και τον Αλκαίον, και
τον Αλκμάνα, οίτινες έγραφον πιθανώτατα και μουσικά σημεία;

Και το μεν ιστορικόν σφάλμα του ονομαστού Γερμανού φιλολόγου
ότι «πρώτον επί των Πεισιστρατιδών είδεν η Ελλάς καταγραφόμενα
μονίμως τα παλαιά άσματα των αοιδών» (σ. 156) προήλθεν εκ των
σφαλερών περί της γραφής μεταγενεστέρων μαρτυριών, αίτινες από
των νέων ανασκαφών απεδείχθησαν απέχουσαι πάμπολυ της αληθείας.

Αλλ' ουχί μικρότερον υπήρξε το φιλολογικόν αμάρτημα, ότι
συνέκρινεν ο _Wolf_ την σύνθεσιν των Ομηρικών επών προς την επί
Καρόλου του μεγάλου καταγραφήν των γερμανικών ασμάτων και προς
τας συλλογάς των αραβικών (σ. 156). Τα σφάλμα τούτο επεδείνωσεν
ο Κάρολος _Lachmann_, όστις αφού ανέλυσεν εις άσματα το έπος
των Νιβελούγγεν, ανέτεμε τω 1837 και την _Ιλιάδα_ από του Α
μέχρι του Χ εις 16 ηρωικά άσματα και άλλα 2 το Ψ και τα Ω,
φρονών ότι πάντα ταύτα συνηνώθησαν πρώτον επί Πεισιστράτου.
Μικράς αντιφάσεις εκατέρου έπους πρoς εαυτό και περισσοτέρας
πρoς άλληλα είχον ήδη σημειώσει ουχί ολίγας και οι αρχαίοι
γραμματικοί και σχολιασταί, αλλ' από του Lachmann πάντες οι
μελετώντες την _Ιλιάδα_ — από δε του μαθητού αυτού _Köchly_ και
την _Οδύσσειαν_ — ανεύρισκον εντός των επών ασυναρτησίας,
αναχρονισμούς, μεταπηδήσεις, κενά, συγκολλήσεις, έλλειψιν
αλληλουχίας και απέδιδον αυτά εις την εργασίαν των επί
Πεισιστράτου συγκολλησάντων τα τότε συναχθέντα διάφορα
τραγούδια εις τα δύο σωθέντα έπη.

Εις τας περί των Ομηρικών παραδρομών δεινολογίας των
επαγγελματικών φιλολόγων αντέτασσον άνδρες έμπειροι της καθόλου
(35α) ποιήσεως όμοια και χειρότερα παραδείγματα νέων και
νεωτάτων έργων, ευλόγως δε ισχυρίσθη ο _Macktail_, ότι αν
υποβληθώσιν εις ομοίαν βάσανον ομοίων κριτικών και οι δύο
_Παράδεισοι_ του Μίλτωνος, θ' αποδειχθώσιν ως έργα διαφόρων
πολιτισμών και χρόνων (36) .

Αλλά τομώτερος υπήρξεν άλλος έλεγχος. Κατά τους τελευταίους
δηλαδή χρόνους εμελετήθησαν τα δημοτικά τραγούδια των λαών της
πλείστης οικουμένης, εμελετήθησαν δε παραλλήλως και τα έπη της
Ινδικής, της Περσίας, της Βρεττανίας, της Γαλλίας κλ. και
ουδαμού απεδείχθη τοιούτος εκ δημοτικών ασμάτων καταρτισμός
επών, οποίον εφαντάζετο ο _Lachmann_. Σχετικώς ομοιότερα προς
τα Ομηρικά θεωρούνται τα γαλλικά Chansons de Geste, ιδίως το
Chanson de Roland, άπερ έψαλλον επαγγελματικοί αοιδοί, οι
jongleurs· αλλ' ενώ προ αυτών υπήρχον σχετικά τραγούδια,
ουδαμού φαίνονται οι jongleurs συνενώσαντες αυτά, αμφισβητείται
δε και αν όλως ενεπνεύσθησαν εξ αυτών. Όθεν ορθώς υπεστήριξεν ο
_Andrew Lang_, ότι «ουδέποτε υπήρξεν έπος λαϊκόν». Αληθώς η
Ελλάς είχε δημοτικά τραγούδια και κατά τους μέσους χρόνους,
εξυμνούντα τα κλέα των ακριτών, αλλά το μέτριον έπος του
Βασιλείου Διγενή Ακρίτου συνέθεσε λόγιος ποιητής, όν εμιμήθη
άλλος, ο δε τρίτος ωνομάζετο Πετρίτσης (37). Και κατά την
τουρκοκρατίαν είχεν έξοχα δημώδη άσματα η Ελλάς, αλλά τον
_Βλαχάβαν_ και την _Κυρά Φροσύνην_ συνέθεσεν ο Βαλαωρίτης.

Πράγματι η Ομηρική ποίησις δύναται να ονομασθή, νομίζομεν, ο
αντίπους οιασδήποτε δημοτικής. Ο ποιητής αισθάνεται εαυτόν
διάδοχον και ποιητικόν κληρονόμον των «αοιδών», ούς περιγράφει.
Αλλ' οι αοιδοί εκείνοι ήσαν πρόσωπα αυλικά, ιερά και
απαραβίαστα, χρησιμώτατοι εις τους διοτρεφείς βασιλείς, διότι
νομιζόμενοι θεόπνευστοι ως οι μάντεις, ήσαν στηρίγματα των
βασιλικών οίκων, πιστοποιούντες την θείαν αυτών καταγωγήν και
εξυμνούντες ενώπιον των λαών τα κλέα των ανάκτων, οιονεί
επίσημοι ιστοριογράφοι και αρχειοφύλακες των μεγάρων. Αλλά
ζώντες εντός αυτών, απέβαινον τρόπον τινά και μυστικοσύμβουλοι
των βασιλέων, ως ο αοιδός, εις τον οποίον ο Αγαμέμνων ανέθεσε
την επιτήρησιν της Κλυταιμήστρας (γ 265). Προεξήρχον εις πάσαν
δημοσίαν εορτήν ή πένθος του οίκου, ως οι θρηνούντες επί του
νεκρού του Έκτορος αοιδοί της Τροίας (Ω 728). Καθόλου δε ήσαν
οδηγοί και διδάσκαλοι της ηθικής και της ευπρεπείας των αυλών
εις το λέγειν και το πράττειν. Τοιούτους παριστά τους αοιδούς
και ο Ησίοδος, ήτοι ως πρόσωπα δεύτερα μόνον των βασιλέων
(_Θεογονίας 94_). Ότι τοιούτος ήτο και ο Όμηρος, αποδεικνύει η
μεγίστη διαφορά του αριστοκρατικού του ήθους από των μετά 100 ή
150 έτη βαναύσων επιθέσεων του Αρχιλόχου, των χονδρών
πειραγμάτων του Σημωνίδου, των σαρκασμών του Αλκαίου και
μάλιστα των κατόπιν βωμολοχιών του Αριστοφάνους. Αυτός δε ήτο
και ο λόγος, δι' όν ο αοιδός της βασιλευομένης Ελλάδος είχεν
ενωρίτατα φημισθή ως ο άριστος παιδαγωγός και διδάσκαλος της
αρετής.

Πότε ακριβώς συνέβη η έξωσις των βασιλικών οικογενειών εκ των
οχυρών ανακτόρων της Τίρυνθος, των Μυκηνών και των άλλων,
αγνοούμεν. Φυσικά η κατάργησις του αξιώματος δεν επήλθε
πανταχού κατά τον αυτόν χρόνον και τρόπον, ενιαχού δ' επέζησε
τούτο και μακρότερον ως εν τω Αρκαδικώ Ορχομενώ. Αλλά πλην του
Ησιόδου, όστις πολλούς γνωρίζει _βασιλήας_, και Σημωνίδης ο
Αμοργίνος αναφέρει ότι γυναίκα καλλωπιζομένην χάριν άλλων
αποστρέφεται πας σύζυγος. «ήν μη τις ή τύραννος ή _σκεπτούχος_
η» (στ. 69) μαρτυρών ότι και τότε (650 π. X.) υπήρχον έτι
«σκηπτούχοι» επειδή δε ο αυτός μνημονεύει και των επών του
«Χίου αοιδού», πάντως ο Όμηρος συνήκμασε μετά πολλών
«σκηπτούχων», ών εξύμνησε τους προγόνους. Αλλά και μετά την
πτώσιν των περισσοτέρων βασιλέων επέζησεν εκέραιον το αξίωμα
των αοιδών, διότι ήσαν απαραίτητοι εις τας θρησκευτικάς και
εμπορικάς πανηγύρεις του λαού, όπου πολλαχόθεν εκαλούντο. Ο εις
τον Δήλιον Απόλλωνα ύμνος πιστοποιεί ότι οι αοιδοί, καθώς
κατόπιν οι ραψωδοί, ήσαν πολλοί και ημιλλώντο προς αλλήλους, ο
δε τότε τυφλός πλέον ποιητής ομιλεί προς το άνθος των κορών, ως
διδάσκαλος πολυσέβαστος και γνωστότατος εις πολλάς πόλεις, «ευ
ναιεταώσας». Ούτω κατά τα 300-350 έτη, τα μεσολαβήσαντα μεταξύ
του Τρωικού πολέμου και του Ομήρου, πολλοί ποιηταί, καθώς λέγει
ο Αριστοτέλης, επραγματεύθησαν ως θεματοφύλακες της ιστορίας
εκείνης ενώπιον ανάκτων και λαών τα κατ' αυτήν· χαρακτηριστικόν
δε είναι ότι ο αοιδός ως μουσόληπτος ήτοι θεόπνευστος έπρεπε να
λέγη πάντοτε πράγματα «ετύμοισιν ομοία», (όπερ ερμηνεύει το
τέχνασμα του Ομήρου ότι τα πλέον απίστευτα μέρη των πλανών
παρέστησε διηγούμενον αυτόν τον πολυμήχανον Οδυσσέα), και να μη
φωραθή αντιφάσκων ποτέ προς εαυτόν. Ουδέποτε άλλοτε εν τω κόσμω
έτυχον οι ποιηταί, πλην ίσως των Εβραίων προφητών, βαθυτέρου
και γενικωτέρου σεβασμού, και ουδέποτε κατέλαβον κοινωνικώς
υψηλοτέραν των αοιδών θέσιν. Η μακρά αύτη διαδοχή και η
αυξανομένη άμιλλα δύναται να εξηγήση το θαύμα της εμφανίσεως
του Ομήρου και της δημιουργίας των Ομηρικών επών κατά χρόνους,
ούς ο μεν _Wolf_ εφαντάζετο ως προγενεστέρους πάσης ελληνικής
παιδείας και ακμής, η δε αρχαιολογία κατέδειξεν ήδη ως
μεταγενεστέρους παλαιοτάτου εν Ελλάδι πολιτισμού και τέχνης.

Τι ώφειλεν ο Όμηρος εις τους προδρόμους του, νομίζομεν μάταιον
να εικοτολογώμεν. Εσχάτως η έρευνα εστράφη προς την εύρεσιν των
παλαιών «πυρήνων» των δύο επών και αν ταύτα είναι «Αχαϊκής» ή
«Ιωνικής» καταγωγής. Αλλ' ενώ τα ζητήματα ταύτα βεβαίως είναι
περιεργότατα, είναι προδήλως και ανεπίδεκτα λύσεως πειστικής.
Μόνον ότι ο ποιητής ευτύχησε να εύρη ετοίμην πλουσίαν ποιητικήν
ύλην και πλουσίαν γλώσσαν ποιητικήν, τούτο συνάγεται ασφαλώς
και εκ των επών. Εκεί πάντα τα πρωτεύοντα πρόσωπα φαίνονται ως
ιστορικά και γνωστά εις τους ακροατάς μετά των οικείων
χαρακτήρων και αυτών των κοσμητικών έκαστον επιθέτων, εκ δε της
προς την Μούσαν επικλήσεως (α 10) «ειπέ και ημίν» πιθανόν είναι
ότι και άλλοι αοιδοί ήσαν ήδη γνωστοί, ως διηγηθέντες τας
πλάνας του Οδυσσέως. Αλλ' εκ των αναριθμήτων εικασιών περί της
συνθέσεως των επών, — δύσκολον είναι ν' αποδιώξη τις εντελώς
τας αναμνήσεις τόσων βιβλίων — πιθανώτερον φαίνεται, ότι ο
ποιητής της _Ιλιάδος_ και της _Οδυσσείας_ συνέπλεξε μάλλον ή
επενόησεν εξ υπαρχής τας υποθέσεις αυτών. Αι υποθέσεις αύται θα
ήσαν από πολλού γνωσταί και πιθανώς είχον ιστορικόν πυρήνα. Δεν
είναι δε απίθανον ότι εχρησιμοποίησε και πολλούς παλαιοτέρους
στίχους, παρομοιώσεις κλ. Αλλ' ακριβώς η θαυμασία οικονομία των
ποιημάτων, η εντεχνοτάτη παρεμβολή ποικιλωτάτων επεισοδίων, ο
εξαίσιος χαρακτηρισμός των προσώπων, η βαθυτάτη γνώσις του
ανθρωπίνου βίου, ιδίως δε ο μεγαλοπρεπής, άνετος και οιονεί
ολύμπιος τόνος της διηγήσεως — ο τόσον χαρακτηριστικός του
ήθους του ποιητού, — το «συγκρατούμενον μεγαλείον» του Ομήρου,
ως έλεγεν ο Shelley, αποδεικνύουσιν ότι μία υπέροχος διάνοια
μετά μακράν άσκησιν, μία ευγενής καρδία, αγαπώσα πάντα τα
πρόσωπα των δύο ποιημάτων — όχι παρείσακτοι διασκευασταί και
συμπιληταί, όχι ανεύθυνος και παντοδαπή επιτροπή εκ του
προχείρου! — συνέθεσεν εκάτερον των επών, πιθανώτατα δε και τα
δύο (38).

Το όνομα του «ηδίστου» αοιδού προς διαστολήν από των αντιζήλων
θα επευφήμησαν πλειστάκις κατά τας πανηγύρεις και θα διελάλησαν
οι «ελκεχίτωνες Ιάονες» και αι «καλλίζωνοι» γυναίκες και
παρθένοι, ότι δε δήθεν εξευρέθη τούτο κατόπιν, είναι αυθαίρετος
και παντελώς αστήρικτος ισχυρισμός. Ότι δεν εσώθη έκτοτε
βάσιμος _βίος_ του ανδρός, ήτο φυσικόν κατά χρόνους, ότε δεν
υπήρχεν ιστορία, ότι δε κατόπιν πολλαί πόλεις ήριζον περί της
γεννήσεως αυτού και του απεδίδοντο και άλλα έπη, πάντα τα εις
έκαστον αρέσκοντα, ήτο έτι φυσικώτερον.

Πιθανόν επίσης είναι ότι οι παραλαβόντες και καθώς λέγομεν,
εκμεταλλευόμενοι τα δύο έπη ραψωδοί παρενέβαλον π. χ. τον
κατάλογον των νεών ή επεξέτειναν την μάχην του Αχιλλέως και του
Αινείου (Υ 75-352) εις την _Ιλιάδα _ και πολλά της _Νεκυίας_ ή
προσέθεσαν όλον το _ω_ εις _Οδύσσειαν_. Αλλά τοιαύτας προσθήκας
δύναται να υποπτεύση τις και περί των έργων των τραγικών, ιδίως
του Ευριπίδου.

Παν ό,τι άλλο ελέχθη περί οιασδήποτε ατεχνίας ή ανακολουθίας
των επών υπό νεωτέρων αγαθών φιλολόγων, προήλθεν εκ της τότε
πιστευομένης πλάνης του _Wolf_, ότι πράγματι πρώτον επί
Πεισιστράτου συνερράφησαν τα έπη εκ πολλών αδεσπότων τεμαχίων.

Ευτυχώς εν Ελλάδι, όπου από του Κοραή ανεζωογονήθη η
πατροπαράδοτος προς τον ποιητήν αγάπη, ουδείς των αλλοδαπών
εκείνων φιλολόγων ουδέ πάντες ίσως ομού απέκτησαν τόσην δόξαν,
ώστε να σαλεύσωσι την προς το κύρος του Αριστοτέλους πίστιν των
ημετέρων (39). Ως γνωστόν, ο αθάνατος συγγραφεύς της Ποιητικής
εξήρεν ακριβώς την ενότητα των επών, αποδείξας ότι ο Όμηρος
«περί μίαν πράξιν οίαν λέγομεν την _Οδύσσειαν_ συνέστησεν,
ομοίως δε και την Ιλιάδα» (σ. 1451 α 25) κατωτέρω δε αποκαλεί
τον Όμηρον «θεσπέσιον» διά τούτο (σ. 1459 α 30) και
επαναλαμβάνει «ταύτα τα ποιήματα _συνέστηκεν ως ενδέχεται
άριστα_» (σ. 1462 β 10). Η φράσις αύτη αντισηκώνει χιλιάδας
τόμων νεωτέρας κριτικής.




Η ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ
ΤΗΣ
ΑΡΧΑΙΑΣ ΕΛΛΑΔΟΣ




Α'

Ο Μ Η Ρ Ο Σ



ΕΙΣΑΓΩΓΗ



Η κυριωτάτη δυσκολία, ήν ευρίσκομεν ζητούντες να εννοήσωμεν την
πορείαν και την εξέλιξιν της ελληνικής λογοτεχνίας, είναι ότι
τεμάχια μόνον αυτής παρεδόθησαν εις ημάς και ταύτα μονομερή.
Ίσως ουδεμία άλλη εν τη ιστορία κοινωνία υπήρξε τόσον πλησίον
της νυν πεπαιδευμένης, όσον αι Αθήναι του Ευριπίδου και
Πλάτωνος. Η πνευματική ζωηρότης και θρησκευτική ελευθερία των
ανδρών εκείνων, η αγνότης της αγωγής και του πολιτισμού αυτών,
η έλλογος τόλμη των κοινωνικών και πολιτικών αυτών ιδανικών,
είναι σχεδόν βαθύτερον αισθητή εις ημάς ή αυτός ο ημέτερος
δέκατος όγδοος αιών. Αλλά μεταξύ εκείνων και ημών παρήλθον
πολλαί γενεαί ανθρώπων, οίτινες είδον αυτούς διαφόρως, ή
εζήτησαν εις όσα βιβλία των ανέγνωσαν άλλα πράγματα παρά την
αλήθειαν και το ιδεώδες κάλλος, ή οίτινες ουδ' εφρόντισαν ν'
αναγνώσωσι βιβλία. Τοιουτοτρόπως της υπό των Ελλήνων
δημιουργηθείσης κατά τον πέμπτον π. Χ. αιώνα λογοτεχνίας έχομεν
μόνον το εικοστόν περίπου μέρος, της δε κατά τον έβδομον,
έκτον, τέταρτον και τρίτον αιώνα ουδέ τόσον. Παν δε διασωθέν
έργον έπαθεν αδιακρίτως πολλάς δοκιμασίας. Επί πολύν χρόνον
εξησφάλιζεν έκαστον την ζωήν του, καθόσον απέμενε σύμφωνον προς
την κρατούσαν αισθητικήν, καθόσον ανταπεκρίνετο προς την
ζήτησιν των βιβλίων διά μέσου περιόδων διαφόρου καλαισθησίας,
διά της Ελλάδος του τετάρτου αιώνος, της προχριστιανικής
Αλεξανδρείας, της Ρώμης του Αυγούστου, της μεγάλης επί των
Αντωνίνων ελληνικής αναγεννήσεως, του σχολαστικού αττικισμού
των μεταγενεστέρων σοφιστών.

Μετά δε τον θάνατον του Ιουλιανού και του Λιβανίου άγεταί τις
να πιστεύση ότι ουδείς εφρόντιζε πλέον περί λογοτεχνίας (40),
αλλά βιβλία τινά καθιερώθησαν κατ' έθος εις τα σχολεία ως
«κλασσικά» και ταύτα εξηκολούθησαν ν' αναγινώσκωνται,
ολιγοστεύοντα οσημέραι, μέχρι της αλώσεως της
Κωνσταντινουπόλεως και της αναγεννήσεως. Αι ιδιοτροπίαι της
παραδόσεως περιγραφόμεναι δύνανται ν' αποτελέσωσιν ολόκληρον
τόμον. Όπως λατινιστί διεσώθησαν επιμελώς ο Βεργίλιος και
Αβιανός ο μυθογράφος, ούτως ελληνιστί επολλαπλασιάζοντο τα
αντίγραφα του Ομήρου και του ιατρού Απολλωνίου του Κιτιέως
(41). Καθώς εκ των Ρωμαίων θα ηφανίζετο ο Λουκρήτιος, αν μη
τυχαίως διεσώζετο έν μοναδικόν χειρόγραφον, εχάθη δε ολόκληρος
ο Κάλβος, ούτως εκ των Ελλήνων παρ' ολίγον θα ηφανίζετο ο
Αισχύλος, οι δε κάλλιστοι των Ομηρικών ύμνων διεσώθησαν απλώς
εξ αβλεψίας. Καθόλου δε η παράδοσις περί ουδενός εφρόντισεν αν
μη ήτο ή χρήσιμον εις τον καθ' ημέραν βίον, καθώς μηχανικά τινα
και ιατρικά βιβλία, ή άλλως κατάλληλον εις σχολικήν ανάγνωσιν.
Τοιουτοτρόπως συγγραφέων, ως η Σαπφώ, ο Επίχαρμος, ο
Δημόκριτος, ο Μένανδρος, ο Χρύσιππος, απέμειναν ολίγα ασύναπτα
αποσπάσματα, αρκετά μόνον όπως δείξωσι ποία πολύτιμα βιβλία
αφέθησαν ν' αποθάνωσιν ένεκα της ασθενείας του Βυζαντίου (42).
Αλλ' η Ρώμη και η Αλεξάνδρεια κατά την ακμήν αυτών είχον ήδη
κάμει και εξεπίτηδες κοσκίνισμα. Διότι αγαπώσαι τον κανόνα και
την ευρυθμίαν, ημέλησαν ν' αντιγράψωσι τους ταραχωδεστέρους
συγγραφείς. Ούτως οι μυστικοί και οι ασκητικοί, οι μάλλον
ανεξάρτητοι φιλόσοφοι, οι άγαν δημοκρατικοί και εν γένει οι
ενθουσιασταί κατά μέγα μέρος απεσκορακίσθησαν. Αλλ' ημείς
πρέπει να ενθυμηθώμεν ότι υπήρξαν και να προσπαθήσωμεν εκ των
λειψάνων να αναπαραστήσωμεν και τούτους.



ΟΙ ΜΥΘΙΚΟΙ ΠΟΙΗΤΑΙ



Αλλά τα πρώτα μεγάλα χάσματα της παραδόσεως είναι φύσεως
διαφόρου. Είναι φυσικόν ότι μέγας όγκος λογοτεχνίας ουδέποτε
διετηρείτο. Διότι γενικώς αληθεύει ότι κατά πάσαν δημιουργικήν
περίοδον τα παλαιότερα έργα παραμελούνται. Διατί να φροντίζη ν'
αντιγράφη κανείς επί καλής ύλης και να φυλάττη ασφαλώς ό,τι
παράγεται καθ' ημέραν; Μόνον ό,τι δυσκόλως ανευρίσκεται
διεγείρει τον φόβον μήπως επιλείψη εντελώς. Ούτω παρημέλησαν οι
Έλληνες μέγα μέρος της τραγωδίας, της λυρικής ποιήσεως, της
ρητορικής και της πρώτης ιστοριογραφίας. Δηλαδή πολύ μέρος
εκάστου είδους είχεν ήδη εκλείψει πριν να φροντίση τις περί
διατηρήσεως αυτού. Ιδίως δε συνέβη τούτο επί του πρώτου εις
ημάς γνωστού είδους συνθέσεως, του εξαμέτρου έπους.

Το έπος, όσον γινώσκομεν αυτό, δύναται να διαιρεθή κατά τον
ποιητήν και την υπόθεσιν εις τρεις κλάδους. Πραγματεύεται
δηλαδή είτε ηρωικούς μύθους, αποδιδομένους εις τον «Όμηρον»,
είτε χρήσιμα διδάγματα, ιδίως καταλόγους και γενεαλογίας, από
όνομα είναι είς των Ribhu, των ηρώων των Βεδών, των πρώτων
ανθρώπων των γενομένων αθανάτων (43). Άλλος δε αρχαίος αοιδός,
ο Αίνος, είναι καθ' ολοκληρίαν σκιά. Ότε δηλαδή Έλλην τις
άποικος ή φυγάς ήκουσεν επί των Σημιτικών ακτών τους παραδόξους
ανατολικούς θρήνους και την συχνήν επωδόν _Ai lenû_ (αλίμονόν
μας) εξέλαβε τας λέξεις ως ελληνικάς, _αι Λίνου_ (ω του Λίνου)
και εφαντάσθη τον Λίνον ως δύσμοιρον ποιητήν ή φονευθέντα
βασιλέα. Οι δε πρόγονοι του Ομήρου αν μη είναι θεοί και
ποταμοί, φέρουσι πλαστά ονόματα, ως Μαίων ή Μέλης. Οι δε
συγγενείς αυτού — τα πρόσωπα, τα διαμεριζόμενα τα μικρότερα έπη
— φέρουσιν ονόματα, άλλοτε μεν διαφανή, άλλοτε δε σκοτεινά,
αλλά πάντοτε όλως ασυνήθη μεταξύ των Ελλήνων. Τοιουτοτρόπως το
όνομα του γαμβρού του Κρεωφύλου υποδεικνύει κωμικήν τινα σχέσιν
μιας φυλής αοιδών προς το κρέας και την χύτραν. Άλλος δε
ποιητής συχνά μνημονευόμενος διά τας επί της Λέσχης των Δελφών
απεικονιζομένας μυθικάς παραστάσεις ονομάζεται Λέσχης ή Λέσχεως
ή Λεσχαίος· άλλος, υμνητής ταξειδίων, φέρει το όνομα Αρκτίνος,
παραγόμενον, ως ουδέν άλλο ελληνικόν όνομα, εκ του αστερισμού
της άρκτου. Ο δε ποιητής της _Τηλεγονείας_, όπου ο περί
Οδυσσέως μύθος απέληγεν εις ευτυχείς γάμους, ευλόγως ονομάζεται
Ευγάμων ή Ευγάμμων (44).

Αυτού δε του Ομήρου το όνομα σημαίνει όμηρον, είναι δε ουχί
πλήρες ελληνικόν όνομα, ίσως δε θα ηδύνατο να είναι
υποκοριστική συγκοπή του Ομηροδόκος, (ο δεχόμενος όμηρον), εάν
υπήρχον ελληνικά ονόματα σύνθετα εκ της λέξεως όμηρος. Αλλ'
όπως έχει τούτο, πρέπει να λάβωμεν ως αρχήν την ύπαρξιν των
Ομηριδών καθόλου ως αοιδών και ως γένους, ούτω δε Όμηρος είναι
κατ' αναλογίαν αρχαίος τις πρόγονος, εξευρεθείς όπως παραστήση
διδομένας εις τον «Ησίοδον», είτε, τρίτον, θρησκευτικάς
αποκαλύψεις, απορρρεούσας αρχικώς εκ μορφών, ως ο «Ορφεύς» ο
«Μουσαίος» και ο «Βάκις». Και ο μεν «Βάκις» εξηφανίσθη, τα δε
ποιήματα του «Ομήρου» και του «Ησιόδου» είναι ταρχαιότατα
λογοτεχνικά ημών μνημεία.

Παν έμμετρον περί μύθου έργον είναι κατ' ανάγκην ολιγώτερον
παλαιόν ή αυτός ο μύθος. Αλλά και κάτι άλλο είναι φανερόν, ότι
η σωζόμενη _Ιλιάς, η Οδύσσεια, τα Έργα_ και η _Θεογονία_, δεν
είναι ούτε τα πρώτα, ούτε τα δεύτερα, ούτε τα δωδέκατα τοιαύτα
δημιουργήματα. Διότι τα προφανώς πανάρχαια ταύτα ποιήματα
δεικνύουσι μήκος και πλοκήν συνθέσεως τοιαύτην, οποία δύναται
ν' αποτελεσθή μόνον μετά καλλιτεχνικάς προσπαθείας πολλών
γενεών. Η δε γλώσσα των είναι όλως άσχετος προς τον συνήθη
λόγον και πλήρης λησμονημένων σημασιών και εικόνων παρωχημένης
κοινωνικής καταστάσεως· ποιητική γλώσσα, προφανώς καταρτιζομένη
και ρυθμιζομένη κατά τας εκάστοτε ανάγκας του εξαμέτρου στίχου.
Υπήρξαν άρα εξάμετρα ποιήματα προ της ημετέρας _Ιλιάδος_. Αλλά
και αυτό το εξάμετρον είναι υψηλόν και σύνθετον επιγέννημα
πολλών απλουστέρων μέτρων, οποία φαίνεται ότι περιεβάλλοντο οι
μύθοι εν Ελλάδι, καθώς και εν Ινδική, Γερμανία και Σκανδιναυία.
Αλλ' εάν έχωμεν ανάγκην αποδείξεως ότι τα παλαιότατα ημών
μνημεία είναι σχετικώς μεταγενέστερα, ταύτην παρέχει αυτός
Όμηρος, οσάκις αναφέρει την προ αυτού ποιητικόν πλούτον και
εκφράζει την κοινήν γνώμην ότι επί των ημερών του επαλαιώθησαν
πλείστα θέματα μεγάλα (45).

Τα πρόσωπα των υποτιθεμένων ποιητών των διαφόρων επών ή
επυλλίων κείνται όλως πέρα των ιστορικών γνώσεων ημών. Ως επί
το πλείστον δε έχουσι κάτι φανταστικόν ή μυθικόν. Ο Ορφεύς π.
χ. ως μυθική μορφή διεπλάσθη υπό των Ελλήνων αλλ' ως προσθήκαι,
προσθήκη δε φαίνεται και η εν τοις _Έργοις_ μνεία του Ησιόδου.
Οι πραγματικοί «βάρδοι» (46) της παλαιάς Ελλάδος πάντες ήσαν
ανώνυμοι και απρόσωποι· και γινώσκομεν ακριβώς τον χρόνον, ότε
ο ποιητής αρχίζει ως άτομον να παρουσιάζη εαυτόν ήτο η περίοδος
των λυρικών ποιητών και των Ιώνων φιλοσόφων. Τα χωρία δε ταύτα
δεν μαρτυρούσι, τι ο Ησίοδος και ο Όμηρος είπον περί εαυτών,
αλλά τι η κατά τον έκτον αιώνα παράδοσις εμυθολόγει περί
εκείνων.

Αλλά μόνον αμυδρώς δυνάμεθα να διακρίνωμεν την αρχήν της
παραδόσεως. Βεβαίως υπόκειται ιστορική τις αλήθεια. Διότι αι
βιογραφίαι και αι μνείαι του Ομήρου, καίπερ διαφωνούσαι κατά
τάλλα, συμφωνούσι κατά τούτο, ότι κατήγετο εξ Ιωνίας.
Συγκεντρούνται δε εις δύο πόλεις, την Σμύρνην και την Χίον· εν
εκατέρα αιολικός λαός υπέκειτο εις ιωνικόν, εν Χίω δε υπήρχε
και γένος «Ομηριδών». Θα ίδωμεν δε ότι εάν «γέννησιν του
Ομήρου» εννοούμεν την γένεσιν των ομηρικών ποιημάτων, η
παράδοσις κατά τούτο αληθεύει. Επίσης δε παριστάνουσα τον
Ησίοδον και τον πατέρα αυτού ερχομένους εκ της Ασιατικής Κύμης
εις την Βοιωτίαν, αληθεύει κατά τούτο, ότι η Ησιόδειος ποίησις
είναι κατ' ουσίαν η Ομηρική, εφαρμοσθείσα εις επιχώριον
Βοιωτικόν θέμα.

Ο Όμηρος λοιπόν ελέγετο Χίος ή Σμυρναίος διά λόγους ιστορικούς·
αλλά διατί ήτο τυφλός; Ίσως έχομεν ενταύθα αμυδράν ανάμνησιν
αρχαϊκής τινος περιόδου, ότε πάντες οι αρτιμελείς ήσαν
πολεμισταί, οι χωλοί αλλά δυνατοί ήσαν χαλκείς, οι δε τυφλοί,
εις ουδέν άλλο χρήσιμοι, ήσαν απλοί αοιδοί. Αλλά πιθανωτέραν
ερμηνείαν παρέχει αυτός ο μύθος, συνήθως παριστάνων τυφλούς
τους μεγάλους ποιητάς και μάντεις και κατόπιν αυτούς μίαν
οικογένειαν, καθώς εξευρέθησαν ο Δώρος, ο Ίων και ο Έλλην, και
καθώς οι Αμφικτίονες, ήτοι κατοικούντες πέριξ των Θερμοπυλών,
ανεκάλυψαν κοινόν πρόγονον καλούμενον Αμφικτύονα. Τοιαύτη
εικασία ερμηνεύει το όνομα «Όμηρος», αφήνει όμως ανερμήνευτον
το «Ομηρίδαι». Αλλ' εάν τούτο είναι, όπως φαίνεται,
πατρωνυμικόν (υιοί του Ομήρου), είν' εύκολον να φαντασθώμεν
κατάστασιν κοινωνίας, όπου οι υιοί των ομήρων, μη μαχόμενοι,
εχρησίμευον ως αοιδοί. Επίσης δε όμως δύναται να είναι σύνθετον
(ομή αρ-) σημαίνον «συναρμοστάς» μετά καταλήξεως
μετασχηματισθείσης εις πατρωνυμικήν, αφ' ότου οι αοιδοί ήρχισαν
ν' αποτελώσιν εταιρείαν και να ζητώσι πρόγονον κοινόν.

Είναι αληθινόν, ότι έχομεν πολλούς εκ παραδόσεως «βίους» των
προϊστορικών ποιητών και διήγησιν περί αγώνος Ομήρου και
Ησιόδου, διασκευήν αντιγραφείσαν εκ της περί το 400 π. Χ. υπό
του σοφιστού Αλκιδάμαντος συντεθείσης, όστις επίσης διεσκεύασε
προϋπάρχοντά τινα θρύλον. Και αυτά τα έπη παρέχουσι κατά το
φαινόμενον προσωπικάς των ποιητών ειδήσεις· ούτως αναφέρεται το
όνομα του Ησιόδου εν τω προλόγω της _Θεογονίας_, εν δε τοις
_Έργοις_ (στ. 633 κεξ.) λέγεται ότι ο πατήρ του είχε μετοικήσει
εκ της Κύμης εις την Άσκραν. Ο δε εις τον Δήλιον Απόλλωνα
ομηρικός ύμνος καταλήγει εις παράκλησιν του ποιητού προς τας
ακροωμένας παρθένους να μη λησμονήσωσιν αυτόν και αν κανείς τας
ερωτήση

        ω κούραι, τις δ' ύμμιν ανήρ ήδιστος αοιδών;

{ who is the sweetest of singers ?}

ν' απαντήσωσιν ευφήμως

        τυφλός ανήρ, οικεί δε Χίω ενι παιπαλοέσση.

