Gutenberg · e01.org
Cover of Van den Vos Reynaerde
Project Gutenberg cover, or a typographic cover where none is held.

Gutenberg · ebook 42293

Van den Vos Reynaerde

by unknown · Dutch · public domain in the US

  • Language Dutch
  • PG edition 2013
  • Rights public domain (US)
  • Source Project Gutenberg
0%

Contents

    Dr. F. BUITENRUST HETTEMA

    naar het Dyckse handschrift door

    Dr. H. DEGERING

    VOORBERICHT

    In 1903 verscheen in de Zwolsche Herdrukken een uitgave Van den Vos Reynaerde, naar het Comburgse handschrift uitgegeven door F. Buitenrust Hettema en J. W. Muller.

    Bij deze nieuwe herdruk, nu alleen door mij bezorgd, wordt aan een daar gegeven belofte voldaan en ook het Darmstadtse fragment (E) hier herdrukt; daarenboven was Dr. Degering, de vinder zelf van "het Dyckse handschrift (F)", zo welwillend dit, op nieuw herzien, hier uit te geven.

    Het Comburgse handschrift en het Darmstadtse fragment zijn nauwkeurig vergeleken, afgedrukt. Alleen zijn klaarblijkelike verschrijvingen of vergissingen in A verbeterd, om de lezer daarmee niet te vermoeien; overigens bleef de hs-tekst onveranderd, "ook al konden we voorshands niet verklaren noch aanwijzen hoe de eventueele fout te herstellen was." Evenmin is in het rijm, de maat of de grammatiese vormen gewijzigd.

    Waar in het hs. een rode hoofdletter staat, springt in deze uitgave de regel met een dubbel "blok" in; waar een rubricatie voor de "rooilijn" staat, met een enkel. Verder zijn afgekorte woorden met cursieve letters voluit geschreven, gescheiden leden van een eigenlike samenstelling door het teken (-) verbonden, eigennamen met hoofdletters gedrukt, en leestekens--zo schaars mogelik, alleen zover strikt nodig voor het gemakkelik lezen--aangebracht. Over een en ander, alsook over het hs. zelf, is meer te vinden in mijn Inleiding [1], bladzijde CXXXVIII.

    Omtrent biezonderheden van het Darmstadtse fragment verwijs ik naar de eerste uitgave van Martin, in Quellen und Forschungen LXV (1889).

    Waar het een Middelnéderlandse tekst gold, heeft Dr. Degering ter wille van de gelijkvormigheid in de gehele uitgave, goedgevonden dat zijn in het Duits geschreven Voorbericht, en noten, in 't Nederlands zijn omgewerkt, en in vereenvoudigde spelling gedrukt.

    Bijgevoegd zijn er twee fotogravures--geen facsimilé's--van hs. A; een van fragment E, en een van hs. F, fo. 105 v. de onderhelft.

    De weetgierige lezer, die zien wil wat van onze Reynaert I, en hoe dit bewaard is, vindt hier nu alle teksten bijeen.

    Zwolle, Mid-winter 1920. B. H.

    Bij deze afdruk van het Dyck'se Handschrift (F.) ben ik nog conservatiever te werk gegaan, overeenkomstig het plan van deze uitgave, als in de eerste druk, Munster 1910; alleen is de tekst gewijzigd waar mij toeleek duidelik een schrijffout te wezen; andere onjuistheden, die ten dele ook komen door het "rhapsodiese" van het werk, of opzettelike wijzigingen, of orthografiese biezonderheden, die volgens mijn opvatting de oostelike (nederrijnse) afschrijver te laste komen (vs 1290 hiep; vs 2330 listinge; vs 3167 balsch)--heb ik ongewijzigd gelaten: in de noten is er hoogstens dan op gewezen indien uit de eigenaardigheid er van iets op te maken viel voor de te veronderstellen tekst van Willems origineel.

    Ook het uiterlik stemt overeen met de wijze waarop de medeuitgever hs. A en E heeft bewerkt.

    Overigens verwijs ik omtrent inhoud, schrift, ouderdom en geschiedenis van het hs. naar de voorrede van de eerste uitgave; waar ik na nogmaals nauwkeurig nagaan, niets heb bijtevoegen of ook te wijzigen vind.

    Met enige voldoening meen ik te mogen constateren dat mijn opvatting omtrent de verhouding van de dichters Aernout en Willem, tegenover Muller en Franck, ingang begint te vinden. Wie evenwel deze mening deelt, moet, zo hij consequent wil blijven, aannemen dat aan de reconstructie van de R. zoals Willem hem vervaardigde--als men ten minste een dergelijke opgave zonder onoplosbare vragen over te laten, mogelik acht,--het Dyckse handschrift en niet het Comburgse tot grondslag moet gelegd worden. Muller's critiese uitgave zal dan wel niet meer op zijn instemming kunnen rekenen.

    Berlijn, 1920. Degering.

    VAN DEN VOS REYNAERDE.

    HANDSCHRIFT A

    VVillem, die Madoc [2] maecte, (fo.

    192c i.m.)
    Daer hi dicken omme waecte,
    Hem vernoyde so haerde
    Dat die auonture van Reynaerde
    In dietsche onghemaket bleuen
    (Die Willem niet heuet vulscreuen),
    Dat hi die vijte van Reynaerde dede [3] soucken
    Ende hise na den walschen boucken
    In dietsche dus heuet begonnen.
    God moete ons ziere hulpen jonnen!
    Nu keert hem daer toe mijn zin
    Dat ic bidde in dit beghin
    Beede den dorpren enten doren,
    Ofte si commen daer si horen
    Dese rijme ende dese woort
    (Die hem onnutte sijn ghehoort),
    Dat sise laten onbescauen:
    Te vele slachten si den rauen
    Die emmer es al euen malsch.
    Si maken sulke rijme valsch,
    Daer si niet meer of ne weten (fo.

    192d)
    Dan ic doe hoe datsi heeten
    Die nu in Babilonien leuen.
    Daden si wel, si soudens begheuen.
    Dat en segghic niet dor minen wille:
    Mijns dichtens ware een ghestille,
    Ne hads mi eene niet ghebeden
    Die in groeter houesscheden
    Gherne keert hare saken.
    Soe bat mi dat ic soude maken
    Dese auontuere van Reynaerde.
    Al begripic die grongaerde
    Ende die dorpren ende die doren,
    Ic wille dat die ghene horen
    Die gherne pleghen der eeren
    Ende haren zin daer toe keeren
    Datsi leuen hoofschelike,
    Sijn si arem, sijn si rike,
    Diet verstaen met goeden sinne.
    Nu hoert hoe ic hier beghinne.
    Het was in eenen tsinxen daghe,
    Dat beede bosch ende haghe
    Met groenen loueren waren beuaen.
    Nobel die coninc hadde ghedaen
    Sijn hof crayeren ouer al
    Dat hi waende, hadde hijs gheual,
    Houden ten wel groeten loue.
    Doe quamen tes sconinx houe
    Alle die diere, groet ende cleene,
    Sonder vos Reynaert alleene.
    Hi hadde te houe so vele mesdaen
    Dat hire niet dorste gaen:
    Die hem besculdich kent, ontsiet.
    Also was Reynaerde ghesciet,
    Ende hier omme scuwedi sconinx hof
    Daer hi in hadde crancken lof.
    Doe al dat hof versamet was,
    Was daer niemen sonder die das,
    Hine hadde te claghene ouer Reynaerde,
    Den fellen metten grijsen baerde.
    Nv gaet hier vp eene claghe.
    Isingrijn ende sine maghe
    Ghinghen voer den coninc staen. (fo.

    193a)
    Ysengrijn begonste saen
    Ende sprac: 'coninc heere,
    Dor hu edelheit ende dor hu eere
    Ende dor recht ende dor ghenade
    Ontfaerme hu miere scade
    Die mi Reynaert heeft ghedaen,
    Daer ic af dicken hebbe ontfaen
    Groeten lachter ende verlies.
    Voer al dandre ontfaerme hu dies
    Dat hi mijn wijf heuet verhoert,
    Ende mine kindre so mesvoert
    Dat hise beseekede daer si laghen,
    Datter twee noint ne saghen
    Ende si worden staer-blent.
    Nochtan hoendi mi sent:
    Het was sint so verre comen
    Datter eenen dach af was ghenomen,
    Ende Reynaerd soude hebben ghedaen
    Sine onsculde, ende also saen
    Alse die heleghe waren brocht,
    Was hi ander-sins bedocht
    Ende ontfoer ons in sine veste.
    Heere, dit kennen noch die beste
    Die te houe zijn commen hier.
    Mi heuet Reynaert, dat felle dier,
    So vele te leede ghedaen,
    Ic weet wel al sonder waen,
    Al ware al tlaken paerkement
    Datmen maket nu te Ghent,
    In ne ghescreeft niet daer an.
    Dies zwijghic [4] nochtan,
    Ne ware mijns wiues lachter
    Ne mach niet bliuen achter
    No onversweghen no onghewroken.'
    Doe Ysengrijn dit hadde ghesproken,
    Stont vp een hondekijn, hiet Cortoys,
    Ende claghede den coninc in francsoys
    Hoet so arem was wijlen eere,
    Dat alles goeds en hadde meere
    In eenen winter, in eene vorst,
    Dan alleene eene worst,
    Ende hem Reynaert, die felle man, (fo.

    193b)
    Die selue worst stal ende nam.
    Tybeert die cater die wart gram.
    Aldus hi sine tale began
    Ende spranc midden in den rinc
    Ende seide: 'heere coninc,
    Dor dat ghi Reynaerde zijt onhout,
    So en es hier ionc no hout,
    Hine hebbe te wroughene ieghen hu.
    Dat Cortoys claghet nu
    Dats ouer menich iaer ghesciet.
    Die worst was mine, al en claghic niet.
    Ic hadse bi miere lust ghewonnen,
    Daer ic bi nachte quam gheronnen
    Omme beiach in eene molen,
    Daer ic die worst in hadde ghestolen
    Eenen slapenden molen-man.
    Hadder Cortoys yewet an,
    Dan was bi niemene dan bi mi.
    Hets recht dat omberecht zi
    Die claghe die Cortoys doet.'
    Pancer de beuer sprac: 'dinct hu goet,
    Tybeert, datmen die claghe ombeere?
    Reynaert es een recht mordeneere
    Ende een trekere ende een dief.
    Hine heeft oec niemene so lief,
    No den coninc minen heere,
    Hine wilde dat hi lijf ende eere
    Verlore, mochtire an winnen
    Een vet morzeel van eere hinnen.
    VVat sechdi van eere laghe:
    En dedi ghistren in den daghe
    Eene die meeste ouerdaet
    An Cuwaerde den hase die hier staet,
    Die noyt eenich dier ghedede?
    Want hi hem binnen sconinx vrede
    Ende binnen des coninx gheleede
    Ghelouede te leerne sinen crede
    Ende soudene maken capelaen.
    Doe dedine sitten gaen
    Vaste tusschen sine beene.
    Doe begonsten si ouer eene
    Spellen ende lesen beede (fo.