{ ’Tis a blind man; he dwells in craggy Chios}

Αλλά δυστυχώς ταύτα είναι μόνον προσωποποιίαι. Ο απαγγέλλων
τους στίχους τούτους ραψωδός δεν ενόει ότι αυτός ήτο τυφλός
Χίος και ότι τα ιδικά του έπη ήσαν τα ήδιστα· ενόει μόνον ότι
το απαγγελλόμενον ποίημα ήτο έργον του τυφλού Ομήρου, του
ηδίστου των αοιδών. Αληθώς, και τα δύο ταύτα χωρία και ο
πρόλογος της _Θεογονίας_ είναι προφανώς μεταγενέστεραι
εμπνεόμενος εκ της τυφλότητος αυτών. Ο Όμηρος είναι ο Δημόδοκος
του μύθου (θ. 63),

        _τον πέρι μούσα φίλησε, δίδου δ' αγαθόν τε κακόν τε·
        οφθαλμών μεν άμερσε, δίδου δ' ηδείαν αοιδήν_.

{whom the Muse greatly loved, and gave him both good and evil ;
she took away his eyes and gave him sweet minstrelsy.}

Ούτος είναι καθαρός θρύλος, ο αυτός θρύλος, ο εμπνεύσας την εν
τω Μουσείω της Νεαπόλεως εξαισίαν του Ομήρου προτομήν· ο
θρύλος, όν αισθανόμεθα εν τω θαυμαστώ εις _Λουτρά της Παλλάδος_
ύμνω του Καλλιμάχου, όπου ο Τειρεσίας, μάντις αυτός και ουχί
ποιητής, αποβάλλει την όρασιν. Άλλα δε της παραδόσεως σημεία
έχουσιν ομοίαν αφορμήν, είτε δηλαδή την προς τον άγνωστον
επαίτην κατά τα γαμήλια συμπόσια περιφρόνησιν, μέχρις ού
εγειρόμενος ούτος απήγγελλεν, είτε την προς τους Κυμαίους
χλεύην, ότι εξεδίωξαν τον ποιητήν. Κατ' άλλον δε θρύλον διά των
*_Κυπρίων_, του μόνου έπους, όπερ ήτο κατώτερον της ποιήσεως
αυτού, επροίκισε τάχα την κόρην του πλουσίως.



ΤΑ ΟΜΗΡΙΚΑ ΕΠΗ



Αν ήδη ζητήσωμεν, τίνα ποιήματα εθεωρούντο ως έργα του Ομήρου
κατά τας αρχάς της σωζομένης παραδόσεως, θα εύρωμεν ότι
εθεωρούντο πάντα όσα ήσαν «ομηρικά» ή «ηρωικά», δηλαδή πάντα τα
επικώς πραγματευόμενα τους δύο κυρίους μυθικούς κύκλους, τον
Τρωικόν και τον Θηβαϊκόν. Διότι η παλαιοτάτη περί Ομήρου μνεία
είναι η υπό του ποιητού Καλλίνου (περί τα 660 π. Χ.) όστις
μνημονεύει την *_Θηβαΐδα_ ως έργον αυτού· η δε μετ' αυτήν είναι
πιθανώς (47) η υπό του Αμοργίνου Σημωνίδου (περί τα 630 π. Χ.),
όστις αναφέρει ως λόγους «Χίου ανδρός» παροιμιώδη φράσιν
απαντώσαν εν τη ημετέρα Ιλιάδι [Ζ 146]

        _οίη περ φύλλων γενεή, τοίη δε και ανδρών._

{As the passing of leaves is, so is the passing of men}

Ο Σημωνίδης ηδύνατο να εννοή ωρισμένον τινά Χίον, η δε φράσις
της _Ιλιάδος_ ίσως ήτο απλώς περιφερομένη παροιμία,
παραληφθείσα εις το έπος· αλλά πιθανώτερον είναι ότι ο
Αμοργίνος ανέφερε τον διασωθέντα στίχον. Ο δε Κείος Σιμωνίδης,
ένα όλον αιώνα κατόπιν (556-468 π. Χ.) λαλών περί Μελεάγρου

        _ός δουρί πάντας
        νίκασε νέους δινάεντα βαλών
        Άναυρον ύπερ πολυβότρυος εξ Ιωλκού_,

{conquered all youths in spear-throwing across the wild
Anauros}

επιλέγει

        _ούτω γαρ Όμηρος ηδέ Στασίχορος άεισε λαοίς._

Αλλά τούτο δεν ευρίσκεται εν τη ημετέρα Ιλιάδι ή Οδυσσεία και
αδύνατον είναι ν' ανακαλύψωμεν έκ τινος ποιήματος πηγάζει.
Ολίγον δε κατόπιν ο Πίνδαρος μνημονεύει πολλάκις του Ομήρου.
Ψέγει αυτόν, ότι επαινεί τον Οδυσσέα [Νεμ. ζ' 21] — εννοών την
Οδύσσειαν, — αλλά εγκωμιάζει αυτόν [Ισθμ. γ' 55] ότι ετίμησε
τον Αίαντα, «_αυτού πάσαν ορθώσαις αρετάν κατά ράβδον_»
{straightly by rod and plummet the whole prowess of Aias} ιδίως
δε, ως φαίνεται, διά την διάσωσιν του σώματος του Αχιλλέως, την
περιγραφομένην υπό δύο απολομένων επών, της *_Μικράς Ιλιάδος_
και της *_Αιθιοπίδος_. Τέλος ο Πίνδαρος λέγει [Πυθ. δ' 278).

        _Των δ' Ομήρου και τόδε συνθέμενος
        ρήμα πάρσυν'· άγγελον εσλόν έφα τιμάν μεγίσταν πράγματι
                παντί φέρειν_.

{remember Homer’s word : A good messenger brings honour to any
dealing}

ρητόν, όπερ ο ημέτερος Όμηρος ουδαμού λέγει· και αναφέρει [Νεμ.
β' 1] τους Ομηρίδας

        _ραπτών επέων τα πόλλ' αοιδούς_.

{Homeridae, singers of stitched lays}

Εάν δε πράγματι ο Αισχύλος ωνόμασέ ποτε τας τραγωδίας του
«τεμάχη των Ομήρου μεγάλων δείπνων», (48) τα δείπνα εκείνα
φαίνεται ότι θα ήσαν πολύ πλουσιώτερα των εις ημάς προσιτών.
Διότι μεταξύ των 90 αυτού δραμάτων μόλις επτά ευρίσκομεν
απορρέοντα εκ του σωζομένου Ομήρου, συμπεριλαμβανομένων και των
Χοηφόρων και του Αγαμέμνονος (49), ήτοι δραμάτων, άπερ μόνον
παραδοξολόγος τις δύναται να ονομάση «τεμάχη» της Οδυσσείας.
Λέγων άρα Όμηρον ο Αισχύλος ενόει καθόλου τους ηρωικούς μύθους.
Και ο Σοφοκλής, ο επονομαζόμενος Ομηρικώτατος, κατά τον
Αθήναιον (Ζ' σελ. 277 ε,) έχαιρε «_τω επικώ κύκλω ως και όλα
δράματα ποιήσαι, κατακολουθών τη εν τούτω μυθοποιία_» {rejoice
in the epic cycle and make whole dramas out of it}, δηλαδή
επραγματεύετο τους επικούς εκείνους μύθους, ούς ο Αθηναίος
εγίνωσκε μόνον εκ των «κύκλων», ήτοι εγχειριδίων, άπερ συνέταξε
κάποιος Διονύσιος κατά τον β' αιώνα π. Χ. και ο Απολλόδωρος
κατά τον α'. Ο Ξενοφάνης (κατά τον ς' αιώνα) «Όμηρον και
Ησίοδον» εννοεί πάσαν την επικήν παράδοσιν, τους μύθους και τας
θεογονίας, ομοίως δε και ο Ηρόδοτος, λέγων (Β' 53) «_ούτοι δε
εισι οι ποιήσαντες θεογονίαν Έλλησι και τοίσι θεοίσι τας
επωνυμίας δόντες και τιμάς τε και τέχνας διελόντες και είδεα
αυτών σημήναντες_». {made the Greek religion, and distributed
to the gods their titles and honours and crafts, and described
what they were like.} Ο Ηρόδοτος εκφράζει την καθιερωμένην
γνώμην, αλλ' έχει και ιδικήν του κριτικήν, διαφωνούσαν προς
αυτήν· θεωρεί αδιστάκτως τον Όμηρον ως ποιητήν της _Ιλιάδος_
και της Οδυσσείας· και αμφιβάλλει μεν [Δ' 32] περί των
_Επιγόνων_, αν τω όντι ο Όμηρος εποίησε τα έπη ταύτα, αλλ'
είναι βέβαιος [Β' 117] ότι τα *_Κύπρια_ δεν είναι του Ομήρου,
αφού διαφωνούσι προς την Ιλιάδα. Τούτο είναι το πρώτον ίχνος
της εν τέλει κρατησάσης θεωρίας. Ο δε Θουκυδίδης [Α' 3,3. 9,3.
10,3. Γ' 104,4] ρητώς θεωρεί την Ιλιάδα, τον εις Απόλλωνα ύμνον
και την Οδύσσειαν ως έργα του Ομήρου. Ο Αριστοτέλης [Ποιητ. Δ'
σελ. 1448 β 34 και αλλ.] ουδέν άλλο αποδίδει εις αυτόν παρά την
Ιλιάδα, την Οδύσσειαν και το κωμικόν έπος Μαργίτην. Αι
παραπομπαί του Πλάτωνος δεν εκτείνονται πέρα της Ιλιάδος και
της Οδυσσείας, και μόνα τα δύο ταύτα ποιήματα εγένοντο δεκτά
υπό του μεγάλου γραμματικού της Αλεξανδρείας Αριστάρχου (περί
τα 160 π. Χ.) και παρέμειναν έκτοτε ως «Ομηρικά».

Αλλά διατί εξ αρχής τα δύο ταύτα εξεχωρίσθησαν ως «Όμηρος»; Και
διατί παρά πάσας τας ουσιώδεις μεταξύ των διαφοράς,
εξηκολούθησαν ομού να θεωρώνται ως γνήσια του Ομήρου έργα, ενώ
τόσα άλλα έπη κατ' ολίγον απεσπάσθησαν απ' αυτού; Τούτο γίνεται
μάλλον άξιον απορίας, όταν ενθυμηθώμεν ότι αι διαφοραί και
ανακολουθίαι αυτών κατεδείχθησαν ήδη κατά τους Πτολεμαϊκούς
χρόνους υπό των «χωριζόντων», του Ξένωνος και του Ελλανίκου.



ΙΛΙΑΣ ΚΑΙ ΟΔΥΣΣΕΙΑ. — Η ΚΑΤΑ ΤΑ ΠΑΝΑΘΗΝΑΙΑ ΡΑΨΩΔΙΑ



Μία παράδοσις έρχεται εις βοήθειαν ημών, ερμηνευομένη διαφόρως
υπό των διαφόρων κριτικών, ήτοι ο θρύλος περί αναγραφής των
επών υπό του Πεισιστράτου, του τυράννου των Αθηνών κατά μέσα
του έκτου π. Χ. αιώνος. Αύτη καλείται υπό του Wolf «vox totius
antiquitatis», μνημονεύεται δε διαφόρως υπό του Κικέρωνος, του
Παυσανίου, του Αιλιανού και του Ιωσήπου· αναφέρεται δε ως
πασίγνωστον γεγονός εν μεταγενεστέρω επιγράμματι, όπερ φέρεται
ως επιγραφή ανδριάντος του Πεισιστράτου [Ανθολ. ΙΑ' 442]

                ός τον Όμηρον
        ήθροισα σποράδην το πριν αειδόμενον

{who collected Homer, formerly sung in fragments.}

του δε Κικέρωνος η φράσις [de orat. 3, 34, 137] λέγει ότι ο
Πεισίστρατος κατέταξε κατά την παρούσαν τάξιν τα βιβλία του
Ομήρου, «προτού συγκεχυμένα» (confusos antea). Ο Βυζάντιος
Τζέτζης — το όνομα τούτο είναι κατά προφοράν γραφή του Caecius
— διακοσμεί την παράδοσιν διά προσθηκών και σφαλμάτων, λέγων
ότι ο Πεισίστρατος κατώρθωσε το εγχείρημα διά «_τεσσάρων . . .
συνθέντων τον Όμηρον, οίτινές εισιν ούτοι· Επικόγχυλος,
Ονομάκριτος Αθηναίος, Ζώπυρος Ηρακλεώτης και Ορφεύς
Κροτωνιάτης_». Αλλ' ο Επικόγκυλος είναι βεβαίως κακή ανάγνωσις
των λέξεων «επικόν κύκλον»! Και η όλη επιτροπεία έχει χροιάν
μυθώδη και φαίνεται μάλλον πτολεμαϊκή ή πεισιστράτειος.
Αξιοσημείωτον δε είναι ότι τα σχόλια, τα απορρέοντα εκ των
Αλεξανδρέων γραμματικών και ιδία του Αριστάρχου, δεν
μνημονεύουσι τον Πεισίστρατον ως προηγούμενον εκδότην.

Η περί τούτου σιγή των Αλεξανδρέων εθεωρείτο συνήθως ως πλήρης
απόδειξις, ότι ο περί Πεισιστράτου λόγος ήτο τότε ανύπαρκτος.
Αλλ' ήδη ανευρέθησαν αμυδρά αυτού ίχνη, ανερχόμενα μέχρις αυτού
του τετάρτου π Χ. αιώνος. Και ήτο μεν ανέκαθεν γνωστόν ότι
Μεγαρεύς τις Διευχίδας είχε κατηγορήσει τον Πεισίστρατον ως
παρεγγράψαντα στίχους εις τον Όμηρον προς όφελος των Αθηνών,
τούτο δε προφανώς εσήμαινεν ότι ο Πεισίστρατος είχεν έλεγχόν
τινα επί του κειμένου. Αλλά πρώτος ο Βιλαμόβιτζ έδειξεν ότι ο
Διευχίδας ήτο συγγραφεύς πολύ παλαιότερος των Αλεξανδρέων
γραμματικών, και ότι είχεν αφορμήν προς τοιαύτην κατηγορίαν
(50). Αύτη αποτελεί μέρος ευρυτέρας κατά των Αθηνών
γραμματολογικής συκοφαντίας, δι' ής τα Μέγαρα εξεδικούντο κατά
τον τέταρτον αιώνα π. Χ. το παρακμάζον άστυ· ότι δηλ. την
κωμωδίαν εύρον όχι αι Αθήναι, αλλά τα Μέγαρα· την δε τραγωδίαν
εύρεν η Σικυών· αι Αθήναι είχον μόνον παραχαράξει και
διαφθείρει κείμενα. Εάν ο Διευχίδας εξέφερε τα περί
Πεισιστράτου ως γεγονός κοινώς παραδεκτόν, ή απλώς ως υπόθεσιν,
είναι άδηλον. Φαίνεται όμως ότι δεν ηδύνατο να εύρη προς
απόδειξιν κείμενα μη αττικά, και προς υπόδειξιν της γνησίας
γραφής έπρεπε να καταφύγη εις τα ιδικά του φώτα. Εκείνος εύρε
την υποτιθεμένην αρχικήν μορφήν του παραποιηθέντος χωρίου της
_Ιλιάδος_, Β 671· και πιθανώς εκείνος εφαντάσθη την ύπαρξιν
Σπαρτιατικής εκδόσεως του Ομήρου υπό του Λυκούργου, κειμένου
αδιαφθόρου, όπερ τάχα πιστώς είχον αντιγράψει οι τίμιοι
Δωριείς!

Ο λόγος λοιπόν ότι ο Πεισίστρατος είχε παραχαράξει τον Όμηρον
περιεφέρετο προ των Πτολεμαϊκών χρόνων. Αλλά τότε διατί ο
Αρίσταρχος δεν εμνημόνευσε το πράγμα; Δύσκολος η απάντησις.
Ίσως και εκείνος εξελάμβανε τούτο ως γνωστόν, όπως ο ποιητής
του επιγράμματος. Αλλ' οπωςδήποτε βέβαιον είναι ότι ο
Αρίσταρχος ωβέλιζε διά λόγους τινάς πλείστους των στίχων, ούς
οι νεώτεροι θεωρούσιν ως «αθηναϊκάς παραχαράξεις», και τούτο
έπραξεν όχι διά λόγους εσωτερικούς, αφού παραδόξως επίστευεν
ότι αυτός ο Όμηρος ήτο Αθηναίος. Περίεργον δε είναι ότι η περί
Πεισιστράτου μαρτυρία του Κικέρωνος φαίνεται προερχομένη εκ της
Περγαμηνής σχολής, ής ο ιδρυτής Κράτης ήτο σχεδόν ο μόνος
επιτυχώς πολεμήσας το κύρος του Αριστάρχου. Είναι λοιπόν
πιθανόν ότι ο Αρίσταρχος επεζήτει να περιορίση την ερμηνευτικήν
μέθοδον, της οποίας έκαμε κατάχρησιν η αντίζηλος σχολή.

Ο Διευχίδας λοιπόν εγνώριζεν ότι ο Πεισίστρατος είχεν
οπωσδήποτε διαφθείρει τα ομηρικά έπη. Άλλοι όμως Μεγαρείς κατά
τον Πλούταρχον (Σόλωνι 10) έλεγον ότι ο Σόλων παρενέβαλεν «έπος
εις νεών κατάλογον», πασίγνωστος δε παράδοσις απέδιδεν εις
αυτόν ειδικόν νόμον περί της απαγγελίας των Ομηρικών επών κατά
τας εορτάς των Παναθηναίων. Εξ άλλου ο νόμος εκείνος απεδίδετο
εις τον Ίππαρχον εν τω φερωνύμω ψευδοπλατωνικώ διαλόγω (51),
όστις δεν είναι νεώτερον του τρίτου αιώνος έργον, υπό δε
Λυκούργου του ρήτορος απλώς εις τους προγόνους (52), και εκεί
πρέπει και ημείς ν' αφήσωμεν αυτόν διότι αφού εψηφίζετο νόμος
τις εν Αθήναις, έτεινε να νομισθή αμέσως ως του Σόλωνος, του
μεγάλου «νομοθέτου». Εάν δε ο Πεισίστρατος ή ο Ίππαρχος
εθεωρούντο συμμέτοχοι του νόμου, τούτο προήρχετο αφ' ενός μεν
επειδή ανεμειγνύοντο και φήμαι περί παραποιήσεως, αφ' ετέρου δε
διότι πάντοτε οι τύραννοι συνεδέοντο μετά των Παναθηναίων.

Αλλά τι έλεγεν ο νόμος; Είναι φανερόν ότι η απαγγελία των
Ομηρικών επών ήτο μέρος της εορτής και είναι πιθανόν ότι υπήρχε
και αγών. Εξ άλλου δε γινώσκομεν ότι ερραψωδούντο κατ' ίδιον
τινα τρόπον. Αλλά πώς άρα γε; _εξ υποβολής_, δηλαδή εξ
οιουδήποτε προτεινομένου στίχου, — πράγμα σχεδόν απίστευτον, —
ή _εξ υπολήψεως_, δηλαδή αρχομένου του επομένου ραψωδού
εκείθεν, όπου κατέληξεν ο προ αυτού; Διογένης ο Λαέρτιος [Α' β'
9] λέγει _εξ υποβολής_ και κατόπιν ερμηνεύει «οίον όπου ο
πρώτος έληξεν, εκείθεν άρχεσθαι τον εχόμενον»!

Καθόλου λοιπόν έχομεν μαρτυρίας πρώτον μεν περί των εξής· ότι
εν Αθήναις υπήρχεν έθος, τουλάχιστον από των αρχών του πέμπτου
π. Χ. αιώνος, καθ' ό τα Ομηρικά έπη απηγγέλλοντο δημοσία κατά
τάξιν ωρισμένην και ότι η αρχή του έθους απεδίδετο εις νόμον
της πολιτείας. Έπειτα δε βλέπομεν ότι κατά πάντας τους μέχρι
του Πινδάρου γράψαντας, τους μη Αθηναίους, «Όμηρος» φαίνεται
καλούμενος ο ποιητής επών πολύ περισσοτέρων ή όσα κατέχομεν
ημείς, — πιθανώς πάντων των Τρωικών και Θηβαϊκών επών — ενώ εν
τη αττική λογοτεχνία από του πέμπτου αιώνος και εξής Όμηρος
είναι μόνον ο ποιητής της Ιλιάδος και της Οδυσσείας, τα δε
λοιπά έπη κατ' αρχάς μεν εθεωρήθησαν ως αμφίβολα, έπειτα δ'
ερρίφθησαν εις την λήθην. Ενθυμούμενοι δε, ότι πάντες οι περί
Παναθηναίων γράψαντες λέγοντες «Όμηρον» εννοούσιν απλώς ως
πράγμα αυτόδηλον την Ιλιάδα και την Οδύσσειαν, συμπεραίνομεν
αμέσως, ότι μόνα τα δυο ταύτα ποιήματα είχον τότ' εκλεγή προς
απαγγελίαν και ότι ακριβώς η απαγγελία εκείνη εγέννησε την
εξαιρετικήν υπόληψιν, ότι ταύτα είναι ο «γνήσιος» Όμηρος.

Αλλά διατί εξελέγησαν αυτά; Τούτο δεν είναι εντελώς φανερόν.
Αλλά πρώτον παραβολή εν γένει του ύφους των αποδοκιμασθέντων
επών προς τα δύο διασωθέντα δεικνύει ότι ταύτα είναι πολύ πλέον
επεξειργασμένα ή εκείνα· έχουσι μεγαλυτέραν ενότητα, φαινόμενα
πολύ ολιγώτερον εκείνων ως απλαί ραψωδίαι, δυνατώτερον
δραματικόν πάθος και περισσότερον ρητορικόν διάκοσμον. Προς
ταύτα έν μόνον έπος ηδύνατο να παραβληθή, το και πρώτον
μνημονευόμενον ως έργον του Ομήρου, η * _Θηβαΐς_· αλλ' η δόξα
των Θηβών ήτο βεβαίως το πάντων ήκιστα ευάρεστον εις τους
Αθηναίους θέμα· αι Αθήναι δηλαδή θ' απέρριπτον αυτό μάλλον
αδιστάκτως ή όσον απέρριψεν η Σικυών τον «Όμηρον», τον
εγκωμιάσαντα το Άργος (53).

Τοιουτοτρόπως ορίζομεν σπουδαιότατον εν τη ιστορία των επών
σταθμόν, υπολείπεται δε να διαγράψωμεν τον προτού και τον
κατόπιν δρόμον. Αρχόμενοι δε από των κατόπιν, παρατηρούμεν ότι
η παραδιδομένη ερμηνεία του Ομήρου απορρέει από των γραμματικών
της Αλεξανδρείας, των ακμασάντων κατά τον τρίτον και τον
δεύτερον αιώνα π. Χ., ήτοι Ζηνοδότου του Εφεσίου (γεννηθέντος
περί τα 325), Αριστοφάνους του Βυζαντίου (γεννηθέντος περί τα
257) και ιδίως Αριστάρχου του εκ Σαμοθράκης (215-145), του
εγκυροτάτου περί της πρώτης εις τους αρχαίους γνωστής ποιήσεως
κριτικού. Αλλ' η περί αυτού γνώσις ημών προέρχεται εξ επιτομής
των έργων τεσσάρων μεταγενεστέρων λογίων, ήτοι του _περί της
Αρισταρχείου διορθώσεως_ έργου του Διδύμου, της _περί σημείων
Ιλιάδος και Οδυσσείας_ πραγματείας του Αριστονίκου (ήτοι των
σημείων, άπερ μετεχειρίσθη ο Αρίσταρχος) της _Ιλιακής
προσωδίας_ του Ηρωδιανού και του _περί της στιγμής της παρ'
Ομήρω_ έργου του Νικάνορος. Τούτων ο Δίδυμος και ο Αριστόνικος
ήκμαζον επί Αυγούστου, η δε επιτομή απετελέσθη κατά τον τρίτον
μ. Χ. αιώνα· το χειρόγραφον εν ώ σώζεται, είναι ο περίφημος
Ενετικός (Α) κώδιξ της δεκάτης εκατονταετηρίδος, ο περιέχων την
Ιλιάδα, ουχί δε και την Οδύσσειαν.

Δυνάμεθα λοιπόν να είπωμεν αρκετά περί της καταστάσεως των
Ομηρικών επών κατά τον δεύτερον π. Χ. αιώνα, και να ελπίζωμεν
ότι θα αποκαταστήσωμεν μετά μικρών μόνον σφαλμάτων το «κατ'
Αρίσταρχον» κείμενον αυτών, δηλαδή κείμενον, όπερ θα ηδύνατο
οπωςδήποτε να εγκρίνη και ο δοκιμώτατος εκείνος κατά την ακμήν
της ελληνικής κριτικής γραμματικός. Αλλ' όμως οφείλομεν να
προχωρήσωμεν και περαιτέρω, εκτός αν θέλωμεν να φανώμεν ανάξιοι
του Αριστάρχου οπαδοί και αδιάφοροι προς την Φιλολογίαν. Και εν
πρώτοις, εάν τα σχόλια ημών προέρχονται από του Αριστάρχου,
πόθεν έρχεται το κείμενον ημών; Βεβαίως εκ του Αριστάρχου, αλλ'
εκ του παραδεδομένου κειμένου, — της «βουλγάτας» των ημερών
αυτού — προς διόρθωσιν του οποίου εξέδωκε τας δύο του εκδόσεις
και επί του οποίου ούτ' εκείνος ούτε άλλος ουδείς ηδυνήθη να
επιθέση αυθεντικήν σφραγίδα. Ουδέ μετέβαλε τολμηρώς το κείμενον
ο Αρίσταρχος· απ' εναντίας, σπανίως ή ουδέποτε «διώρθωσεν» εξ
απλής εικασίας, και ηθέτησε μεν πολλούς στίχους ως νόθους, αλλά
δεν εξέβαλεν αυτούς. Ούτως αι μέγισται μεταξύ της Αρισταρχείου.
και των κοινών εκδόσεων διαφοραί δεν είναι ουδέ τόσον μεγάλαι,
όσον αι μεταξύ των εις τέταρτον και των εις φύλλον εκδόσεων του
_Αμλέτου_ του Σαιξπήρου.

Βλέπομεν όμως ότι ο Αρίσταρχος είχε πολλάς ενώπιόν του εκδόσεις
ή «διορθώσεις», διαφερούσας από τε της «κοινής» και απ'
αλλήλων· διότι αναφέρει τρεις τάξεις αυτών, τας _κατ' άνδρα_,
περιεχούσας αναγνώσεις ή σημειώσεις ποιητών, ως ο Αντίμαχος και
ο Ριανός, ή λογίων, ως ο Ζηνόδοτος· τας _κατά πόλεις_,
προερχομένας εκ Μασσαλίας, Χίου, Άργους, Σινώπης και καθόλου
πανταχόθεν πλην των Αθηνών, της πατρίδος του κοινού κειμένου·
και τέλος εκείνας, άς αποκαλεί _τετριμμένας, δημώδεις_, ή
_εικαιοτέρας_, εις άς ασφαλώς δυνάμεθα να κατατάξωμεν την
_πολύστιχον_.

Των διαφορών τούτων την έκτασιν και τα όρια δεικνύουσιν αι εκ
του Ομήρου περικοπαί των προ των γραμματικών της Αλεξανδρείας
συγγραφέων. Και δη μαρτυρούσι πρώτον ότι και εν Αθήναις το
κοινόν κείμενον δεν είχεν ασφαλώς αποκατασταθή προ του 300
έτους π. Χ. Διότι ο Αισχίνης, ανήρ λόγιος, όχι μόνον
ισχυρίζεται (54) ότι η φράσις «_φήμη δ ες στρατόν ήλθεν_»
απαντά «_πολλάκις εν τη Ιλιάδι_», ενώ είναι ανύπαρκτος εν τοις
ημετέροις κειμένοις, αλλά και παραθέτει αυτολεξεί χωρία του Θ
και του Ψ μετά στίχων όλως διαφόρων. Το αυτό δε μαρτυρούσι και
οι του τρίτου αιώνος πάπυροι, και μάλιστα το απόσπασμα του Λ,
όπερ εδημοσίευσε τω 1891 ο καθηγητής Mahaffy (55) και το εκ της
αυτής ραψωδίας απόσπασμα, όπερ εδημοσίευσε τω 1894 ο κ. Nicole
(56). Το πρώτον λόγου χάριν, περιέχον τας αρχάς ή τα τέλη 38
στίχων του Λ μεταξύ 502 και 537, παραλείπει ένα των ημετέρων
στίχων, περιλαμβάνει τέσσαρας ξένους και έχει δύο άλλους
διαφόρους των ημετέρων, περιέχει δηλαδή σπουδαίας διαφοράς
εντός χώρου τόσον μικρού. Εξ άλλου όμως αι διαφοραί και τούτου
και των λοιπών παπύρων φαίνονται μόνον λεκτικαί. Πραγματικάς
διαφοράς ουδέν του τετάρτου αιώνος κείμενον παρέχει.

Το πόρισμα της μαρτυρίας ταύτης δεικνύει τους δύο τελευταίους
σταθμούς των Ομηρικών επών. Η κανονική αφήγησις των γεγονότων
και η τάξις των επεισοδίων καθωρίσθη βαθμηδόν, κυρία δε αρχή
του καθορισμού τούτου υπήρξεν η κατά τα Παναθήναια ραψωδία των
επών (57). Η δε λέξις του κειμένου καθ' έκαστον στίχον
απεκρυσταλλώθη διά της συνεχούς σχολικής επαναλήψεως και των
ιδιαιτέρων αναγνώσεων και διά φιλολογικών σπουδών, ών κορωνίς
υπήρξεν η λεπτομερής κριτική του Ζηνοδότου και των εν τω
Μουσείω διαδόχων αυτού.

Στρεφόμενοι δε προς τα οπίσω, εκπλησσόμεθα παρατηρούντες ότι
ενώ αι ομηρικαί περικοπαί των πλείστων συγγραφέων του τετάρτου
και πέμπτου π. Χ. αιώνος, και αυτού του Αριστοτέλους λόγου
χάριν, διαφέρουσιν ικανώς του ημετέρου κειμένου, αι παρά
Πλάτωνι συμφωνούσι προς αυτό σχεδόν κατά λέξιν (58). Αναγκαίως
λοιπόν αγόμεθα εις το εξ άλλης αφορμής συμπέρασμα του Grote,
ότι Δημήτριος ο Φαληρεύς, προςκληθείς υπό Πτολεμαίου του α' να
συστήση την εν Αλεξανδρεία βιβλιοθήκην, μετεχειρίσθη τας υπό
του Πλάτωνος εις την Ακαδήμειαν κληροδοτηθείσας βίβλους (59).

Η ανάλυσις αύτη επαναφέρει ημάς εις την κατά τα Παναθήναια
ραψωδίαν των επών. Καθώς είδομεν, ταύτης αποτέλεσμα η
καθιέρωσις της _Ιλιάδος_ και της Οδυσσείας ως του κατ' εξοχήν
«Ομήρου», ο καθορισμός της τάξεως των επεισοδίων και,
εννοείται, η διαφύλαξις αυτού ως ιερού κειμηλίου των Αθηνών.
Αλλά πότε ενομοθετήθη τούτο; Και ήτο πράγματι νόμος ή απλώς
βαθμιαία πρόοδος, ήν η παράδοσις κατά το σύνηθες παρέστησεν ως
νόμον;

Και περί μεν του χρόνου, βεβαίως η καθιέρωσις του εθίμου δεν
ήτο παλαιοτέρα του Ιππάρχου, του τελευταίου των ανδρών, εις ούς
αποδίδεται· επεκράτησε δηλαδή τούτο ουχί πριν ο Ιππίας
τυραννεύση, πιθανώς δε και μετά την κατάλυσιν της τυραννίδος.
Αλλ' η καθιέρωσις των έργων του μεγάλου Ίωνος ποιητού ως
σπουδαίου μέρους της σεμνοτάτης θρησκευτικής τελετής των Αθηνών
ήτο γεγονός, δυνάμενον να συμβή μόνον κατά περίοδον πλήρους
αδελφώσεως μετά της Ιωνίας. Τοιαύτη δε τάσις αρχίζει εν Αθήναις
από της επαναστάσεως των Ιώνων διότι προ του 500 π. Χ. οι
Αθηναίοι περιεφρόνουν τους υποτιθεμένους εκείνους συγγενείς, ο
δε Κλεισθένης είχε καταργήσει και τα Ιωνικά των φυλών ονόματα.
Το έτος 499 είναι η αρχή της μεγάλης πανιωνικής περιόδου της
Αθηναϊκής πολιτικής, ότε αι Αθήναι αναδέχονται την θέσιν
μητροπόλεως και προστάτιδος της Ιωνίας, ασπάζονται την ιωνικήν
παιδείαν, και ανέρχονται εις την πνευματικήν ηγεμονίαν της
Ελλάδος. Παιδεία και γράμματα φαίνεται ότι κατέλιπον τότε την
Μίλητον, όπως κατέλιπον την Κωνσταντινούπολιν μετά τα 1453,
φυσικόν δε καταφύγιον αυτών υπήρξαν αι Αθήναι. Κατωτέρω θα
γνωρίσωμεν τους μεγάλους άνδρας, και τους σπουδαίους
νεωτερισμούς, όσοι τότε επέρασαν εκ της Ασίας εις τας Αθήνας·
εκ τούτων ήτο και η παραδοχή του ιωνικού αλφαβήτου υπό των
ιδιωτών και των λογογράφων.

Το μεν αττικόν αλφάβητον ήτο αρχαϊκόν και άκομψον, στερούμενον
διπλών συμφώνων και μακρών φωνηέντων, το δε ιωνικόν είναι
περίπου τα και νυν εύχρηστα κεφαλαία. Ενώ δ' επισήμως δεν έγινε
δεκτόν εν Αθήναις προ του 404 — τα δημόσια ψηφίσματα διετήρουν
το αρχαϊκόν μεγαλείον — ήδη κατά τα Μηδικά εχρησιμοποιείτο υπό
των ιδιωτών (60)· ήλθε δηλαδή ότε αι Αθήναι ανεδείχθησαν
μητρόπολις της Ιωνίας και παρέλαβον την ιωνικήν ποίησιν ως
μέρος του ιερού των θησαυρού. Αλλ' όμως εδώ προκύπτει παράδοξος
δυσκολία. Ο Όμηρος εν Ιωνία εγράφετο βεβαίως διά ιωνικού
αλφαβήτου. Η δε ημετέρα παράδοσις, υποστηριζομένη ρητώς υπό
πολλών μαρτυριών των Αλεξανδρέων, και διά κριτικών εκ του
κειμένου εικασιών (61), δεικνύει σταθερώς ότι τα παλαιά του
Ομήρου κείμενα ήσαν γραμμένα δι' Αττικού αλφαβήτου. Αλλ' αν ο
Όμηρος προσήλθεν εις τα Παναθήναια ακριβώς ότε και το νέον
Ιωνικόν αλφάβητον ήλθεν εις τας Αθήνας, διατί μετεγράφη από της
τελειοτέρας γραφής εις την ατελεστέραν; Η απάντησις δεν είναι
δύσκολος, λύει δε και άλλο ζήτημα, άλυτον προτού. Αντίγραφα του
Ομήρου εγράφησαν διά του επισήμου αττικού αλφαβήτου, καθόσον η
κατά τα Παναθήναια ραψωδία των επών ήτο τελετή επίσημος,
νομίμως καθωρισμένη(62).

Yπήρχεν άρα γραπτός νόμος, σύμπτωμα της καθόλου ιωνιζούσης
διαθέσεως των πρώτων δεκαετηρίδων του πέμπτου π. Χ. αιώνος.
Αλλά δυνάμεθα να διακρίνωμεν ακριβέστερον ταποτελέσματα του
νόμου τούτου;

Βεβαίως διέγραφε τάξιν τινά και υπήρξεν αφορμή προς καταρτισμόν
επισήμου κειμένου. Είναι δε φανερόν ότι προσήλωσις εις μεν τας
λέξεις δεν ήτο αναγκαία, αλλ' εις την ύλην ήτο. Φαίνεται δε
σχεδόν βέβαιον ότι η επιβληθείσα τάξις δεν ήτο νέα τις και
αυθαίρετος, αλλά ήδη γνωστή και αγαπητή εις τους Αθηναίους·
εννοείται δ' όμως ότι δυνατόν να ήτο απλώς και μία των ποικίλων
εκδόσεων των φερομένων ανά τα διάφορα Ομηρικά κέντρα της
Ιωνίας, αλλά πιθανώς ουδαμού υποχρεωτική και δεσπόζουσα·
οπωςδήποτε τούτο είναι βέβαιον, ότι ο νόμος εκείνος ήτο
σπουδαία αρχή, όπως οριστικώς αφαιρεθή το έπος εκ των χειρών
των ραψωδών.

Γινώσκομεν ότι κάτοχοι του έπους εν τη Ιωνία ήσαν οι «Ομηρίδαι»
ή «ραψωδοί», και έχομεν τεκμήρια, ότι ούτοι απετέλουν εταιρείας
ή σχολάς (63). Γινώσκομεν δε καθόλου πώς απήγγελλεν ο ραψωδός·
ηδύνατο δηλαδή να εκλέξη το θέμα του εξ οιουδήποτε μύθου, καθώς
οι αοιδοί της _Οδυσσείας_ (64)· είχε δε πιθανώς στίχους τινάς
ως εισαγωγήν — τούτο λέγει ο Πίνδαρος, οι δε Ομηρικοί ύμνοι
δεικνύουσι τι εννοεί — και πιθανώς στίχους τινάς ως τέλος.
Πάντως δε θα εδοκίμαζε να παρεμβάλη στίχους ιδίους και
επεισόδια, διά να καταστήση την ραψωδίαν του τερπνήν όσον ήσαν
και των άλλων. Ώστε θ' απέρριπτε παν καθωρισμένον κείμενον, και
θ' απέκρουε πάσαν υποταγήν των μερών εις έν όλον.

Τα σωζόμενα έπη γέμουσι τοιούτων ιχνών των ραψωδών· ταύτα είναι
αναπτύξεις των απαγγελλομένων μύθων και όπου δεν υπάρχει αρκετή
ενότης και συνοχή, έχουσι πολλά τα τρωτά. Ούτω λόγου χάριν, εν
τω Ε η υπεράνθρωπος αριστεία του Διομήδους επισκιάζει τον
Αχιλλέα και διασπά την πλοκήν της _Ιλιάδος_. Αλλά τι έμελε
τούτο τον ραψωδόν, τον επιζητούντα επευφημίας και αποτεινόμενον
προς ακροατάς, αγαπώντας τον Διομήδη; Η Δολώνεια του Κ εκεί,
όπου ευρίσκεται, δεν είναι δυνατή· διότι όχι μόνον παρατείνει
τεραστίως μίαν νύκτα, αλλά και διχοτομεί συνεχή διήγησιν. Αλλά
χωριστή θα ήτο θαυμασία. Άλλο παράδειγμα είναι η περιγραφή
καθαράς νυκτός, καθ' ήν υπάρχει νηνεμία

        _εκ τ' έφανεν πάσαι σκοπιαί και πρώονες άκροι
        και νάπαι· ουρανόθεν δ' άρ' υπερράγη άσπετος αιθήρ._

{when all the high peaks stand out, and the jutting
promontories and glens; and above the sky the infinite heaven
breaks open!}

Ταύτα υπάρχουσιν εν τω θ 557, όπου αι πυραί των Τρώων
παραβάλλονται προς άστρα· αλλ' υπάρχουσι και εν τω Π 299, όπου
η στενοχωρία των Δαναών παρέρχεται ως νεφέλη, αφήνουσα καθαράν
νύκτα. Οι σχολιασταί διαφωνούσι πού ήτο η αρχική θέσις.
Πανταχού και οπουδήποτε. Τοιούτοι ωραίοι στίχοι, άπαξ
ακουόμενοι, ήσαν πειρασμός παντός ραψωδού και ήτο επόμενον να
ευρίσκωνται όπου εδίδετο αφορμή. Το αυτό και περί των πολλαπλών
παρομοιώσεων του Β 455 κεξ., δηλαδή δεν απηγγέλλοντο πάσαι
ομού, αλλ' εξ αυτών ο ραψωδός εξέλεγε την αρέσκουσαν.

Αλλά και όπου η σύνθεσις φαίνεται άψογος, αι μεταξύ των
επεισοδίων συνεκτικαί φράσεις _«ως οι μεν τοιαύτα προς αλλήλους
αγόρευαν» «ως έφατ' ευχόμενος»_ {Thus then did they fight, Thus
then did they pray} και αι αρχαί άλλων θεμάτων διά φράσεων, ως
_«ήμος δ' ηριγένεια φάνη»_, {Thus rose Dawn from her bed}
υποδηλούσιν ότι άλλος ραψωδός ήρχιζεν εκ του μέσου ενός επικού
συνόλου, τα δε προηγούμενα και τα επόμενα εθεωρούντο οπωςδήποτε
γνωστά εις τους ακροατάς.

Αλλά περί των σωζομένων ομηρικών επών το θαυμαστόν είναι όχι
ότι έχουσιν ίχνη των χειρών των ραψωδών, αλλά ότι δεν έχουσι
και περισσότερα. Όπως ευρίσκονται σήμερον, δεν είναι κατάλληλα
εις ραψωδίαν. Διότι ως σύνολα είναι παραπολύ μακρά προς
απαγγελίαν, πλην εξαιρετικής τινος ευκαιρίας, ως η τότε
νομοθετηθείσα, και αρκετά συμπαγή, ώστε δυσκόλως να
καταμερίζωνται εις αποσπάσματα στρογγύλα, είναι δε απίθανον ότι
ο νόμος προςέδωκεν εις αυτά την παρούσαν μορφήν διά μιας.
Απέβλεπε μάλλον εις την ορθήν συνέχειαν της αληθινής αφηγήσεως.
Δεχόμενος δε ραψωδούς (65), επέτρεπε πιθανώς εις αυτούς
ελευθερίαν εις τον διάκοσμον, και δεν επέβαλλε την προςκόλλησιν
εις τας λέξεις του κειμένου.

Την ταξινόμησιν ταύτην μαρτυρεί η όλη ιστορία των επών κατά τον
τέταρτον π. Χ. αιώνα, σπουδαίον δε είναι, ότι ταύτα όπως είναι
σήμερον οργανικώς αδιαίρετα, προσαρμόζονται μάλλον εις τας
απαιτήσεις αναγνωστών· αναγνώστας δε πολλούς ούτε αι Αθήναι,
ούτε η Ιωνία είχε περί το 470 π. Χ. Τότε ο μεν Αναξίμανδρος
έγραψε τα σοφά του διδάγματα χάριν ολίγων μαθητών, όπως
απομνημονεύσωσιν αυτά, ο δε Ξενοφάνης απετείνετο κυρίως διά
στίχων εις τα ώτα· μόλις 40 έτη βραδύτερον ο μεν Ηρόδοτος
συνέπηξε τας διηγήσεις του εις βιβλίον χάριν των φιλομούσων
προς ιδιαιτέραν ανάγνωσιν, ο δ' Ευριπίδης ήρχισε να συνάγη
βιβλία.

Τούτο συντελεί όπως εννοήσωμεν πώς έζη και πώς ανεπτύσσετο το
ιωνικόν έπος, πριν μεταφυτευθή. Δηλαδή απηγγέλλετο, δεν
ανεγινώσκετο· τα επεισόδια της _Ιλιάδος_ και της Οδυσσείας
είχον κατά το πλείστον την υπάρχουσαν τάξιν, και τα έπη είχον
περίπου το σημερινόν μάκρος, αν και βεβαίως υπήρχον Ιλιάδες
χωρίς Κ και Οδύσσειαι, λήγουσαι εκεί, όπου και ο Αρίσταρχος
επέραινε το έπος, παραλείπων 1 1/2 ραψωδίαν, ήτοι εις το ψ 296.
Αλλά το σπουδαιότερον, η _Ιλιάς_ δεν έληγε κατ' ανάγκην εις την
ταφήν του Έκτορος. Διότι γινώσκομεν έκδοσιν, εξακολουθούσαν
μετά τον τελευταίον ημών στίχον

        Ως οί γ' αμφίεπον τάφον Έκτορος, ήλθε δ' Αμαζών (66)

{So dealt they with the burying of Hector; but there came the
Amazon, daughter of Ares, great-hearted slayer of men}

και διηγουμένην τον έρωτα του Αχιλλέως προς την Αμαζόνα, τον
φόνον αυτής υπ' αυτού, ίσως δε και τον ανδρείον θάνατον και
τούτου. Διότι ο θάνατος του Αχιλλέως, καθώς ενόησεν ο Γκαίτε,
είναι το απαιτούμενον τέλος της σωζομένης _Ιλιάδος_. Ότε ο
αθάνατος ίππος Ξάνθος και ο αποθνήσκων Έκτωρ προλέγουσιν αυτόν,
αισθανόμεθα ότι οι λόγοι των πρέπει να επαληθεύσωσι, διότι
άλλως ο μύθος δεν έχει έννοιαν. Και αν ήτο πράγματι κανείς εκ
των επιφανεστέρων Ομηριδών ο απεικονίσας το τελευταίον εκείνο
ψυχορράγημα, ότε όχι πλέον ο Κεβριόνης ή ο Πάτροκλος, αλλ'
αυτός ο Αχιλλεύς

        _κείτο μέγας μεγαλωστί, λελασμένος ιπποσυνάων,_

{under the blind dust-storm, the mighty limbs flung mightily,
and the riding of war forgotten,}

Ο κόσμος πρέπει να μνησικακή κατ' εκείνων, οίτινες εξ
υπερβολικής φιλοπατρίας δεν ηνείχοντο τέλος του εθνικού έπους,
καταλήγον εις θρίαμβον των Τρώων.

Εννοείται ότι ο ιωνικός Όμηρος δεν είχεν «Αθηναϊκάς παρεμβολάς»
ήτοι χωρία ως το εγκώμιον του Μενεσθέως, η περί Σαλαμίνος
αξίωσις, η μνεία του Θησέως, της Φαίδρας και της Αριάδνης και
τέλος των Αθηναίων, οίτινες καταλέγονται ως _«Ιάονες
ελκεχίτωνες»_ { long-robed Ionians}, πολεμούντες ως πεζικόν
τάγμα (Ν 685). Προ πάντων δε η γλώσσα του έπους, ει και μη
καθαρά, ήτο τουλάχιστον αρκετά διάφορος του κοινού ημών
κειμένου· ήτο δηλαδή απηλλαγμένη αττικισμών.



Η ΕΠΙΚΗ ΔΙΑΛΕΚΤΟΣ



Πρέπει ν' αναλύσωμεν την διάλεκτον ταύτην και να ίδωμεν την
ιστορικήν αυτής ανάπτυξιν.

Αρχαία και μυκτηρισθείσα διαίρεσις της ελληνικής γλώσσης ήτο η
εις τέσσαρας διαλέκτους, ιωνικήν, αιολικήν, δωρικήν και
«επικήν». Τούτων αι μεν τρεις πρώται, σημαίνουσιν ή εμφαίνουσιν
πραγματικάς φυλετικάς διακρίσεις, η δ' «επική» είναι προδήλως
τεχνητόν όνομα. Αλλά και το δηλούμενον πράγμα είν' επίσης
τεχνητόν — γλώσσα, ήν ούτε οι Ίωνες, ούτε οι Δωριείς, ούτε οι
Αιολείς ελάλησάν ποτε· πλουσία γλώσσα, ρυθμική και κινητική,
πολυσύνθετόν τι όργανον προς έκφρασιν του ηρωικού μύθου·
διάλεκτος, ως ελέχθη, υποκειμένη καθ' εκάστην φράσιν εις τας
απαιτήσεις του επικού μέτρου· τα στερεότυπα αυτών επίθετα, οι
φραστικοί τύποι, αι τροπαί του λόγου οιονεί βαίνουσιν επί του
εξαμέτρου. Αλλά ενώ υπό μίαν έποψιν είναι τεχνητή, εξ άλλου
εμποιεί την εντύπωσιν αυτής της φύσεως λαλούσης. Κοιναί και
τυχαίαι φράσεις

        [Λ 492] ως δ' οπότε πλήθων ποταμός πεδίονδε κάτεισιν . . . .

{ down from the hills on their head}

        [Ο 626]. . . ανέμοιο δε δεινός αήτη| ιστίω εμβρέμεται

{high West wind shouting over a wine-faced sea}

φαίνονται ζωνταναί· δεν αποδίδουσι μεν τον θόρυβον ακριβώς ή
τον ήχον, αλλά την όλην αισθητικήν εντύπωσιν χειμάρρου και
ανέμου. Αι δε περί ανθρωπίνων αισθημάτων εκφράσεις είν' έτι
μαγικώτεραι·

        [τ,18] τέτλαθι δη, κραδίη, και κύντερον άλλο ποτ έτλης.

{Bear, O my heart, thou hast borne yet a harder thing.}

Δεν υποβιβάζομεν λοιπόν την επικήν διάλεκτον, λέγοντες ότι,
όπως έχει, δεν είναι γλώσσα, αλλά μείγμα γλωσσικώς ασυμφύλων
τύπων, νεωτέρων και πρωτογενών.

Υπάρχουσι πρώτον αττικισμοί. Τύποι καθώς _Τυδή, έως, νικώντες_
μόνον επί αττικής γης ηδύναντο να ειςχωρήσωσιν εις τα έπη και
μάλιστα όχι πολύ προ του 500 π. Χ. Τουλάχιστον ταποσπάσματα των
νόμων του Σόλωνος φαίνονται εν τω συνόλω αρχαϊκώτερα. Αλλά
χάριν ακριβολογίας πρέπει να διακρίνωμεν πρώτον μεν τους
αντικαταστατούς αττικισμούς — π. χ. υπάρχουσι στίχοι αρχόμενοι
από του έως και μετρικώς επανορθούμενοι μόνον διά του Ιωνικού
_ήος_, είναι δηλ. κατά τάλλα δόκιμοι ιωνικοί στίχοι, ο δε
αττικός τύπος απλούν σφάλμα του Αθηναίου βιβλιογράφου, — έπειτα
δε τους αναποσπάστους αττικισμούς, δηλ. στίχους, μετρικώς
ορθούς, όπως ευρίσκονται, αλλά χωλαίνοντας, εάν οι τύποι
τραπώσιν εις ιωνικούς· οι στίχοι ούτοι βεβαίως είναι
μεταγενέστεροι, συντεθέντες εν τη Αττική, αφού αι Αθήναι
παρέλαβον το έπος.

Υπάρχουσι δε και πολυάριθμοι τύποι νόθοι — δηλαδή απόπειραι,
γενόμεναι υπό Αθηναίου ραψωδού ή βιβλιογράφου προς συνδυασμόν
δυσνοήτου Ιωνικού τύπου και του ιδίου αττικού, οσάκις ο αττικός
δεν ήρμοζεν εις το μέτρον. π.χ. ο ιωνικός ήτο _ορέοντες_, ο δε
αττικός _ορώντες_, ήτοι τρεις συλλαβαί αντί τεσσάρων· τα
ημέτερα κείμενα παρέχουσιν _ορόωντες_, δηλαδή διέστρεψαν τον
αττικόν τύπον διά παρατάσεως του ω. Ομοίως το _σπείους_ είναι
απόπειρα προς αντικατάστασιν του ασυναιρέτου _σπέεος_ διά του
αττικού _σπέους_ και το _ευχετάασθαι_ είναι παράτασις του
_ευχετάσθαι_. Η γραφή βεβαίως ηκολούθει την προφοράν· ο γραφεύς
δηλ. έγραφεν ό,τι έλεγεν ο απαγγέλλων.

Αι τοιαύται μεταβολαί θα συνέβησαν μόνον ότε αι Αθήναι δεν
ηδύναντο ν' αποβλέψωσιν αλλού προς ακριβεστέραν πληροφορίαν,
ότε δηλαδή δεν υπήρχον ιωνιστί λαλούντες αοιδοί, ώστε να
διορθώσωσι τους Αθηναίους βιβλιογράφους. Μερικοί μάλιστα τότε
μόνον δεν θα εφαίνοντο ανόητοι, ότε η _κοινή_ λεγομένη
διάλεκτος ήρχισε να συγχέη τα πραγματικά ιδιώματα και να
δανείζεται τα πάντα εκ της αττικής, δηλαδή θα επλάσθησαν περί
τα τέλη του τετάρτου π. Χ. αιώνος.

Και ο μεν αποχωρισμός των αττικών τύπων είναι ευκολώτατος·
υπάρχει όμως και άλλο μη ιωνικόν στοιχείον της Ομηρικής
γλώσσης, πάντοτε αναγνωρισθέν, αλλ' από των αρχαίων ήδη χρόνων
διαφόρως εκτιμώμενον, όπερ φαίνεται ότι ανήκεν εις το σύμπλεγμα
των διαλέκτων, των λαλουμένων εν Θεσσαλία, Λέσβω και τη Αιολική
παραλία της Ασίας, περιλαμβανομένης και της Τρωάδος. Τύποι,
καθώς _Ατρείδαο, Μουσάων, κεν_ αντί _αν, πίσυρες_ αντί
_τέσσαρες_, σύνθετα διά του ερι- , επίθετα εις -εννος και
πολλαί ρημάτων εγκλίσεις απεδείχθησαν αιολικαί, επίσης δε και
πολλαί λέξεις, ως _πολυπάμμονος, Θερσίτης, άμυδις_.

Αλλ' υπάρχει και άλλη πρωιμωτέρα τάξις «νόθων τύπων», ούτ'
αιολικών, ούτε ιωνικών, αλλ' εξηγουμένων μόνον εκ της
αναμείξεως αμφοτέρων. Π. χ. το _κεκληγώτες_ δεν είναι γνήσιον·
είναι το αρχικώς αιολικόν _κεκλήγοντες_ συνδυαζόμενον καθόσον
επιτρέπει το μέτρον προς το ιωνικόν _κεκληγότες_. Το _ηπύτα
κήρυξ_ είναι το αιολικόν _άπυτα_, συνδυαζόμενον κατά το μέτρον
προς το ιωνικόν _ηπύτης_. Σπουδαιοτάτη δε πασών είναι η χρήσις
του F, δίγαμμα ή βαυ, ήχου παρομοίου προς το αγγλικόν W, όστις
ηφανίσθη εκ της ιωνικής και της αττικής διαλέκτου και εν τω
μέσω λέξεως (ως εις το αγγλικόν Νorwich, Berwich) και εν τη
αρχή (όπως εις το who και το λαγκαστριανόν 'ooman). Επέζησεν
όμως εν ταις δωρικαίς επιγραφαίς, και όπου της Αιολίδος δεν
κατίσχυσεν η ιωνική, μέχρι του πέμπτου και ενιαχού του τετάρτου
π. Χ. αιώνος· υπό δε των αρχαίων ωνομάζετο «αιολικόν γράμμα».
Υπάρχουσι λοιπόν 3354 χωρία των επών, απαιτούντα την
αποκατάστασιν του δίγαμμα — , δηλ. οι στίχοι χωλαίνουσιν άνευ
αυτού· εξ άλλου υπάρχουσιν 617 χωρία, όπου κατά την αρχαίαν
αιολικήν έπρεπε να υπάρχη, αλλά το μέτρον δεν επιτρέπει τούτο.
Δηλαδή το μέγα μέρος των επών εφύλαξε την συνήθειαν και την
παράδοσιν της αιολικής προφοράς, μικρόν δε μόνον μέρος την
ιωνικήν.

Τα γεγονότα ταύτα συνεζητήθησαν σφοδρότατα· αλλ' ο μόνος τρόπος
προς ελάττωσιν της σημασίας αυτών είναι ν' αποδειχθή ότι πάντα
δεν είναι αιολικά λείψανα του εβδόμου αιώνος, αλλά πανάρχαιοι
ελληνικοί τύποι ανερχόμενοι εις χρόνους, ότε τα επί της
ασιατικής ακτής διεσπαρμένα πολίσματα δεν είχον ακόμη συνενωθή
εις κοινά «Ιώνων» και «Αιολέων», αλλ' η ιστορική αύτη εικασία
άγει ημάς εις δυσκολίας.

Αναμφισβήτητον είναι ότι το «αιολικόν» στοιχείον είναι το
παλαιότατον (67)· η γλωσσική και η ιστορία τούτο μαρτυρούσι,
σπουδαίον δε φαίνεται το περίεργον γεγονός ότι η εις την
αιολικήν μετατύπωσις των επών παράγει ομοιοτέλευτα και
παρηχήσεις μηνυούσας παναρχαίαν ποίησιν, τόσον πολλάς, ώστε να
μη θεωρηθώσιν ως απλαί συμπτώσεις. Κρατεί δε ως γενικός κανών
ότι όπου οι αιολικοί και ιωνικοί τύποι είναι μετρικώς αδιάφοροι
— όπου δηλαδή ο στίχος ευοδούται κατ' αμφοτέρους — υπάρχει ο
ιωνικός· όπου δε δεν είναι αδιάφορος, τότε επί μεν των
παλαιοτέρων του ποιήματος μερών αρμόζει μόνος ο αιολικός, επί
δε των μεταγενεστέρων μόνος ο ιωνικός. Όπου δε πάλιν αι δύο
διάλεκτοι σημαίνουσι το αυτό πράγμα διά λέξεων όλως διαφόρων, η
αιολική λέξις παραμένει καθώς είχε· π. χ. το _λαός_ φυλάττει το
α, διότι το ιωνικόν ήτο _δήμος_. Το δε ιωνικόν _νηός_ (ναός)
υπάρχει πανταχού, αλλ' ακριβώς επειδή οι ναοί είναι
μεταγενέστεροι· διότι η παναρχαία λατρεία εγίνετο επί βωμών
υπαίθρων (68).

Αλλ' υπάρχουσι και πολλαί των κανόνων τούτων εξαιρέσεις. Ο
Fick, όστις μετέφρασε πάντα «ταρχαιότερα μέρη» του Ομήρου εις
υποτιθέμενον αιολικόν πρωτότυπον, παραλείπων ό,τι δεν δύναται
να μετατυπωθή ως μεταγενέστερον ή νόθον, ηναγκάσθη να φανή
ανακόλουθος προς την μέθοδόν του· π. χ. οσάκις το _Fιδέσθαι_
δεν επιδέχεται δίγαμμα, πότε θεωρεί αυτό μεταγενέστερον και
πότε τρέπει εις _ικέσθαι_. Καθ' όμοιον τρόπον η συναίρεσις του
_νικώντες_ είτ' εμφαίνει αιολικόν τι _νικάντες_, είτε είναι
πρόδηλος αττικισμός. Οσάκις δ' έπειτα παρατηρείται ότι πλην των
ιωνισμών όσοι μένουσιν αμετακίνητοι, υπάρχουσι και πολλοί
αιολισμοί, ουδαμώς χωρούντες εις το μέτρον, δεν πρέπει να
συμπεραίνωμεν ότι ο ιωνισμός των επών είναι αποτέλεσμα σκοπίμου
εργασίας Ίωνός τινος αοιδού — ο Fick τολμηρώς αποδίδει τούτο
εις Κύναιθον τον Χίον — αλλ' ότι είναι μέρος της βαθμιαίας και
μόλις συνειδητής μεταπλάσεως και μετατυπώσεως, εις ήν υπόκειται
πάσα παραδιδομένη ποίησις. Η αυτή πορεία διακρίνεται και εις
τας ποικίλας διαλεκτικάς παραλλαγάς του Niebelungenlied και του
Chanson de Roland. Καλόν δε παράδειγμα παρέχει και η αγγλική
Ballad of Sir Degrevant, όπου ο ήρως Agravain έχει D προ του
ονόματός του, και πότε μεν ομοιοκαταληκτεί προς το retenaunce ή
chaunce, πότε δε προς το recreaunt ή το avaunt. και τούτο διότι
κατάγεται εξ αγγλονορμανδικού προτύπου, όπου ο Sieur d'
Agrivauns εσχημάτιζεν αιτιατικήν λήγουσαν εις t, d' Agrivaunt
(69).



Η ΥΠΟΘΕΣΙΣ ΤΩΝ ΕΠΩΝ



Το εκ της γλώσσης τεκμήριον είναι ελλιπές, αν μη παρεξετάσωμεν
και την υπόθεσιν των επών. Ποία φυλή, λόγου χάριν, ηδύνατο να
ενδιαφέρεται περί του θέματος της _Ιλιάδος_; Η σκηνή υπόκειται
εν Τροία επί αιολικού εδάφους. Ήρως δε είναι ο Αχιλλεύς εκ της
αιολικής Θεσσαλίας. Ο δε κατ' εξοχήν βασιλεύς, ο Αγαμέμνων,
είναι πρόγονος των βασιλέων της αιολικής Κύμης. Άλλοι ήρωες
κατάγονται εκ της βορείας και της στερεάς Ελλάδος, εκ Κρήτης
και εκ Λυκίας. Τους δε Ίωνας αντιπροσωπεύει μόνον ο Νέστωρ,
ήρως υποδεέστερος και μη αναγκαίος εις την πλοκήν του έπους.

Η μαρτυρία αύτη σαλεύει την περί ιωνικής καταγωγής του πυρήνος
της _Ιλιάδος_ γνώμην· αλλά μήπως το αυτό επιχείρημα, αγόμενον
περαιτέρω, δεν υποδεικνύει κάτι παραδοξότερον, δηλαδή
πελοποννησιακήν καταγωγήν; Ο Αγαμέμνων είναι βασιλεύς του
Άργους και των Μυκηνών· ο Μενέλαος βασιλεύς της Σπάρτης· ο
Διομήδης κατά μικράν τινα σύγχυσιν επίσης βασιλεύς του Άργους·
ο Νέστωρ της εν Μεσσηνία Πύλου. Αλλ' η απάντησις εις την
απορίαν ταύτην ρίπτει απροσδόκητον φως εις την ιστορίαν των
επών. Δηλαδή πάντες οι ήρωες εκείνοι εσύρθησαν εις την
Πελοπόννησον εκ των εν τη βόρεια Ελλάδι κατοικιών αυτών!

Ο Διομήδης πρώτον δεν έχει τόπον εις το Άργος· πλην της μετά
του Αγαμέμνονος περιπλοκής, η γενεαλογία του μόνον εκ μητρός
επιτρέπει την κληρονομίαν ταύτην. Μικρά δε μελέτη των κατά
τόπους λατρειών δεικνύει ότι ήτο Αιτωλός ήρως. Ήτο ιδρυτής
πόλεων εν Ιταλία και σταθερός σύντροφος του Οδυσσέως, όστις
αντιπροσωπεύει τας βορειοδυτικάς νήσους. Ήτο δε υιός του
Τυδέως, όστις έφαγε την κεφαλήν του αντιπάλου του, και συγγενής
του Αγρίου και των υιών αυτού, ο πράγματι λεοντώδης ήρως των
αγρίων φύλων του Βορρά.

Αυτός ο Αγαμέμνων κατήγετο εκ της πεδιάδος της Θεσσαλίας. Είναι
βασιλεύς του Άργους και μόνον κατά τινας μεταγενεστέρους
στίχους, των Μυκηνών. Ήδη δε ο Αρίσταρχος εσημείωσεν ότι
Πελασγικόν Άργος παρ' Ομήρω εσήμαινε την Θεσσαλικήν πεδιάδα.
Αλλά και το «ιππόβοτον Άργος» {horse-rearing Argos} θα ήτο το
αυτό, διότι το Άργος της Πελοποννήσου δεν είχεν ιππικόν ουδέ
κατά τους ιστορικούς χρόνους. Βαθυτέρα δε μελέτη της λέξεως
Άργος εντός των επών δεικνύει την βαθμιαίαν αυτής διάδοσιν από
της Θεσσαλίας εις την όλην Ελλάδα και κατόπιν τον δεύτερον
αυτής εντοπισμόν εν Πελοποννήσω. Ο Αγαμέμνων είναι ο
πολυτάλαντος βασιλεύς της Θεσσαλικής πεδιάδος· διά τούτο
ανέκαθεν συνδέεται προς τον Αχιλλέα, τον πτωχόν, αλλ' ισχυρόν
βασιλέα των παρά την θάλασσαν βουνών, διά τούτο δ' εκλέγει την
Αυλίδα ως τόπον συναθροίσεως του στόλου.

Ο δε Αίας κατά την μεταγενεστέραν παράδοσιν είναι Σαλαμίνιος
ήρως· αλλά παρ' Ομήρω ουδεμίαν έχει πράγματι πατρίδα. Είναι ο
ήρως της επταβοείου ασπίδος, έχων πατέρα τον Τελαμώνα (τον
κρατούντα την ασπίδα) και υιόν τον Ευρυσάκη (τον έχοντα ευρύ
σάκος)· εάν δ' έχη συγγενείς, πρέπει ν' αναζητήσωμεν αυτούς
μεταξύ των γειτόνων του αδελφού του, του Λοκρού, και του Φώκου,
αδελφού του πατρός του, όστις ενθυμίζει την Φωκίδα· καίτοι
πολλοί μύθοι φαίνονται συνάπτοντες το όνομά του προς την
_φώκην_ και παριστώσιν αυτόν ως ήρωα των ακτών (70). Μέχρι
τούδε εσχηματίσαμεν γενικήν τινα υπόθεσιν αρχικής του μύθου
σκηνής, όπου πάντες οι ήρωες ήσαν εκ της βορείας Ελλάδος. Αλλά
πού έγινεν η μάχη;

Ο Αχιλλεύς και Αγαμέμνων υπήρχον εξ αρχής, επίσης δε ο Έκτωρ
και το Ίλιον και προ πάντων ο Αλέξανδρος ή Πάρις και η Ελένη.
Αλλά πρέπει κατ' ανάγκην το Ίλιον να ήτο εν Τροία εκεί, όπου το
Χισαρλίκ; Αξιοσημείωτον είναι ότι η σκηνή των παρομοιώσεων εις
ταρχαιότερα μέρη των επών είναι θεσσαλική και όχι ασιατική· ότι
ο Έκτωρ (ο κρατών) κατά τους τοπικούς μύθους δεν συνάπτεται
προς την ιστορικήν Τροίαν — οι ήρωες αυτής είναι Αινείας καί
τις Δάρης (71) ότι ο Αινείας εκείνος καίπερ έπειτα ταυτισθείς
προς ένα των ηρώων της χώρας του Χισαρλίκ, αρχικώς φαίνεται
φυλετικός ήρως των εν τη νοτία Θεσσαλία Αινιάνων, ακριβώς όπως
ο Τεύκρος (ο επιτυγχάνων), ο τοξότης, συνάπτεται βραδύτερον
προς το Ίλιον και οι κάτοικοι αυτού γίνονται Τεύκροι. Εν τέλει
δε βεβαίως υπάρχει κάποιος μύθος, τον οποίον πρέπει να
ερευνήσωμεν. Η αρχική περί της Ελένης μάχη ήτο αναμφιβόλως αγών
μεταξύ φωτός και σκότους εν τω ουρανώ, ακριβώς ως οι
Νιβελούγγοι απεικόνιζον τα νέφη, ο δε Sigurd ήτο ηλιακός ήρως,
πριν καταβιβασθώσιν εις την Ουορματίαν (Worms) και την
Βουργουνδίαν. Αλλά φαίνεται ότι πρώτος επίγειος τόπος της
Ελένης υπήρξεν όχι η Τροία, αλλά τα νότια της Θεσσαλίας, όπου
και οι πρώτοι αοιδοί (72).

Ο Σλήμαν, ότε ανεκάλυψε τα πρώτα θαυμάσια ευρήματα των Μυκηνών
και του Χισαρλίκ, επίστευεν ότι εύρεν αυτόν τον νεκρόν του
Αγαμέμνονος και αυτό εκείνο το κύπελλον, όπου έπινεν ο Νέστωρ,
φέρον άθικτα τα περιστέρια εις τας λαβάς. Σήμερον μειδιώμεν
πάντες διά ταύτα· αλλά δύσκολον είναι να ορίσωμεν την
πραγματικήν σχέσιν, την υπάρχουσαν μεταξύ του πολιτισμού, του
περιγραφομένου υπό του Ομήρου, και των μεγάλων ανακτόρων και
τειχών, των τάφων και των όπλων και των αγγείων, άπερ ήδη
ανεσκάφησαν εκ τόσων τόπων της Ελλάδος.

Των εννέα διαδοχικών πόλεων του Χισαρλίκ η έκτη κάτωθεν
αντιστοιχεί εγγύτατα προς τον πολιτισμόν των Μυκηνών,
πολιτισμόν κατά πολλά όμοιον προς τον παριστώμενον εις
ταρχαιότερα της _Ιλιάδος_ μέρη. Ο Ομηρικός οίκος δύναται να
διαφωτισθή υπό του ανακτόρου της Τίρυνθος. Ο «_θριγκός
κυάνοιο_» {cornice of blue kyanos}, αίνιγμα προτού, εξηγείται
υπό των κυανών υαλοειδών τεμαχίων των ευρεθέντων εν Μυκήναις.
Οι ανασκαφέντες τάφοι και ταρχαιότερα μέρη του Ομήρου
συμφωνούσιν ως προς τούτο, ότι έχουσιν όπλα χαλκά και σιδηρά
κοσμήματα, συμφωνούσι δε ουσιωδώς κατά τον οπλισμόν και τα έργα
της τέχνης, τα τορευτά ξίφη και τας ασπίδας, τας θήρας λεόντων
και ταύρων υπό αρματηλατών, επίσης δε ως προς την πρόδηλον
άγνοιαν της γραφής.

Εξ άλλου όμως η ομοιότης επικρατεί μόνον εις ταρχαιότερα μέρη
των επών και μάλιστα όχι εντελώς ουδέ εις ταύτα. Οι μεν
Μυκηναίοι έθαπτον τους νεκρούς, οι δε ήρωες των επών έκαιον
αυτούς· το έθος δε τούτο φαίνεται ότι εκράτησε κατά τας
θαλασσίας μεταναστάσεις, ότε οι πλανώμενοι δεν είχον έδαφος
ασφαλές προς ενταφιασμόν των οικείων. Οι κάτοικοι της Τίρυνθος
μετεχειρίζοντο εργαλεία λίθινα προς κατασκευήν χαλκίνων όπλων,
ενώ το αρχαιότατον έπος περιγράφει σιδηρά εργαλεία· εν γένει δε
δυνάμεθα ν' αποδεχθώμεν την θεωρίαν του Ε. Μeyer, ότι το έπος
ήκμασε κατά τινα «μεσαίωνα» πίπτοντα μεταξύ των μυκηναϊκών και
των ενδόξων χρόνων της Ελλάδος (73).