    193c)
    Ende lude te zinghene crede.
    Mi gheuiel dat ic te dien tijden
    Ter seluer stede soude lijden.
    Doe hoerdic haerre beeder sanc
    Ende maecte daer-waert minen ganc
    Met eere arde snelre vaerde.
    Doe vandic daer meester Reynaerde
    Die ziere lessen hadde begheuen,
    Die hi te voren vp hadde gheheuen,
    Ende diende van sinen houden spelen
    Ende hadde Coewaerde bi der kelen
    Ende soude hem thoeft af hebben ghenomen,
    Waer ic hem niet te hulpen comen
    Bi auontueren in dien stonden.
    Siet hier noch die verssche wonden
    Ende die teekine, heere coninc,
    Die Coewaert van hem ontfinc.
    Laetti dit bliuen onghewroken
    Dat hu verde dus es te-broken,
    Ghine wreket als huwe mannen wijsen,
    Men saelt huwen kindren mesprijsen
    Hier-naer ouer wel menich iaer.'
    'Bi Gode, Pancer, ghi secht waer,'
    Sprac Ysengrijn daer hi stoet,
    'Heere, waer Reynaerd doot, het waer ons goet,
    Also behoude mi God mijn leuen!
    Ne ware wert hem dit vergheuen,
    Hi sal noch hoenen binnen eere maent
    Sulken dies niet ne bewaent.'
    Doe spranc vp Grinbert die das,
    Die Reynaerts broeder sone was,
    Met eere verbolghenlike tale.
    'Heere Ysengrijn, men weet dat wale
    Ende hets een hout bijspel:
    'Viants mont seit selden wel.'
    Verstaet, neemt miere talen goem:
    Ic wilde, hi hinghe an eenen boem
    Bi ziere kelen als een dief,
    Die andren heeft ghedaen meest grief.
    Heere Ysengrijn, wildi angaen
    Soendinc ende dat ontfaen,
    Daer toe willic helpen gherne. (fo.

    193d)
    Mijn oem en saelt hem oec niet wernen.
    Entie meest andren heeft mesdaen
    Sal den andren in baten staen
    Van minen oem ende van hu.
    Al comt hi niet claghen nu,
    Ware mijn oem wel te houe
    Ende stonde in sconinx loue,
    Heere Ysengrijn, als ghi doet,
    En soude den coninc niet dincken goet
    Ende ghine bleues heden onbegrepen
    Dat ghi sijn vel so hebt ghenepen
    So dicwile met huwen scerpen tanden,
    Dat hi niet ne conde ghehanden.'
    Ysengrijn sprac: 'hebdi gheleert
    An huwen oem dus lieghen apeert?'
    'In hebbe daeran niet gheloghen:
    Ghi hebt minen oem bedroghen
    Arde dicke in menegher wijsen.
    Ghi mesleettene van den pladijse
    Die hi hu warp van der kerren,
    Doe ghi hem volghet van verren
    Ende ghi die beste pladijse vp laset,
    Daer ghi hu ane hadt versadet,
    Ghine gaeft hem no goet no quaet,
    Sonder alleene eenen pladijsen-graet,
    Dat ghi hem te ieghen brocht
    Dor dat ghine niet en mocht.
    Sint hoendine van eenen bake
    Die vet was ende van goeder smake.
    Dien ghi leit in huwen muzeele.
    Doe Reynaert heesschede zijn deele,
    Andwoerdi hem in scerne:
    'Hu deel willic hu gheuen gherne,
    Reynaert, scone ionghelinc:
    Die wisse daer die bake an hinc,
    Becnause, so es so vet.'
    Reynaerde waes lettel te bet
    Dat hi den goeden bake ghewan
    In sulker zorghen, dattene een man
    Vinc ende warpene in sínen zac.
    Dese pine ende dit onghemac
    Heuet hi leden dor Ysengrijne (fo.

    194a)
    Ende ondert weruen meer dan ic hu rijme!
    Ghi heeren, dinct hu dit ghenouch?
    Nochtan om meer ongheuouch
    Dat hi claghet om sijn wijf,
    Die Reynaerde heuet al haer lijf
    Ghemint, so doet hi hare.
    Al ne makeden [5] zijt niet mare,
    Ic dart wel segghen ouer waer
    Dat langher es dan .vij. iaer
    Dat Reynaert heuet hare trauwe.
    Om dat Haersint die scone vrauwe
    Dor minne ende dor quade zede
    Reynaert sinen wille dede:
    Wattan, so was sciere ghenesen!
    Wat talen mach daer omme wesen!
    Nu maket heere Cuwaert die hase
    Eene claghe van eere blase.
    Of hi den credo niet wel en las,
    Reynaerd die zijn meester was,
    Mochte hi sinen clerc niet blauwen?
    Dat ware onrecht, en trauwen!
    Cortoys claghet om eene worst
    Die hi verloes in eene vorst.
    Die claghe ware bet verholen:
    Ende hoerdi datso was ghestolen?
    Male quesite male perdite:
    Ouer recht [6] wert men qualike quite
    Datmen heuet qualic ghewonnen.
    Wie sal Reynaerde dat verjonnen,
    Of hi ghestolen goet ghinc an?
    Niemen die recht versceeden can.
    Reynaert es een gherecht man.
    Sint dat die coninc sinen ban
    Heuet gheboden ende sinen vrede,
    So weetic wel dat hi ne dede
    Dinc ne gheene, dan of hi ware
    Hermite ofte clusenare.
    Naest siere huut draecht hi een hare.
    Binnen desen naesten jare
    Sone hat hi vleesch, no wilt no tam:
    Dat seidi die ghistren danen quam.
    Malcroys heuet hi begheuen, (fo.

    194b)
    Sinen casteel, ende heuet vp heuen
    Eene cluse daer hi leghet in.
    Ander beiach no ander ghewin
    So wanic wel dat hine heuet
    Dan karitate diemen hem gheuet.
    Bleec es hi ende magher van pinen,
    Hongher, dorst, scerpe karijnen
    Doghet hi voer sine zonden
    Recht te desen seluen stonden.'
    Doe Grimbert stont in dese tale,
    Saghen si van berghe te dale
    Canticler commen gheuaren,
    Ende brochte vp eene bare
    Eene doode hinne, ende hiet Coppe,
    Die Reynaert hadde bi den croppe
    Hoeft ende hals af ghebeten.
    Dit moeste nu de coninc weten.
    Canteclere quam voer de bare gaende
    Sine vederen zeere slaende.
    In weder-zijden van der baren
    Ghinc een hane wijde mare.
    Die een hane hiet Cantaert,
    Daer wijlen na gheheeten waert
    Vrauwe Alenten goeden hane.
    Die ander hiet, na minen wane,
    Die goede hane Crayant,
    Die scoenste hane diemen vant
    Tusschen Portaengen ende Polane.
    Elker-lijc van desen hanen
    Drouch [7] eene berrende stallicht
    Dat lanc was ende richt.
    Daer waren Coppen broeders twee,
    Die riepen: 'o wy ende wee.'
    Om haerre sustre Coppen doot
    Dreuen si claghe ende jammer groot.
    Pinte ende Sproete droughen die bare.
    Hem was te moede zware
    Van haerre suster die si hadden verloren.
    Men mocht arde verre horen
    Haerre tweer carminghe.
    Dus sijn si commen int ghedinghe.
    Canticler spranc in den rijnc (fo.

    194c)
    Ende seide: 'heere coninc,
    Dor God ende dor ghenade
    Nu ontfaermet miere scaden
    Die mi Reynaert heeft ghedaen
    Ende mine kindren, [8] die hier staen
    Ende seere hebben haren onwille.
    Ten in-gane van aprille,
    Doe die winter was vergaen
    Ende men siet die bloumen staen
    Ouer al die velde groene,
    Doe was ic fier ende coene
    Van minen groten gheslachte.
    Ic hadde jongher zonen achte
    Ende jongher dochtren zeuene
    Dien wel lusten te leuene,
    Die mi Roede die vroede
    Hadde brocht te dien broede.
    Si waren alle vet ende staerc
    Ende ghinghen in een scone paerc,
    Dat was beloken in eenen muere.
    Hier-binnen stoet eene scuere
    Daer vele honden toe hoorden,
    Datsi menich dier fel scoorden
    Dies waren mine kindre onueruaert.
    Dit benijdde dus Reynaert
    Dat siere waren so vaste binnen
    Dat hire ne gheen conste ghewinnen.
    Want Reynaert, die felle ghebuere,
    Hoe dicken ghinc hi om den muere, [9]
    Ende leide om ons sine laghen.
    Alsene dan die honde saghen,
    Liepen si na met haerre cracht.
    Eene waerf wart hi vp de gracht
    Bi auontueren daer belopen,
    Dat ic hem sach een deel becoepen
    Sine diefte ende sinen roef,
    Dat hem die pelse zeere stoef.
    Nochtan quam hi bi baraten,
    Dattene God moete verwaten!
    Doe waer-wi zijns langhe quijte.
    Sint quam hi als een hermijte,
    Reynaerd, die mordadeghe dief, (fo.