Τοιουτοτρόπως η καθόλου εκ της υποθέσεως των επών μαρτυρία
συμφωνεί προς την εκ της γλώσσης, ότι ταρχαιότερα στρώματα του
έπους μετεπλάσθησαν εξ αιολικού εις ιωνικόν σχήμα· τα δε
νεώτερα μέρη εποιήθησαν εν Ιωνία εν τη διαλέκτω, ήτις τότ'
εθεωρείτο ως «επική», ήτοι εν τη αυτή διαλέκτω οποίαν τότε
παρουσίαζον τα λοιπά έπη, αλλά μετά τινων ακουσίως ακράτων
ιωνισμών· προσέτι δε ότι η μετάφρασις εγίνετο βαθμηδόν, η δε
γενική ανάπτυξις διήρκεσεν επί τινας αιώνας· τέλος δε ότι
πιθανώς η σπουδαιοτάτη περίοδος της αναπτύξεως ταύτης προήλθεν
εκ των μεγάλων μεταναστάσεων των φυλών, όσαι συνέβησαν περίπου
χίλια έτη π. Χ. Φαίνεται δε ότι αι μεταναστάσεις εκείναι
μετέθεσαν και τον μυθικόν πόλεμον πέραν της θαλάσσης καθ' ούς
χρόνους οι ιστορικοί Αιολείς μαχόμενοι κατά της Τροίας, της
κάτωθεν του Χισαρλίκ, ηρέσκοντο να ταυτίζωσι τους ιδικούς των
πολεμίους προς τους προγονικούς εχθρούς· αι μεταναστάσεις
εκείναι κατεβίβασαν και τους εκ Βορρά ήρωας εις την
Πελοπόννησον καθ' όν χρόνον ρεύμα Ελλήνων εκ της κοιλάδος του
Ινάχου συνήντησεν εν Ασία άλλο, εκ Θεσσαλίας ρεύμα. Και ούτοι
μεν συνέβαλον τους ηρωικούς των μύθους, εκείνοι δε τας
αναμνήσεις των γιγαντωδών ανακτόρων και της αίγλης της Τίρυνθας
και των Μυκηνών.

Αι τοιαύται μεταναστάσεις δεν είναι σπάνια ιστορικά φαινόμενα,
αλλ' όμως είναι φαινόμενα εκπλήσσοντα ρωμαντικώς την φαντασίαν
των νεωτέρων· π. χ. ο αόριστος θρύλος περί πολέμου εκεί πέραν,
προς Βορράν· η ανθρωπίνη χαρά διά τας συμφοράς παλαιών εχθρών
υπερορίων· η σκληρά αφύπνισις και φυγή ανδρών, γυναικών και
παιδίων· η βιαστική κατασκευή πλοίου· η παράδοσις ζωής και
περιουσίας εις άγνωστα πελάγη. Διότι τα σκάφη του καιρού
εκείνου ήσαν έρμαια παντός ανέμου, οι δε κοινοί αγρόται θα ήσαν
ελάχιστα ναυτικοί. Τοιουτοτρόπως θα εχάνοντο χιλιάδες
μεταναστών· αποβιβαζόμενοι δε επί ακτών αξένων, απέθνησκον υπό
πείνης ή μαχαίρας. Αλλά και αν κατά καλήν τύχην φιλική πόλις
εδέχετο τας γυναίκας και τα παιδία, πάλιν οι ταλαίπωροι άνδρες
εξεκίνουν όπως ζητήσωσι διά μέσου αγνώστων και υπό τεράτων
οικουμένων θαλασσών τεμάχιον ακατοικήτου γης, όπου ν'
αναπαυθώσιν. Ο Αρίσταρχος έθετε τον Όμηρον επί της Ιωνικής
μεταναστάσεως. Η γνώμη αύτη θα ήτο κατά τούτο αληθής, ότι αι
μεταναστάσεις — και η αιολική και η ιωνική — ανεκίνουν παλαιάς
αναμνήσεις οικείας πείρας, εξ ών σειρά επυλλίων συνεχωνεύετο
εις μέγα έπος και εδημιουργείτο ο «Όμηρος». Εκ των περιπετειών
εκείνων ανυψώθη η Ιωνία· η δε ακμή αυτής υπήρξε και ακμή του
έπους.



ΤΕΚΜΗΡΙΑ ΠΕΡΙ ΤΗΣ ΗΛΙΚΙΑΣ ΤΩΝ ΕΠΩΝ



Περί της σχετικής ηλικίας των ποικίλων μερών των Ομηρικών επών
έχομεν ήδη σημειώσει πολλά τεκμήρια. Τα χαλκά όπλα είναι
αρχαιότερα των σιδηρών, οι ύπαιθροι βωμοί αρχαιότεροι των ναών,
η εκ δέρματος ασπίς αρχαιοτέρα της εκ μετάλλου, το πεζή
μάχεσθαι (μάρτυς ο «πόδας ωκύς Αχιλλεύς») αρχαιότερον του επί
άρματος και τούτο πάλιν αρχαιότερον της ιππασίας και της
παρατάξεως πεζικών ταγμάτων. Η δε χρήσις του ονόματος «Άργους»
περί της θεσσαλικής πεδιάδος είναι παλαιοτέρα ή η ασαφής αυτού
περί της Ελλάδος χρήσις, και αύτη πάλιν παλαιοτέρα της περί
Πελοποννήσου. Αλλά πάντα τα τεκμήρια ταύτα πρέπει να
χρησιμοποιώνται μετά μεγάλης προσοχής. Όχι μόνον διότι και
μεταγενέστερος ποιητής δύναται να μεταχειρισθή αρχαϊκόν τύπον —
και ο Σοφοκλής μεταχειρίζεται το χαλκός αντί του ξίφους — αλλά
και διότι ταρχαιότερα και σπουδαιότατα επεισόδια είναι και κατά
τους τελευταίους χρόνους επανειλημμένως επεξειργασμένα και
εξωραϊσμένα. Παραδείγματος χάριν, ο φόνος του Πατρόκλου
περιλαμβάνει μέρη τινά νεώτατα· αλλ' ήτο εξ αρχής αγαπητόν
θέμα, μεταγενέστεροι δε αοιδοί εξηκολούθουν να καλλωπίζωσιν
αυτό.

Τα ονόματα «Ελλάς» και «Αχαιίς γαία» φαίνονται ακολουθούντα την
αυτήν περίπου οδόν καθώς το «Άργος». Σημαίνουσι πρώτον την εν
Φθία χώραν του Αχιλλέως, την πατρίδα των φυλών εκείνων, όσαι
κατόπιν ωνόμασαν την εν Πελοποννήσω αποικίαν των «Αχαΐαν» και
την εν Ιταλία «Μεγάλην Ελλάδα». Αλλά κατά το πλείστον μέρος της
_Ιλιάδος_ «Αχαιοί» ονομάζονται εν γένει οι Έλληνες, Ελλάς δε
σημαίνει την εν Φθία. Εν τη _Οδυσσεία_ ευρίσκομεν το όνομα
«Ελλάς» έχον την έπειτα γενικήν σημασίαν, και εν τω Β της
_Ιλιάδος_ άπαντα και το «Πανέλληνες». Τούτο μαρτυρεί επέκτασιν
του γεωγραφικού ορίζοντος του ποιητού· δηλαδή πρώτον πάντες οι
δρώντες ήσαν «Αχαιοί» ή «Αργείοι»· έπειτα τα παλαιά ονόματα
Αχαιοί και Αργείοι εξηκολούθουν σημαίνοντα πάντας εκείνους,
αλλά το πεδίον των επών επεξετάθη πολύ πέρα των παλαιών ορίων
και επεξετείνετο έτι μάλλον. Τα δε τελευταία μέρη της Οδυσσείας
περιλαμβάνουσι και την Σικελίαν και την Κυρήνην και περιέχουσιν
ειδήσεις τινάς περί των σκυθικών χωρών, ίσως δε και των
υπερβορείων. (74)

Άλλην βαθμιαίαν πρόοδον δεικνύουσι τα έθιμα του γάμου. Καθώς
παρετήρησεν ο Αριστοτέλης, οι Έλληνες κατ' αρχάς απλώς ηγόραζον
τας συζύγους· ωραία κόρη ήτο πολύτιμος, καθό _αλφεσίβοια_, ήτοι
παρέχουσα βόας, διά των _έδνων_, ήτοι της αμοιβής, ήν
προσέφερον χάριν της οι μνηστήρες. Αλλά κατά τους ενδόξους
χρόνους το έθιμον αντεστράφη· αντί να λαμβάνη αμοιβήν διά την
θυγατέρα του ο πατήρ, έδιδεν αυτός και προίκα· κατά δε τα
μεταγενέστερα μέρη των επών τα _έδνα_ σημαίνουσι προίκα. Αλλ'
υπάρχουσι και διάμεσοι σταθμοί, έν δε των αδικημάτων των
μνηστήρων είναι ότι αρνούνται να πληρώσωσι τα _έδνα_.

Άλλο χρονολογικόν τεκμήριον παρέχει η χρήσις του υπερφυσικού.
Τα έπη όχι μόνον περιέχουσι, καθώς έδειξεν ο Rohde (75) ίχνη
παναρχαίας θρησκείας, ήτοι λατρείας των προγόνων και του
εξιλασμού των νεκρών ανάμεικτα μετά μεταγενεστέρου «Ιωνισμού»,
τολμηρού και αθρήσκου, αγνοούντος οιονδήποτε μυστήριον και
μεταχειριζομένου τους θεούς ως ρητορικά κοσμήματα ή και χάριν
κωμικής διασκεδάσεως, αλλά περιέχουσι και ίχνη εντάσεως ή
χαλαρώσεως της υπερφυσικής μηχανής. Εις τας παλαιοτάτας σκηνάς
το θείον πρόσωπον εισάγεται μόνον όπου υπάρχει πραγματικόν
μυστήριον, όπου δηλαδή υπερφυσική εξήγησις είναι αναγκαία χάριν
των απλουστέρων. Ο Οδυσσεύς εμβαίνει εις την πόλιν των Φαιάκων
αφανής, και προχωρεί απαρατήρητος, επειδή η Αθηνά περιέβαλεν
αυτόν νέφος· εάν δε ο Αχιλλεύς σύρων το ξίφος εναντίον του
βασιλέως, αισθάνεται κάτι να τον συγκρατή και να τον νουθετή,
τούτο ενέφαινε θείαν χείρα και φωνήν. Αλλά βραδύτερον οι θεοί
εισάγονται ως απλά κοσμήματα, πολεμούντες προς αλλήλους και
καταντώντες κοινά πρόσωπα των επών. Όσον περισσοτέρας
ευρίσκομεν θείας αναμείξεις, τόσον νεώτερον είναι το ποίημα
εκείνο, μέχρις ού φθάνομεν εις τας κωμικάς μεταμορφώσεις της
Αθηνάς εν τη Οδυσσεία και τας δυσαρέστους σκηνάς των μαχομένων
θεών εν τω Ε και τω Υ. Βεβαίως ουδέ τα πρωιμώτατα μέρη των επών
ήσαν όλως διόλου άνευ θεών, διότι οι θεοί δεν εδημιουργήθησαν
εν τη Ασία· ήσαν «Ολύμπιοι» και είλκον την καταγωγήν και τα
στερεότυπα επίθετα εκ της πρώτης πατρίδος των Αχαιών.

Αλλά και η προς έκαστον θεόν σχέσις των επών έχει σημασίαν, όχι
μεν χρονολογικήν, αλλά τοπικήν. Ο Ζεύς και η Ήρα ολίγου
αξιούνται σεβασμού. Η δε Ίρις είναι καθώς οι αδέξιοι άγγελοι
του Ευριπίδου. Ο Άρης φανερά μισείται ως αιμοδιψής και
θρασύδειλος Θραξ, Η δε Αφροδίτη η μαχομένη κατ' απήχησιν της
φοινικικής Αστάρτης, της αληθώς πολεμικής, γελωτοποιείται και
μυκτηρίζεται διά την αδεξιότητά της. Δύο μόνον θεοί ευρίσκουσι
σεβασμόν — ο Απόλλων, σύμμαχος μεν των Τρώων, αλλά καθ' όλα
θεία μορφή, και ο Ποσειδών, ο κινούμενος εντός ιδιαζούσης
αίγλης. Ο λόγος είν' ευνόητος· αυτοί είναι οι πραγματικοί θεοί
της Ιωνίας. Και οι άλλοι βεβαίως είναι θεοί· αλλά είναι θεοί
άλλων λαών και η περί αυτών γνώμη μας εξαρτάται κατά μέρος εκ
της περί των λατρευόντων αυτούς γνώμης. Η Αθηνά τιμάται αμέσως
μετά τους δύο ιωνικούς θεούς· εν δε τη _Οδυσσεία_ και τω Κ της
_Ιλιάδος_ υπερτερεί αυτών. Αλλ' αι Αθήναι τόσον μόνον
κατώρθωσαν· δεν ηδυνήθησαν να πείσωσι την ιωνικήν ποίησιν ν'
απεικονίση την σκυθρωπήν θεάν των ως μεγάλην κατά πάντα· η
Αθηνά παρέμεινεν εν τω έπει φιλοπόλεμος επίβουλος και
αδυσώπητος, καίτοι πιστή σύμμαχος· εκείνη διέπραξε την
ασυγχώρητον του Έκτορος προδοσίαν.

Μεγάλη προσοχή χρειάζεται εις την εκτίμησιν της σημασίας των
επαναλήψεων και παραθέσεων των στίχων. Παραδείγματος χάριν, ο
μετημφιεσμένος Οδυσσεύς αρχίζει να προλέγη την επάνοδόν του
[προς την Πηνελόπην] εν τω τ 303 μετά της φυσικής επικλήσεως

        _ίστω νυν Ζευς πρώτα, θεών ύπατος και άριστος
        ιστίη τ' Οδυσήος αμύμονος, ήν αφικάνω._

{Zeus hear me first, of gods most high and great, And brave
Odysseus' hearth, where I am come}

Αλλ' ότε λέγει το αυτό [προς τον Εύμαιον] εν τω ξ 158 η
πρόρρησις είναι όχι μόνον ασύνετος, αλλά και όλως έκτοπος, αφού
ο Οδυσσεύς δεν θέλει ν' αναγνωρισθή, ελαφρά δε προσθήκη

        ίστω νυν Ζευς πρώτα θεών, ξενίη τε τράπεζα

{ Zeus, hear me first of gods and thy kind board}

ελέγχει την μίμησιν. Το χωρίον έχει καλώς εν τω τ και κακώς εν
τω ξ. Ομοίως το λεγόμενον εν κ 135 είναι φυσικόν·

                _ένθα δ' έναιεν
        Κίρκη ευπλόκαμος, δεινή θεός αυδήεσσα,_

{In the isle there dwelt Kirke fair-tress'd, dread goddess full
of song}

διότι η Κίρκη ήτο πράγματι δεινή και η _αυδή_ αυτής ήτο μαγική
επωδή· αλλά το εν τω μ 448

                _ένθα Καλυψώ
        ναίει ευπλόκαμος, δεινή θεός αυδήεσσα_

{Calypso in the isle Dwelleth fair-tress 'd, dread goddess full
of song}

είναι άτοπον· διότι η Καλυψώ δεν ήτο _δεινή_, ουδέ _αυδήεσσα_,
πλην κατά μίμησιν της Κίρκης, το δε σπουδαιότερον, η σύνδεσις
τοιούτου ρήματος και τοιούτου επιθέτου «ναίει ευπλόκαμος» δεν
είναι ομηρικός τρόπος εκφράσεως.

Επίσης η περιγραφή του Ταρτάρου εν τη Θεογονία 720

        τόσσον ένερθ' υπό γης όσον ουρανός έστ' από γαίης

{As far 'neath earth as is the heaven above}

είναι φυσική και πρωτότυπος. Αλλά το Ομηρικόν (Θ, 16)

        τόσσον ένερθ' Αίδεω, όσον ουρανός έστ' από γαίης

{As far 'neath hell as heaven is 'der the earth}

φαίνεται μίμησις και υπερβολή.

Αλλ' όμως πράγματι η μεν Καλυψώ (δηλ. η καλύπτουσα) είναι
πιθανώς αρχέτυπος εν τω μύθω του Οδυσσέως, η δε Κίρκη
δευτερεύουσα. Υπήρχον δε άλλοι μύθοι, όπου η Κίρκη είχεν
ανεξάρτητον ύπαρξιν και μετέβαλλε τους Αργοναύτας εις άρκτους
και τίγρεις, πριν μεταβάλη εις χοίρους τους εταίρους του
Οδυσσέως. Η δε _Θεογονία_, ής το χωρίον δανείζεται η _Ιλιάς_,
δανείζεται και αυτή πολλά χωρία της _Ιλιάδος_ και της
_Οδυσσείας_.

Δύο τινά δύνανται να υποτεθώσι περί των τοιούτων επαναλήψεων·
πρώτον μεν ότι πάντα τα τοιαύτα χωρία ανάγονται εις αρχέτυπον
μη υπάρχον ήδη, είτε δηλαδή εις ωρισμένον χωρίον μη σωζομένου
έπους, είτε εις κοινόν εν τη εποποιία τύπον· δεύτερον δε, ότι
τα μεγάλα έπη εξηκολούθουν ν' αναπτύσσωνται επί τόσον χρόνον,
ώστε πάντα είχον τον καιρόν να παραλαμβάνωσι στίχους αλλήλων.
Εμνημονεύσαμεν ήδη ότι η περιγραφή του φόνου του Πατρόκλου (Π
380-480) περιέχει φράσεις της _Οδυσσείας_ και της _Θεογονίας_.
Αλλά το παραδοξότατον παράδειγμα είναι ότι η εν Άδου σκηνή του
ω της _Οδυσσείας_, το νεώτατον αυτής επίρραμμα, περιγράφει την
μνηστηροφονίαν κατά τρόπον, μη συμφωνούντα προς την σωζομένην
διασκευήν του έπους, αλλά προς προηγουμένην, ήν εξηφάνισεν η
σωθείσα.

Πλην των κατά λέξιν μιμήσεων έχομεν και άλλας, γενικωτέρας.
Παραδείγματος χάριν οι μεγάλοι παρ' Ομήρω κατάλογοι, ο των
πλοίων εν τω Β, των Μυρμιδόνων εν τω Π της _Ιλιάδος_, ο των
γυναικών εν τω λ της _Οδυσσείας_ σχεδόν αναμφιβόλως απορρέουσιν
εκ βοιωτικής ή _«Ησιοδείου»_ πηγής. Επίσης πολλά μέρη του δ’
αποτελούνται εκ συντόμων και ατελών αποσπασμάτων των _Νόστων_
του Αγαμέμνονος, του Αίαντος του μικρού και του Μενελάου.
Φαίνονται δε αναφερόμενα εις πληρέστερον και λεπτομερέστερον
πρωτότυπον, πιθανώτατα εις την σειράν των * _Νόστων_, ενός των
απορριφθέντων επών. Την δε διήγησιν της Ελένης (δ 247 κεξ.) ότι
εν Τροία εβοήθησε τον Οδυσσέα αναφέρει ο Πρόκλος — μάρτυς
εννοείται ύποπτος — ως υπάρχουσαν εν τη *_Μικρά Ιλιάδι_. Η δε
επομένη (271 κεξ.) παριστά την Ελένην εχθρικήν προς τους
Έλληνας και δεν δύναται ν' απορρέη εκ της αυτής πηγής. Αλλά και
αυτή φαίνεται ως επιτομή. Όμοιον είναι και το περί
Βελλεροφώντος εν τω Ζ 179, ότι ο Προίτος

        _πρώτον μεν ρα χίμαιραν αμαιμακέτην εκέλευσεν
        πεφνέμεν· η δ' άρ' έην θείον γένος ουδ' ανθρώπων,
        πρόσθε λέων, όπιθεν δε δράκων, μέση δε χίμαιρα
        δεινόν αποπνείονσα πυρός μένος αιθομένοιο·
        και την μεν κατέπεφνε θεών τεράεσσι πιθήσας.

{Proitos first sent him to slay the Chimaira : now she was a
thing divine and not mortal, in front a lion, and behind a
serpent, and in the middle a wild goat, breathing furious fire.
Yet he slew her, obeying the signs of the gods.}

Τίνα σημεία εννοεί και πώς; και ποία η έννοια των επομένων;

        _αλλ' ότε δη και κείνος απήχθετο πάσι θεοίσιν
        ήτοι ο κάπ πεδίον το Αλήιον οίος αλάτο
        όν θυμόν κατέδων, πάτον ανθρώπων αλεείνων·_ (200 κεξ)

{But when he, too, was hated of all the gods, then verily down
the Plain of Wandering alone he wandered, eating his heart,
shunning the tread of men!}

το αρχικόν έπος θα έλεγεν, αλλ' η σύνοψις θεωρεί πάσας τας
λεπτομερείας ως γνωστάς.

Ο χώρος επιτρέπει μόνον απλάς νύξεις περί του άλλου
χρονολογικού τεκμηρίου, όπερ ήδη χρησιμοποιείται μεγάλως εν τη
«υψηλοτέρα κριτική», λέγω την ανάλυσιν του μύθου. Αλλ'
αξιοσημείωτον είναι π. χ. ότι το περί τα πλοία τείχος εν τη
_Ιλιάδι_ είναι μεταγενεστέρα προσθήκη· διότι κτίζεται κατά
περίστασιν αδύνατον, πότε υπάρχει και πότε δεν υπάρχει και
πάλιν αναφαίνεται μυστηριωδώς, αφού ο Απόλλων κατηδάφισεν αυτό.
Ο δε Αχιλλεύς εν τω Π της _Ιλιάδος_ λαλεί ως εάν μη συνέβησαν
τα εν τω I. Του Οδυσσέως αι πλάναι εν τω κ και τω μ και ίσως εν
τω ι φαίνεται κατ αρχάς ότι συνετέθησαν εις τρίτον πρόσωπον,
όχι πρώτον, αι δε εν τω ξ και τω τ πλασταί αυτού διηγήσεις
φαίνονται προερχόμεναι εκ παλαιοτέρας του μύθου διασκευής. Του
δε τ και των επομένων ραψωδιών οι ποιηταί φαίνονται αγνοούντες
ότι η Αθηνά είχε μεταμορφώσει τον ήρωα εν τω ν εις παλαιόν
γέροντα και ότι ούτος παρέμεινε γέρων μέχρι του τέλους του σ.
Αλλά ψυχή της τοιαύτης κριτικής είναι η λεπτομερής ανάλυσις.
Όθεν εκλέγομεν έν προς διασάφησιν παράδειγμα, την
μνηστηροφονίαν.

Κατά την σωζομένην έκδοσιν ο Οδυσσεύς αρχίζει διά του τόξου,
εξαντλεί όλα του τα βέλη, καταθέτει το τόξον και λαμβάνει δόρυ
και ασπίδα και περικεφαλαίαν, άπερ εν τω μεταξύ εκόμισεν ο
Τηλέμαχος. Αλλ' ενώ αυτός ήλλασσεν όπλα, τι έκαμνον τα ξίφη των
οι 50 εκείνοι απηλπισμένοι άνδρες; Πάντες σχεδόν οι κριτικοί
διακρίνουσιν εδώ συνδυασμόν παλαιοτέρας τοξομαχίας προς
νεωτέραν δοριμαχίαν. Περί της πρώτης ας αρχίσωμεν από των
νίπτρων του τ. Εκεί ο Οδυσσεύς ομιλεί μετά της Πηνελόπης,
παρούσης της Ευρυκλείας και των αμφιπόλων. Ο Οδυσσεύς δεν τολμά
ν' αναγνωρισθή αμέσως, επειδή γνωρίζει ότι αι αμφίπολοι δεν
είναι πισταί. Λαλεί προς την γυναίκα του δι' υπαινιγμών, λέγει
ότι είδε τον Οδυσσέα, ότι ο Οδυσσεύς είναι εν τη Θεσπρωτία και
ότι αναμφιβόλως θα έλθη προ της λήξεως του έτους εκείνου. Θα
ήθελε βεβαίως να αποπέμψη τας αμφιπόλους, αλλά, εννοείται, δεν
ημπορεί. Ενθυμείται την Ευρύκλειαν, την παλαιάν τροφόν του· και
ότε η Πηνελόπη διατάσσει τας αμφιπόλους ν' απονίψωσιν αυτόν,
εκείνος ζητεί όπως η Ευρύκλεια και όχι άλλη πλύνη τους πόδας
του. Τότε η γραία διά μιας (τ 392) τον αναγνωρίζει εκ της
ουλής. Αλλά κατά την σωζομένην διασκευήν ο «πολύμητις»
εκπλήσσεται διά τούτο· απειλεί την Ευρύκλειαν ίνα σιωπήση και
δεν επακολουθεί τίποτε. Το δε σπουδαιότερον, η Πηνελόπη, ενώ
προ μικρού έμαθε παρ' αξιοπίστου ανθρώπου, ότι ο Οδυσσεύς ζη
και τάχιστα θα επανέλθη, αίφνης αποφασίζει ότι δεν ημπορεί
πλέον ν' αναβάλη την μνηστείαν, φέρει κάτω το τόξον του ανδρός
της, και δηλοί ότι θα υπανδρευθή εκείνον, όστις ήθελε περάσει
το βέλος διά μέσου δώδεκα πελέκεων· ο δε Οδυσσεύς ακούει και
ευχαριστείται. Δεν υπήρχεν άρα γε αρχικώς κάποιος λόγος της
προτάσεως της Πηνελόπης και της χαράς του Οδυσσέως; Βεβαίως
υπήρχε δολοπλοκία. Ο Οδυσσεύς ήθελε να τον αναγνωρίση η
Ευρύκλεια, ν' αποπέμψη τας αμφιπόλους και ν' αποκαλύψη την
είδησιν εις την Πηνελόπην. Κατόπιν οι δύο σύζυγοι εξύφαινον το
τέχνασμα του τόξου. Τούτο βεβαίως μέχρι τούδε είναι απλή
εικασία· αλλά παραδόξως πιστοποιεί αυτήν η εν τω ω διήγησις του
φάσματος του Αμφιμέδοντος. Αύτη δεν είναι η της σωζομένης
Οδυσσείας· είναι η παλαιά, η περί φόνου διά του τόξου,
σκευωρηθέντος διά συνεννοήσεως των συζύγων (στ. 167).

Την δε δοριμαχίαν προαγγέλλει χωρίον του π (281-298) αθετηθέν
υπό των αρχαίων γραμματικών, ως ανακόλουθον προς τα λοιπά. Εκεί
ο Οδυσσεύς συνεννοείται μετά του Τηλεμάχου ν' αποκομίση πάντα
τα άλλα όπλα εκ του μεγάρου και ν' αφήση μόνον δύο φάσγανα, δύο
δόρατα και δύο ασπίδας προς ιδικήν των χρήσιν. Τούτο υπήρξεν
αφορμή της διά δοράτων μνηστηροφονίας υπό του Οδυσσέως και του
Τηλεμάχου, ήτις εν τη σωζομένη διασκευή συνεδυάσθη ως δεύτερον
του φόνου μέρος. Τα ίχνη ταύτα της διά τόξου μάχης και της διά
δοράτων (ήτις και πάλιν ετροποποιήθη) ανεζήτησεν ο Otto Seeck
(76) καθ' όλα τα σχετικά της _Οδυσσείας_ μέρη.

Περίεργον δε είναι ότι οσάκις δυνάμεθα να παραβάλωμεν τους
μύθους των ημετέρων επών προς τους υπό άλλων ποιητών
εκφραζομένους και προς την αγγειογραφίαν του πέμπτου π. Χ.
αιώνος, πολλάκις — ίσως πάντοτε — τα ημέτερα έπη φαίνονται
μάλλον επεξειργασμένα και νεωτερίζοντα. Ούτως εν ταις
*_Μεγάλαις Ηοίαις_ ο Αλκίνοος και η Αρήτη δεν είναι σύζυγοι
αλλ' αδελφοί· η δε ημετέρα _Οδύσσεια_ μετά προσοχής προσπαθεί
να δείξη ότι ήσαν απλώς πρώτοι εξάδελφοι. Ότε δε ο ναυαγός
Οδυσσεύς συναντά την Ναυσικάαν, αποσπά κλάδον δένδρου — διά τι;
Προφανώς, διά να δειχθή ικέτης, ως ικέτην δε απεικονίζει αυτόν
αγγείον του πέμπτου αιώνος. Αλλ' η ημετέρα _Οδύσσεια_
παριστάνει αυτόν κρύπτοντα διά του κλάδου το γυμνόν σώμα,
ομοίως δε και ταγγεία του τετάρτου αιώνος. Μία παράδοσις του
φόνου του Έκτορος, ήν ηκολούθει ο Σοφοκλής εν τοις *_Νίπτροις_,
παρίστανε τον Αχιλλέα σύροντα τον αντίπαλον ζωντανόν όπισθεν
του άρματος. Αύτη είναι η ωμοτέρα και σκληροτέρα παραλλαγή. Η
ημετέρα _Ιλιάς_ δεν δύναται μεν ν' αποσιωπήση την αγρίαν ύβριν,
αλλά παραλείπει την βάσανον. Πώς και πότε επήλθεν η φιλάνθρωπος
αυτή τροπή; Δεν δυνάμεθα να είπωμεν, αλλά βεβαίως προεκρίθη
μετά σκέψιν και θα εκανονίσθη ότε τα έπη διεσκευάζοντο χάριν
της ιεράς τελετής των Αθηνών.

Η ηθική αυτή βελτίωσις είναι έν των σημείων της τελικής
επεξεργασίας των επών. Αύτη παρέδωκεν εις ημάς τας εξαισίας
μορφάς της Ελένης και της Ανδρομάχης, όχι ως ευτελών
αντικειμένων αγοράς και αρπαγής οποία ποτε υπήρξαν, αλλ' ως
γυναικών ετοίμων να εμφανισθώσιν επί της τραγικής σκηνής. Αύτη
παρέδωκε τον ευγενή και λαμπρόν των Λυκίων ιπποτισμόν, του
Σαρπηδόνος και του Γλαύκου· τον γλυκύν χαρακτήρα του
χοιροβοσκού Ευμαίου· την πρόθυμον αυτού περιποίησιν προς τον
ξένον, τον δυνάμενον να δώση πληροφορίαν τινά περί του
Οδυσσέως, εφόσον εκείνος κρύπτεται· την μοναδικήν του
τιμιότητα, ότι και αυτός τρώγει και εις τον ξένον και εις αυτόν
τον Τηλέμαχον προσφέρει κρέας χοίρων κατωτέρων, φυλάττων τους
καλυτέρους, καθόσον επιτρέπουσιν οι μνηστήρες, διά τον κύριόν
του (ξ 3,80· π 49)· και την συγκινητικήν παράβασιν της αρχής
του ταύτης, συνοδευομένην υπό πολλών δικαιολογιών, ότ'
εχαροποίησεν αυτόν ο πλαστός του Οδυσσέως λόγος· «άξεθ' υών τον
άριστον.» (ξ 414) {Bring forth the best of the hogs!}. Αλλ'
υπέρ πάντας ο Έκτωρ διεμορφώθη προς το συμπαθέστερον. Η
παλαιοτάτη ποίησις βεβαίως τον εμίσει και έχαιρε διά τον
σπαραγμόν του, αν και αναμφιβόλως εκεί θα ήτο φοβερώτερος και
θ' απεδεικνύετο μάλλον «ανδροφόνος» ή όσον παριστάνει αυτόν η
_Ιλιάς_, όπου όχι μόνον ο Αχιλλεύς, αλλά και ο Διομήδης και ο
Αίας και ο Ιδομενεύς και αυτός ο Μενέλαος πλέον ή άπαξ
αντιτάσσονται προς αυτόν. Εκ της απόψεως ταύτης εζημιώθη ο
Έκτωρ, αλλ' εξάλλου ωφελήθη. Διότι αι τελευταίαι ραψωδίαι
τρέπουσι προς αυτόν την συμπάθειαν ημών. Αι δύο κυριώταται
ηθικαί αποφάσεις του έπους κατακρίνουσι τον Αχιλλέα ότι έσυρεν
αυτόν· οι θεοί φυλάττουσιν άθικτον τον νεκρόν του και
αποδοκιμάζουσι την σκληρότητα του νικητού. Αι δε σκηναί του Ζ,
ο αποχωρισμός αυτού από της Ανδρομάχης, η προς τον μικρόν
Αστυάνακτα τον φοβηθέντα την πατρικήν περικεφαλαίαν συμβουλή, η
ήρεμος αποδοχή πάλης κατ' αυτόν ολεθρίας και αγώνος κατ' αυτόν
απεγνωσμένου, πάντα ταύτα είναι αληθώς πλήρη μεγάλης φαντασίας.
Αλλά το τέλειον αριστοτέχνημα, έν των μεγίστων ποιητικών
κατορθωμάτων, είναι η φυγή του Έκτορος εν τω Χ. Η φυγή εκείνη
είναι καθαρός, απροκάλυπτος φόβος· και όμως όλοι αισθανόμεθα
ότι ο φεύγων είναι ανήρ γενναίος. Μόνον ότι εστάθη έξω των
πυλών είναι αρκετόν και δύναται να εμπνεύση θάρρος. Αλλ' ο
τρόμος του μακρόθεν επερχομένου Αχιλλέως αυξάνεται καθ' όσον
αναμένομεν αυτόν, μέχρις ού καταντά πλέον ακατάσχετος. Ο Έκτωρ
τότε φεύγει κατ' ανάγκην και ουδείς δικαιούται να τον ονειδίση·
διότι η φυγή εκείνη είναι απλώς νέα σταγών εις το ποτήριον της
ειμαρμένης, ήτις απεφάσισεν όπως ο Έκτωρ φονευθή, καή η Τροία,
ο Αστυάναξ κατασφαγή και η Ανδρομάχη συρθή δούλη. Εάν ο παλαιός
ποιητής απέκλινε προς τον θριαμβευτήν και επέχαιρε διά την
καταισχύνην του Έκτορος, ήλθε κατόπιν άλλος, όστις λαμβάνων
πάντα τα περιστατικά, μεταστρέφει αυτά αντιθέτως, διότι
αισθάνεται πόσον οξυτέρα είναι πάντοτε του ηττημένου η συμφορά
και επομένως παθητικωτέρα.

Το δε θαυμαστόν είναι ότι ουδ' ο Αχιλλεύς παραβλάπτεται ενώπιον
ημών. Παραμένει τρόπον τινά μέγας μέχρι τέλους· και θλιβόμεθα
μεν διά τας ωμάς πράξεις, όπου τον εξωθεί η λύπη, αλλά δεν τον
αντιπαθούμεν. Τούτο καταφαίνεται προ πάντων εν τω Ω, όπου ο
Πρίαμος εισέρχεται εις την σκηνήν του Αχιλλέως. Ο είς σέβεται
τον άλλον, και καθείς καταπνίγει τον πόνον του διά προσποιητής
φιλοφροσύνης· αλλά το όνομα του Έκτορος μόλις δύναται να
μνημονευθή και οι θεράποντες φυλάττουσι σκεπασμένον τον νεκρόν,
μήπως εκ της θέας εκραγή η οδύνη του Πριάμου και θυμωθή ο
Αχιλλεύς

        και ε κατακτείνειε, Διός δ' αλίτηται εφετμάς

{and Achilles slay him and sin against God}

(Ω 586). Τούτο είναι το αληθινόν πάθος του πολέμου, η όψις των
πραγμάτων εξ αμφοτέρων των μερών η αμέτρητος θλίψις, διά την
οποίαν ουδείς ατομικώς είναι ορθόν να κατακριθή. Ενίοτε ο
Όμηρος, καθό αρχαίος ποιητής, θεωρείται ως μη αβρός και ως μη
βαθύς ακόμη. Αλλά δεν είναι τάχα θαύμα λεπτοτάτης φαντασίας ότι
συμπαθούμεν προς τον φεύγοντα Έκτορα, τον ωμόν Αχιλλέα, την
άπιστον Ελένην, χωρίς μηδ' επί στιγμήν να λησμονήσωμεν τα
ιδανικά της ανδρείας, της φιλανθρωπίας και της αρετής;

Η δύναμις αύτη των Ελλήνων, όπως εισχωρώσι ζωηρώς εις τα
αισθήματα αμφοτέρων των συγκρουομένων, είναι ίσως το κάλλιστον
χάρισμα της ελληνικής μεγαλοφυίας· κατά τούτο συγγενεύουσιν ο
Όμηρος, ο Αισχύλος, ο Ηρόδοτος και ο Θουκυδίδης και τούτο
καθωδήγησε τας Αθήνας όπως εύρωσι το δράμα (77).