    194d)
    Ende brochte mi zeghele ende brief
    Te lesene, heere coninc,
    Daer hu seghele ane hinc.
    Doe ic die letteren began lesen,
    Dochte mi daer an ghescreuen wesen [10]
    Dat ghi haddet coninclike
    Ouer alle huwen rike
    Alle dieren gheboden vrede
    Ende oec allen voghelen mede.
    Oec brochte hi mi ander niemare
    Ende seide dat hi ware
    Een begheuen clusenare
    Ende hi hadde ghedaen vele zware
    Voer sine zonden meneghe pine.
    Hi toechde mi palster ende slauine
    Die hi brochte van der Elmare,
    Daer onder eene scerpe hare.
    Doe sprac hi: 'heere Cantecleer,
    Nu mooghdi wel vor-wert meer
    Van mi sonder hoede leuen.
    Ic hebbe bi der stole [11] vergheuen
    Al vleesch ende vleesch-smout,
    Ic bem voert meer so hout,
    Ic moet miere zielen telen.
    Gode willic hu beuelen.
    Ic ga daer ic hebbe te doene.
    Ic hebbe middach ende noene
    Ende priemen te segghene van den daghe.
    Doe nam hi neuen eere haghe
    Sinen wech, te dien ghesceede
    Ghinc hi lesen sinen crede.
    Ic wart blide ende onueruaert
    Ende ghinc te minen kindren waert,
    Ende was so wel al sonder hoede
    Dat ic al met minen broede
    Sonder zorghe ghinc buten muere.
    Daer gheuiel mi quade auontuere,
    Want Reynaert, die felle saghe,
    Was ghecropen dor de haghe
    Ende hadde ons die porte ondergaen.
    Doe wart miere kindre saen
    Een ghepronden huten ghetale, (fo.

    195a)
    Dat leide Reynaert in sine male.
    Quade auontuere mi doe nakede.
    Want sint dat hise smakede
    In sinen ghiereghen mont,
    Ne conste ons wachtre no onse hont
    No bewachten no bescaermen.
    Heere, dat laet hu ontfaermen.
    Reynaert leide sine laghe
    Beede bi nachte ende bi daghe
    Ende roefde emmer mine kindre.
    So vele es tghetal nu mindre
    Dant ghewone was te zine,
    Dat die .xv. kindre mine
    Sijn ghedeghen al tote vieren.
    So zuuer heefse die onghiere
    Reynaert in sinen mont verslonden.
    Noch ghistren wart hem metten honden
    Ontjaghet Coppe die mare
    Die hier leghet vp dese bare.
    Dit claghic hu met groeten zeere:
    Ontfaremt hu mijns, wel soete heere!'
    Die coninc sprac: 'Grimbeert die das,
    Hu oem die clusenare was,
    Hi heuet ghedaen so goede carine,
    Leuic een jaer, het sal hem scinen!
    Nu hoert hier, Canticleer,
    Wat sal der talen meer?
    Hu dochter leghet al hier versleghen.
    God moet haerre zielen pleghen
    Wine moghense niet langher houden
    (God moeter al ghewouden)
    Ende sullen onse vygelyen zinghen.
    Daer na sullen wise bringhen,
    Den lichame, ter eerden met eeren.
    Dan sullen wi met desen heeren
    Ons beraden ende bespreken
    Hoe wi ons best ghewreken
    An Reynaerde dese moort.'
    Doe hi ghesprac deze woort,
    Beual hi ionghe ende houden
    Datsi vygelyen zinghen souden.
    Dat hi gheboet was sciere ghedaen. (fo.

    195b)
    Doe mochtemen horen ane slaen
    Ende beghinnen harde ho
    Dat placebo domino
    Ende die verse die daer toe horen.
    Ic seit oec in waren worden,
    Ne ware oec tware [12] ons te lanc,
    Wie daer der zielen vers zanc
    Ende wie die zielen-lesse las.
    Doe die vygelyen ghehent was,
    Doe leidemen Coppen in dat graf
    Dat bi engiene ghemaect was
    Onder die linde in een gras,
    Van maerber-steene slecht [13] was
    Die saerc die daer vp lach.
    Die letteren, diemen daer an sach, [14]
    Deden [15] an tgraf bekinnen
    Wie daer lach begrauen binnen.
    Dus spraken die bouc-staue
    An den zaerc vp den graue:
    'Hier leghet Coppe begrauen
    Die so wale conste scrauen,
    Die Reynaert die vos verbeet
    Ende haren gheslachte was te wreet'.
    Nv leghet Coppe onder mouden.
    Die coninc sprac tsinen houden
    Datsi hem alle bespraken
    Hoe si alre best ghewraken
    Dese groete ouerdade.
    Doe waren si alle te rade
    Datsi daer den coninc rieden
    Dat hine dan soude ombieden
    Dat hi te houe soude comen,
    No dor scaden no dor vromen
    Ne lette, hine quame int ghedinghe,
    Ende men Brune van dien dinghe
    Die bodscap soude laden.
    Dies was die coninc sciere beraden
    Dat hi dus sprac te Bruun den beere:
    Heere Bruun, dit segghic voer dit heere
    Dat ghi dese bodscap doet.
    Oec biddic hu dat ghi zijt vroet,
    Dat ghi hu wacht van baraet. (fo.

    195c)
    Reynaert es fel ende quaet:
    Hi sal hu smeeken ende lieghen,
    Mach hi, hi sal hu bedrieghen
    Met valschen woorden ende met sconen,
    Mach hi, bi Gode, hi sal hu honen.'
    'Heere,' seit hi, 'laet hu castyen,
    So moete mi God vermalendyen,
    Of mi Reynaert so sal honen,
    Inne saelt hem weder lonen
    Dat hijs an den dulsten zi.
    Nu ne zorghet niet om mi.'
    Nu neemt hi orlof ende hi sal naken
    Daer hi zeere sal mesraken.
    Nv es Brune vp die vaert
    Ende heuet in ziere herten onwaert
    Ende het dochte hem ouer-daet
    Dat yement soude sijn so quaet
    Ende dat hem Reynaert hoenen soude.
    Dor den keer van eenen woude
    Quam hi gheloepen dor eene wostine,
    Daer Reynaert hadde de pade sine
    Ghesleghen crom ende menichfoude,
    Also als hi huten woude
    Hadde gheloepen om sijn beiach.
    Beneden der woestinen lach
    Een berch oech ende lanc,
    Daer moeste Bruun sinen ganc
    Te middewaerde ouer maken,
    Sal hi te Manpertus gheraken.
    Reynaerd hadde so menich huus,
    Maer die casteel Manpertus
    Dat was die beste van sinen borghen.
    Daer trac hi in, als hi in zorghen
    Ende in noede was beuaen.
    Nu es Brune die beere ghegaen
    Dat hi te Manpertuus es comen,
    Daer hi de porte heuet vernomen
    Daer Reynaerd hute plach te gane,
    Doe ghinc hi voer die barbecane
    Sitten ouer sinen staert
    Ende sprac: 'sidi in huus, Reynaert?
    Ic bem Bruun, des coninx bode. (fo.

    195d)
    Die heuet ghezworen bi sinen gode:
    Ne comdi niet ten ghedinghe
    Ende ic hu niet voer mi bringhe,
    Recht te nemene ende te gheuene
    Ende in vreden voert te leuene,
    Hi doet hu breken ende raden.
    Reynaerd, doet dat ic hu rade
    Ende gaet met mi te houe waert.'
    Dit verhoerde al nu Reynaert
    Die voer sine poerte lach,
    Daer hi vele te ligghene plach
    Dor waremhede van der zonnen.
    Bi der tale die Bruun heeft begonnen,
    Bekenden alte-hant Reynaert
    Ende tart bet te dale waert
    In sine donckerste haghedochte.
    Menichfout was zijn ghedochte
    Hoe hi vonde sulken raet
    Daer hi Bruun, den fellen vraet,
    Te scherne mede mochte driuen
    Ende selue bi ziere eeren bliuen.
    Doe sprac Reynaert ouer lanc:
    'Huwes goets raets hebbet danc,
    Heere Bruun, wel soete vrient.
    Hi heuet hu qualic ghedient
    Die hu beriet desen ganc,
    Ende hu desen berch lanc
    Ouer te loepene dede bestaen.
    Ic soude te houe sijn ghegaen,
    Al haddet ghi mi niet gheraden.
    Maer mi es den buuc so gheladen
    Ende in so vter-maten wijse
    Met eere vremder nieuwer spise:
    Ic vruchte in sal niet moghen gaen.
    Inne mach sitten no ghestaen,
    Ic bem so vtermaten zat.'
    'Reynaert, wat haetstu, wat?'
    'Heere Brune, ic hat crancke haue.
    Arem man dan nes gheen graue:
    Dat mooghdi bi mi wel weten.
    Wi aerme liede, wi moeten heten,
    Hadden wijs raet, dat wi node haten. (fo.

    196a)
    Goeder versscher honich-raten
    Hebbic couuer arde groet,
    Die moetic heten dor den noet,
    Als ic hel niet mach ghewinnen.
    Nochtan als icse hebbe binnen,
    Hebbicker af pine ende onghemac.'
    Dit hoerde Brune ende sprac:
    'Helpe, lieue vos Reynaert,
    Hebdi honich dus onwaert?
    Honich es een soete spijse
    Die ic voer alle gherechten prijse,
    Ende icse voer alle gherechten minne.
    Reynaerd, helpt mi dat ics ghewinne.
    Edele Reynaert, soete neve,
    Also langhe als ic sal leuen
    Willic hu daer omme minnen.
    Reynaerd, helpt mi dat ics ghewinne.'
    'Ghewinnen, Bruun? ghi hout hu spot.'
    'In doe, Reynaert, so waer ic zot,
    Hildic spot met hu, neen ic niet.'
    Reynaert sprac: 'Bruun, mochtijs yet?
    Of ghi honich moghet heten,
    Bi huwer trauwen, laet mi weten:
    Mochtijs yet, ic souts hu saden.
    Ic saels hu so vele beraden,
    Ghine hatet niet met hu tienen,
    Waendic hu hulde daer-met verdienen.'
    'Met mi tienen? hoe mach dat wesen?
    Reynaert, hout huwen mont van desen,
    Ende sijts seker ende ghewes:
    Haddic al thonich dat nu es
    Tusschen hier ende Portegale,
    Ic haet al vp teenen male.'
    Reynaerd sprac: 'Bruun, wat sechdi?
    Een dorper, heet Lamfroit, woent hier bi,
    Heuet honich so vele te waren,
    Ghine hatet niet in .vij. jaren.
    Dat soudic hu gheuen in hu ghewout,
    Heere Brune, wildi mi wesen hout
    Ende voer mi dinghen te houe.'
    Doe quam Brune ende ghinc ghelouen
    Ende sekerde Reynaerde dat: (fo.