Β'

ΜΙΚΡΟΤΕΡΑ ΟΜΗΡΙΚΑ ΠΟΙΗΜΑΤΑ. ΟΡΦΕΥΣ. ΗΣΙΟΔΟΣ.




ΤΑ ΑΠΟΡΡΙΦΘΕΝΤΑ ΕΠΗ.



Αφού εκ των περιφερομένων πολυπληθών επών απεχωρίσθησαν και
συνεπήχθησαν δύο πολυσύνθετα ποιήματα, πολλή και πάλιν απέμενεν
ανώνυμος ποίησις, προτού μεν ισότιμος προς τα προτιμηθέντα δύο,
αλλά κατόπιν καταμερισθείσα και εγκαταλειφθείσα. Η απορριφθείσα
αύτη ποίησις δεν συνετάχθη εις σύνολα χωριστά, αλλ' αφέθη εις
πάντα ραψωδόν να τροποποιή αυτήν και να εκλέγη ό,τι θέλει.
Είναι δε σήμερον αναχρονισμός η κατάστρωσις σειράς επών, οία τα
* _Κύπρια_, η _Ιλιάς_, η *_Αιθιοπίς_, η *_Μικρά Ιλιάς_, η
*_Ιλίου Πέρσις_, οι *_Νόστοι_, η _Οδύσσεια_ και η
*_Τηλιγόνεια_, ως ποιημάτων χωριστών και συνεχών, συντεθέντων
υπό διαφόρων ποιητών. Τα * _Κύπρια_ π. χ., μέγας όγκος επών,
εχόντων κέντρον τας προ του πολέμου πράξεις του Πάριδος και της
Κυπρίας θεάς, αποδίδονται εις τον Όμηρον, τον Κρεώφυλον, τον
Κυπρίαν, τον Ηγησίαν και τον Στασίνον· η δε *_Πέρσις_
απονέμεται εις τον Όμηρον, τον Αρκτίνον και τον Λέσχην και εις
άλλον ποιητήν ονομαζόμενον Ηγίαν, Αγίαν ή Αυγίαν, και
καταγόμενον εκ της Τροιζήνος ή της Κολοφώνος. Τινά των ονομάτων
τούτων ανήκον ίσως εις πραγματικούς ραψωδούς, άλλα δ' όμως ήσαν
εντελώς πλαστά. Ο Κυπρίας π. χ. οφείλει την ύπαρξίν του εις την
ανακάλυψιν ότι εν τη φράσει «τα Κύπρια έπη» θα υπήρχεν η δωρική
γενική του ονόματος Κυπρίας, ούτω δ' ελύετο το πρόβλημα της
πατρότητος των επών.

Αφού δε απέθανεν η προφορική ποίησις — ίσως κατά τον τέταρτον
π. Χ. αιώνα — , οι λόγιοι ήρχισαν να συνάγωσι τα λείψανα αυτής.
Αλλ' η συναγωγή εκείνη των αρχαίων επυλλίων ολίγους ηύρεν
αναγνώστας και ταχέως εξηφανίσθη. Ό,τι δε γινώσκομεν περί των
απορριφθέντων επών προέρχεται σχεδόν ολόκληρον εκ των
μυθολογικών εγχειριδίων, όσα κατέγραφον την μυθικήν ιστορίαν
εις κεφάλαια ή «κύκλους». Έχομεν δε λιθίνους πίνακας,
παριστώντας την επικήν ιστορίαν εις σειράν εικόνων. Γνωστοτέρα
τούτων είναι η Tabula Iliaca του Καπιτωλίνου Μουσείου,
χαραχθείσα ολίγον π. Χ. [και φέρουσα την επιγραφήν

        [_ω φίλε παι, Θεοδώρειον μάθε τάξιν Ομήρου_]

{ the arrangement of Homer }

ήτοι την κατά τινα Θεόδωρον κατάταξιν (78). Είς των πινάκων
αναφέρει «Τρωικόν κύκλον» και «Θηβαϊκόν κύκλον». Αλλά
μνημονεύεται και ιστορικός κύκλος, όν έγραψε Διονύσιος ο Σάμιος
(79) κατά τον γ' ή τον β' π. Χ. αιώνα. Η φράσις λοιπόν «επικός
κύκλος» σημαίνει κυρίως μέρος επικής ιστορίας περιλαμβανόμενον
εντός μιας επιτομής. Κατά συνήθη δε κατάχρησιν ελέγοντο
«κύκλος» και αυτά τα αρχαία έπη, τα γνωστά μόνον ως πηγαί των
εγχειριδίων. Ούτω σφάλλεται ο Αθηναίος παραπέμπων (εν βιβλ. ΙΑ'
σ. 477 e και 481 e) εις τον ιστορικόν Κύκλον του Διονυσίου διά
των λέξεων «εν τοις περί του Κύκλου», ήτοι εκλαμβάνων τον
κύκλον ως σημαίνοντα τα έπη.

Κυριωτάτη ημών πηγή είναι κάποιος Πρόκλος, πιθανώς Βυζαντινός
(80), εξ ού αντλούμεν περίληψίν τινα του Τρωικού κύκλου,
φερομένην εν τω ενετικώ κώδικι Α και εν τη _Μυριοβίβλω_ του
Φωτίου. Εάν παν ό,τι λέγει ο Πρόκλος ήτο αληθινόν, θα ήτο
σπουδαιότατον. Αλλ' όχι μόνον αναχωρεί από ψευδούς αντιλήψεως
της συστάσεως των επών — ταύτα πιθανώς εξηφανίσθησαν αιώνας
όλους προ του Παυσανίου — αλλά και φαίνεται ότι έγραψε
παραλαβών το κείμενον εξ επιτομής τινος, συμφωνούσης ενίοτε
κατά λέξιν προς την του Απολλοδώρου — έπειτα δε είτ' εξ
εικασίας είτε άλλως πως παρενέβαλε τας φράσεις «_Εξής δε εστιν
Ιλιάδος μικρής βιβλία τέσσαρα Λεσχέω Μυτιληναίου περιέχοντα
τάδε» «Έπεται δε τούτοις Ιλίου Πέρσιδος βιβλία δύο Αρκτίνου
Μιλησίου, περιέχοντα τάδε_». Διότι γνωστόν εκ της μνείας
παλαιοτέρων συγγραφέων είναι ότι τα έπη εκείνα είχον έκτασιν
πολύ περισσοτέραν ή όσην ο Πρόκλος παραχωρεί. Π. χ. η *_Μικρά
Ιλιάς_ αρχίζει κατ' αυτόν εκ της περί των όπλων του Αχιλλέως
φιλονικίας του Αίαντος και του Οδυσσέως και καταλήγει εις την
παραδοχήν του Δουρείου ίππου. Αλλά πολύ απωτέραν αρχήν μηνύει
αυτό το σωθέν προοίμιον του έπους

        Ίλιον αείδω και Δαρδανίην εΰπωλον,
        ης πέρι πολλά πάθον Δαναοί θεράποντες Άρηος·

{ I sing of Ilion and Dardania, land of chivalry, for which the
Danaoi, henchmen of Ares, suffered many things; }

απώτερον δε τέλος αποδεικνύουσι τα εξ αυτού αποσπάσματα τα
περιγράφοντα την άλωσιν. Εκείθεν πηγάζουσι π. χ. οι στίχοι του
Βεργιλίου [Aen. II 575] περί του Αινείου, όστις εσκόπει να
φονεύση την Ελένην, αλλά συνεκρατήθη υπό της Αφροδίτης· εν τη
_Μικρά Ιλιάδι_ αυτή της Ελένης η καλλονή παρέλυε τον Μενέλαον.
Αλλ' εν γένει ο Βεργίλιος, καθώς και η πηγή του Πρόκλου,
προτιμά την πληρεστέραν παραλλαγήν, την προερχομένην εκ του
κυρίου περί της αλώσεως έπους, του «Αρκτίνου του Μιλησίου», ενώ
ο Θεόδωρος απορρίπτων αμφότερα τα έπη, ακολουθεί την λυρικήν
_Πέρσιν_ του Στησιχόρου.

Επίσης ο Πρόκλος παριστάνει την * _Αιθιοπίδα_ και την *_Πέρσιν_
ως δύο χωριστά έπη, έχοντα μεταξύ μέγα χάσμα. Η κατ' αυτόν
*_Αιθιοπίς_ αρχίζει αμέσως από του τέλους της _Ιλιάδος_,
περιγράφει τους άθλους της Αμαζόνος Πενθεσιλείας και του
Αιθίοπος Μέμνονος και λήγει εις την περί των όπλων του Αχιλλέως
φιλονικίαν. Η δε *_Ιλίου Πέρσις_ αρχίζει από της εισαγωγής του
Δουρείου ίππου. Η *_Αιθιοπίς_ είχε πέντε βιβλία, η δε *_Πέρσις_
δύο, ήτοι εν όλω επτά. Είς όμως των πινάκων παριστά και τα δύο
ποιήματα ως έν συνεχές εξ 9500 στίχων, τόσοι δε θ' απετέλουν
δέκα τουλάχιστον βιβλία. Εξάλλου ο Πρόκλος αναφέρει τους
*_Νόστους_, οι οποίοι θα ήσαν σειρά χωριστών ραψωδιών καθώς
περίπου αι *_Ηοίαι_, (βλ. κατωτέρω), ως έν έπος.

Περί δε της χρονολογίας των επών τούτων λέγομεν ότι την τελικήν
των μορφήν προσέλαβον πολύ βραδύτερον ή τα σωζόμενα Ομηρικά και
τότε, καθώς φαίνεται, μάλλον χάριν της ιστορικής ύλης ή της
ποιητικής αξίας. Περιέχουσι φράσεις της _Ιλιάδος_, της
_Οδυσσείας_ και της _Θεογονίας_· παραμελούσι δε οικτρώς το
δίγαμμα και νεωτερίζουσιν εις την γλώσσαν. Εξ άλλου όμως είναι
σφάλμα να εκλάβωμεν τας περί προγονολατρείας, μαγικής, καθαρμών
και των τοιούτων μαρτυρίας αυτών ως μεταγενέστερα σημεία. Ταύτα
πάντα είναι παμπάλαια έθιμα, άπερ ο Όμηρος αφήκεν αμνημόνευτα,
όπως και άλλα πολλά, εξ οιαςδήποτε είτε φυλετικής, είτε
κοινωνικής, είτε και άλλης αντιπαθείας προς αυτά. Και η ύλη των
απορριφθέντων επών είναι συχνά παλαιοτάτη. Είδομεν ήδη την
σχέσιν του δ της _Οδυσσείας_ προς την *_Μικράν Ιλιάδα_. Εν δε
τοις *_Κυπρίοις_ ο Αλέξανδρος επιφαίνεται εν όλη τη παλαιά του
δόξη, ως κατακτητής της Σιδώνος· υπάρχει δε κατάλογος των
Τρώων, όστις αδύνατον ήτο ν' αντιγραφή εκ του σωζομένου ισχνού
του Β, είναι δε μάλλον πηγή αυτού· υπάρχει μία διήγησις του
Νέστορος φαινομένη μάλλον ως το πρωτότυπον της Νεκυίας· Η δε
φράσις «_Διός δ' ετελείετο βουλή_» είναι βεβαίως ολιγώτερον
φυσική εκεί όπου ευρίσκεται εν τη _Ιλιάδι_ ή εν τοις
*_Κυπρίοις_, όπου αναφέρεται εις το όλον σχέδιον της διά του
Τρωικού πολέμου ανακουφίσεως της γης από του ανθρωπίνου βάρους.
Έχομεν 125 διάφορα των *_Κυπρίων_ αποσπάσματα, εξ ών το έπος
φαίνεται χωριστόν και ανεξάρτητον από της άλλης επικής
παραδόσεως.

Και η *_Τηλεγόνεια_, αν και καθ' ύλην ήτο απλώς συνέχεια της
_Οδυσσείας_, παριστάνουσα τον υιόν του Οδυσσέως και της Κίρκης
Τηλέγονον πλέοντα προς αναζήτησιν του πατρός του, ακριβώς όπως
έπραξε και ο Τηλέμαχος, είναι πλήρης γνησίως αρχαϊκού μύθου. Ο
Οδυσσεύς επαναλαμβάνεται εν τω υιώ, καθώς ο Αχιλλεύς, και καθώς
ο Λανσελώτος και ο Τριστάνος. Υιός του «μακράν περιπλανωμένου»
είναι ο «μακράν μαχόμενος» (Τηλέμαχος) και άλλος εκ της
Καλυψούς ο «μακράν δαμάζων» (Τηλέδαμος). Ο τοξότης είχε τοξότην
υιόν και ο υιός πλανάται, διότι και ο πατήρ επλανήθη. Το δε
τέλος της *_Τηλεγονείας_ φέρει τον απλούστατον μυθικόν τύπον. Ο
Τηλέγονος ακουσίως πληγώνει θανασίμως τον πατέρα του, εκείνος
δε του δίδει την Πηνελόπην ως γυναίκα. Αυτός φέρει πάντας εις
την μαγικήν νήσον της Κίρκης, εκείνη καθαρίζει αυτόν του φόνου
και καθιστά τον Τηλέμαχον και την Πηνελόπην αθανάτους· εντέλει
δε οι δύο υιοί νυμφεύονται τας μητρυιάς των· αλλ' ο Οδυσσεύς
μένει, ως φαίνεται, νεκρός. Τούτο δεν είναι μεταγενέστερον ή
διεσκευασμένον έπος. Ο ποιητής αυτού, ο Κυρηναίος Ευγάμων (ο
καλούς γάμους ποιών) εθεωρείτο ίσως τραχύς υπό των Ελλήνων του
πέμπτου αιώνος· αλλά θα ήτο αγαπητός μεταξύ των παλαιών
μυθοποιών, οίτινες εποίουν τον Ηρακλή αρμόζοντα την Δηιάνειραν
μετά του Ύλλου, και τον Οιδίποδα νυμφευόμενον την χήραν του
αποθανόντος βασιλέως ως μέρος της βασιλείας.

Τα κριτικά ζητήματα, τα γεννώμενα εκ των απορριφθέντων επών,
είναι πολλά. Πώς π.χ. μόνη η *_Μικρά Ιλιάς_ αφέθη φέρουσα το
γλωσσικόν του έπους ένδυμα τόσον λεπτόν, ώστε να διαφαίνεται
πανταχού το αιολικόν ιδίωμα; Ο στίχος

        _νυξ μεν έην μέσσα, λαμπρά δ' επέτελλε σελάνα_

παρέχει το μακρόν αιολικόν α και πιθανώς τα διπλά σύμφωνα,
άλλοι δε στίχοι ετροποποιήθησαν μόνον επιπολαίως. Πιθανώς έπη
τινά εξηκολούθησαν να άδωνται μόνον εν τη Λέσβω κατά την
επιχώριον διάλεκτον μέχρι του χρόνου των αρχαϊκών συλλογών του
τετάρτου π. Χ. αιώνος ή και κατόπιν· και ίσως εάν ποτε το
ποίημα τούτο ανεκαλύπτετο εξ αιγυπτιακού τινος τάφου, θα
είχομεν δείγμα του κοινού και δημοτικού έπους, πριν τορνευθή
υπό της ιωνικής ευφυίας. Καθόλου το ύφος αυτού φαίνεται
άκαμπτον, παραβαλλόμενον προς την γλώσσαν, ήν εμφαίνουσιν η
μιλησιακή _Αιθιοπίς_ και η * _Ιλίου Πέρσις_.

Μεταξύ των άλλων απορριφθέντων επών ήσαν καί τινα ανήκοντα εις
«κύκλον» δυνάμενον να ονομασθή κοσμικόν, ως η [υπό του Αθηναίου
μνημονευομένη] *_Τιτανομαχία_. Ο δε Θηβαϊκός κύκλος, ο
θεωρούμενος υπό των γραμματικών ως εισαγωγή εις τον Τρωικόν,
περιελάμβανεν *_Οιδιπόδειαν, *Θηβαΐδα_ και *_Επιγόνους_, έπος
πραγματευόμενον περί των απογόνων των Επτά, οίτινες εκυρίευσαν
τας Θήβας. Παρασιωπώμεν την _*Μινυάδα, την *Οιχαλίας Άλωσιν,
την *Δαναΐδα, την *Ατθίδα και άλλα_(81).



ΥΜΝΟΙ Ή ΠΡΟΟΙΜΙΑ



Έθιμον των ραψωδών ήτο «από θεού άρχεσθαι» ήτοι συνήθως εκ
«Διός» ή από των Μουσών. (82) Τούτο έδωκεν αφορμήν εις
ανάπτυξιν του προοιμίου, ως χωριστού είδους ποιήσεως, ής
δείγματα παρέμειναν οι λεγόμενοι Ομηρικοί ύμνοι· η λέξις
«ύμνος» δεν είχεν ακόμη την έπειτα θρησκευτικήν χροιάν. Τα
βραχύτατα των προοιμίων τούτων απλώς επικαλούνται τον θεόν διά
των οικείων επιθέτων, αναφέρουσί τινα των κατορθωμάτων αυτού
και καταλήγουσι συνήθως εις τον στίχον

        _αυτάρ εγώ και σείο και άλλης μνήσομ' αοιδής._

{ Beginning from thee, I will pass to another song }

Οι πέντε μακρότεροι ύμνοι είναι, όπως και οι Πινδαρικοί
επίνικοι, παραδείγματα του πού δύναται να φθάση λογοτεχνικόν
είδος, απομακρυνόμενον του αρχικού σκοπού του, μέχρις κατανοηθή
ότι υπερέβη τα όριά του. Το προοίμιον ανεπτύχθη ως κάτι
χωριστόν, μέχρις ού δεν ήτο πλέον προοίμιον.

Η σωζομένη συλλογή περιλαμβάνει 34 ποιήματα διαφόρων χρόνων και
τόπων, η δε παράδοσις του κειμένου είναι σφόδρα συγκεχυμένη Π.
χ. οι πρώτοι 546 στίχοι φέρονται ως είς ύμνος, εις τον
Απόλλωνα. Αλλά πάντως περιλαμβάνουσι δύο ύμνους, τον μεν πρώτον
(1-178) υπό Ίωνος ποιητού περί της γεννήσεως του ιωνικού θεού
επί της τραχείας Δήλου, τον δε δεύτερον υπό ποιητού της Στερεάς
Ελλάδος περί του φόνου της δρακαίνης [στ. 300] και της εν
Δελφοίς εγκαταστάσεως του δωρικού θεού. Αλλά και πάλιν τα δύο
ταύτα μέρη δεν είναι απλά, αλλ' αποτελούνται υπό χωριστών,
πράγματι δε ο Αθήναιος [Α' σ. 22 β] λέγει «εν τοις εις Απόλλωνα
ύμνοις». Το ιωνικόν μέρος του ύμνου είναι πιθανώτατα το
παλαιότερον μέρος της σωζομένης συλλογής. Και αναφέρεται μεν ως
Ομηρικόν υπό του Θουκυδίδου (Γ' 104,4) και του Αριστοφάνους
(Όρν. 575), αλλ' αποδίδεται εις τον Ομηρίδην Κύναιθον τον Χίον
υπό του γραμματικού Διδύμου· τούτο σημαίνει ότι δεν ήτο
νεώτερον των απορριφθέντων επών. Ο δε εις Ερμήν ύμνος παρέχει
χρονολογικόν τεκμήριον, περιγράφων την επτάχορδον φόρμιγγα ως
αμέσως ευρεθείσαν υπό του θεού, εγράφη δηλαδή αφού η αρχική
τετράχορδος είχεν όχι μόνον παλαιωθή, αλλά και λησμονηθή. Το
ωραίον απόσπασμα (ζ') το περί της συλλήψεως του Διονύσου υπό
Τυρσηνών πειρατών, φαίνεται ως αττικόν έργον του πέμπτου ή και
του τετάρτου π. Χ. αιώνος. Το δε εις Πάνα προοίμιον (ιθ') είναι
πιθανώς των Πτολεμαϊκών χρόνων. Τέλος δε ο εις Άρη (η') ύμνος
φαίνεται μάλλον του τετάρτου μ. Χ. αιώνος.

Όσον εφθαρμένοι και αν είναι οι σωθέντες ύμνοι, αναγινώσκονται
πάντοτε λίαν ευαρέστως. Ο εις Αφροδίτην, περιγράφων μόνον την
επίσκεψιν της Αφροδίτης εις τον Αγχίσην, βόσκοντα τους βους επί
της Ίδης, εκφράζει κάλλιον παντός άλλου ελληνικού έργου την
άνετον εκείνην χαράν του φυσικού βίου, ήτις κοινώς νομίζεται ως
ελληνικόν γνώρισμα. Ο εις Δήμητρα, όστις ανευρέθη [κατά τα
1780] εν Μόσχα (83) «μεταξύ χοίρων και ορνίθων», είναι
πιθανώτατα ο κάλλιστος πάντων. Είναι δε περίεργος καθό πρώιμον
αττικόν ή ελευσινιακόν έργον. Μέρη τινά είναι ίσως υδαρά και
αδύνατα, αλλά το πλείστον είναι άξιον του μεγαλοπρεπούς μύθου,
εξ ού εβλάστησεν, ως λ. χ. το εν αρχή μέρος, το παριστών την
Περσεφόνην

        παίζουσαν κούρησι συν Ωκεανού βαθυκόλποις     5
        άνθεά τ' αινυμένην, ρόδα και κρόκον ηδ' ία καλά
        λειμών' αμ μαλακόν και αγαλλίδας ηδ υάκινθον
        νάρκισσόν θ' όν φύσε δόλον καλυκώπιδι κούρη
        Γαία, Διός βουλήσι, χαριζομένη Πολυδέκτη,
        θαυμαστόν γανόωντα, σέβας δε τε πάσιν ιδέσθαι . . .
        Η δ' άρα θαμβήσασ' ωρέξατο χερσίν αμ' άμφω    15
        καλόν άθυρμα λαβείν· χάνε δε χθων ευρυάγυια
        Νύσιον αμ πεδίον, τη όρουσεν άναξ πολυδέγμων
        ίπποις αθανάτοισι, Κρόνου πολυώνυμος υιός.
        Αρπάξας δ' αέκουσαν επί χρυσέοισιν όχοισιν
        ήγ' ολοφυρομένην . . .

{ Okeanos' 'deep-breasted daughters, and plucking flowers,
roses and crocus and pretty pansies, in a soft meadow, and
flags and hyacinth, and that great narcissus that Earth sent up
for a snare to the rose-face maiden, doing service by Gods will
to Him of the Many Guests. The bloom of it was wonderful, a
marvel for gods undying and mortal men; from the root of it
there grew out a hundred heads, and the incensed smell of it
made all the wide sky laugh above, and all the earth laugh and
the salt swell of the sea. And the girl in wonder reached out
both her hands to take the beautiful thing to play with ; then
yawned the broad-trod ground by the Flat of Nysa, and the
deathless steeds brake forth, and the Cronos-born king, He of
the Many Names, of the Many Guests ; and He swept her away on
his golden chariot.}

Αυτό το επίθετον του Αϊδωνέως «_πολυσημάντωρ Πολυδέγμων_» { Him
of the Many Thralls, of the Many Guests, } απεικονίζει το
μεγαλείον αυτού επαξίως του όλου μύθου (84).



ΚΩΜΙΚΑ ΠΟΙΗΜΑΤΑ



Των εις τον Όμηρον αποδιδομένων κωμικών ποιημάτων το μόνον
σωζόμενον παράδειγμα είναι η _Βατραχομυομαχία_, καλή παρωδία
του πολεμικού έπους. Πρόδηλον μύθευμα, παραδόξως πιστευόμενον
υπό του Α. Ludwig εν τη μεγάλη αυτού εκδόσει, απέδιδεν αυτήν
εις τον Κάρα Πίγρητα, όστις επολέμησε κατά τα Μηδικά. Η μάχη
ήρχισε διότι ο μυς Ψιχάρπαξ, ελθών εις λίμνην, διά να σβήση την
δίψαν του, επείσθη υπό του βασιλέως των βατράχων Φυσιγνάθου,
υιού του Πηλέως (ο ήρως του Πηλίου κατήντησεν εδώ του πηλού!)
να καθίση εις την ράχιν του, διά να ίδη τα βασίλειά του.
Δυστυχώς ύδρος τις — συνήθως σημαίνει νεροφείδι, αλλ' εδώ ίσως
νοείται άλλο είδος υδροβίου ζώου — έδειξε την κεφαλήν του έξω
του νερού και ο βάτραχος αμέσως εχώσθη εις το βάθος. Ο ποντικός
επνίγη, αλλ' όχι ανεκδίκητος. Κάποιος συγγενής τον είδεν εκ της
όχθης, και ήρχισε φοβερός πόλεμος, όπου διέπρεψαν οι ποντικοί.
Τέλος η Αθηνά παρεκάλεσε τον Δία να προλάβη τον όλεθρον των
βατράχων. Ο Ζευς κατέπεμψε πρώτον κεραυνούς, έπειτα δε
καρκίνους, οίτινες έτρεψαν τους ποντικούς, και ούτως έληξεν ο
πόλεμος (85).

Τοιαύτα κωμικά περί μαχών ποιήματα φέρονται πολλά·
_Αραχνομαχία, *Γερανομαχία, *Επάκτιον_. Τινά τούτων ήσαν
ιαμβικά και επομένως ξένα της Ομηρικής ποιήσεως. Ονομαστότατον
δε πάντων των κωμικών επών ήτο ο *_Μαργίτης_, επονομαζόμενος
ούτως εκ του ήρωος, όστις ήτο μάργος, κενοδόξος και ανίκανος
κατά τον αθάνατον στίχον

        _Πόλλ' ηπίστατο έργα, κακώς δ' ηπίστατο πάντα_.

και πάλιν

        _Τον δ' ούτ' αρ σκαπτήρα θεοί θέσαν, ούτ' αροτήρα
        ούτ' άλλως τι σοφόν πάσης δ' ημάρτανε τέχνης_.

{ He was not meant by the gods for a digger or a ploughman, nor
generally for anything sensible; he was deficient in all manner
of wisdom. }

Μεταγενέστεροι μετρικοί συγγραφείς λέγουσιν ότι το ποίημα ήτο
μείγμα ηρωικών και ιαμβικών στίχων, τούτο δ' εμφαίνει
μεταγενεστέραν νοθείαν παλαιού έργου, αδύνατον δε ν' αληθεύη
περί του ποιήματος, όπερ ο Αριστοτέλης ενόμιζεν ως Ομηρικόν
(86). Ο Μαργίτης θα ήτο κωμικώτερος του Σχολαστικού του
Ιεροκλέους, του ήρωος των _Αστείων_, βιβλίου, εξ ού ελήφθησαν
και πολλοί αστεϊσμοί του αγγλικού _Joe Millers_. Ο Σχολαστικός
ήτο εντελώς μωρός μετά τινος αγαστής μετριοφροσύνης.

Αλλά τι εννοούσιν οι καλούντες τα ποιήματα ταύτα Ομηρικά; Τούτο
μόνον, ότι προέρχονται εκ χρόνων, ότε το όνομα των ποιητών
ενομίζετο ανάξιον μνείας και ίσως και τούτο, ότι, προκειμένου
περί κωμικής μάχης, αστειότερον ήτο να παρασταθή αυτή ως έργον
του θείου Ομήρου.



ΗΣΙΟΔΟΣ



Ως το περί πολέμων και περιπλανήσεων έπος επροσωποποιήθη,
αποδοθέν εις τον «Όμηρον», τον αοιδόν των βασιλέων, ούτω το
απλώς διδακτικόν έπος επροσωποποιήθη, αποδοθέν εις τον
αγροτικόν ποιητήν «Ησίοδον». Είναι αλήθεια ότι τα Ησιόδεια
ποιήματα περιέχουσι προσωπικάς τινας μνείας και έν αυτών, τα
_Έργα_ συχνότατ' αποτείνεται προς τον «Πέρσην», υποτιθέμενον ως
φίλον του ποιητού, άπαξ δε ως αδελφόν του. Αλλ' είδομεν ότι αι
μνείαι είναι πλασταί, πιθανώς δε και ο Πέρσης είν' επίσης
πλάσμα. Διότι αν πραγματικός άνθρωπος είχεν αρπάσει την
κληρονομίαν του Ησιόδου διά διαφθοράς των «δωροφάγων βασιλέων»,
ο Ησίοδος δεν θ' απέμενε φίλος του. Ο Πέρσης είναι πρόσωπον
πλασθέν, όπως ακούη το διδακτικόν έπος και πράγματι εκτελεί το
καθήκον τούτο. Αφού ο Ησίοδος θέλει να επαινέση την φιλεργίαν
και να ψέξη τας αδικίας των ανθρώπων και ιδίως των δικαστών, ο
«Πέρσης» πρέπει να είναι οκνηρός ως σκύλος, άπειρος του κόσμου
και φιλόδικος. Αφού δε ο Ησίοδος θέλει να εγκωμιάση την
δικαιοσύνην, ο Πέρσης πρέπει να φαίνεται φίλος πάσης
λαθροχειρίας. Δεν έχομεν λοιπόν πληροφορίαν τι ήτο ο Ησίοδος,
αλλά μόνον παράδοσιν ποίος εικάζετο ότι ήτο. Κατ' αυτήν
εγεννήθη εν Κύμη της Αιολίδος· ο πατήρ του μετοικήσας εις
Βοιωτίαν, ήλθεν εις την Άσκραν, κώμην εύμορφον και εύφορον,
ήτις κείται επί των προπόδων του Ελικώνος, αλλ' υπό του ποιητού
περιγράφεται ως

        _χείμα κακή, θέρει αργαλέη, ουδέποτ' εσθλή_.

{ bad in winter, insufferable in summer }

Εκεί έβοσκε ποίμνια επί του Ελικώνος, μέχρις ού μίαν ημέραν αι
Μούσαι τον εχαιρέτισαν ως εξής [Θεογ. 26]

        «_Ποιμένες άγραυλοι, κάκ' ελέγχεα, γαστέρες οίον,
        ίδμεν ψεύδεα πολλά λέγειν ετύμοισιν ομοία
        ίδμεν δ' εύτ' εθέλωμεν, αληθέα γηρύσασθαι_»·

{Boors of the wild fields, by-words of shame, nothing but
belly! We know how to tell many false things true-seeming, but
we know how to speak the real truth when we will. }

τούτο έκαμε τον Ησίοδον ποιητήν. Αλλ' ουδέν άλλο πληροφορούμεθα
περί αυτού μέχρι του θανάτου του, πλην μόνον ότι διέβη ποτέ το
μεταξύ Αυλίδος και Χαλκίδος στενόν, όπως αγωνισθή και αυτός εις
τον κατά την ταφήν του βασιλέως της Ευβοίας Αμφιδάμαντος
ποιητικόν αγώνα και ότι ουδέποτε επέρασε θάλασσαν, καίτοι πολλά
συμβουλεύει περί ναυτικών πραγμάτων. Απέφευγε δε την
Πελοπόννησον, διότι χρησμός προείπεν ότι θ' απέθνησκεν εν
Νεμέα· αλλ' εφονεύθη εν τω ιερώ του Νεμείου Διός παρά την
Οινόην και ερρίφθη εις την θάλασσαν υπό των αδελφών της
Κλυμένης ή Κτιμένης, ήτις ελέγετο ότι εγέννησεν υιόν εις τον
ογδοηκοντούτη ποιητήν· αλλ' οι δελφίνες εκόμισαν το σώμα εις
την ξηράν και επίσημος τάφος ανηγέρθη εν Ορχομενώ. Ο υιός ήτο ο
πολύς λυρικός Στησίχορος!

Αλλά τούτο δεν είναι ουδέ μύθος γνήσιος· είναι πλαστόν μύθευμα
των αρχαίων γραμματικών. Αλλ' ίσως εκ των μυθευμάτων τούτων
δυνάμεθα να πορισθώμεν ιστορικήν τινα είδησιν. Τα περί των επών
λεγόμενα μαρτυρούσι πάντα ότι εν Βοιωτία υπήρχε παλαιά αγροτική
ποίησις, πιθανώτατα απότοκος των παλαιών αιολικών ραψωδιών των
Αχαιών, εξ ών ανεπτύχθη ο «Όμηρος»· και ότι η ποίησις εκείνη
επλουτίσθη ποτέ και ενισχύθη διά του υψηλού έπους της Ιωνίας.
Ότι δηλαδή πιθανώς Ίωνες ποιηταί εγκατεστάθησαν εις την
Βοιωτίαν και παρέλαβον την επιχώριον ποίησιν. Εάν δε είς εξ
αυτών ωνομάζετο Ησίοδος, τούτο είναι σχεδόν ασήμαντον· το όνομα
δεν φαίνεται πλαστόν (87). Οπωςδήποτε η βοιωτική ποίησις
ήνθησεν ως χωριστόν επικόν είδος, καταγόμενον μεν εκ του
ιωνικού «Ομήρου», αλλά φέρον και πολλά εντόπια χαρακτηριστικά.

Ο δε θάνατος του Ησιόδου; Γινώσκομεν ότι η Ησιόδειος ποίησις
εξετείνετο εις τε την Λοκρίδα και την Βοιωτίαν, ιδίως δε οι
κατάλογοι των γυναικών ήσαν λοκρικοί. Ο περί Κλυμένης λόγος
επλάσθη βεβαίως εκ της επιθυμίας όπως η καταγωγή του Στησιχόρου
δειχθή ποιητική και ένδοξος. Το επίλοιπον του μύθου σημαίνει
άρα γε ότι η Λοκρίς εθεώρει τον Ησίοδον ως ιδικόν της, ενώ οι
Βοιωτοί έλεγον ότι ήτο Βοιωτός, ως εξήγησιν δε του τάφου
εύρισκον ότι οι Λοκροί εφόνευσαν αυτόν; Η κατά την ταφήν του
Αμφιδάμαντος νίκη του Ησιόδου είναι προςθήκη μεταγενεστέρα,
φαίνεται δε ότι μεταξύ των ανταγωνιστών κατελέγετο και ο
Όμηρος. Ο λόγος όμως περί αγώνος μεταξύ Ομήρου και Ησιόδου, και
νίκης του Ησιόδου δύναται, καθώς είδομεν, να αναχθή μέχρι του
πέμπτου τουλάχιστον αιώνος.

Των ποιημάτων του Ησιόδου έχομεν κατ' όνομα τρία διασωθέντα,
αλλά ταύτα δύνανται να θεωρηθώσι και δώδεκα· τόσον μικράν
ενότητα έχει έκαστον — η _Θεογονία_, τα _Έργα_ και η _Ασπίς του
Ηρακλέους_.