    196b)
    Wildine honichs maken zat,
    (Des hi cume ombiten sal)
    Hi wilde wesen ouer al
    Ghestade vrient ende goet gheselle.
    Hier omme louch Reynaert die felle
    Ende sprac: 'Bruun, heelt mare,
    Verghaue God dat mi nu ware
    Also bereet een goet gheual
    Alse hu dit honich wesen sal,
    Al wildijs hebben .vij. hamen.'
    Dese woort sijn hem bequame,
    Bruun, ende daden hem so sochte:
    Hi louch dat hi nemmee ne mochte.
    Doe peinsde Reynaerd daer hi stoet:
    'Bruun, es mine auonture goet,
    Ic wane hu daer noch heden laten
    Daer ghi sult lachen te maten.'
    Na dit peinsen ghinc Reynaert huut
    Ende sprac al ouer luut:
    'Oem Bruun, gheselle, willecome.
    Het staet so, suldi hebben vrome,
    Hier ne mach zijn gheen langher staen.
    Volghet mi, ic sal voeren gaen.
    Wi houden desen crommen pat.
    Ghi sult noch heden werden zat,
    Saelt na minen wille gaen,
    Ghi sult noch heden hebben sonder waen
    Also vele als ghi moghet ghedraghen.'
    Reynaert meende van groten slaghen:
    Dit was dat hi hem beriet.
    Die keytijf Bruun ne wiste niet
    Waer hem Reynaerd die tale keerde,
    Die hem honich stelen leerde,
    Dat hi wel seere sal becoepen.
    Al sprekende quam dus gheloepen
    Reynaert met sinen gheselle Brune
    Tote Lamfroits bi den tune.
    VVildi horen van Lamfreyde?
    Dat was, eist waer [16] somen mi seide,
    Een temmerman van goeden loue,
    Ende hadde bi sinen houe
    Eene eecke brocht huten woude (fo.

    196c)
    Die hi ontwee clieuen soude,
    Ende hadde twee wegghen daer in ghesleghen,
    Also temmermans noch pleghen.
    Die eecke was ontdaen wel wijde,
    Des was Reynaert arde blide.
    Te Brunen sprac hi ende louch:
    'Siet hier hu grote gheuouch,
    Brune, ende nemet wel goem:
    Hier in desen seluen boem
    Es honichs vtermaten vele.
    Prouft oft ghijs in huwe kele
    Ende in huwen buuc moghet bringhen.
    Nochtan suldi hu seluen dwinghen,
    Al dincket hu goet die honich-raten,
    Hetet te zeden ende te maten,
    Dat ghi hu seluen niet verderuet:
    Ic ware ontheert ende ontheruet,
    Wel soete oem, mesquame hu yet.'
    Brune sprac: 'Reynaert, ne sorghet niet.
    Waendi dat ic bem onuroet?
    Mate es tallen spele goet.'
    'Ghi secht waer,' sprac Reynaerd,
    'Waer omme bem ic oec veruaert?
    Gaet toe ende crupet daer in.'
    Reynaert peinsde om zijn ghewin,
    Ende Brune liet hem so verdoren
    Dat hi thoeft ouer die horen
    Ende die twee voerdere voete in stac.
    Ende Reynaert poghede dat hi brac
    Die wegghen beede huter eecken:
    Die daer te voren ghinc so smeeken,
    Bruun bleef gheuanghen in den boem:
    Nu heuet de neve sinen oem
    In boesheden bracht met sulker achte,
    Dat hi met liste no met crachte
    In gheere wijs ne can ontgaen
    Ende bi den hoefde staet gheuaen.
    Wat raeddi Brunen te doene?
    Dat hi was sterc ende coene
    Sal hem niet ghehelpen moghen.
    Hi sach wel, hi was bedroghen.
    Hi began briesschen ende dulen, (fo.

    196d)
    Hi was ghegrepen bi zier mulen
    So vaste ende bi den voeten voren:
    Al dat hi pijnde was verloren,
    Hine waende nemmermeer ontgaen.
    Van verren was Reynaert ghestaen
    Ende sach commen Lamfreyde
    Die vp sinen hals brochte beide
    Een scaerpe haex ende eene barde.
    Hier mooghdi horen van Reynaerde
    Hoe hi sinen oem ghinc rampineeren:
    'Oem Brune, vaste gaet mineeren!
    Hier comt Lamfroyt ende sal hu scijncken:
    Haddi gheten, so souddi drincken.'
    Na der talen so ghinc Reynaert
    Weder te sinen casteele waert
    Sonder orlof, ende mettien
    Heuet Lamfroyt den beere versien,
    Ende vernam dat hi was gheuaen.
    Doe ne was daer gheen langher staen:
    Hi liep wech metter haest
    Daer hi die hulpe wiste naest,
    Daer dat naeste dorp stont,
    Ende dede hem allen cont
    Dat daer stont gheuaen een beere.
    Doe volchde hem een mekel heere.
    Int dorp ne bleef man no wijf:
    Den beere te nemene sijn lijf
    Liept al dat loepen mochte.
    Sulc was die eenen bessem brochte,
    Sulc eenen vleghel, sulc een rake,
    Sulc quam gheloepen met eenen stake,
    So si quamen van haren werke.
    Selue die pape van der kerke
    Brochte eenen cruus-staf,
    Die hem de coster noede gaf.
    Die coster drouch eene vane
    Mede te stekene ende te slane.
    Des spapen wijf, vrauwe Iulocke,
    Quam gheloepen met haren rocke,
    Daer so omme hadde ghesponnen.
    Voer hem allen quam gheronnen.
    Lamfroyt met eere scerper haex. (fo.

    197a)
    Al hadde Brune lettel ghemaex,
    Hi ontsach meer ongheual
    Ende sette al ieghen al.
    Doe hi dat gheruchte hoorde,
    Hi spranc vp, so dat hem scorde
    Van sinen aensichte al die huut.
    Al brochte Brune dat hoeft huut
    Met aerbeide ende met pinen,
    Nochtan liet hi daer van den zinen
    Eene oere ende beede sine lier.
    Nye maecte God so leelic dier.
    Hoe mochte hi zeerre sijn mesrocht?
    Al haddi thoeft hute brocht,
    Eer hi die voete conde ghewinnen,
    Bleuer alle die claeuwen binnen
    Ende sine twee anscoen beede.
    Dus gherochte hi huut met leede.
    Hoe mochte hi zijn ontheert meer?
    Die voete waren hem so zeer,
    Dat hi tloepen niet conste ghedoghen.
    Dat bloet liep hem ouer die hoghen,
    Dat hi niet wel conste ghesien.
    Hine dorste bliuen no vlien.
    Hi sach suut onder die zonne
    Lamfroyt commen gheronnen,
    Daer na die priester, die heere,
    Hi quam gheloepen vele zeere,
    Daer na die coster metter vane,
    Daer na alle die prochiane,
    Die houde lieden metten ionghen.
    Daer na quam vp haren stap ghespronghen
    Sulke quene, die van houden
    Cume eenen tant hadde behouden.
    Wie so wille wachte hem dies:
    Die scade heuet of verlies
    Ende groet ongheual,
    Ouer hem so willet al.
    Dit sceen arem man Brunen wel:
    Sulc dreechdem nu an sijn vel,
    Die des ghesweghen hadde stille,
    Hadde Bruun ghestaen tsinen wille.
    Dit was beneden eere riuiere (fo.

    197b)
    Dat Brune, onsalichst alre diere, [17]
    Van meneghen dorper was beringhet.
    Doe was daer lettel ghedinghet.
    Hem naecte groet onghemac.
    Die een slouch, die ander stac.
    Die een slouch, die ander warp.
    Lamfroyt was hem alte scaerp. [18]
    Een, hiet Lottram Lanc-voet,
    Hi drouch eenen verhoernden [19] cloet,
    Ende stacken emmer na dat hoghe.
    Vrauwe Vulmaerte scerpe loghe
    Ghinckene koken met eenen staue.
    Abelquac ende mijn vrauwe Baue
    Laghen beede onder die voete
    Ende streden beede om eene cloete.
    Ludmoer metter langher nese
    Drouch eenen loedwapper an een pese
    Ende ghincker met al omme zwinghen.
    Ludolf metten crommen vingheren
    Dede hem alles te voren.
    Want hi was best gheboren,
    Sonder Lamfroy alleene:
    Hughelijn metten crommen beene
    Was zijn vader, dat weet men wale,
    Ende was gheboren van Abstale, [20]
    Ende was sone vrauwe Ogernen,
    Eene [21] hout-makigghe van lanternen.
    Ander wijf ende ander man,
    Meer dan ic ghenomen can,
    Daden Brunen groet onghemac,
    So dat hem zijn bloet huut lac.
    Brune ontfinc al sulc payment
    Als hem elc gaf daer omtrent.
    Die pape liet den cruus-staf
    Ghedichte [22] slaen slach in slach
    Ende die coster metter vane
    Ghinc hem vastelike ane.
    Lamfroyt quam ter seluer wijlen
    Met eere scerper bijlen
    Ende slouchene tusschen hals ende hoeft,
    Dat Brune wart zeere verdoeft,
    Dat hi verspranc van den slaghe (fo.

    197c)
    Tusschen der riuiere enter haghe
    In eenen trop van houden wiuen
    Ende warper een ghetal van viuen
    In die riuiere die daer liep,
    Die wel wijt was ende diep.
    Des papen wijf wasser eene,
    Des was spapen bliscap cleene,
    Doe hi zijn wijf sach in die vliet,
    Doene luste hem langher niet
    Bruun te stekene no te slane.
    Hi riep: 'siet, edele prochiane,
    Ghindre vloot vrauwe Julocke
    Beede met spillen ende met rocke.
    Nu toe, die haer helpen mach!
    Ic gheue hem iaer ende dach
    Vul pardoen ende aflaet
    Van alre sondeliker daet.'
    Beede man ende wijf
    Lieten den aermen keytijf
    Brune ligghen ouer doot
    Ende ghinghen daer die pape gheboot
    Beede met stringhen ende met haken.
    Die wijle datsi die vrauwe huut traken,
    So quam Brune in die riuiere
    Ende ontswam hem allen sciere.
    Die dorperen waren alle gram:
    Si saghen dat hem Brune ontswam,
    Datsi hem niet mochten volghen.
    Vpt touuer stonden si verbolghen
    Ende ghinghen na hem rampineren.
    Bruun die lach in die ryuiere
    Daer hi vant den meesten stroem.
    Al dryuende bat hi dat God den boem
    Moeste verdrouuen ende verwaten,
    Daer hi zijn hoere in hadde ghelaten
    Ende beede sine lier.
    Voert vloucte hi dat felle dier,
    Den boesen vos Reynaerde,
    Diene met sinen brunen baerde
    So diepe in die eecke dede crupen,
    Daer na Lamfroyt van der stupen,
    Daer hi hem so leede dede. (fo.

    197d)
    In aldustanen ghebede
    Lach Brune also langhe wijle,
    Dat hi wel een halue mile
    Van der stede was ghedreuen
    Daer die dorpers waren bleuen.
    Hi was verpijnet ende moede
    Ende onder-commen van den bloede,
    So dat hi hadde crancke vaert.
    Doe zwam hi te lande waert
    Ende croep ligghen in dat hoeuer.
    Ghine saghet noint droeuer
    Gheen dier no gheenen man.
    Hi lach jammerlic ende stan
    Ende slouch met beede sinen lancken.
    Des mochte hi al Reynaerde dancken.
    Nv hoert wat Reynaert heeft ghedaen.
    Hi hadde een vet hoen gheuaen
    Bi Lamfroyts an der heyden,
    Eer hi danen was versceiden.
    Hi hadt vp eenen berch ghedreghen
    Verre huut allen weghen,
    Daer het eenlic was ghenouch.
    Dat was wel zijn gheuouch,
    Dor dat daer was niemens ganc
    Ende hi dor niemens bedwanc
    Sine proye dorste rumen.
    Doe hi dat hoen toten plumen
    Hadde gheleit in sine male,
    Doe ghinc hi neder te dale
    Eenen verholenliken pat.
    Hi was vtermaten zat.
    Dat weder was scone ende heet
    Hi hadde gheloepen dat hem dat zweet
    Neder liep neuen die liere.
    Daer omme liep hi ter riuiere,
    Dor dat hi hem vercoelen soude.
    In bliscap arde menichfoude
    Was sijn herte doe beuaen.
    Hi hopede wel al sonder waen
    Dat Lamfroyt hadde den beere versleghen
    Ende hine thuus-waert hadde ghedreghen.
    Doe sprac hi: 'hets mi wel gheuaren. (fo.

    198a)
    Die mi te houe meest soude daren,
    Die hebbic doot in desen daghe.
    Nochtan wanic sonder claghe
    Ende sonder wanconst bliuen.
    Ic mach te rechte bliscap driuen.'
    Doe Reynaert was in dese tale,
    Sach hi neder-waert te dale
    Ende vernam Bruun daer hi lach.
    Enten eersten als hine sach,
    Hadde hijs rauwe ende toren
    (Daer die bliscap was te voren,
    Daer lach nu [23] thoren ende nijt)
    Ende sprac: 'vermalendijt,
    Lamfroyt, moet dijn herte sijn!
    Du best dulre dan een zwijn,
    Lamfroyt, ergher puten sone!
    Lettel eeren bestu ghewone.
    Hoe es di dese beere ontgaen,
    Die di te voren was gheuaen?
    Hoe menich morseel leghet der-an,
    Dat gherne hetet menich man.
    O wy, Lamfroyt, verscrouen druut,
    Hoe rikelike een beere-huut
    Heefstu heden verloren,
    Die di ghewonnen was te voren!'
    Dit scelden heuet Reynaert ghelaten
    Ende ghinc neder bi der straten
    Dor te siene hoet Bruun stoet.
    Doe hine sach ligghen al een bloet
    Ende ziec ende onghesont,
    Den aermen beere, te dier stont,
    Dat sach Reynaert arde gherne,
    Doe bescalt hine te sinen scherne:
    'Siere priester, dieu vo saut!
    Kendi Reynaert, den rybaut?
    Wildine scauwen, so siettene hier,
    Den roden scalc, den fellen ghier!
    Seght mi, priester, soete vrient,
    Bi den heere dien ghi dient,
    In wat ordinen wildi hu doen,
    Dat ghi draghet [24] roeden capproen?
    So weder sidi abd so pryhore? (fo.

    198b)
    Hi ghinc hu arde na den hore
    Die hu dese crune heuet bescoren.
    Ghi hebt huwen top verloren,
    Ghi hebt hu anscoen af ghedaen:
    Ic wane, ghi wilt zinghen gaen
    Van huwen complete dat ghetijde.'
    Dit hoerde Brune ende wart omblijde,
    Want hine const doe niet ghewreken.
    Hem so dochte sijn herte breken,
    Ende slouch weder in die riuiere:
    Hine wilde van den fellen diere
    Nemmeer hoeren die tale.
    Hi liet hem neder daer te dale
    Metten strome dryuen te hant
    Ende ghinc ligghen vp dat zant.
    Hoe sal nu Brune te houe comen?
    Al mocht hem al de weerelt vromen,
    Hine ghinghe niet ouer sine voete.
    Hi was ghenoopt so onsoete
    In die eecke, daer hi te voren
    Van tween voeten hadde verloren
    Alle die claeuwen ende dat vel,
    Hine conste niet ghepeinsen wel
    Hoe hi best ten coninc gaet.
    Nu hoert hoe hi die vaert bestaet.
    Hi zat ouer sine hamen
    Ende began met groter scamen
    Rutsen ouer sinen staert,
    Ende als hi dus moede waert
    So wentelde hi dan eene wile.
    Dus dreef hi meer dan eene mile,
    Eer hi tes coninx houe quam.
    Doemen Brune vernam
    In derre wijs van verren comen,
    Wart ghetwifelt van hem zomen
    Wat daer quam ghewentelt zoe.
    Dien coninc wart de herte onvroe,
    Die Brune bekende te hant,
    Ende seide: 'dit es mijn seriant
    Brune, hem es dat hoeft so roet:
    Hi es ghewont toter doot.
    Ay God, wie heeftene so mesmaect?' (fo.

    198c)
    Binnen desen so was Brune ghenaect,
    Dat hi den coninc claghen mochte.
    Hi stan ende versuchte onzochte
    Ende sprac: 'coninc, edel heere,
    Wreket mi dor hu selues eere
    Ouer Reynaerde, dat felle dier, [25]
    Die mi mine scone lier
    Met ziere lust verliesen dede
    Ende daer toe mine hoere [26] mede,
    Ende heuet mi ghemaect als ghi siet.'
    Die coninc sprac: 'of ic dit niet
    Ne wreke, so moetic zijn verdoomt!'
    Ende hier na so heuet hi ghenoomt
    Alle die hoechste bi namen,
    Ende ontboet datsi quamen
    Alle gader an sinen raet.
    Doe rieden si hoe dese daet
    Best werde gherecht tes conincs eere.
    Doe rieden die meeste heeren
    Dat menne twee weruen daghen soude,
    Reynaerde, of die coninc woude,
    Ende horen tale ende weder-tale.
    Oec seiden si, si wilden wale
    Dat Tybeert die cater van desen
    Tote Reynaerde bode soude wesen:
    Al ware hi cranc, hi ware vroet.
    Dese raet dinct den coninc goet.
    Doe sprac die coninc: 'heere Tybeert,
    Gaet wech, eer ghi weder keert
    Besiet dat Reynaert met hu come.
    Dese heeren segghen some,
    Al es Reynaert andren dieren fel,
    Hi gheloeuet hu so wel
    Dat hi gherne doet huwen raet.
    Ne comt hi niet, hets hem quaet:
    Men salne drie weruen daghen,
    Te lachtre alle sinen maghen.
    Gaet Tybeert, dit secht hem.'
    'Ay heere,' sprac Tybeert: 'ic bem
    Een arem wicht, een cleene dier.
    Heere Brune, die staerc was ende fier,
    Ne conste Reynaert niet ghewinnen: (fo.

    198d)
    In welker wijs salics beghinnen?'
    Doe sprac die coninc: 'heere Tybeert,
    Ghi zijt wijs ende wel gheleert,
    Al sidi niet groet, nochtan
    Hets menich die met luste can
    Dat werken ende met goeden rade,
    Dat hi met crachte niet ne dade.
    Gaet, doet sciere mijn ghebod.'
    Tybeert sprac: 'nu helpe mi God
    Dat het mi moete wel vergaen.
    Ic sal eene vaert bestaen
    Die mi doet zwaer in minen moet.
    God gheuere mi af al goet!'
    Nv moet Tybeert doen die vaert,
    Die zeere es drouue ende veruaert.
    Ende als hi vp den wech quam,
    Sach hi van verren ende vernam
    Sente Martins voghel, ende quam gheuloghen.
    Doe wart Tybeert vroe ende in hoghen
    Ende riep an sente Martins voghel:
    'Kere haerwaert dinen vloghel. [27]
    Nu vliech te miere rechter hant.'
    Die voghel vloech daer hi vant
    Een haghe, daer hi in wilde lijden,
    Ende vloech Tybeert ter luchter zijden.
    Dit teekin ende dit ghemoet
    Dochte Tybeert niet wesen goet.
    Hadde hi ghesien den voghel lijden
    Scone ter rechter zijden,
    So waende hi hebben goet gheual.
    Nu was hi dies onthopet al.
    Nochtan maecte hi hem seluen moet,
    Ende gheliet hem, als menich doet,
    Bet dan hem te moede was:
    Dus liep hi henen sinen pas,
    Tes hi quam te Manpertus
    Ende vant Reynaerde in zijn huus
    Alleene staen verweendelike.
    Tybeert sprac: 'God die rike
    Moete hu goeden auont gheuen.
    Die coninc dreecht hu an hu leuen,
    Ne comdi niet te houe met mi.'
    Reynaert sprac: 'Tybeert, helet vry, (fo.

    199a)
    Neue, ghi zijt mi willecome.
    God gheue hu eere ende vrome.
    Bi Gode, dat jan ic hu wale!'
    Wat coste Reynaerde scone tale?
    Al seghet sine tonghe wale,
    Sine herte die es binnen fel.
    Dit wert Tybeerde ghetoghet wel,
    Eer die lijne wert ghelesen
    Ten hende.