Τα «_Έργα και Ημέραι_» είναι ποίημα περί των έργων, δηλαδή των
γεωργικών, μετά παραρτήματος περί των αισίων και απαισίων
ημερών του μηνός και παρεμβολής ηθικών προς τον Πέρσην
συμβουλών. Είναι δε μονότονον, απέριττον και ταπεινόν, δηλ.
κάπως άξεστον και τραχύ, λαλιά εκείνων των Μουσών, όσαι αγαπώσι
_ταληθέα_· οι στίχοι ουδεμίαν έχουσιν έξαρσιν· φαίνονται τρόπον
τινά λεγόμενοι υπό ανθρώπου κουρασμένου και σκυμμένου κατά το
τέλος του ημερινού καμάτου, ανθρώπου, όστις αγαπά την αγροτικήν
ζωήν, αλλά θα την ηγάπα περισσότερον, αν είχε περισσοτέραν
τροφήν και ολιγωτέραν εργασίαν. Το αίσθημα είναι ολιγοστόν. Το
πικρόχολον της πρώτης γνώμης είναι χαρακτηριστικόν

25] _και κεραμεύς κεραμεί κοτέει και τέκτονι τέκτων
        και πτωχός πτωχώ φθονέει και αοιδός αοιδώ_.

{ Potter is wroth with potter, and carpenter with carpenter;
aye, beggar is envious of beggar, and minstrel of minstrel! }

Πικρά είναι και η γνώμη περί των δικαστών, όσοι ληστεύουσι τους
πτωχούς

40] _νήπιοι, ουδέ ίσασιν όσω πλέον ήμισυ παντός
        ουδ' όσον εν μαλάχη τε και ασφοδέλω μέγ όνειαρ_.

{ Fools, they know not how the half is more than the whole, nor
the great joy there is in mallow and asphodel. }

Η μολόχα και ο ασφόδελος ήσαν τροφή των πτωχών. Αι ηθικαί
γνώμαι γίνονται βαθύτεραι κατά το μέσον του έργου, και
δεικνύουσιν αληθινήν και αγαστή του καθήκοντος αντίληψιν·

311] Έργον δ' ουδέν όνειδος, αεργίη δε τ' όνειδος.
349] Ευ μεν μετρείσθαι παρά γείτονος, ευ δ' αποδούναι
         αυτώ τω μέτρω, και λώιον, αι κε δύνηαι.
356] Δως αγαθή, άρπαξ δε κακή, θανάτοιο δότειρα.
695] Ωραίος δε γυναίκα τεόν ποτί οίκον άγεσθαι
701] πάντα μάλ' αμφίς ιδών, μη γείτοσι χάρματα γήμης.
        Ου μεν γαρ τι γηναικός ανήρ ληίζετ' άμεινον
        της αγαθής, της δ' ούτε κακής ου ρίγιον άλλο,
        δειπνολόχης, ήτ' άνδρα και ίφθιμόν περ εόντα,
        εύει άτερ δαλοίο και ωμώ γήραϊ δώκε.

{ " Hard work is no shame ; the shame is idleness." " Help your
neighbour, and he will help you. A neighbour matters more than
a kinsman." " Take fair measure, and give a little over the
measure — if you can." " Give willingly; a willing gift is a
pleasure!' " Give is a good girl, and Snatch is a bad girl, a
bringer of death! " " It is best to marry a wife; but be very
careful, or your neighbours may be merry at your expense. There
is no prize like a good wife: nothing that makes you shudder
like a bad; she roasts you without fire, and brings you to a
raw old age!' “

Αι γνώμαι αύται, κατά το τέλος εκπίπτουσιν εις δημώδεις
δεισιδαιμονίας·

744 _Μη ποτ' οινοχόην τιθέμεν κρατήρος ύπερθεν
        πινόντων· ολοή γαρ επ' αυτώ μοίρα τέτυκται_.

{not to put the jug on the mixing-bowl when drinking; that
means death!}

Μία δε συμβουλή

737 Μηδέποτ' αιενάων ποταμών καλλίρροον ύδωρ
        ποσσί περάν πριν γ' εύξη ιδών ες καλά ρέεθρα

{ not to cross a river without washing your hands and your sins
}

όζει Ορφισμού.

Τα γεωργικά μέρη των Έργων φαίνονται γνήσια και αληθώς
αγροτικά· δύνανται δε να θεωρηθώσιν ως το κέντρον του έργου, τα
δε λοιπά ως παρεμβολαί και προσθήκαι. Τοιούτος είναι ο μύθος,

42] _κρύψαντες γαρ έχουσι θεοί βίον ανθρώποισι_

{ the gods had "hidden away his life from man" }

μέχρις ού ο Προμηθεύς έκλεψε το «πυρ» και το διέδωκε· τότε ο
Ζευς κατεσκεύασεν είδος ωραίας παρθένου και έκαστος θεός της
εχάρισε χωριστόν χάρισμα, τελευταίος δε ο Ερμής της ενέβαλε

78] _ψεύδεα δ' αιμυλίους τε λόγους και επίκλοπον ήθος_

{ the heart of a clog and the ways of a thief. }

και οι θεοί την ωνόμασαν Πανδώραν και την έδωσαν εις τον
Επιμηθέα, ο οποίος την εδέχθη εκ μέρους των ανθρώπων. Άλλος
μύθος είναι ο περί τεσσάρων γενών — τουλάχιστον έπρεπε να είναι
τέσσαρα, ήτοι χρυσούν, αργυρούν, χαλκούν και σιδηρούν. Αλλά
χάριν του Ομήρου οι πολεμισταί της Τροίας καταλαμβάνουσι θέσιν
τινά τασσόμενοι μετά το χαλκούν γένος και προ του ημετέρου.
Ημείς είμεθα το σιδηρούν και κινδυνεύομεν να καταντήσωμεν και
χειρότεροι. Διότι μας αφήκαν πάντες οι θεοί, εκτός της Αιδούς
και της Νεμέσεως — των δύο ερασμίων ιδεών, άς ο σοφιστής
Πρωταγόρας εθεώρει ως βάσεις της κοινωνικής ηθικής. Αλλ' ο
Ησίοδος φρονεί ότι εν τέλει θαποδιώξωμεν και αυτάς και τότε
θαφανισθώμεν. Δύο δε μόνον χωρία επιτρέπουσι την ελπίδα
αισιωτέρου μέλλοντος·


260]        όφρ' αποτείση δήμος
        ατασθαλίας βασιλέων, οι λυγρά νοεύντες
        άλλη παρκλίνωσι δίκας, σκολιώς ενέποντες (πρβ. 175)

{all may be well when the Demos at last arises and punishes the
sins of the princes}

Αξιοπαρατήρητος είναι η διαφορά της προς τους αρχαίους βασιλείς
νομιμοφροσύνης του ευτυχούς ιωνικού έπους από της πίκρας
εναντίον των ευγενών αδημονίας του αγροτικού έπους της
Βοιωτίας.

Τα _Έργα_ είναι δροσερώτατα εις τας περιγραφάς των ωρών του
έτους — θέματος αγαπητού εις το ελληνικόν αίσθημα μέχρι των
ημερών του Λόγγου. Π. χ.

        _Μήνα δε ληναιώνα, κάκ' ήματα, βουδόρα πάντα,
505] τούτον αλεύασθαι και πηγάδας, αίτ' επί γαίαν
        πνεύσαντος Βορέαο δυσηλεγέες τελέθουσιν,
        όςτε διά Θρήκης ιπποτρόφου ευρέι πόντω
        εμπνεύσας ώρινε· μέμυκε δε γαία και ύλη·
        πολλάς δε δρυς υψικόμους ελάτας τε παχείας
510] ούρεος εν βήσσης πιλνά χθονί πουλυβοτείρη
        εμπίπτων, και πάσα βοά τότε νήριτος ύλη, κτλ._

{ bad days, enough to flay an ox, when the north wind rides
down from Thrace, and earth and the plants shut themselves up ;
and he falls on the forest and brings down great oaks and
pines; and all the wood groans, and the wild beasts shiver and
put their tails between their legs.   Their hides are thick
with fur, but the cold blows through them, and through the
bull's hide and the goat's thick hair; but it cannot blow
through to the gentle little girl who sits in the cottage with
her mother, }

Πόσον δε ωραίον είναι το θέρος, διά το οποίον πολλοί έψεξαν την
αισθητικήν του Ησιόδου, ότι αγαπά να κάθηται εις την σκιάν,
τρώγων κρέας τράγου και πίνων γάλα και οίνον.

Η _Θεογονία_ είναι δοκίμιον, εννοείται όλως ασύμμετρον, περί
θεών, της καταγωγής και της συγγενείας αυτών· αλλά μέρη τινά
είναι πλέον ή παλαιά· είναι ωγύγια· διότι απαντώσι διάφοροι
δημώδεις θεοί, ών τα ονόματα ανευρίσκονται εν τη σανσκριτική
και επομένως δύνανται να θεωρηθώσιν ως αναγόμενοι εις τους
ιαπετικούς χρόνους, αν και οι θεοί ούτοι, ως λίαν οικείοι, δεν
μνημονεύονται υπό του ηρωικού έπους· η Εστία, η Ρέα, ο Όρθρος,
ο Κέρβερος. Αλλ' όσον παλαιούς και αν ευρίσκωμεν εν τη
_Θεογονία_ μύθους, η γλώσσα, δηλαδή η παρούσα του έπους μορφή,
και ίσως αυτή η επίνοια της συστηματοποιήσεως των θεών, είναι
σχετικώς μεταγενεστέρα. Μίαν φράσιν των _Έργων_ (στ. 702)
δανείζεται ο Σημωνίδης (περί τα 650 π. Χ.), αλλ' είναι αδύνατον
να ορισθή η χρονολογία των επών. Είδομεν ότι φράσεις της
_Θεογονίας_ περιλαμβάνονται εις την _Ιλιάδα_ — και τανάπαλιν η
_Θεογονία_ παραλαμβάνει φράσεις της _Ιλιάδος_ και της
_Οδυσσείας_, εν τέλει δε αναφέρεται εις την υπόθεσιν πολλών των
απορριφθέντων επών. Η κατάστασις του κειμένου είναι αθλία·
πολλάκις είναι δύσκολον να εύρωμεν τον ειρμόν ή την έννοιαν,
φαίνεται δε σχεδόν ως να ήσαν σημειώσεις ραψωδού, δυνάμεναι να
επεκταθώσι κατά την απαγγελίαν. Υπάρχουσι δε λείψανα
πραγματικής, όχι απλώς ποιητικής θρησκείας. Ο Έρως κατέχει
θέσιν εξέχουσαν (στ. 120) διότι ελατρεύετο εν Θεσπιαίς, ήτις
ήτο η πλησιεστάτη εις την Άσκραν πόλις. Η δ' Εκάτη έχει ύμνον
(στ. 411-452) τόσον περιπαθή, ώστε φαίνεται ότι προέρχεται
πάντως εκ τοπικής τινος λατρείας. Πολλά μέρη του ποιήματος, ο
ακρωτηριασμός του Ουρανού και ο «καννιβαλισμός» του Κρόνου,
τότε μόνον δεν προξενούσιν αηδίαν, όταν μελετηθώσιν ως αληθή
λείψανα θρησκείας αγρίας. Όθεν εις εκείνους των μεταγενεστέρων
Ελλήνων, όσοι σοβαρώτερον εξήταζον αυτά, εφαίνοντο, εννοείται,
ανυπόφορα. Αλλά τα περί της μάχης των Τιτάνων έχουσιν αληθινήν
μεγαλοπρέπειαν, ήτις θα ήτο βεβαίως ευεξήγητος, εάν είχομεν την
Ομηρικήν *_Τιτανομαχίαν_. Αληθινή δε αγάπη της θαλάσσης
χαρακτηρίζει τον κατάλογον των Νηρηίδων (στ. 347 κεξ.).

Η _Θεογονία_ λήγει διά καταλόγου των θεαινών, όσαι «_θνητοίσι
παρ' ανδράσιν ευνηθείσαι_» εγέννησαν ανθρώπους ομοίους προς
θεούς. Κατά δε τους τελευταίους στίχους ο ποιητής αλλάσσει
θέμα·

        _Νυν δε γυναικών φύλον αείσατε, ηδυέπειαι Μούσαι,_

{ Now, sweet Muses, sing the race of mortal women!}

εννοείται δε ότι αι Μούσαι υπήκουσαν, αλλά το ποίημα εχάθη· υπό
αρχαίων μνημονεύεται διά διαφόρων ονομάτων, _Γυναικών
κατάλογος, Γυναικών ηρωινών κατάλογος_, μέρη δε αυτού
μνημονεύονται ως _Ηοίαι_, (εκτενέστερα δε και χωριστά _Μεγάλαι
Ηοίαι_].

Αλλά διατί εγράφοντο κατάλογοι γυναικών; Διά δύο λόγους. Πρώτον
μεν λέγεται ότι οι Λοκροί εμέτρουν τας γενεαλογίας αυτών από
των γυναικών αλλά και αν τούτο, τοιουτοτρόπως λεγόμενον,
θεωρηθή απαράδεκτον, υπάρχει αξιόπιστος μαρτυρία, εκτός της
Νοσσίδος και των άλλων ποιητριών, περί της εν Λοκρίδι μεγάλης
σημασίας των γυναικών. Έπειτα δε πλείστα βασιλικά γένη της
Ελλάδος ελέγοντο καταγόμενα εκ θεών· τούτο δε κατά τους χρόνους
της τοπικής τρόπον τινά μονοθεϊστικής θρησκείας εξοικονομείτο
ως εξής· ο τοπικός βασιλεύς εγίνετο απόγονος του τοπικού θεού.
Ότε όμως οι γεωγραφικοί φραγμοί κατερρίφθησαν και επομένως
επληθύνθησαν οι γνωστοί θεοί, αι γενεαλογίαι εκείναι έπρεπε να
συστηματοποιηθώσι και πολλαχού να διορθωθώσι. Παραδείγματος
χάριν, θεσσαλικοί τινες βασιλείς κατήγοντο εκ της Τυρούς και
του ποταμού Ενιπέως· τούτο βεβαίως εντός της πεδιάδος αυτών ήτο
αρκετόν· αλλ' όμως ότ' εξήλθον πέραν αυτής, ανεκάλυψαν ότι τα
γένη των ανήγοντο εις τον Ποσειδώνα, τον βασιλέα του «ευρέος
πόντου» και ίσως πάντων των υδάτων, και δεν ηρκούντο πλέον εις
τον τοπικόν ποταμόν. Εν δε τη Νεκυία της _Οδυσσείας_ ευρίσκομεν
τον δεύτερον του μύθου σταθμόν· πραγματικός πρόγονος ήτο ο
Ποσειδών αλλ' επλησίασε την Τυρώ μεταμορφωθείς εις ποταμόν!
Όθεν αι σχετικώς μόνιμοι πρόγονοι, αι θνηταί γυναίκες,
απετέλουν την ασφαλεστέραν βάσιν προς απαρίθμησιν των
μεταβαλλομένων θείων προπατόρων. Η εν Αλεξανδρεία έκδοσις είχε
πέντε βιβλία *_Γυναικών καταλόγου_, τα δε δύο τελευταία ήσαν αι
καλούμεναι *_Ηοίαι_. Η περίεργος αύτη επιγραφή είναι νόστιμος
πληθυντικός της φράσεως _ή οίη_, «ή καθώς η . . . .», ήτο δε
τρόπος μεταβάσεως εις νέαν ηρωίνην.

        _Η οίη Φθίη, Χαρίτων από κάλλος έχουσα
        Πηνειού παρ' ύδωρ καλή ναίεσκε Κυρήνη.

Or like her who dwelt in Phthia, with the Charites' own
loveliness, by the waters of Pênêus, Cyrene the fair.

Υπάρχουσιν 124 αποσπάσματα του *_Καταλόγου_ και 26 των
*_Ηοιών_. Εάν δε κάποτε αντιφάσκουσιν, τούτο δεν είναι
παράδοξον, ουδέ δύναται να βεβαιωθή ότι τα πέντε βιβλία της εν
Αλεξανδρεία εκδόσεως περιείχον πάσας τας γυναίκας των Ησιοδείων
καταλόγων. Αφού άπαξ ο τύπος _ή οίη_ καθιερώθη, ευκολώτατον ήτο
να παρεντεθή εις τον κατάλογον και άλλη πρόγονος. Εξίσου δ'
εύκολον ήτο να επεκταθή μία _ηοίη_ εις επύλλιον, και πράγματι
τοιαύτη είναι η γένεσις του τρίτου σωθέντος Ησιοδείου
ποιήματος, της _Ασπίδος του Ηρακλέους_, όπου πρόγονος,
εννοείται, είναι η μήτηρ του ήρωος, η Αλκμήνη.

Η _Ασπίς_ αρχίζει

        . . . ή οίη, προλιπούσα δόμους και πατρίδα γαίαν
        ήλυθεν εις Θήβας μετ' Αρήιον Αμφιτρύωνα | Αλκμήνη

{ Or like Alcmênê, when she fled her home and fatherland, and
came to Thebes }

προχωρεί δε εις την γέννησιν του Ηρακλέους, όστις, λέγει,
εφόνευσε τον Κύκνον, έπειτα δε διηγείται τον φόνον τούτον.
Προκειμένου δε περί του οπλισμού του Ηρακλέους, ακολουθεί μακρά
της ασπίδος περιγραφή (88).

Υπήρχον και Ησιόδεια έπη αποδοκιμασθέντα. Γνωστότατα τούτων
ήσαν τα *_Ναυπάκτια_, σειρά μακρών γενεαλογιών αλλά και αι
αργείαι και κορινθιακαί συλλογαί, αι αποδιδόμεναι εις τον
«Εύμηλον» περιείχον Ησιόδεια στοιχεία. Ο δε κύριος αυτού
αντίζηλος έφερε κωμικώς το πλαστόν όνομα Κέρκωψ (πιθηκοειδής)
Μιλήσιος. Τα _Έργα_ είναι η _Ιλιάς_ του Ησιόδου, ήτοι το μόνον
ομοφώνως εις αυτόν αποδιδόμενον έπος. Οι περί τον Ελικώνα
οικούντες έδειξαν εις τον Παυσανίαν (ή τον υπ' αυτού
αντιγραφόμενον Θ' 31,4) μολίβινον πίνακα των _Έργων_ άνευ του
προοιμίου και του είπον ότι ουδέν άλλο εποίησεν ο Ησίοδος παρά
τα _Έργα_.

Ο *_Κήυκος γάμος_ αναφερόμενος εις Τραχίνιον ηγεμόνα, όστις
εφιλοξένησε τον Ηρακλή, ήτο πιθανώς εκτεταμένη _Ηοίη_ όπως η
_Ασπίς_· το αυτό ήτο πιθανώς και ο *_Αιγίμιος_, επύλλιον δύο
βιβλίων διηγούμενον την μάχην του προγόνου εκείνου των Δωριέων
εναντίον των Λαπιθών. Η *_εις Άδου κατάβασις_ είχεν ήρωα τον
Θησέα. Η δε * _Μελαμπόδεια_ ήτο πιθανώς αφήγησις περί ονομαστών
μάντεων. Περιεργότερα φαίνονται τα ολιγοστά λείψανα των
*_Χείρωνος υποθηκών_ προς τον μαθητήν του Αχιλλέα. Ο σοφός
Κένταυρος παρήγγελλε θυσίας εις τους θεούς κατά την πρώτην
είσοδον εις οικίαν και διώριζεν αρχήν της παιδείας την επτά
ετών ηλικίαν.

Των _Έργων_ ήτο γνωστή και μακροτέρα έκδοσις, τα *_Μεγάλα
Έργα_. Yπήρχον δε και έπη περί *_Αστρονομίας_ και
*_Οιωνοσκοπίας_ και *_Γης περίοδος_ και *_Ιδαίοι Δάκτυλοι_, —
οι εν Κρήτη αναθρέψαντες τον Δία. Τα ονόματα ταύτα δεικνύουσιν
οπόσος όγκος βοιωτικής ποιήσεως υπήρχε το πάλαι. Καθώς πας
ηρωικός μύθος έτεινε να διαμορφωθή εις έπος, ούτω και παν
μόριον τέχνης ή γνώσεως ή ηθικής αρχής, όπερ εξήγειρεν είτε την
περιεργίαν του λαού είτε του ποιητού την φαντασίαν (89).



ΟΡΦΕΥΣ. — ΜΥΣΤΗΡΙΑ ΚΑΙ ΑΠΟΚΑΛΥΨΙΣ



Εξετάζοντες την κοινωνικήν και την λογοτεχνικήν ιστορίαν της
Ελλάδος, παρατηρούμεν μεγίστην μεταξύ αυτών αντίθεσιν. Η μεν
κοινωνική ιστορία δεικνύει τους Ελληνας κατ' εξοχήν ευσεβείς,
ως οι Αθηναίοι ενόμιζον εαυτούς, ή κατά την φράσιν του
αποστόλου Παύλου «_δεισιδαιμονεστέρους_» [Πράξ. 17, 22], η δε
σωθείσα λογοτεχνία είναι εντελώς άθρησκος. Ο Όμηρος και ο
Ησίοδος έχουσιν ανά στόμα τους θεούς, αλλ' ο μεν Όμηρος
μεταχειρίζεται αυτούς ως στοιχεία διηγήσεως, ο δε Ησίοδος ως
άρθρα προς κατάταξιν. Πού λοιπόν είναι τα θρησκευτικά
συγγράμματα των Ελλήνων, τα ποιήματα τα πραγματευόμενα περί
θεών ως θεών; Βεβαίως υπήρχον. Το έθνος, όπερ είχε βωμόν εις
εκάστην καμπήν των ορεινών ατραπών, και είχε θρησκευτικήν
τελετήν διά πάσαν πράξιν του καθημερινού βίου, θεούς παντός
δάσους και ποταμού και κρήνης και ήρωας παντός μεγάλου
γεγονότος ή μεγάλης ιδέας, αληθινής ή φανταστικής· όπερ
προετίμησε να θυσιάση την άμυναν των Θερμοπυλών παρά την
τέλεσιν μιας εορτής· του οποίου η πρώτη ως προς την παιδείαν
πόλις κατά την ήκιστα ευσεβή περίοδον επέτρεψε ν' αφεθή
ολόκληρος στρατός να καταστραφή ένεκεν εκλείψεως της σελήνης
(90) και εξεμάνη διότι απεκόπησαν τα άσεμνα άκρα ολίγων αρχαίων
αγαλμάτων — το έθνος τούτο δεν αντιπροσωπεύεται επαρκώς διά
μόνης της μη θρησκευτικής λογοτεχνίας. Πράγματι δε δυνάμεθα να
διακρίνωμεν ότι τα θρησκευτικά συγγράμματα των Ελλήνων ήσαν και
παλαιά και πολυάριθμα.

Ανάλογοι προς εκείνα φαίνονται οι Βεδικοί ύμνοι των Ινδών.
Δηλαδή θα υπήρχον όμοιοι προς αυτούς ελληνικοί ύμνοι, καθόσον
τα επίθετα των Ομηρικών θεών «_εκαεργός Απόλλων, πότνια Ήρη,
εκατηβελέταο άνακτος_» είναι προδήλως αρχαία και συνετέθησαν
συμφώνως προς το δακτυλικόν μέτρον. Γινώσκομεν δε ότι οι
παλαιοί χρησμοί ήσαν έμμετροι· ότι υπήρχον ιεροί ύμνοι χάριν
των ναών όλως διόλου διάφοροι των σωζομένων Ομηρικών ύμνων.
Έχομεν δε και μαρτυρίας ότι κατά τα μυστήρια της Ελευσίνος
εψάλλοντο και άσματα ιερά.

Τα μυστήρια ταύτα δεν αναφέρονται υπό του Ομήρου. Αλλά τούτο
δεν σημαίνει βεβαίως ότι ήσαν μεταγενέστερα· σημαίνει μάλλον
ότι ήσαν είτε λίαν ιερά, είτε πάγκοινα. Αι ανθρωπολογικαί
ανακαλύψεις υποδεικνύουσιν ότι τα Ελευσίνια μυστήρια είναι
μορφή της πρωτογόνου εκείνης θρησκείας, της μόλις διακρινομένης
από της λεγομένης «συμπαθητικής μαγείας», ήτις εκράτησε μεταξύ
πολλών και διαφόρων φυλών. Τα Ελευσίνια ήσαν δράμα· δηλαδή ο
μύθος της Μητρός (του σίτου) και της Κόρης (του νέου σίτου),
ήτις αναβαίνει εκ των μυχών της γης και σκορπίζει τον πλούτον,
παριστάνετο δραματικώς. Κατά τους πρώτους γνωστούς εις ημάς
χρόνους το δράμα περιελάμβανε τον θεόν των αμπέλων ή
γενικώτερον των δένδρων, τον Διόνυσον. Τούτο είναι σιτολατρεία
και βλαστολατρεία, δεν είναι δε απλώς αρχαϊκή, είναι
πρωτόγονος.

Πλην των Ελευσινίων υπήρχον και άλλα μυστήρια, Ορφικά ή
Βακχικά. Κοινή δε των αρχαίων και των σημερινών γνώμη είναι ότι
τα Βακχικά όργια ήσαν επείσακτα, δηλαδή ότι ο θεός των Θρακών
παρά πάσαν αντίστασιν κατήλθεν εις την Ελλάδα. Αν αληθεύη
τούτο, θα ήλθεν ενωρίτατα. Αλλά φαίνεται πιθανώτερον ότι ο
Διόνυσος ήτο μάλλον «νέηλυς» {new-comer} ή αλλοδαπός· ομοιάζει
τον νέον ενιαυτόν, την άνοιξιν, το θέρος, τον τρυγητόν. Είναι
παν έτος εν πάση χώρα, ξένος ερχόμενος και γινόμενος δεκτός ως
ξένος κατά δε το τέλος του ωρισμένου χρόνου εξορίζεται,
εξορκίζεται κατακόπτεται εις μικρά ή αποδιώκεται. Οπωςδήποτε
είναι παλαιότατος και διά την πραγματικήν θρησκείαν της Ελλάδος
εξαιρέτως σημαντικός. Πραγματική δε θρησκεία είναι η λαϊκή
θρησκεία. Ο πολυπλόκως συνδυαζόμενος Διόνυσος και Βάκχος ήτο
κοινός λαϊκός θεός ή μάλλον είχεν εντός εαυτού συνηνωμένου
αναριθμήτους ομοίους θεούς, λατρευομένους υπό του κοινού λαού
καθ' όλην την Ελλάδα. Περί αυτού μανθάνομεν κυρίως εξ
αλεξανδρεωτικών και ρωμαϊκών πηγών, όλως αθρήσκων, όπου
φαίνεται απλώς ως θεός του οίνου και των δένδρων, αλλά προ
πάντων είναι προσωποποιία του πνεύματος της εκστάσεως, της έξω
φρενών ορμής, ήτις εξαίρει τον άνθρωπον υπεράνω εαυτού, παρέχει
εις αυτόν δύναμιν και «χάριν» και αφήνει την ψυχήν ελευθέραν
των δεσμών του σώματος. Το αυτό πνεύμα κατά τρόπον ημερώτερον,
υγιέστερον και καλλιτεχνικώτερον διεπλάσθη εις την όλως αλλοίαν
ιδέαν του Απόλλωνος. Η θρησκεία αύτη είχε βεβαίως μορφάς
ποικιλωτάτας, διότι οι θεοί ούς ελάτρευεν, είχον ποικίλα
ονόματα και ιδιότητας, καθόσον διέφερον εν ταις χώραις της
καταγωγής αυτών. Αλλά αι σπουδαιόταται αυτής απόψεις φαίνεται
ότι περιελαμβάνοντο κατά το μάλλον ή ήττον εις τας αποκαλύψεις
του «Ορφέως».

Πλείστα των παλαιών θρησκευτικών ποιημάτων ανήγοντο εις τον
Ορφέα ή τον συγγενή αυτού Μουσαίον, όπως τα ηρωικά εις Όμηρον
και τα διδακτικά εις τον Ησίοδον. Αλλά δεν είναι τίποτε γνωστόν
περί της τύχης αυτών προ της μεγάλης θρησκευτικής αναγεννήσεως
του έκτου αιώνος, της συνδεομένης προς το όνομα του
Ονομακρίτου. Αι παλαιαί χωρισταί λατρείαι της φυλής και της
οικογενείας διεταράχθησαν υπό της αυξανομένης επικοινωνίας των
ανθρώπων. Χωνευθείσαι δε εις την Ομηρικήν θεολογίαν, απέβαλον
την αγιότητα αυτών· ουδέ ηδύναντο να επιζήσωσι μετά τον Ησίοδον
και τους καταλόγους αυτού. Κατόπιν ήλθεν αφ' ενός μεν η απιστία
της ιωνικής φιλοσοφίας και η εξήγησις του κόσμου διά της
φυσικής, αφ' ετέρου δε άλλη, βαθυτέρα και περιπαθεστέρα πίστις.
Ο Θαλής ηδύνατο κάλλιστα να ελπίζη εις την γνώσιν, αλλ' ο
κοινός άνθρωπος επίστευεν εις άλλα. Μεταξύ των ατυχημάτων του
έκτου αιώνος, της παρακμής των αποικιών, των εμφυλίων πολέμων,
της πτώσεως της Συβάρεως και της ιεράς Νινευί επήλθε και η
μεταστροφή από της παρούσης εις την μέλλουσαν ζωήν, η
πεποίθησις εις ευτυχίαν υπερφυσικήν, κειμένην πέρα των ατυχιών
και των πολέμων.

Έκτοτε υψώθη μέγα θρησκευτικόν κύμα, μόλις μεν διακρινόμενον
εντός των σωθέντων έργων, αλλά συγκινήσαν πάντα τα μαντεία και
τους δημώδεις ναούς από της Καρίας μέχρι της Iταλίας. Η κυρία
εκδήλωσις του κινήματος εκείνου ήτο η Ορφική. Αύτη επιφαίνεται
κατά πρώτον ως προσωπική θαυματοποιός θρησκεία, σχετιζομένη
προς την λατρείαν του Διονύσου. Πολλά δε των κυριωτέρων αυτής
δογμάτων είν' ευδιάκριτα. Επίστευεν εις την αμαρτίαν και εις
τον θρησκευτικόν καθαρμόν αυτής, εις την αθανασίαν και την
θεότητα της ψυχής, εις αιωνίαν πέραν του τάφου ανταμοιβήν των
αγνών και των εναγών, — εννοείται δε ότι ουδείς εκτός των
μεμυημένων ήτο εντελώς αγνός — και τέλος εις την ενσάρκωσιν και
τα πάθη του Διονύσου του Ζαγρέως. Ο Ζαγρεύς ήτο υιός του Διός
και της Κόρης· κατεσπαράχθη δε υπό των Τιτάνων, οίτινες
εκεραυνώθησαν διά τούτο. Και από μεν της νεκράς τέφρας αυτών
επλάσθη το άνθρώπινον σώμα, εκ δε του ζώντος αίματος του
Ζαγρέως η ψυχή. Ο Ζαγρεύς εγεννήθη και πάλιν εκ του Διός και
της θνητής Σεμέλης και έζησε μεν ως άνθρωπος, αλλ' ήτο θεός·
ανέβη δε εις τον ουρανόν και κατέστη ο μέγιστος και υπό μίαν
έποψιν ο μόνος θεός. Έκαστος λάτρις του Βάκχου ηδύνατο να
επαυξήση το αθάνατόν του κεφάλαιον μέχρις ού γίνη «Βάκχος» και
αυτός, πραγματοποιών την δυνάμει θεότητά του.

Τοιουτοτρόπως λάτρις της εν Φρυγία Κυβήβης έγινε Κύβηβος και
πολλοί Ορφικοί μάντεις κατήντησαν Ορφείς. Τα μυθικά όργια των
Μαινάδων ουδέποτ' ενεφανίσθησαν πράγματι εν Ελλάδι. Η προς τον
οίνον σχέσις απεκρούετο υπό των εκλεκτών, και ήτο δευτερεύουσα.
Ο Διόνυσος ήτο κυρίως ο έσω θεός, το πνεύμα της λατρείας και
της ανεξηγήτου χαράς· εμφανίζεται δε κάλλιστα επικοινωνών προς
τας αγνάς ψυχάς και προς τα άγρια πλάσματα της φύσεως, επί των
αβάτων βουνών κάτωθεν των άστρων.

Οι Ορφικοί ύμνοι εκχειλίζουσιν εκ της χαράς ταύτης· είναι
πλήρεις επαναλήψεων και μεγαληγορίας και διεγείρουσι την
συγκίνησιν. Ο πρώτος ύμνος — πολύ μεταγενέστερος, αλλά
χαρακτηριστικός — λέγει·

        Εινοδίην Εκάτην κλήζω, τριοδίτιν εραννήν,
        ουρανίην, χθονίην τε και ειναλίην κροκόπεπλον,
        τυμβιδίην, ψυχαίς νεκύων μέτα βακχεύουσαν —
        λισομένοις κούρην τελεταίς οσίησι παρείναι.

{ I call Hecatê of the Ways, of the Cross-ways, of the
darkness, of the Heaven and the Earth and the Sea; saffron-clad
goddess of the grave, exalting amid the spirits of the dead,
Perseia, lover of loneliness, Queen who holdest the Keys of the
World, . . . be present at our pure service with the fulness of
joy in thine heart! }

Ο ύμνος ούτος είναι του τετάρτου μετά Χριστόν αιώνος όπως και
τα πλείστα των σωθέντων ακεραίων Ορφικών ποιημάτων.
Τοιουτοτρόπιος έχομεν αυτά μόνον υπό την εσχάτην αυτών μορφήν,
ότε η θρησκεία εξέπνεε (91) Αλλά σπουδαίον είναι το γεγονός ότι
κατά πάντας τους αιώνας τους από του τετάρτου μ. Χ. μέχρι του
έκτου π. Χ. υπάρχουσιν Ορφικοί διδάσκαλοι, μάλλον ή ήττον
επιφανείς. Κατά τους ενδοξοτάτους χρόνους, λόγου χάριν, πολλά
παρέχουσιν Ορφικά σημεία ο Πίνδαρος, ο Εμπεδοκλής, Ίων ο Χίος,
Κρατίνος ο κωμικός, Πρόδικος ο σοφιστής, ίσως δε και ο
Ευριπίδης. Ο δε Πλάτων (92) παραπονείται ότι _βίβλων όμαδον
παρέχονται Μουσαίου και Ορφέως, Σελήνης τε και Μουσών εκγόνων_.
{ crowd of books by Orpheus and Musaeus }. Εκτός του πλήθους
τούτου — τα του Μουσαίου ήσαν τουλάχιστον ένδεκα σειραί
ποιημάτων και πολυάριθμοι χρησμοί — υπήρχον έργα παντοδαπών
άλλων ολιγώτερον επισήμων μάντεων και καθαρτών. Υπήρχεν ο
καλούμενος «Βάκις» — πας οπωςδήποτε αγνός ηδύνατο πιθανώς να
γίνη Βάκις — ού οι χρησμοί ήσαν εμπόρευμα της αθηναϊκής αγοράς
(93). Ο Επιμενίδης, ο εκ Κρήτης ιατρός, ο καθαρίσας τας Αθήνας
από του Κυλωνείου άγους, ήτο διάσημος ποιητής *_Αργούς
ναυπηγίας, *Καθαρμών_ και *_Χρησμών_. Αν και εκοιμήθη 57 έτη
εντός σπηλαίου, δύναται να θεωρηθή πραγματικώτερος παρά κάποιον
άλλον όμοιον, τον Υπερβόρειον Άβαριν, όστις περιήλθε τον κόσμον
μετά χρυσού — ή κατ' άλλους επί χρυσού — οϊστού { golden arrow
}(94), όν έδωκεν εις αυτόν ο Απόλλων. Ο Άβαρις ενομίζετο ως
προομηρικός· αλλά τα περίφημα αυτού ποιήματα εστηρίζοντο εις
έργον ανθρώπου ιστορικού, Αριστέου του Προκοννησίου, το περί
Αριμασπών έπος, το περιέχον αποκαλύψεις περί των Υπερβορείων
και των γρυπών, γενομένας εν εκστάσει. Ο Αριστέας ενεφανίσθη εν
Μεταποντίω, ενώ δις είχεν αποθάνει εν Προκοννήσω (95).