    Ende met desen [28]
    Sprac Reynaert: 'neve, ic wille dat ghi
    Tauont herberghe hebt met mi,
    Ende morghen willen wi metten daghe
    Te houe waert sonder saghe.
    In hebbe oec onder alle mine maghe
    Niement, Tybeert, daer ic mi nu
    Bet vp verlate dan vp hu.
    Hier was commen Bruun de vraet. [29]
    Hi toechde mi so fel ghelaet
    Ende dochte mi so ouer-staerc,
    Dat ic omme dusent maerc
    Den wech met hem niet hadde bestaen.
    Dat sal ic met hu, al sonder waen,
    Maerghin metter dagheraet.'
    Tybeert sprac: 'hets beteren raet
    Ende het dinct mi beter ghedaen,
    Dat wi nochtauont te houe gaen
    Dan wi tote morghin beiden.
    Die mane scijnet an der heiden
    Also claer alse die dach.
    Ic wane niemen ne sach
    Beter tijt tote onser vaert.'
    'Neen, lieue neve,' sprac Reynaert,
    'Sulc mochte ons daer ghemoeten,
    Hi soude ons quedden ende groeten,
    Die ons nemmermee dade goet,
    Quame hi snachts in ons ghemoet.
    Ghi moet herberghen tauont met mi'.
    Tybeert sprac: 'wat souden wy
    Eten, Reynaert, of ic hier bleue?'
    'Daer omme zorghe ic, lieue neve,
    Hier es der spijsen quaden tijt.
    Ghi mocht heten, begheerdijt, (fo.

    199b)
    Een stic van eere honich-raten
    Die bequamelic es vtermaten.
    Wat sechdi, moochdi shonichs yet.'
    Tybeert sprac: 'mine roukes niet.
    Reynaert, hebdi niet in huus?
    Gauedi mi eene vette muus,
    Daer mede lietic hu ghewaert.'
    'Eene vette muus?' sprac Reynaert,
    'Soete Tybeert, wat secht-di?
    Hier woent noch een pape bi,
    Een scuere staet noch an sijn huus,
    Daer in es meneghe vette muus:
    Ic waense niet ghedroughe een waghen.
    So dicken hoere ic den pape claghen
    Dat sine dryuen huten huuse.'
    'Reynaert, zijn daer so vette muse?
    Verghaue God, waer ic nu daer!'
    'Tybeert', seit hi, 'sechdi waer?
    Wildi muse?' 'Of icse wille?
    Reynaert, doet dies een ghestille:
    Ic minne muse voer alle saken.
    Weetti niet dat muse smaken
    Bet dan eenich venisoen?
    Wildi minen wille doen,
    Dat ghi mi leet daer si zijn,
    Daer mede mochti die hulde mijn
    Hebben, al haddi minen vadre
    Doot ende mijn gheslachte al gadre.'
    Reynaert sprac: 'neve, houddi hu spot?'
    'Neenic, Reynaert, also helpe mi God!'
    'Weet God, Tybeert, wistic dat,
    Ghi soutter sijn nochtauont sat.'
    'Sat, Reynaert, dat ware vele.'
    'Tybeert, dat sechdi thuwen spele.'
    'In doe, Reynaert, bi miere wet.
    Haddic een muus ende waer so vet,
    In gaefse niet omme eenen busant.'
    'Tybeert, gaet met mi te hant.
    Ic leede hu daer ter seluer stat,
    Daer icker hu sal maken zat,
    Eer ic nemmermeer van hu sceede.'
    'Ia ic, Reynaert, vp die gheleede (fo.

    199c)
    Ghinghe ic met hu te Mompelier.'
    'So gaen wi dan, wi sijn hier
    Al te langhe,' sprac Reynaert.
    Doe so namen si vp die vaert,
    Tybeert ende sijn oem Reynaert,
    Ende liepen daer si loepen wilden,
    Datsi nye toghel vp hilden,
    Eer si quamen tes papen scuere,
    Die met eenen erdinen muere
    Al omme ende omme was beloken,
    Daer Reynaert in was te-broken
    Des ander daghes daer te voren,
    Doe die pape hadde verloren
    Eenen hane, die hi hem nam.
    Hier omme was tornich ende gram
    Des papen sone Martinet,
    Ende hadde voer dat gat gheset
    Een strec den vos mede te vane:
    Dus gherne wrake hi den hane.
    Dit wiste Reynaert, dat felle dier,
    Ende sprac: 'neue Tybeert, hier
    Crupet in dit selue gat.
    Ne weset trage no lat.
    Gaet al omme ende omme gripen.
    Hoert hoe die muse pipen.
    Keert weder huut als ghi zijt sat.
    Ic sal hier bliuen voer dit gat
    Ende sal hu hier buten beiden:
    Wine moghen niet tauont sceiden,
    Morghin gaen wi te houe waert.
    Tybeert, siet dat ghi niet en spaert.
    Gaet heten, ende laet ons keeren
    Te miere herberghen met eeren.
    Mijn wijf sal ons wel ontfaen.'
    'Willic te desen gate in gaen?
    Wat sechdi, Reynaert, eist hu raet?
    Die papen connen vele baraet:
    Ic besteecse arde noode.'
    'O wy, Tybeert, twi sidi bloode?
    Wanen quam huwer herten desen wanc?'
    Tybeert scaemde hem ende spranc
    Daer hi vant groet ongherec: (fo.

    199d)
    Want eer hijt wiste, was hem een strec
    Omme sinen hals arde vast.
    Dus hoende Reynaert sinen gast.
    Alse Tybeert gheware wart
    Des strecs, wart hi veruaert
    Ende spranc voert: dat strec liep toe.
    Tybeert moeste roupen doe
    Ende wroughede hem seluen dor den noot.
    Hi makede een gheroup so groot
    Met eenen iammerliken ghelate,
    Dat Reynaert hoerde vp der strate
    Buten, daer hi alleene stoet,
    Ende riep: 'vindise goet
    Die muse, Tybeert, ende vet?
    Wiste nu dat Martinet
    Dat ghi ter taflen satet
    Ende dit wiltbraet dus hatet,
    Dat ghi verteert, in weet hoe,
    Hi sauder hu saeuse maken toe:
    So houesch een cnape es Martinet.
    Tybeert, ghi singhet in lanc so bet.
    Pleecht men tes coninx houe des?
    Verghaue God, die gheweldich es,
    Dat, Tybeert, daer met hu ware
    Ysingrijn, die mordenare,
    In sulker bliscap als ghi zijt!'
    Dus heeft Reynaert groot delijt
    Dor Tybeerts ongheual.
    Ende Tybeert stont ende ghal
    So lude, dat Martinet ontspranc.
    Martinet riep: 'ha ha, God danc!
    Ter goeder tijt heeft nu ghestaen
    Mijn strec: ic hebber met gheuaen
    Den hoenre-dief, na minen wane,
    Nu toe! ghelden wi hem den hane!'
    Met desen wart hi toten viere
    Ende ontstac eenen stroe-wisch sciere
    Ende wecte moedre ende vadre
    Ende die kindre alle gadre,
    Ende riep: 'nu toe! hi es gheuaen.'
    Doe mochtemen sien porren saen
    Alle die in dien huus waren. (fo.

    200a)
    Selue die pape ne wilde niet sparen,
    Quam hute sinen bedde moeder-naect.
    Martinet hi was gheraect
    Tote Tybeert ende riep: 'hijs hier.'
    Die pape spranc an dat vier
    Ende ghegreep zijns wijfs rocke.
    Een offer-keersse nam vrauwe Iulocke
    Ende ontstacse metter haest.
    Die pape liep Tybeert naest
    Ende ghincken metten rocke slaen.
    Doe moeste Tybeert daer ontfaen
    Wel meneghen slach al in een.
    Die pape stont, als hem wel sceen,
    Al naect, ende slouch slach in slach
    Vp Tybeert, die voer hem lach.
    Daer ne spaerdene haer ne gheen.
    Martinet ghegreep eenen steen
    Ende warp Tybeert een hoghe huut.
    Die pape stont al bloeter huut
    Ende hief vp eenen groeten slach.
    Alse Tybeert dat ghesach,
    Dat hi emmer steruen soude,
    Doe dedi een deel als die boude,
    Dat dien pape verghinc te scanden.
    Beede met claeuwen ende met tanden
    Dedi hem pant, alsoet wel scheen,
    Ende spranc dien pape tusschen die been,
    In die burse al sonder naet,
    Daermen dien beyaert mede slaet.
    Dat dinc viel neder vp den vloer.
    Die vrauwe was zeerich ende zwoer
    Bi der zielen van haren vader,
    Sine wilde wel om al gader
    Die offerande van eenen jare,
    Dat niet den pape gheuallen ware
    Dit vernoy ende dese scame.
    So sprac: 'int-sleets duuels name
    Moete dit strec sijn gheset!
    Siet, lieue neve Martinet,
    Dit was van huwes vader ghewande,
    Siet hier mijn scade ende mijn scande,
    Emmermeer voert in allen stonden, (fo.

    200b)
    Al ghenase hi van der wonden,
    Hi bliuet den soeten spele mat.'
    Reynaert stont noch doe voer tgat.
    Doe hi dese tale hoerde,
    Hi louch dat hem bachten scorde
    Ende hem crakede die tauerne.
    Doe sprac hi te sinen scherne:
    'Swijghet, Iulocke, soete vrauwe,
    Ende laet zijncken desen rauwe
    Ende laet bliuen huwen toren.
    Wattan? al heuet hu heere verloren
    Eenen van den clippelen zinen,
    Al te meer [30] so sal hi pinen.
    Laet bliuen dese tale achtre:
    Gheneset de pape, en es gheen lachtre
    Dat hi ludet met eere clocken.'
    Dus troeste Reynaert vrauwe Iulocken,
    Die haer arde zeere mesliet.
    Die pape mochte langher niet
    Ghestaen, hi viel in ommacht.
    Doe hiefsene vp met haerre cracht
    Ende drouchene recht te bedde waert.
    Hier-binnen keerde Reynaert
    Alleene ter herberghen waert,
    Ende liet Tybeert zeere veruaert
    Ende in zorghen van der doot.
    Al was Tybeerts zorghe groet,
    Doe hise alle onledich sach
    Ouer dien pape, die daer lach
    Ghewont, doe ghinc hi hem pinen,
    So dat hi metten tanden zine
    Die pese midden beet ontwee.
    Doe ne wildi letten nemmee
    Ende spranc weder hute ten gate
    Ende dede hem vp die rechte strate,
    Die tes conincx waert ghelach.
    Eer hi daer quam so waest dach
    Ende die zonne begonste rijsen.
    In eens arems ziecs wijsen
    Quam Tybeert in thof gheronnen,
    Die tes papen hadde ghewonnen
    Dat hi langhe claghen mach. (fo.

    200c)
    Alse die coninc dit versach
    Dat hi hadde dat hoeghe verloren,
    Doe mochtemen vreeselike horen
    Den coninc dreeghen den dief Reynaert.
    Die coninc doe niet langher ne spaert.
    Hine riep sine baroene te rade
    Ende vraechde wat hi best dade
    Ieghen Reynaerts ouerdaet?
    Doe wart ghindre menich raet
    Hoemen Reynaert ter redenen brochte,
    Die dese ouerdaet wrochte.
    Doe sprac Grimbeert die das,
    Die Reynaerts broeder sone was:
    'Ghi heeren, ghi hebt meneghen raet.
    Al ware mijn oem noch also quaet,
    Salmen vry recht voert draghen,
    Men salne drie waeruen daghen,
    Alsomen doet eenen vryen man.
    Ende en comt hi niet dan,
    So es hi sculdich alre dinc,
    Daer hi af voer den coninc
    Van desen heeren es beclaghet.'
    'Wie wildi, Grimbert, dattene daghet?'
    Sprac de coninc, 'wie es hier,
    Die sijn hoeghe ofte sijn lier
    Wille setten in auontueren
    Omme eene felle creatuere?
    Ic wane hier nimene en es so zot!'
    Grimbert sprac: 'so helpe mi God!
    Siet mi hier, ic bem so coene
    Dat ic wel dar bestaen te doene
    Dese bodscap, ghebiedijt.'
    'Grimbeert, gaet wech ende zijt
    Vroet ende wacht hu ieghen mesval.'
    Grimbert sprac: 'coninc heere, ic sal.'
    Dvs gaet Grimbert te Manpertuus.
    Als hire quam, vant hi in huus
    Sinen oem ende vrauwe Ermelijnen,
    Die bi haren welpekijnen
    Laghen in die haghedochte.
    Ende ten eersten dat Grimbeert mochte,
    Groette hi sinen oem ende ziere moyen. (fo.

    200d)
    Hi sprac: 'en sal hu niet vernoyen
    Des onrechts, daer ghi in zijt?
    Dincket hu noch niet wesen tijt
    Dat ghi trect, oem Reynaert,
    Tote des conincs houe waert,
    Daer ghi wel zeere zijt beclaghet?
    Ghi zijt .iij. waeruen ghedaghet.
    Vermerrendi maerghin den dach,
    So zorghic dat hu ne mach
    Ne gheene ghenade me ghescien.
    Ghi sult in den derden daghe sien
    Huwen casteel bestormen, Manpertuus.
    Ghi sult gherecht sien voer hu huus
    Eene galghe ofte een rat.
    Ouer waer segghic hu dat:
    Beede hu kindre ende hu wijf
    Sullen verliesen haer lijf
    Lachterlike, al sonder waen.
    Ghine moghet selue niet ontgaen.
    Daer omme es hu de beste raet
    Dat ghi met mi te houe gaet.
    Hets messelic hoet gheuallen mach:
    Hu es dicken vp eenen dach
    Vremder auontueren gheuallen,
    Dan ghi noch quite van hem allen
    Met des conincx orloue
    Maerghin sciet huten houe.'
    Reynaert seide: 'ghi secht waer.
    Nochtan, Grimbeert, comme ic daer
    Onder des conincs ghesinde,
    Dat ic binnen den houe vinde
    Es vp mi verbolghen al.
    Quame ic danen, het ware gheual.
    Nochtan dinct mi beter wesen
    (Ghenese of ic mach ghenesen)
    Dat ic met hu te houe vare
    Dan het al verloren ware,
    Casteel, kindre ende wijf,
    Ende daer toe mijns selues lijf.
    In mach den coninc niet ontgaen.
    Alse ghi wilt, so willic gaen.
    Hoert,' seit hi, 'vrauwe Hermelijne, (fo.

    201a)
    Ic beuele hu die kindre mine,
    Dat ghire wale pleghet nu.
    Voer alle dandre beuelic hu
    Minen zone Reynaerdine.
    Hem staen wel de gaerneline [31]
    In zine muulkine ouer al.
    Ic hope dat hi mi slachten sal.
    Hier es Rossel, een [32] scone dief!
    Die hebbic nochtan harde lief,
    Ja als yement sine kindre doet.
    Al eist dat ic nu van hier moet,
    Ic salt mi nemen arde na,
    Vp dat ic mach, dat ic ontga.
    Grimbeert neve, God moet hu lonen.'
    Met hoofschen woorden ende met sconen
    Nam Reynaert an de sine orlof
    Ende ruumde sijns selues hof.
    Ay hoe drouue bleef vrauwe Hermeline
    Ende hare cleene welpekine.
    Doe Reynaert sciet huut Manpertuus
    Ende hi hof liet ende huus
    Aldus omberaden staen:
    Nu hoert wat Reynaert heeft ghedaen.
    Teerst dat hi quam an der heyden,
    Hi sprac te Grimbeerte ende zeide:
    'Grimbert, scone wel soete neve,
    Van zorghen suchtic ende beue.
    Lieue neve, ic wille gaen
    (Nu hoert mine redene saen)
    Te biechten hier te di:
    Hier nes ander pape bi.
    Hebbic mine biechte ghedaen,
    Hoe so die saken sijn vergaen,
    Mine ziele sal te claerre wesen.'
    Grimbeert andwoerde na desen:
    'Oem, wildi te biechten gaen,
    So moetti dan verlouen saen
    Alle diefte ende allen roef,
    Of en diet hu niet een loef.'
    'Dat weetic wel,' sprac Reynaert:
    'Grimbeert, nu hoert haerwaert
    Ende vandet mi gheraden.
    Siet, ic comme hu te ghenaden (fo.

    201b)
    Van alle gader miere mesdaet. [33]
    Nu hoert, Grimbeert, ende verstaet:
    Confiteor pater mater,
    Dat ic den otter ende den cater
    Ende alle diere hebbe mesdaen,
    Daer af willic mi in biechten dwaen.'
    Grimbert sprac: 'oem, walschedi?
    Of ghi yet wilt, spreect ieghen mi
    In dietsche, dat ict mach verstaen.'
    Doe sprac Reynaert: "ic hebbe mesdaen
    Jeghen alle diere die leuen.
    Bidt Gode dat hijt mi moete vergheuen.
    Ic dede minen oem Brune
    Al bloedich maken sine crune.
    Tybeert dede ic muse vaen,
    Daer ickene zeere dede slaen,
    Tes papen huus daer hi spranc int strec. [34]
    Ic hebbe ghedaen groet ongherec
    Canticleer ende sine kindre:
    Waren si meerre ofte mindre,
    Dicken makedicse los.
    Dor recht beclaghet hi den vos.
    Die coninc en es mi oec niet ontgaen:
    Ic hebbe hem toren oec ghedaen
    Ende mesprijs der coninghinne,
    Datsi spade sullen verwinnen
    Also vele eeren van mi.
    Oec hebbic, dat segghic di,
    Grimbert, mee liede bedroghen
    Dan ic di soude ghesegghen moghen.
    Ende Ysengrijn, dat verstaet,
    Hietic oem dor baraet.
    Ic maectene moonc ter Elmaren,
    Daer wi beede begheuen waren:
    Dat wart hem al te zeere te pinen.
    Ic dede hem an die clocke-lijnen
    Binden beede sine voete.
    Dat luden wart hem doe so soete
    Dat hijt emmer wilde leeren:
    Dat verghinc hem tonneeren,
    Want hi luudde so vtermaten, (fo.

    201c)
    Dat alle die ghinghen bi der straten,
    Ende waren binnen der Elmare
    Waenden dat die duuel ware
    Ende liepen daer si luden hoerden.
    Eer hi doe conste in corten woerden
    Ghespreken: 'ic wille mi begheuen,'
    Hadsi hem na ghenomen tleuen.
    Sint dedic hem crune gheuen.
    Hem maechs ghedincken al zijn leuen:
    Dat weetic wel ouer waer.
    Ic dede hem af bernen dat haer,
    So dat hem die zwaerde cramp.
    Sint dedic hem meerren scamp
    Vp thijs, daer icken leerde visschen
    Daer hi mi niet conste ontwisschen.
    Hi ontfincker meneghen slach.
    Sint leeddickene vp eenen dach
    Tote des papen van Ambloys. [35]
    In al dat lant van Vermendoys
    So en woende gheen pape riker.
    Die selue pape hadde eenen spijker
    Daer menich vet bake in lach:
    Des haddic dicken goet ghelach.
    Onder dien spijker haddic een gat
    Verholenlike ghemaect: in dat
    Daer dedic Ysingrijn in crupen.
    Daer vant hi rentvleesch in cupen
    Ende baken hanghende vele.
    Des vleesch dedi dor sine kele
    So vele gheliden vtermaten:
    Als hi weder huten gate
    Waende keeren huter noet,
    Hem was dien leeden buuc so groet
    Dat hi beclaghede zijn ghewin.
    Daer hi was commen ongherich in,
    Ne condi sat [36] niet commen huut.
    Ic liep, ic maecte groet gheluut
    Int dorp ende maecte groet gherochte.
    Nu hoert wat ic daer toe brochte.
    Ic liep aldaer die pape zat
    Te ziere taflen ende hat.
    Die pape hadde eenen cappoen. (fo.

    201d)
    Dat was dat alre beste hoen
    Dat men in al dat lant vant.
    Hi was ghewent al toter hant.
    Dien prandic in minen mont,
    Voer die tafle daer hi stont,
    Al daert die pape toe sach.
    Doe riep die pape: 'nu vanc, [37] slach!
    Helpe, wie sach dit wonder nye?
    Die vos comt, daer ic toe zye,
    Ende roeft mi in mijns selues [38] huus.
    So helpe mi sancta spiritus,
    Te wers hem dat hire quam!'
    Dat tafel-mes hi vp nam
    Ende stac de tafle, datso vloech
    Verre bouen mi arde hoech
    In midden-waerde vp den vloer.
    Hi vloucte zeere ende zwoer
    Ende hi riep lude: 'slach ende va!'
    Ende ic voeren ende hi na.
    Sijn tafel-mes haddi verheuen
    Ende brochte mi ghedreuen
    Vp Ysingrijn daer hi stont.
    Ic hadde dat hoen in minen mont
    Dat arde groet was ende zwaer.
    Datso moestic laten daer,
    Waest mi leet ofte lief.
    Doe riep die pape: 'ay, heere dief,
    Ghi moet den roef hier laten!'
    Hi riep ende ic ghinc miere straten
    Danen daer ic wesen woude.
    Alse die pape vp heffen soude
    Dat hoen, sach hi Ysingrine:
    Doe naecte hem eene grote pine.
    Hi warpene int hoeghe metten messe.
    Den pape volchden si zesse,
    Die alle met groeten stauen quamen,
    Ende als si Ysingrijn vernamen
    Doe maecten si een groet gheluut,
    Ende die ghebuere quamen huut
    Ende maecten grote niemare
    Manlic andren, dat daer ware
    In spapen spijker een wulf gheuaen, (fo.