Και αυτοί μεν ήσαν οι παράσιτοι των Ορφικών· κύριον δε πρόσωπον
φαίνεται ότι υπήρξεν ο Ονομάκριτος. Ούτος αφιερώθη εις την
διεύθυνσιν της θρησκευτικής πολιτικής του Πεισιστράτου και του
Ιππάρχου και την παραποίησιν ή έκδοσιν αρχαίων Ορφικών
ποιημάτων. Και ουδέποτε μεν μνημονεύεται ως ποιητής αυτός, ουδ'
ετιμάτο υπό των μεταγενεστέρων, ελέγετο δε ότι εφωράθη
πλαστογραφών χρησμούς του Μουσαίου και εξωρίσθη κακός κακώς υπό
του Ιππάρχου. Αλλ' όμως ο Ηρόδοτος (Ζ, 6) μαρτυρεί και τούτο,
ότι κατόπιν ήτο φίλος [των Πεισιστρατιδών] κατά την εξορίαν
των, ουδείς δε αρνείται ότι υπήρξε των σημαντικωτάτων ανδρών
του έκτου π. Χ. αιώνος.

Προ του έκτου αιώνος ουδέν έχομεν καθαρώς Ορφικόν ποίημα, αλλά
νομίζομεν ότι ανευρίσκομεν ίχνη της επιδράσεως ή ίσως του
πνεύματος, εξ ού επήγασαν αυτά. Ο περίεργος εις την Εκάτην την
_μοννογενή_ ύμνος της _Θεογονίας_ (στ. 411 κεξ.) δεν δύναται να
ονομασθή ασφαλώς Ορφικός, αλλ' είναι αλλότριος της θρησκείας
των Ησιοδείων επών. Αι παρ' Ομήρω μνείαι του Διονύσου φαίνονται
νόθαι ή ουχί Ομηρικαί και τα περί αμαρτήματος και της τιμωρίας
του Λυκούργου λεγόμενα μηνύουσι την ύπαρξιν Ορφικών θρύλων
(96). Η αιωνία ποινή των αμαρτωλών εν τη Νεκυία φαίνεται
Ορφική. Τοιούτο φαίνεται και το άλλο, ότι ο ήρως ουδένα των
μακάρων είδε· και τούτο διότι δεν ήτο μεμυημένος. Ο εις τον Άρη
και ο εις την Αθηνάν Ομηρικός ύμνος, ίσως δε και ο εις τον
Ποσειδώνα, ενέχουσιν ίχνη μυστηρίων. Εκ δε των παλαιών επών η *
_Αλκμεωνίς_ έλεγε πολλά περί καθαρμών και περιείχε και
επίκλησιν εις τον Ζαγρέα (97). Τα δε *_Κορινθιακά_ του Ευμήλου
δεικνύουσιν ομοίας τάσεις. Ο Εύμηλος ήτο των Βακχιαδών, η δε
*_Ευρωπία_ αυτού ανεφέρετο εις τον Διόνυσον, και επραγματεύετο
τα Ορφικά θέματα της Μηδείας και της Τιτανομαχίας. Άλλα δε έπη,
καθώς η *_Μινυάς_, είχον αποκαλύψεις περί του Άδου (98). Το
σπουδαίον γεγονός είναι ότι η μυστική και «οργιαστική» του
κόσμου ερμηνεία είχε πάντοτε υποφήτας εν Ελλάδι, καίτοι το
κύριον ρεύμα της απιστίας, το διευθυνόμενον εξ Αθηνών, εχώρει
πάντοτε αντιθέτως, τείνον να καταλάβη την έννοιαν των πραγμάτων
διά μόνης της σκέψεως.




Γ'

ΟΙ ΑΠΟΓΟΝΟΙ ΤΟΥ ΟΜΗΡΟΥ, ΤΟΥ ΗΣΙΟΔΟΥ ΚΑΙ ΤΟΥ ΟΡΦΕΩΣ.




ΕΠΟΣ.



Το τέλος του παλαιού έπους επήλθεν ότ' εγεννήθη η ιδέα της
συγγραφικής ιδιοκτησίας. Ραψωδός ως ο Κύναιθος θα ηδύνατο να
διασκευάζη τον Όμηρον, όν απήγγελλε, χωρίς να έχη ανάγκην να
δημοσιεύση τα έπη ως ιδικά του. Ο δε Ονομάκριτος ηδύνατο να
καταλογίζη την ιδικήν του θεολογίαν εις τον Ορφέα χωρίς να
διανοήται μήτε ν' απατήση κανένα, μήτε ν' αρνηθή τα εαυτού.
Τοιαύτη συνιδιοκτησία των λογοτεχνημάτων διήρκεσε μακρότερον
επί του έπους ή του μέλους. Αλλά κατά τον έκτον και πέμπτον
αιώνα ο Όμηρος, ο Ησίοδος και ο Ορφεύς παρεμερίσθησαν υπό
ζώντων αυθυπάρκτων ποιητών.

Πρώτος επικός ποιητής εν τη πραγματική ιστορία φέρεται
ΠΕΙΣΑΝΔΡΟΣ ο εκ Καμείρου της Ρόδου, ο γράψας την * _Ηράκλειαν_.
Η παράδοσις αναβιβάζει αυτόν εις παμπαλαίους χρόνους, αλλά
πράγματι φαίνεται ότι ήτο ο «Όμηρος» της Ρόδου. Αυτά
ταποσπάσματα φέρουσι την σφραγίδα του έκτου αιώνος, δηλαδή την
ομολογίαν της αμαρτίας και την επίκλησιν του καθαρμού. Ο
Πείσανδρος δεν μνημονεύεται κατά τους ενδόξους χρόνους· ίσως
«ανεκαλύφθη» κατά την αρχαΐζουσαν τάσιν του τρίτου αιώνος, ως η
παλαιοτάτη πηγή των δώδεκα του Ηρακλέους άθλων, της λεοντής και
του ροπάλου (99). Τον Ηρακλή έλαβεν επίσης ως ήρωα και ο μάντις
και ποιητής ΠΑΝΥΑΣ(Σ)ΙΣ ο Αλικαρνασσεύς. Το όνομα τούτο ήτο
καρικόν, αλλ' ο Πανύασις ήτο θείος του Ηροδότου, εφονεύθη δε
κατά τινα στάσιν εναντίον του Λυγδάμιδος, του Καρός τυράννου
της πατρίδος του. Κατά τινα των Αλεξανδρέων κριτικών ο Πανύασις
ήρχετο αμέσως μετά τον Όμηρον ως επικός ποιητής· κατ' άλλους δε
τέταρτος, ήτοι μετά τον Ησίοδον και τον Αντίμαχον. Παρά
Κοϊντιλιανώ [Χ, 1,56] φέρεται μεταξύ των δύο τούτων ποιητών —
υπερτερών του μεν Ησιόδου κατά την υπόθεσιν, του δε Αντιμάχου
κατά την πλοκήν. Τα αποσπάσματα δεν ομοιάζουσι προς Ομηρικά,
αλλ' είναι δυνατά και εύμορφα. Κατά τύχην διεσώθησαν τρία
τεμάχια, φέροντα κάπως τον τόνον της τότε συμποτικής ελεγείας.
Κατά το έν τούτων το πρώτον κύπελλον ανήκει εις τας Χάριτας και
τας Ώρας και τον Διόνυσον, το δεύτερον εις την Αφροδίτην και το
τρίτον εις την Ύβριν και την Άτην.

6,10] _Αλλά, πέπον, μέτρον γαρ έχεις γλυκεροίο ποτοίο,
        στείχε παρά μνηστήν άλοχον, κοίμιζε δ' εταίρους_.

{ and so you had better go home to your wedded wife!}

Μερικοί στίχοι δυσκόλως διαφεύγουσι την μνήμην του αναγνώστου

15] _Τλη μεν Δημήτηρ, τλη δε κλυτός Αμφιγυήεις,
        τλη δε Ποσειδάων, τλη δ' αργυρότοξος Απόλλων
        ανδρί παρά θνητώ θητευέμεν εις ενιαυτόν._

{ Demeter bare, and the great Craftsman bare, Silver Apollo and
Poseidon bare, To serve a year, a mortal master's thrall. }

ΧΟΙΡΙΛΟΣ ο Σάμιος ήτο επίσης φίλος του Ηροδότου και εμιμήθη
αυτόν και τον Αισχύλον [ποιήσας *_Περσηίδα_ ή Περσικά] ήτοι
λαβών θέμα την περσικήν επιδρομήν και εγκωμιάσας τας Αθήνας.
Μανθάνομεν δε ότι ηκολούθησε τον Λύσανδρον τον Σπαρτιάτην
στρατηγόν — πιθανώς ως οικιακός ποιητής — και κατόπιν ότι
μετέβη εις την αυλήν Αρχελάου του Μακεδόνος. Το έπος του
Χοιρίλου ήτο το πρώτον «ιστορικόν», ως ημείς εννοούμεν την
λέξιν ταύτην· σωζόμενον αυτού απόσπασμα παραπονείται ότι πάντα
τα μυθικά θέματα είχον εξαντληθή (100). Ο δε νεώτερος Χοιρίλος,
ο εγκωμιάσας τον Αλέξανδρον δι' αθλίων στίχων και διαβοηθείς
ότι έλαβεν ένα χρυσούν Φίλιππον δι' έκαστον αυτών (101) — το
αυτό ανέκδοτον λέγεται και περί άλλων — θα ήτο εγγονός εκείνου.
Εάν δε πράγματι εποίησε το επιτύμβιον του Σαρδαναπάλλου, δεν
ήτο κακός ποιητής, αν και το πρωτότυπον πεζόν ήτο καλύτερον.

Αντίζηλος Χοιρίλου του πρεσβυτέρου ήτο ΑΝΤΙΜΑΧΟΣ ο Κολοφώνιος,
ο λόγιος ποιητής της *_Θηβαΐδος_, ο προςποιούμενος ότι
περιφρονεί την δημοτικότητα και υπό πολλάς επόψεις Αλεξανδρεύς
γεννηθείς προώρως. Εννοείται ότι η Αλεξάνδρεια τον εθαύμαζε,
θεωρούσα αυτόν, όπως και τον Εμπεδοκλή, διδάσκαλον της
«_αυστηράς αρμονίας_» { the austere style, } και γενικώς
έτασσεν αυτόν παρά τον Όμηρον, αν και ο Κοϊντιλιανός [Χ, Ι,53]
αναφέρων την κρίσιν ταύτην παρατηρεί ότι άλλο σημαίνει να είναι
τις εγγύς και άλλο δεύτερος. Τον Αντίμαχον συνδέει προς τον
Πλάτωνα το ακόλουθον αόριστον ανέκδοτον. Ο Πλάτων έπεμψε τον
μαθητήν του Ηρακλείδην να συλλέξη τα έργα του Αντιμάχου ή κατ'
άλλους αυτός παρέμεινεν ακούων του Αντιμάχου, ενώ οι λοιποί
ακροαταί αφήκαν το δωμάτιον κενόν· τότε ο Αντίμαχος είπε
«Πλάτων είς εμοί χίλιοι» (102). { Plato to me is worth a
thousand.} Περί τούτου συνέβησαν κατόπιν πολλαί φιλολογικαί
συζητήσεις. Οι μεν φίλοι του σοφού έπους, όπως ο Απολλώνιος,
εθεώρουν αυτό ως εγκώμιον του Αντιμάχου, ο δε Καλλίμαχος και ο
Δούρις ως απλήν απόδειξιν του ισχυρισμού των, ότι ο Πλάτων ήτο
αναρμόδιος της ποιήσεως κριτής. Τα πλείστα των αποσπασμάτων του
Αντιμάχου είναι τόσον μικρά, ώστε δεν έχουσι διαφέρον, τα δε
μακρότερα ή είναι γραμματικά ή αναφέρονται υπό του Αθηναίου
μόνον εξ αφορμής διαφόρων αγγείων. Το ύφος εις ημάς τους
νεωτέρους φαίνεται πενιχρόν και άκαμπτον, αλλά η ακαμψία αυτή
και αι παράδοξοι λέξεις είναι τεχνηταί. Ο Αντίμαχος την
αληθινήν του δόξαν ώφειλε μάλλον εις την ελεγείαν *_Λύδην_ παρά
την *_Θηβαΐδα_ (103).

Ο Παυσανίας εν τέλει του έργου του [Ι' 38, 13] διηγείται, ότι
ενώ Φαλύσιός τις εκινδύνευε να τυφλωθή, «ο εν Επιδαύρω πέμπει
θεός Ανύτην την ποιήσασαν τα έπη, φέρουσαν σεσημασμένην δέλτον»
προς αυτόν { the god sent to him Anyte, the epic poetess, with
a sealed tablet }. Ο Φαλύσιος αναγνώσας την δέλτον, ανέλαβεν,
αλλ' ημείς ουδέν άλλο γνωρίζομεν περί της ΑΝΥΤΗΣ ει μη μόνον
ότι ήτο Τεγεάτις, και ότι ωνομάσθη θήλυς Όμηρος υπό του
Αντιπάτρου του Θεσσαλονικέως (104) όστις παρέδωκε πολλά των
επιγραμμάτων αυτής, αλλά πιθανόν και να μη ανέγνωσε τα έπη της.

Και ούτοι μεν είναι οι απόγονοι του Ομήρου. Οι δε του Ησιόδου
είναι ποικιλώτεροι και αφανέστεροι. Το γενεαλογικόν έπος
αναπτυσσόμενον εδιχάσθη· και ο μεν συνήθης αυτού τύπος
εξηκολούθησε να ζη πολλαχού της Ελλάδος· τοιαύτα ελέγοντο τα
Ναυπάκτια έπη, τα Κορινθιακά, τα Σαμιακά, τα Φωκαϊκά· αλλ' είτε
φέρονται ανωνύμως, είτε αποδίδονται εις τοπικούς μυθώδεις
ποιητάς, παραλλήλους του Ησιόδου, «Καρκίνον» τον Ναυπάκτιον,
«Εύμηλον» τον Κορίνθιον, «Άσιον» τον Σάμιον (105). Ο δε τύπος
_Ηοίη_ εδημιούργησε την «ρωμαντικήν» ή ερωτικήν ελεγείαν. Η
τοιαύτη ποίησις διαπλασσομένη υπό καλλιτεχνών ως ο Μίμνερμος, ο
Αντίμαχος και ο Ερμησιάναξ, λαμβάνει την μορφήν καταλόγων
παλαιών εραστών, ών τα τέκνα άλλοτε μεν αναφέρονται, άλλοτε δε
όχι. Τα ποιήματα ταύτα είναι _Ηοίαι_ άλλης απόψεως. Η δε
διδακτική ποίησις του Ησιόδου αφ' ενός μεν ανεπτύχθη εις το
ηθικόν ή γνωμικόν έπος του Φωκυλίδου, τα αποφθέγματα των Επτά
σοφών και τας ελεγείας του Σόλωνος και του Θεόγνιδος, έπειτα δε
τους ιάμβους Σημωνίδου του Αμοργίνου, του Αρχιλόχου και του
Ιππώνακτος (βλ. κατωτ.). Αφ' ετέρου δ' έδωκεν αφορμήν εις την
λογίαν περί φυσικής και γεωγραφίας ποίησιν. Αυτός ο Ησίοδος
ελέγετο ποιήσας _Αστρονομίαν_ και *_Γης Περίοδον_· αλλά τοιαύτα
επικά θέματα δεν αποδίδονται εις ωρισμένους ποιητάς προ του
τετάρτου αιώνος και δεν ήσαν αρεστά προ του Αράτου του Σολέως
(περί τα 276 π. Χ.). Ο πρώτος αναφερόμενος αστρονομικός ποιητής
Κλεόστρατος ο Τενέδιος, όστις παρετήρει τα άστρα εκ της Ίδης,
φέρεται ότι έζη κατά την έκτην εκατονταετηρίδα. Πρώτον δε
ιατρικόν ποίημα είναι ίσως το του Περιάνδρου κατά την τετάρτην.
Τα δε περί μαγειρικής έπη, όσα αναφέρει ο Αθήναιος, ήσαν μάλλον
παρωδίαι. Ο φοβερός γαστρίμαργος Αρχέστρατος ο εκ Γέλας ήτο
σύγχρονος του Αριστοτέλους· επίσης δε ο Μάτρων. Ήτο τότε ο
καιρός της μέσης κωμωδίας, ότε τα όψα και η μαγειρική ήσαν
ανεγνωρισμένα ως θέματα τερπνά.

Αλλά το κύριον ρεύμα του διδακτικού έπους ενωρίς ήδη απέβη
θρησκευτικόν. Ο Ησίοδος έπεσεν υπό την επήρειαν του Ορφέως· και
αυτά δε τα παραδεδομένα έπη επηρεάσθησαν. Ο Κέρκωψ, ο λεγόμενος
ως ο πραγματικός ποιητής Ησιοδείων τινών επών, έγραψε
θρησκευτικόν βιβλίον και εκαλείτο Πυθαγόρειος· τούτο δε κατ'
εκείνους τους χρόνους, ότε ο Πυθαγόρας ήτο αγέννητος, εσήμαινεν
Ορφικός. Ο δε Εύμηλος εγίνωσκε τόσα περί του κόσμου, όσα θα
ηδύνατο να μάθη μόνον παρά του Ονομακρίτου. Και αυτό δε το έπος
του Αριστέου, όπερ ηδύνατο να λογισθή ως γεωγραφικόν, πρόδρομος
των ποικίλων «_Περιηγήσεων_», είλκυε βεβαίως την προσοχήν διά
των θαυμάτων και της θεολογίας.

Η Ορφική θεοσέβεια συνεκίνει κυρίως τον κοινόν λαόν και δεν
επιφαίνεται εν τη λογοτεχνία· αλλά διακρίνομεν αυτήν οσάκις
υποκινεί την φιλοσοφίαν. Αύτη εξηγεί τον Πυθαγόραν, τον σοφόν
και ευσεβή άνδρα, όστις αποχαιρετίσας τον κόσμον, έγινεν ιερεύς
ασκητικής αδελφότητος, πιστευούσης εις καθαρμόν και εις
μυστήρια.

Η ανάδειξις χωριστού φιλοσοφικού έπους οφείλεται αμέσως εις την
περίεργον πνευματικήν επανάστασιν του ΞΕΝΟΦΑΝΟΥΣ του
Κολοφωνίου, μαθητού του Αναξιμάνδρου. Ο Ξενοφάνης διωχθείς υπό
της περσικής επιδρομής του 546 π. Χ., ηναγκάζετο να πορίζεται
τον άρτον ως ραψωδός· αλλά παρά του Αναξιμάνδρου είχε διδαχθή
ότι όσα ερραψώδει ήσαν ψεύδη.

7] _Πάντα θεοίσ' ανέθηκαν Όμηρος θ' Ησίοδός τε
        όσσα παρ' ανθρώποισιν ονείδεα και ψόγος εστίν,
        κλέπτειν μοιχεύειν τε και αλλήλους απατεύειν._

{ Homer and Hesiod fastened on the gods all that is a shame and
a rebuke to man, thieving and adultery and the cheating one of
another. }

Μετέβαλε το «άπειρον» του διδασκάλου του εις θεόν·

        1] είς θεός εν τε θεοίσι και ανθρώποισι μέγιστος . . .

{ there is one God most high over men and gods }

        2] ούλος ορά, ούλος δε νοεί, ούλος δε τ' ακούει.

{ all of him sees, thinks, and hears }

Έγραψε λοιπόν αληθινήν ποίησιν ιδικήν του — το μέγα διδακτικόν
έπος *_Περί φύσεως_, ιστορικόν έπος *_Κολοφώνος κτίσιν_ και
_Αποικισμόν εις Ελέαν_ εαυτού και των συνεξορίστων. Οι δ' 67
ενιαυτοί, ούς αναφέρει ότι παρήλθον,

        24] _βληστρίζοντες εμήν φροντίδ' αν' Ελλάδα γην_,

{ tossed his troubled thoughts up and down Hellas }

φαίνεται ότι περιελάμβανον πολλούς χαλεπούς αγώνας κατά
ωργανωμένης αντιδράσεως, της οποίας ηχώ έχομεν εν τοις
*_Σίλλοις_. Ο Ξενοφάνης ούτε μέγας φιλόσοφος, ούτε μέγας
ποιητής ήτο· αλλά το γεγονός, ότι κατ' αυτήν την επικράτησιν
της επικής παραδόσεως εκήρυξε το ευαγγέλιον της ελευθέρας
φιλοσοφίας και διελάλησε τολμηρώς όσα καθείς ησθάνετο κρυφίως,
ανέδειξεν αυτόν μεγάλην δύναμιν εν τη ζωή και τη λογοτεχνία της
Ελλάδος. Κίναι ίσως ο μόνος απροκάλυπτος θρησκευτικός επικριτής
ο σωθείς εκ των αρχαίων χρόνων. Οι κατόπιν σκεπτικοί ή
αδιάφοροι επροσποιούντο ότι εθεώρουν την περί θρησκείας
ελευθεροστομίαν ως σκιαμαχίαν ή και ακαλαισθησίαν.

Το παράδειγμα του Ξενοφάνους ωδήγησε τον μέγαν εν τη φιλοσοφία
μαθητήν αυτού να στιχουργήση τας αφηρημένας του δοξασίας. Το
*_Περί φύσεως_ έπος του ΠΑΡΜΕΝΙΔΟΥ ήτο διηρημένον εις δύο
βιβλία, το μεν πρώτον περί αληθείας, το δε δεύτερον περί
ψεύδους· είχε δε μυθολογικόν τέλος· η ανάβασις του ποιητού μετά
των θυγατέρων του Ηλίου, αίτινες οδηγούσιν αυτόν διά των πυλών
της Νυκτός και της Ημέρας εις το ιερόν της Σοφίας, προξενεί
δυνατήν εντύπωσιν· το όλον όμως έργον θα ήτο προτιμότερον αν
εγράφετο εις πεζόν λόγον.

Αλλ' αληθής ποιητής ήτο ΕΜΠΕΔΟΚΛΗΣ ο Ακραγαντίνος, ίσως τόσον
μέγας, όσον ο θαυμαστής αυτού Λουκρήτιος (106), ειργάζετο δε
και ωραιοτέραν ύλην. Διέπρεψε και ως πολίτης, πρωταγωνιστήσας
υπέρ ελευθερίας κατά των τυράννων Θήρωνος και Θρασυδαίου. Αλλ'
ο βίος του, καθώς και των συγγενών αυτού πνευμάτων, του
Πυθαγόρου και κατόπιν Απολλωνίου του Τυανέως, εκαλύφθη διά
θαυμάτων· εσταμάτησε τους ανέμους· απεξήρανε τεράστιον έλος·
ανέστησε γυναίκα νεκράν· προείπε την ώραν ότε θ' ανεκαλείτο υπό
των θεών και εξηφανίσθη χωρίς ν' αποθάνη. Οι αντίζηλοί του
έλεγον ότι εξ απλής κενοδοξίας ερρίφθη εις την Αίτναν, όπως
αφανίση παν ίχνος του και πιστευθή ως αθάνατος (107). Αλλά πώς
λοιπόν εγνώσθη τούτο; Εφόρει χαλκάς «κρηπίδας» και το
ηφαίστειον έρριψεν έξω μίαν! Υγιεστέρα παράδοσις έλεγεν ότι
απέθανεν εξόριστος εν Πελοποννήσω· ο δε χαρακτήρ αυτού αφήκε
βαθείαν εντύπωσιν εις το πνεύμα των Ελλήνων και των Αράβων.
Περί του συστήματος αυτού λαλούμεν κατόπιν· αλλ' αληθής της
ποιήσεως αυτού ζωή είναι η θαυματουργία· ιδού τι λέγει
εξόριστος θεός [εν τω *_Περί φύσεως_ 1]·

        _Έστιν ανάγκης χρήμα, θεών ψήφισμα παλαιόν
        αΐδιον, πλατέεσσι κατεσφραγισμένον όρκοις
        εύτε τις αμπλακίησι φόνω φίλα γυία μιήνη
        αύτως ή επίορκον αμαρτήσας επομόσση
        (δαίμων οίτε βίοιο λελόγχασι μακραίωνος)
        τρις μεν μυρίας ώρας από μακάρων αλάλησθαι
        γεινόμενον παντοία διά χρόνου είδεα θνητών._

{ There is an utterance of Fate, an ancient decree of the gods,
everlasting, sealed with broad oaths ; when any being stains
his hand with sin of heart or swears an oath of deceiving, aye,
though he be a Spirit, whose life is for ever, for thrice ten
thousand years he wanders away from the Blessed, growing, as
the ages pass, through all the shapes of mortal things, passing
from one to another of the weary ways of life.}

32] _Αιθέριον γαρ σφε μένος πόντονδε διώκει
        πόντος δ' ες χθονός ούδας απέπτυσε, γαία δ' ες αυγάς
        ηελίου ακάμαντος, ο δ' αιθέρος έμβαλε δίναις,
        άλλος δ' εξ άλλου δέχεται, στυγέονσι δε πάντες._

{The might of the Æther hunts him to the Sea, the Sea vomits
him back to the floor of Earth, and Earth flings him to the
fires of Helios the unwearied, and he to the whirlwinds of
Æther. He is received of one after another, and abhorred of
all. }

Ο Εμπεδοκλής ενεθυμείτο προηγουμένους βίους·

11] Ήδη γαρ ποτ' εγώ γενόμην κουρός τε κόρη τε
        θάμνος τ' οιωνός τε και είν' αλί έλλοπος ιχθύς·

{I have been a youth and a maiden and a bush and a bird and a
gleaming fish in the sea.}

απεστρέφετο δε την σφαγήν των ζώων προς τροφήν των ανθρώπων·

440] _Ου παύσεσθε φόνοιο δυσηχέος; ουκ εσοράτε
        αλλήλους δάπτοντες ακηδείησι νόοιο_;

{Will ye never cease from the horror of bloodshedding? See ye
not that ye devour your brethren, and your hearts reck not of
it ?}

Αλλά κατ' αυτόν και η κυαμοφαγία είναι επίσης φοβερά·

451] _δειλοί, πάνδειλοι, κυάμων από χείρας έχεσθε_.

{Wretched, thrice-wretched, keep your hands from beans. }

Όχι διότι τα «κουκκιά» είναι τροφή ερεθιστική, αλλά διότι
θρησκευτικώς ενομίζοντο ως ακάθαρτα (108).



ΕΛΕΓΕΙΑ ΚΑΙ ΙΑΜΒΟΣ



Η χρήσις της λέξεως «λυρική» προς δήλωσιν πάσης ποιήσεως μη
επικής και δραματικής, είναι νέα και ανακριβής. Η λέξις
σημαίνει ότι η ποίησις εψάλλετο προς λύραν ή κατά μικράν
επέκτασιν προς άλλο τι όργανον. Αλλά και το έπος κατ' αρχάς
εψάλλετο· ο «Όμηρος» εκράτει φόρμιγγα, ο δε «Ησίοδος» φόρμιγγα
ή ράβδον. Εξ άλλου δε η «λυρική» ελεγεία και ο ίαμβος ενωρίτατα
ήρχισαν να παραλείπωσι την μουσικήν. Πάσα ελληνική ποίησις
επήγαζεν έκ τινος μορφής του μέλους, δηλαδή λέξεων αρμοζομένων
προς μουσικήν· αλλά βαθμηδόν τα ποικίλα είδη της ποιήσεως ή
απέρριψαν την μουσικήν, εφόσον εχρειάζοντο προσοχήν και
σαφήνειαν ιδεών, ή έπεσον έτι μάλλον υπό το κράτος της
μουσικής, εφόσον απέβλεπον εις την έκφρασιν αισθήματος
αορίστου. Ώστε σπανίως δυνάμεθα να είπωμεν, εάν ωρισμένοι
στίχοι απηγγέλλοντο ή εψάλλοντο. Αι ελεγείαι του Θεόγνιδος
φαίνεται ότι εψάλλοντο κατά τα συμπόσια προς αυλόν. Αλλ' ο
Πλάτων, λαλών περί του Σόλωνος, μεταχειρίζεται οτέ μεν το
άδειν, οτέ δε το ραψωδείν· τα δύο κύρια διακριτικά του μέλους
και του λόγου είναι η καλουμένη «στροφή» και η επί μιας
συλλαβής παράτασις της φωνής. Λόγου χάριν, ο πεντάμετρος, όστις
προήλθεν εκ του εξαμέτρου, λογιζομένης μιας μακράς συλλαβής ως
δύο κατά το τέλος εκάστου ημιστιχίου, είναι «λυρικώτερος» του
απλού εξαμέτρου· και η ελεγεία, ήν αποτελούσι ζεύγη εξαμέτρων
και πενταμέτρων, είναι «λυρικωτέρα» του ομοιομόρφου εξαμέτρου
έπους. Αι ιαμβικαί στροφαί παράγουσιν μεγαλοπρεπέστατον μέλος
του Αισχύλου (109), ενώ ο κοινός ιαμβικός τρίμετρος είναι η
εγγυτάτη προς τον πεζόν λόγον ποιητική μορφή.

Περί των αρχαίων ελληνικών μελών υπάρχουσιν όλως ανακόλουθοι
και αόριστοι ειδήσεις. Τα «σκόλια» ή συμποτικά άσματα είχον εκ
παραδόσεως ωραιότατον μέλος, αλλά είναι άδηλον τίνος ποιητού.
Ποικίλα δε αθλητικά μέλη, καλούμενα «νόμοι», καθώς ο
«πολυκέφαλος νόμος», ο «αρμάτειος νόμος» (110) αποδίδονται εις
«Όλυμπον» τον Φρύγα, όστις ελέγετο υιός Μαρσύου του Σατύρου,
[ζων επί Μίδα του β', ήτοι περί τα 700 π. Χ.] δύσκολον δε είναι
να πιστοποιηθή ως ιστορικόν πρόσωπον, απλώς επειδή επικαλείται
«Όλυμπος ο νεώτερος». Τα δε λυρικά μέλη κατά μέγα μέρος
ανάγονται εις τον ΤΕΡΠΑΝΔΡΟΝ τον εξ Αντίσσης της Λέσβου. Περί
τούτου φέρονται δύο θρύλοι, διδακτικοί· ελέγετο δηλ. ότι αφού ο
Ορφεύς κατεσπαράχθη — καθό Βακχική ενσάρκωσις — υπό των
γυναικών της Θράκης, η κεφαλή του και η λύρα του ερρίφθησαν υπό
των κυμάτων εις την πατρίδα του Τερπάνδρου. Ούτως ο Τέρπανδρος
είναι ο αναπτύξας την αιολικήν ή εγχώριον ελληνικήν μουσικήν.
Επίσης όμως ελέγετο ότι διδάσκαλον είχε Χρυσόθεμιν τον Κρήτα.
Αλλ' η Κρήτη ήτο μία των πρώτων δωρικών αποικιών. Ούτως ο
Τέρπανδρος συνενώνει την ιθαγενή έγχορδον μουσικήν μετά της
μουσικής των Δωριέων κατακτητών. Παν ό,τι παραδίδεται περί
αυτού, και αυτό το όνομά του (ο τέρπων τους άνδρας) φέρει
μυθικήν χροιάν (111). Ούτω π. χ. ηύξησε τας χορδάς της λύρας
από τεσσάρων εις επτά· εποίησεν επτά κιθαρωδικούς νόμους· είς
ιδίως, καλούμενος «Τερπάνδρειος νόμος» είχεν επτά μέρη (112)
αντί των τριών απλών, αρχής, μέσου και τέλους. Ενίκησε δε
τετράκις εν Δελφοίς, πριν ακόμη ιδρυθή οιοσδήποτε αγών! Ήτο και
ο πρώτος νικητής κατά τα Κάρνεια της Σπάρτης. Αλλά πάντες οι
τοιούτοι αγώνες δεν κατεγράφοντο κατ' αρχάς, ο δε πρώτος
νικητής συνήθως ήτο μυθώδης (113).

Το πόρισμα είναι ότι καθώς υπήρχον έπη, ούτως υπήρχον και μέλη
πολλαχού της Ελλάδος προ των αρχαιοτάτων ημών μνημείων. Οι
τοπικοί ρυθμοί ήσαν ποικίλοι και η αρμονία γενικώς εταξινομείτο
γεωγραφικώς, η δωριστί, η φρυγιστί, η λυδιστί, η αιολιστί, η
ιαστί αρμονία και ούτω καθεξής. Η τοιαύτη διαίρεσις φαίνεται
εις ημάς άτεχνος, εξ άλλου όμως δεικνύει ότι ωρμήθη εξ
ωρισμένης γνώσεως εκάστου είδους. Οι μαθηταί του Σωκράτους,
οίτινες έβλεπον τα πάντα ως ηθικολόγοι, εφιλοσόφησαν πολλά περί
της ηθικής αξίας εκάστης αρμονίας. Κατ' αυτούς η δωριστί το
ανδρώδες εμφαίνει και μεγαλοπρεπές, η φρυγιστί ήτο αγρία και
διεγερτική, η λυδιστί θηλυπρεπής, η δε αιολίς είχε «το γαύρον
και ογκώδες» { turbulent chivalry}. Αλλά ταύτα φαίνονται
αυθαίρετα· διότι ενώ ο Πλάτων περιλαμβάνει την ιαστί αρμονίαν
εις τας «_μαλάκας τε και συμποτικάς_» { effeminate and bibulous
} (114) ο μαθητής αυτού Ηρακλείδης ο Ποντικός λέγει «_το της
ιαστί γένος αρμονίας . . . . . αυστηρόν και σκληρόν_» { austere
and proud. } (115). Η Σωκρατική παράδοσις ανεύρισκεν ιδίως
ηθικήν έννοιαν εις τας διαφοράς εγχόρδων και εμπνευστών
οργάνων, ενώ δε η λύρα και η κιθάρα εθεωρούντο χρήσιμοι εις
τους αγαθούς πολίτας, ο αυλός ή ο πλαγίαυλος ή ό,τι άλλο
αντιστοιχεί προς τα διάφορα του αρχαίου «αυλού» είδη, ενομίζετο
αρμόζων εις γυναίκας ή βαρβάρους. Και όμως ο αυλός ήτο το
αγαπητόν όργανον των Σπαρτιατών, των Βοιωτών και των Δελφών·
όσον και αν ετάρασσε τους ευαισθήτους Αθηναίους, ήρεσκεν εις
τους Δωριείς· αλλ' ίσως εις ημάς θα εφαίνετο εντελώς ανούσιος.

Τα τοπικά γένη της μουσικής είχον και αντίστοιχα μετρικά γένη.
Λόγου χάριν τα μέλη της Λέσβου και της Τέω παρέμειναν απλά· η
μουσική δηλαδή εκείνη έθελγε και αγύμναστα ωτία. Οι δε συνήθεις
ιωνικοί ρυθμοί και άπαξ ακουόμενοι, εφαίνοντο εξαίσιοι, αλλ' οι
δωρικοί κάπως ήσαν τραχύτεροι, οι δε πολλοί των αιολικών ήσαν
αισθητοί μόνον εις ολίγους μουσικωτέρους. Καθόλου οι σταθεροί
κανόνες, η υπήχησις της ρυθμικής κινήσεως και η συνεχής αλλ'
υποτεταγμένη μουσική, κατέστησε τους Έλληνας ικανούς να
παράγωσι διά του μέτρου εντυπώσεις, τας οποίας ουδέ ο
τολμηρότατος και μελωδικώτατος των Άγγλων ποιητών ουδέποτε θα
ωνειρεύετο να πλησιάση. Κανέν ίσως άλλο των αρχαίων
κατορθωμάτων δεν ευρίσκεται τόσον μακράν ημών, όσον το
υψηλότερον λυρικόν ποίημα. Ανεπτύξαμεν αληθώς οι νεώτεροι την
μουσικήν ως χωριστήν τέχνην και υπερέβημεν κατά πολύ τους
Έλληνας εις τούτο, αλλ' αντί ποίας φοβεράς θυσίας!

Η ετυμολογία της λέξεως «έλεγος» είναι σκοτεινή. Ίσως αρχικώς
ήτο μέτρον πένθιμον, συνοδευόμενον, οπότ' εψάλλετο, υπό αυλού.
Αλλ' απαντά πρώτον επί πολεμικών ωδών και συν τω χρόνω
κατήντησεν ο ειδικός του έρωτος στίχος.

Ο πρώτος γνωστός ελεγειακός, ο ΚΑΛΛΙΝΟΣ, ήτο Εφέσιος και έγραψε
διάλεκτον μικρόν απέχουσαν των ιωνικών μερών του Ομήρου.
Επολέμησε κατά των εισβαλόντων Κιμμερίων (περί τα 650 π. Χ.)
και κατά της πόλεως Μαγνησίας. Συνεχρόνησε δε περίπου μετά του
μεγάλου Αρχιλόχου, αλλ' ο μεν Καλλίνος ελάλει περί της
Μαγνησίας ως μαχομένης, ο δε Αρχίλοχος εγίνωσκε την άλωσιν
αυτής (116). Ο δε ΤΥΡΤΑΙΟΣ ο Αφιδναίος έγραψε χάριν των
Σπαρτιατών επί του δευτέρου μεσσηνιακού πολέμου πολεμικάς
ελεγείας, όπου λαλεί ως Δωριεύς ευπατρίδης, ως Σπαρτιάτης. Αλλ'
επειδή υπήρχεν Άφιδνα και εν τη Αττική, καθώς εν τη Λακωνική, η
αθηναϊκή κακολογία, τροποποιούσα παλαιόν ανέκδοτον, έπλασεν ότι
δήθεν η Σπάρτη, στενοχωρουμένη δεινώς εκ του πολέμου, εζήτησεν
εξ Αθηνών αρχηγόν και ότι οι Αθηναίοι απέστειλαν ένα χωλόν
γραμματοδιδάσκαλον, όστις έδωκε τόσον θάρρος εις τους
απηλπισμένους, ώστ' ενίκησαν (117). Ομοίως οι Σάμιοι διηγούντο
ότι εδάνεισαν εις τους Πριηνείς μίαν μάντιδα προς βοήθειαν
εναντίον των Καρών· ότι δηλαδή και μία γραία της Σάμου έφθανε
να διδάξη τους Πριηνείς το πολεμείν! Ο Τυρταίος κατά την
μεταγενεστέραν παράδοσιν την μη σπαρτιατικήν, καταντά πρόσωπον
σχεδόν κωμικόν — λόγου χάριν κατά τα Μεσσηνιακά του Ριανού (του
τρίτου π. Χ. αιώνος). Αλλά το δωρικόν αυτού όνομα, το γεγονός
ότι αι ελεγείαι του εψάλλοντο εν Κρήτη ως και εν Πελοποννήσω
και αι προς αυτόν απονεμόμεναι κατά τας λακωνικάς εορτάς τιμαί
υπεμφαίνουσιν ότι ήτο προσωποποιία του δωρικού πολεμικού
_ελέγου_ και ότι παν ανώνυμον δωρικόν πολεμικόν άσμα εγίνετο
ιδικόν του — λόγου χάριν οι ολίγον αρχαϊκοί στίχοι, ούς
διέσωσεν ο Λυκούργος (118). Τα ποιήματα πιθανώς ήσαν κατ' αρχάς
δωρικά· αλλά τα σωθέντα αποσπάσματα φέρουσιν ιωνικόν ένδυμα και
μάλιστα νεώτερον. Η συλλογή περιέχει και έν αναπαιστικόν
εμβατήριον, προέρχεται ο εξ Αλεξανδρείας και επιγράφεται
«_Ευνομία_». (119)

Μέγιστος των ελεγειακών ποιητών είναι ΜΙΜΝΕΡΜΟΣ ο Κολοφώνιος.
Εδοξάσθη κυρίως διά την *_Ναννώ_, μακρόν ποίημα ή ποιητικήν
συλλογήν περί έρωτος ή παλαιών ερωτικών μύθων, φέρουσαν το
όνομα της ερωμένης του, ήτις ήτο αυλητρίς, όπως και αυτός ήτο
αυλητής. Αλλά και οι πολεμικοί του στίχοι είναι τεχνικώτεροι
των του Τυρταίου και του Καλλίνου (120). Ο Μίμνερμος πλην του
έρωτος και της μάχης αισθάνεται βαθύτατα και την φύσιν. Ωραίον
είναι λόγου χάριν το απόσπασμα [11]

        _Ηέλιος μεν γαρ πόνον έλλαχεν ήματα πάντα·
        ουδέ κοτ' άμπαυσις γίγνεται ουδεμία
        ίπποίσίν τε και αυτώ, επεί ροδοδάκτυλος Ηώς
        Ωκεανόν προλιπούσ' ουρανόν εισαναβή.
        Τον μεν γαρ διά κύμα φέρει πολυήρατος ευνή
        κοιίλη, Ηφαίστου χερσίν εληλαμένη
        χρυσού τιμήεντος υπόπτερος, άκρον εφ' ύδωρ
        εύδονθ' αρπαλέως χώρου αφ' Εσπερίδων
        γαίαν ες Αιθιόπων, ίνα δη θοόν άρμα και ίπποι
        εκτάσ', όφρ' Ηώς ηριγένεια μόλη_.

{ Surely the Sun has labour all his days, And never any
respite, steeds nor god, Since Êos first, whose hands are rosy
rays, Ocean forsook, and Heaven's high pathway trod; At night
across the sea that wondrous bed Shell-hollow, beaten by
Hephaistos' hand, Of winged gold and gorgeous, bears his head
Half-waking on the wave, from eve's red strand To the Ethiop
shore, where steeds and chariot are, Keen-mettled, waiting for
the morning star» }

Η επίδρασις του Μιμνέρμου εμεγαλύνετο συν τω χρόνω και το
σχέδιον της *_Ναννούς_ παρέμεινεν ως δημιουργόν σπέρμα της
μεγάλης ελεγειακής ποιήσεως της Αλεξανδρείας και των Ρωμαϊκών
αυτής απομιμήσεων (121). Παν ό,τι έγραψεν ο Μίμνερμος έχει
χρώμα και μελωδίαν, αλλά και πνεύμα όπου χρειάζεται, καθώς εν
τη περιγραφή της αλώσεως της Σμύρνης (122).

Μετά τους μη αττικούς τούτους ποιητάς, ούς μόλις βλέπομεν ως
σκιάς, θαυμάζομεν ακούοντες όσα διηγείτο η Αττική παράδοσις
περί του ΣΟΛΩΝΟΣ, του υιού του Εξηκεστίβου (639-559 π. Χ.). Η
παράδοσις είναι θρύλος μάλλον ή ιστορία, και αναφέρεται εις τα
εξής· τας περιηγήσεις, την μανίαν του, και τας προς τον
Πεισίστρατον συμφωνίας. Αι περιηγήσεις ήσαν πιθανώς κοινά
εμπορικά ταξείδια, αλλ' απετέλουν ωραίον πλαίσιον διά την
ελληνικήν αντίληψιν του περιπλανωμένου σοφού. Ακούομεν,
εναντίον πάσης χρονολογίας, πώς συνήντησε τον πλουσιώτατον των
βασιλέων, τον Κροίσον, όστις του επέδειξε τους θησαυρούς του
και κατόπιν τον ηρώτησεν αν είδε κανένα «_πάντων ολβιώτατον_» {
most fortunate } (123). Ο Σόλων ωνόμασε μερικούς αφανείς
ανθρώπους, οίτινες αφού έπραξαν το καθήκον των, αγαπώμενοι υπό
των πολιτών απέθανον άριστα. Και τότε μεν τα λόγια εκείνα
εφάνησαν ανόητα, αλλά κατόπιν ωμολογήθη όλη των η αλήθεια υπ'
αυτού του Κροίσου, ότε ο Κύρος ητοιμάζετο να τον καύση, και του
Κύρου, όστις ακούσας το πράγμα, δεν εξετέλεσε την καταδίκην. Ο
Σόλων ήτο στρατιωτικός και πολιτικός ανήρ, όστις νέος μεν
έγραψεν ερωτικά ποιήματα, έπειτα δ' έστρεψε την στιχουργικήν
του τέχνην εις πρακτικούς σκοπούς, κυκλοφορών πολιτικά
ποιήματα, καθώς και οι μετά δύο αιώνας διάδοχοί του
εκυκλοφόρουν πολιτικά φυλλάδια και λόγους. Άγνωστον είναι κατά
πόσον το σύστημα τούτο ήτο δάνειον εκ των μεγάλων πόλεων της
Ιωνίας ή ανεπτύχθη εκ της ιδίας αττικής πολιτικής ροπής. Του
Σόλωνος σώζονται πολλά εκτενή αποσπάσματα ελεγειακά, ιαμβικά,
και τροχαϊκά· πάντα βεβαίως έχουσι μεγάλην ιστορικήν σημασίαν,
αλλά ως ποιήματα έχουσι την ακαμψίαν και την πεζότητα του
πρακτικού ανθρώπου (124). Τούτων περιεργότατα είναι τα
αναφερόμενα εις τον κατά των Μεγαρέων πόλεμον περί της κατοχής
της Σαλαμίνος και εις την «σεισάχθειαν», την μεγάλην
νομοθετικήν του Σόλωνος καινοτομίαν. Ως μεταρρυθμιστής ο Σόλων
ηττήθη υπό των εκτάκτων του καιρού εκείνου δυσχερειών· επιζήσας
είδε την πτώσιν του πολιτεύματος, όπερ ενομοθέτησεν, και την
αύξησιν του Πεισιστράτου· αλλ' ο χαρακτήρ αυτού εφυλάχθη ζωηρός
εν τη μνήμη των Αθηναίων, και παρέμεινεν ως τύπος αγαθού και
μεγάλου νομοθέτου, όστις ηδύνατο, αλλ' ως τίμιος άνθρωπος, δεν
ηθέλησε να τυραννεύση (125).

ΘΕΟΓΝΙΣ ο Μεγαρεύς (126), ο κάλλιστα σωζόμενος των ελεγειακών,
χρεωστεί την αθανασίαν εις τα γνωμικά του, τα σύντομα
αποφθέγματα πρακτικής φιλοσοφίας, άπερ οι αρχαίοι Έλληνες
ωνόμαζον «γνώμας», οι δε Ρωμαίοι sententias. Τινά είναι απλώς
ηθικά

255] _Κάλλιστον το δικαιότατον λώστον δ' υγιαίνειν,
        πράγμα δε τερπνότατον, την τις ερά, το τυχείν_.

{ " Fairest is righteousness, and best is health, And sweetest
is to win the heart's desire."}

Άλλα είναι πικρά·

575 _οι με φίλοι προδιδούσιν, επεί τον γ' εχθρόν αλεύμαι,
        ώστε κυβερνήτης χοιράδας ειναλίας_.

{ " Few men can cheat their haters, Kyrnos mine; Only true love
is easy to betray! " }

Άλλα εκφράζουσι δίψαν προς εκδίκησιν·

361 Ανδρός τοι κραδίη μινύθει μέγα πήμα παθόντος,
        Κύρν' αποτινυμένου δ' αύξεται εξοπίσω.
        Ευ κώτιλλε τον εχθρόν· όταν δ' υποχείριος έλθη,
        τείσαι μιν, πρόφασιν μηδεμίαν θέμενος.

{ " Drink while they drink, and, though thine heart be galled,
Let no man living count the wounds of it: There comes a day for
patience, and a day For deeds and joy, to all men and to thee!
"}

Τα γνωμικά του Θεόγνιδος δεν είναι βρεφική τροφή. Ο Θέογνις
είναι Δωριεύς ευπατρίδης, και σφοδρότατος φατριαστής πολιτείας
ονομαστής διά τα κόμματα· πίνων αλύπητα, μισεί θανασίμως τους
δημοκρατικούς, «_των είη μέλαν αίμα πιείν_» [349] { give him
their black blood to drink } διότι εφόνευσαν τους φίλους του
και τον εξώρισαν, συλήσαντες τα χρήματά του. Έκτοτε ο
υπερήφανος ανήρ ηναγκάσθη να γράφη ποιήματα χάριν των
ξενιζόντων αυτόν. Ούτω λέγεται ότι έγραψεν ελεγείαν «εις τους
σωθέντας των Συρακοσίων εν τη πολιορκία». Τα σωζόμενα
αποσπάσματα είν' εκρήξεις προσωπικού πάθους ή παραινέσεις,
απευθυνόμεναι προ πάντων προς τον εταίρον αυτού Κύρνον. Η προς
αυτόν σχέσις του Θεόγνιδος είναι χαρακτηριστική του Δωριέως
στρατιώτου. Παραλαμβάνει μαζί του παίδα της αυτής κοινωνικής
τάξεως, και τον διδάσκει «_οία τε παιδί πατήρ_» { like a father
} (1049) όλα τα καθήκοντα του δωρικού ιπποτισμού· να πολεμή, να
υπομένη σιωπών, να είναι πιστός εις την φιλίαν, να λέγη την
αλήθειαν και να μη έχη σχέσεις προς κακούς [1164]. Είναι
υπόχρεος να φέρη τον εταίρον οπίσω σώον ή ν' αποθάνη και αυτός·
στενοχωρείται, ότι ο μικρός δεν ήλθεν εις ηλικίαν, ώστε να γίνη
και αυτός καλός και άξιος Δωριεύς. Περί των λοιπών σχέσεων
αυτού προς τον Κύρνον λέγομεν τόσον μόνον, ότι δεν υπήρχον
γυναίκες εν τοις δωρικοίς στρατοπέδοις. Αληθώς, οι Δωριείς
επιδρομείς εκόμισαν εις την Ελλάδα μείγμα τι αγαθού και
πονηρού, όπερ ο γνήσιος Έλλην εθαύμαζεν ενίοτε υπέρ το δέον,
καθόσον ήτο ξένον προς αυτόν — εγκράτειαν, αντοχήν, τραχύτητα,
αλαζονείαν, αφοσίωσιν εις στενόν κύκλον φίλων και απολίτιστον
ιδανικόν. Τα χειρόγραφα του Θεόγνιδος προέρχονται εκ συλλογής
γενομένης χάριν των σχολείων κατά τον τρίτον αιώνα π. Χ. και
φέρουσι παρεμβολάς χαρακτηριστικάς των διδακτικών βιβλίων.
Ολόκληρα δηλαδή χωρία του Σόλωνος, του Μιμνέρμου, του Τυρταίου
και άλλου ελεγειακού, του Ευήνου, κατ' αρχάς φερόμενα εν τη ώα
χάριν παραβολής, παρεισέφρησαν εις το κείμενον· η δε τάξις των
γνωμών συνεχύθη και ενίοτε έχομεν ηνωμένους δύο αρχικώς
διαφόρους τύπους της αυτής γνώμης, ένα πρωτότυπον και ένα
συντομώτερον. Αι γνώμαι πολλάκις έχουσι πολύ το αγέρωχον και
δωρικόν, υπερβολήν μίσους και αγάπης και δόσιν συμβολισμού,
ήτις αποδεικνύει τον Θέογνιν άξιον του ονόματος του ποιητού
(127).

Η προς τας γνώμας τάσις κατέληξεν εις την δημιουργίαν των Επτά
σοφών. Αυτοί ανέλαβον την πατρότητα των περιφερομένων παροιμιών
και γνωμικών, του _Γνώθι σαυτόν_ — όπερ επεγράφη επί του εν
Δελφοίς ναού — του _Μηδέν άγαν_, του _Εγγύη, πάρα δ' άτα_ {
Surety; loss to follow } και των άλλων, όσα εφέροντο εις το
στόμα του λαού. Αλλ' οι «σοφοί» εκείνοι δεν ήσαν πάντοτε και
αγαθοί· το όνομα του τυράννου Περιάνδρου φέρεται επί τινων
καταλόγων, το δε του αισυμνήτου Πιττακού επί πάντων· η δε σοφία
των ήτο κυρίως φρόνησις. Των γνωμών τούτων ελέγετο ότι
κατήρτισεν έκδοσιν _Λόβων_ ο Αργείος, ρήτωρ του τετάρτου ίσως
αιώνος. Αλλά και τα αινίγματα, καθώς αι γνώμαι, είναι είδος
σοφίας· και πολλοί αρχαίοι γρίφοι αποδίδονται εις τον σοφόν
Κλεόβουλον ή άλλως την Κλεοβουλίνην, λεγομένην θυγατέρα του
Κλεοβούλου· ίσως είναι απλώς θηλυκή μορφή της σοφίας (128).

Την «γνώμην» έκαμαν δηκτικήν οι δύο συνηλικιώται, ΦΩΚΥΛΙΔΗΣ ο
Μιλήσιος και ΔΗΜΟΔΟΚΟΣ ο Λέριος (περί τα 550 π. Χ.) Τα μόνα
σωζόμενα τούτων έργα είν' επιγράμματα εν ελεγειακώ μέτρω. Ο
Δημοδόκος αξιοί ότι ανεκάλυψε το εξής γονιμώτατον σκώμμα·

        Και το δε Δημοδόκου· Χίοι κακοί· ουχ ο μεν, ός δ' ου,
        πάντες πλην Προκλέους· και Προκλέης δε Χίος.

{ This, too, is of Demodocus : The Chians are bad; not this man
good and that bad, but all bad, except Procles. And even
Procles is a Chian! }

Του επιγράμματος τούτου υπάρχουσι πολλαί, ελληνικαί και
λατινικαί απομιμήσεις, τελευταία δε είναι η του Πόρσωνος
καταδίκη των Γερμανών φιλολόγων «πάντων, πλην του Hermann, αλλά
και ο Hermann είναι Γερμανός!» Ο δε τρόπος της εισαγωγής «_και
τόδε Φωκυλίδεω_» ή «_Δημοδόκου_», φαίνεται ότι εχρησίμευεν εις
τους δυο ποιητάς, ως η μνεία του Κύρνου εις τον Θεόγνιν· ήτο
δηλαδή σφραγίς, αποτυπούσα το όνομα του ποιητού. Υπό το όνομα
του Φωκυλίδου έχομεν ποίημα 239 εξαμέτρων, περιέχον ηθικά
παραγγέλματα, αλλ' ο Bernays (129) απέδειξεν αυτό έργον
ελληνίζοντος Ιουδαίου, διότι λαλεί περί αναστάσεως και συμφωνεί
προς το Δευτερονόμιον (κβ', 6) περί μη λήψεως των νεοσσών εκ
των φωλεών (130).

ΣΙΜΩΝΙΔΗΣ ο Αμοργίνος οφείλει την ιδιάζουσαν ορθογραφίαν του
ονόματός του εις τους γραμματικούς, τους θέλοντας να
διακρίνωσιν αυτόν από του ενδοξοτέρου ομωνύμου, Σιμωνίδου του
Κείου (131). Αι ελεγείαι του, μεταξύ των οποίων υπήρχε και
αρχαιολογία των Σαμίων, δεν υπάρχουσι πλέον, αλλ' ο Στοβαίος
διέσωσεν εν τη Ανθολογία του ιαμβικόν ποίημα περί γυναικών —
πιθανώς απάντησιν εις τα εξ αμάξης ποιήματα, όσα κατά τινας
εορτάς αι χωρικαί γυναίκες απέτειναν αφόβως προς τους άνδρας. Ο
Σημωνίδης παραβάλλει την αγαθήν γυναίκα προς την μέλισσαν, την
φιλάρεσκον και σπάταλον προς «_ίππον αβρήν_» { like a mare} και
ούτω καθεξής. Η «_εξ υός τανύτριχος_» { The pig-woman } είναι η
άλουτος και άπλυτος (132).

Τρεις ήσαν οι ιαμβικοί ποιηταί οι καταριθμούμενοι εις τον
Αλεξανδρεωτικόν κανόνα — ο Σημωνίδης, ο Αρχίλοχος και ο
Ιππώναξ. Αλλ' εξαιρουμένου ίσως του Ιππώνακτος, ουδείς ποιητής
έγραψε μόνον ιάμβους. Η δ' εσωτερική συγγένεια, λόγου χάριν,
του Θεόγνιδος και του Αρχιλόχου προς τον Ησίοδον αποδεικνύει
ότι η μετρική κατάταξις δεν είχε μεγάλην σημασίαν. Πολλά δε των
έργων του Σόλωνος εκ της υποθέσεώς των ηδύναντο aδιαφόρως να
γραφώσιν είτε εις ελεγειακούς στίχους είτε εις ιαμβικούς. Το
ιαμβείον φαίνεται συνδεόμενον προς λαϊκούς και οικογενειακούς
θεούς, τον Διόνυσον και την Δήμητρα, καθώς το μεγαλοπρεπές
εξάμετρον προς τον Απόλλωνα και τον Δία. Είναι δε το ιαμβείον
το πλησιέστερον εις τον συνήθη λόγον μέτρον· ελληνικός
ρητορικός λόγος, ως και αγγλική εφημερίς, έχει πολλούς
ιαμβικούς στίχους εν μια στήλη. Τοιουτοτρόπως το ιαμβείον
εξυπηρέτησε τον ελληνικόν δραματικόν διάλογον και άλλον
αδιακόπως ευρυνόμενον κύκλον θεμάτων, όπου βαθμηδόν εισήλθεν. Ο
Ευριπίδης, λόγου χάριν, όστις έβλεπε ποίησιν και έννοιαν υπό
πάσαν πέτραν των οδών, εύρισκε το ιαμβικόν τρίμετρον
ευχερέστερον και αυτού του πεζού λόγου. Αλλ' ότε κατά πρώτον
εστιχουργήθη τούτο, είχε σκωπτικήν χροιάν.

ΑΡΧΙΛΟΧΟΣ ο Πάριος (περί τα 650 π. Χ;) επεσκίασε πάντας τους
προγενεστέρους ιαμβογράφους και εθεωρείτο κοινώς ως ο άριστος,
τασσόμενος πλησίον του Ομήρου. Η τοιαύτη δόξα είχε δύο λόγους·
πρώτον, ένα φιλολογικόν πόλεμον εν Αλεξανδρεία, και δεύτερον,
ότι ο Αρχίλοχος εν τω κύκλω του δεν είχεν αντιπάλους. Και τα
ολιγοστά του αποσπάσματα (133) δικαιολογούσι την κρίσιν του
Κοϊντιλιανού, [Χ,1,16] «βραχείαι και ισχυραί αι γνώμαι, πλήρεις
αίματος και νεύρων, ώστε τινές νομίζουσιν ότι και οσάκις
ελαττούται, το σφάλμα είναι της ύλης (των ποιημάτων) ουχί της
ευφυίας αυτού». Τούτο έχει, εννοείται, άλλον λόγον. Ο Αρχίλοχος
ήτο των δυνατών εκείνων ανδρών, όσοι δεν ανέχονται την ήτταν.
Δεν αγαπά την μεγαλοπρέπειαν των πραγμάτων, θέλει θέματα
τοιαύτα, ώστε να αισθάνεται την υπεροχήν του. Πλην των
λυσσαλέων ιάμβων, και οι μικρότατοί του στίχοι έχουσιν αγρίαν
καλλονήν·

        _κρύπτωμεν δ' ανιηρά Ποσειδάωνος άνακτος δώρα_

{ Oh, hide the bitter gifts of our lord Poseidon! }

λέγει, εννοών «ας θάψωμεν τους πνιγμένους μας συντρόφους»·

        _Εν δορί μεν μοι μάζα μεμαγμένη, εν δορί ο οίνος
        Ισμαρικός, πίνω ο εν δορί κεκλιμένος·
τούτο είναι καύχημα ληστού._

{ In my spear is kneaded bread, in my spear is wine of Ismarus
; and I lie upon my spear as I drink! }

        _Επτά γαρ νεκρών πεσόντων, ούς εμάρψαμεν ποσίν,
        χίλιοι φονήες ειμέν._

{ There were seven dead men trampled under foot, and we were a
thousand murderers! }

Τι σημαίνει άρα γε τούτο; δύναται να εικάση τις πολλά. Αλλ' οι
ολίγοι ερωτικοί του στίχοι δεικνύουσι την μεγάλην από της
Σαπφούς διαφοράν. Το φλογερόν και ωχρόν πάθος, όπερ εκφράζεται
σχεδόν όλον εις γλώσσαν φυσικήν, ημπορεί να φαίνεται ωραίον
εντός καρδίας όπως η ιδική της· αλλά τι άγριον και
απροσπέλαστον πράγμα καταντά εντός της ψυχής του πικραμένου
τούτου μισθοφόρου! Η φοβερά έντασις του αισθήματος και του νου
του παριστάνουσιν ενίοτε αυτόν ως τον αθλιώτατον των αθλίων
αυτού συντρόφων. Περί του βίου του ολίγα μανθάνομεν. Ηναγκάσθη
ν' αφήση την Πάρον — δύναται να υποθέση τις και άλλους
σπουδαιοτέρους λόγους εκτός της φερομένης αυτού πενίας — και
αποκατεστάθη εις την Θάσον μετ' άλλων τυχοδιωκτών·

        _ως Πανελλήνων οϊζύς ες Θάσον συνέδραμον_

{ a wretched island, bare and rough as a hog's back in the sea}

Κατά τινα μάχην προς τους κατοίκους της απέναντι στερεάς έρριψε
την ασπίδα τρεπόμενος εις φυγήν, και κατόπιν έλεγε κωμικούς
αστεϊσμούς διά το πάθημά του. Είχε μνηστευθή μετά της
Νεοβούλης, θυγατρός σεβαστού πολίτου της Πάρου, του Λυκάμβου.
Αλλ' ο Λυκάμβης διέλυσε την μνηστείαν, ο δε Αρχίλοχος ελύσσα
καθ' όλην του την ζωήν εναντίον του πατρός και της κόρης. Οι
μεταγενέστεροι έλεγον ότι και οι δύο εκρεμάσθησαν. Ο Αρχίλοχος
δεν ηδύνατο να μείνη πλέον εν τη Πάρω· η εν Θάσω αποικία είχεν
αποτύχει· εδίωκε λοιπόν την τύχην, ζων πότε ως στρατιώτης και
πότε ως πειρατής, μέχρις ού εσκοτώθη πολεμών κατά της Νάξου.

        _Ειμί δ' εγώ θεράπων μεν Ενυαλίοιο άνακτος
        και Μουσέων ερατόν δώρον επιστάμενος._

{ I am a servant of the lord god of war, and I know the lovely
gift of the Muses! }

Ο Αρχίλοχος επολέμει και έγραφε στίχους εξαισίους. Αλλά
φαίνεται ότι ουδέν άλλο καλόν ηδύνατο να κάμη (134).

Πολύ κατώτερος του Αρχιλόχου ήτο ΙΠΠΩΝΑΞ ο Εφέσιος. Η παράδοσις
παρίστανεν αυτόν επαίτην, χωλόν, στρεβλώσαντα εαυτόν και
ευρόντα τον _σκάζοντα ίαμβον_ { halting iambic}, ήτοι τρίμετρον
διάστροφον, έχοντα τον τελευταίον πόδα παρά πάσαν του αναγώστου
προςδοκίαν σπονδείον ή τροχαίον. Πάντα τα έργα του Ιππώνακτος
ήσαν υβριστικά. Εμαστίγωσε δε προ πάντων τους καλλιτέχνας
Βούπαλον και Άθηνιν, επειδή τον είχον γελοιογραφήσει· επετέθη
δ' εννοείται, και κατά των γυναικών.

        _Δυ ημέραι γυναικός εισιν ήδισται,
        Όταν γαμή τις κακφέρη τεθνηκυίαν_ (135).

{ A woman gives a man two days of pleasure: the day he marries
her, and the day he carries out her corpse! }

Οι αρχαιότεροι ιαμβογράφοι δεν είχον πολύ πνεύμα, έδιδον μόνον
δυνατά κτυπήματα διά λέξεων αντί ράβδων και πετρών (136). Οι δε
των ενδόξων χρόνων, ο Έρμιππος, ο Κερκιδάς και ο Αισχρίων, δεν
εθαυμάζοντο, καθώς φαίνεται, εν Αλεξανδρεία.

Άλλο είδος ιαμβικής ποιήσεως, ο _αίνος_, ο περί ζώων μύθος,
ανεπτύχθη κυρίως υπό το όνομα του Αισώπου. Ο ΑΙΣΩΠΟΣ φαίνεται
μάλλον μυθικός, όπως ο Κέρκωψ και ο Κρεώφυλος, επινοηθείς διά
ν' αποκτήσωσι πατέρα και οι μύθοι. Ήτο ξένος δούλος — εκ της
Θράκης, της Φρυγίας ή της Αιθιοπίας — δουλεύων εις του αυτού
κυρίου τον οίκον, όπου και η Ροδώπις, η εταίρα, η καταστρέψασα
της Σαπφούς τον αδελφόν· εφονεύθη δε ο Αίσωπος εν Δελφοίς. Οι
Δελφοί αναφέρονται συχνά προκειμένου περί τάφων ή θανάτων
επιφανών ανδρών· είχον τους τάφους του Νεοπτολέμου και του
Ησιόδου, οίτινες είλκυον πολλούς θεατάς· διά δε τον φόνον του
εμπνευσμένου του Απόλλωνος λειτουργού, του Αρχιλόχου, εζήτουν
αποζημίωσιν παρά του φονέως. Αλλά, προκειμένου περί του
Αισώπου, κάποιος απόγονος του κυρίου του, Ιάδμων, έλαβε τον
φόνον αυτού ως βάσιν, όπως αξιώση αποζημίωσιν παρά των Δελφών·
είναι λοιπόν δύσκολον να εννοήσωμεν, πώς αντεστράφη το διήγημα.
Κατά την παράδοσιν ο Αίσωπος ωμίλησε μετά του Κροίσου και των
Επτά σοφών· ο δε Αριστοφάνης λέγει κωμικώς [Όρν. 471] «_ουδ'
Αίσωπον πεπάτηκας_». { a jocular reproach, not to have 'trodden
well' your Æsop}. Οπωςδήποτε ο Αίσωπος δεν ήτο ποιητής, αλλ' ο
μυθικός ευρετής ιδίου τύπου διηγήματος, όπερ οιοςδήποτε ηδύνατο
να στιχουργή, καθώς έκαμεν ο Σωκράτης (137), ή να συλλέξη εν
πεζώ λόγω, καθώς ο Δημήτριος ο Φαληρεύς. Αι παλαιοτάται των
ημετέρων συλλογών είναι οι ίαμβοι του Φαίδρου, αι λατινικαί
ελεγείαι του Αβιανού και οι σκάζοντες του Βαβρίου, και οι τρεις
χριστιανικών χρόνων.




Δ'

ΤΟ ΜΕΛΟΣ



ΣΑΠΦΩ, ΑΛΚΑΙΟΣ, ΑΝΑΚΡΕΩΝ.



Το κυρίως άσμα, το μέλος, των αρχαίων διαιρείται εις δύο, α')
το ίδιον του ποιητού άσμα και β') το χορικόν άσμα, δηλαδή των
υπ' αυτού διδαχθέντων χορευτών. Υπάρχουσι λείψανα παλαιών
δημοτικών μελών, όλως αδεσπότων εις ποικίλους ήχους· π. χ. το
άσμα του μύλου — καθαυτό τραγούδι διά να περνά η ώρα —

        _Άλει, μύλε, άλει
        Και γαρ Πιττακό άλει, μεγάλας
        Μυτιλάνας βασιλεύων_

{ Grind, Mill, grind; Even Pittacus grinds; Who is king of the
great Mytilene }

και το _Χελιδόνισμα_ όπερ έψαλλον κατά την άνοιξιν περιερχόμενα
τα παιδία της Ρόδου. Κάπως υψηλότερα τούτων ήσαν τα _Σκόλια_,
άσματα συμποτικά, εξ ών εμορφώθη χωριστή μελωδία εις τέσσαρας
στίχους κατά την Λεσβίαν μετρικήν. Τούτων περιφημότατατον είναι
το εις Αρμόδιον και Αριστογείτονα σκόλιον, αλλά πάντα σχεδόν τα
σωζόμενα λείψανα είναι ωραία έργα, το δε

        _Αιαί, Λειψύδριον προδωσέταιρον,
        οίους άνδρας απώλεσας, μάχεσθαι
        αγαθούς τε και ευπατρίδας
        οί τότ' έδειξαν οίων πατέρων έσαν·_

{ Ah, Leipsydrion, false to them who loved thee, . . .}

το άσμα των εξορίστων, οίτινες ήλθον εις τον βράχον εκείνον
φεύγοντες τον Πεισίστρατον, είναι καθαυτό θελκτικόν (138).

Το Λέσβιον μέλος κατά το τέλος του εβδόμου αιώνος εκορυφώθη εις
δύο ονόματα, τον Αλκαίον και την Σαπφώ (139). Αλλ' η γυνή
ενίκησε τον άνδρα, αν μη κατ' αλήθειαν, τουλάχιστον κατά την
αντίληψιν των επιγενομένων. Μετ' αυτήν ολόκληρος εσμός
ποιητριών εξεχύθη εκ διαφόρων της Ελλάδος μερών, η Κόριννα και
η Μυρτίς εκ Βοιωτίας, η Τελέσιλλα εξ Άργους, η Πράξιλλα εκ
Σικυώνος, η δε Ήριννα, [η κατά Σουίδαν «εταίρα Σαπφούς και
ομόχρονος» κατά τον Ευσέβιον ήκμαζε] περί τα μέσα του τετάρτου
αιώνος (140).

Ο ΑΛΚΑΙΟΣ κατέτριψε την ζωήν πολεμών, πρώτον μεν κατά των
Αθηναίων περί της κατοχής του Σιγείου, όπου και αυτός, καθώς ο
Αρχίλοχος, έρριψε την ασπίδα, ήν οι εχθροί αφιέρωσαν εις την
Αθηνάν, έπειτα δε κατά του δημοκρατικού τυράννου Μελάγχρου κα

Showing first 200,000 characters. Full text: gutenberg.org/ebooks/42397