    202a)
    Die hem seluen hadde ghedaen [39]
    Bi den buke in dat gat.
    Als die ghebuere ghevreescheden dat
    Liepen si dat wonder bescauwen.
    Al daer wart Ysingrijn te-blauwen,
    So dat hem ghinc al huten spele:
    Want hi ontfincker arde vele
    Groete slaghe ende groete worpe.
    Dus quamen die kindre van den dorpe
    Ende verbonden hem die hoghen.
    Het stont hem so, hi moest ghedoghen.
    So zeere slouch-si ende staken
    Dat sine huten gate traken
    (Doe ghedoghedi vele ongheuals)
    Ende bonden hem an sinen hals
    Eenen steen, ende lietene gaen
    Ende lietene dien [40] honden saen
    Diene ghinghen bassen ende jaghen.
    Oec diende men hem met groten slaghen
    So langhe, dat hi gheloue was.
    Doe viel hi neder vp dat gras,
    Of hi ware al steen-doot.
    Doe was dier kindre bliscap groot.
    Ghindre was groete niemare.
    Si namene ende leidene vp eene bare
    Ende droughene met groten ghehuke
    Ouer steene ende ouer struke.
    Buten dien dorpe in eene gracht
    Bleef hi ligghende al dien nacht.
    Inne weet hoe hi danen voer.
    Sint verweruic dat hi mi zwoer
    Sine hulde een jaer al omtrent.
    Dat dedi vp sulc conuent
    Dat icken soude maken hoenre sat.
    Doe leeddickene in eene stat,
    Daer ic hem dede te verstane
    Dat twee hinnen ende eenen hane
    In een groet huus an eere straten
    Vp eenen aenbalke saten
    Recht teere valdore bi.
    Daer dedic Ysingrijn bi mi
    Vp dat huus clemmen bouen. (fo.

    202b)
    Ic seide, ic wilde hem ghelouen,
    Wildi crupen in die valdore,
    Dat hire soude vinden vore
    Van vetten hoenren sijn gheuouch.
    Ter valdore ghinc hi ende louch,
    Ende croep daer in met vare
    Ende began tasten haren-thare.
    Hi taste, ende als hi niet en vant,
    Sprac hi: 'neve, hets hier bewant
    Te zorghen, ic ne vinder niet.'
    Ic sprac: 'oem, wats nu ghesciet?
    Cruupter een lettel bet in.
    Men moet wel pijnen om ghewin.
    Ic hebse wech diere saten voren.'
    Dus so liet hi hem verdoren
    Dat hi die hoenre te verre sochte.
    Ic sach dat icken hoenen mochte,
    Ende hoendene, so dat hi voer
    Van daer bouen vp den vloer
    Ende gaf eenen groeten val,
    Datsi ontspronghen ouer al
    Die in dien huse sliepen.
    Die bi den viere laghen, si riepen:
    Daer ware in huus sine wisten wat
    Gheuallen voer dat vyer-gat. [41]
    Si worden vp ende ontstaken lecht.
    Doe sine daer saghen echt
    Wart hi ghewont toter doot.
    Ic hebben brocht in menegher noot,
    Meer dan ic ghesegghen mochte.
    Nochtan al dat ic nye ghewrochte
    Jeghen hem, sone roucke ic niet
    Zo zeere, als dat ic verriet
    Vrauwe Erswenden, [42] sijn scone wijf,
    Die hi lieuer hadde dan sijns selfs lijf.
    God die moet mi vergheuen.
    Haer dedic dat mi lieuer ware bleuen
    Te doene, dant es ghedaen.'
    Grimbeert sprac: 'of ghi wilt gaen
    Claerliken te biechten tote mi
    Ende zijn van huwen zonden vry,
    So suldi spreken ombedect. (fo.

    202c)
    In weet waer-waert ghi dit trect:
    'Ic hebbe ieghen sijn wijf mesdaen.'
    Oem, dat en can ic niet verstaen,
    Waer ghi dese tale keert.'
    Reynaert sprac: 'neve Grimbeert,
    Ware dat hoofschede groot,
    Of ic hadde gheseit al bloot:
    'Ic hebbe gheslapen bi miere moyen?'
    Ghi zijt mijn maech: hu souts vernoyen,
    Seidic eeneghe dorperheit.
    Grimbeert, nu hebbic hu gheseit
    Al dat mi mach ghedincken nu.
    Gheeft mi aflaet, dat biddic hu,
    Ende settet mi dat hu dinct goet.'
    Grimbeert was wijs ende vroet
    Ende brac een rijs van eere haghe
    Ende gaffer mede .xl. slaghe
    Ouer alle sine mesdaden.
    Daer na in gherechten raden
    Riet hi hem goet te wesene
    Ende te wakene ende te lesene
    Ende te vastene ende te vierne
    Ende te weghe waert te stierne
    Alle die hi buten weghe saghe:
    Ende hi voert alle sine daghe
    Behendelike soude gheneeren.
    Hier na so dedi hem verzweeren
    Beede rouen ende stelen.
    Nu moet hi siere sielen telen, [43]
    Reynaert, bi Grimbeerts rade,
    Ende ghinc te houe vp ghenade.
    Nv es die biechte ghedaen.
    Die heeren hebben den wech bestaen
    Tote des conincs houe waert.
    Nu was buter rechter vaert,
    Dien si te gane hadden begonnen,
    Een pryoreit van zwarten nonnen,
    Daer meneghe gans ende menich hoen,
    Meneghe hinne, menich cappoen
    Plaghen te weedene buten muere.
    Dit wiste die felle creatuere,
    Die onghetrauwe Reynaert,
    Ende sprac: 'te ghenen houe waert (fo.

    202d)
    So leghet onse rechte strate.'
    Met dusdanen barate
    Leedde hi Grimbeert bi der scueren,
    Daer die hoenre buten muere
    Ghinghen weeden haren-thare.
    Den hoenre wart Reynaert gheware.
    Sine oghen begonden omme te ghane.
    Buten den andren ghinc een hane,
    Die arde vet was ende jonc:
    Daer na gaf Reynaert eenen spronc
    So dat dien hane die plumen stouen.
    Grimbeert sprac: 'oem, ghi dinct mi douen!
    Onsalich man, wat wildi doen?
    Wildi noch om een hoen
    In alle die groete zonden slaen,
    Daer ghi te biechten af zijt ghegaen?
    Dat moet hu wel zeere rauwen.'
    Reynaert sprac: 'bi rechter trauwen,
    Ic hads vergheten, lieue neve.
    Bidt Gode dat hijt mi vergheue!
    Het ne ghesciet mi nemmermeer.'
    Doe daden si eenen wederkeer
    Ouer eene smale brugghe.
    Hoe dicken sach Reynaert achter rugghe
    Weder daer die hoenre ghinghen!
    Hine conste hem niet bedwinghen
    Hine moeste ziere zeden pleghen:
    Al haddemen hem thoeft af ghesleghen,
    Het ware ten hoenren waert gheuloghen,
    Also verre alst hadde ghemoghen.
    Grimbeert sach dit ghelaet
    Ende seide: 'onreyne vraet,
    Dat hu dat hoghe so omme gaet!'
    Reynaert andwoerde: 'ghi doet quaet
    Dat ghi mine herte so versmaert [44]
    Ende mine bede dus verstorbeert.
    Laet mi doch lesen .ij. pater nooster,
    Der hoenre zielen van den cloester
    Ende den gansen te ghenaden,
    Die ic dicken hebbe verraden,
    Die ic [45] desen heleghen nonnen
    Met miere lust af hebbe ghewonnen.'
    Grimbeert balch, ne waer Reynaert (fo.

    203a)
    Hadde emmer zine oghen achterwaert,
    Tes si quamen ter rechter straten.
    Doe began hem drouue ghelaten
    Ende arde zeere beefde Reynaert
    (Daer keerde-si te houe waert),
    Doe hi began den houe naken,
    Daer hi waende seere mesraken.
    Doe in sconinx hof was vernomen
    Dat Reynaert ware te houe comen
    Met Grimbeerde den das,
    Ic wane daer niemene ne was
    So arem no van so crancken maghen,
    Hine ghereedde hem vp een claghen:
    Dit was al ieghen Reynaerde.
    Nochtan dedi als die onueruaerde,
    Hoe so hem te moede was,
    Ende hi sprac te Grimbeerte den das:
    'Leedet ons die hoechste strate.'
    Reynaerd ghinc in dien ghelate
    Ende in also bouden ghebare,
    Ghelijc of hi sconinx sone ware
    Ende hi niet en hadde mesdaen.
    Boudeliken ghinc hi staen
    Voer Nobele dien coninc,
    Ende sprac: 'God, die alle dinc
    Gheboet, hi gheue hu, coninc heere,
    Langhe bliscap ende eere!
    Ic groet hu, coninc, ende hebbe recht.
    En hadde nye coninc eenen knecht
    So ghetrauwe ieghen hem
    Als ic oyt was ende bem:
    Dat es dicken worden anschijn.
    Nochtan die sulke die hier zijn
    Souden [46] mi nochtan gherne rouen
    Huwer hulden, wilde ghi hem ghelouen.
    Maer neen ghi niet: God moete hu lonen!
    Het en betaemt niet der cronen
    Datsi den scalken ende den fellen
    Te lichte ghelouen datsi vertellen.
    Nochtan willics Gode claghen:
    Dier es te vele in onsen daghen,
    Der scalke, die wroughen connen, (fo.

    203b)
    Die niet ter rechter hant hebben ghewonnen
    Ouer al in rike houe:
    Dien salmen niet ghelouen.
    Die scalcheit es hem binnen gheboren,
    Datsi den goeden lieden doen toren:
    Dat wreke God vp haer leuen,
    Ende moete hem eewelike gheuen
    Al sulken loen als si zijn waert!'
    Die coninc sprac: 'o wy, Reynaert,
    O wy, Reynaert, onreyne quaet,
    Wat condi al scone ghelaet!
    Dat en can hu niet ghehelpen een caf.
    Nu comt huwes smeekens af.
    In werde bi smeekene niet hu vrient.
    Hets waer, ghi sout mi hebben ghedient
    Van eere saken in den woude,
    Daer ghi qualic in hebt ghehouden
    Die eede, die ic hadde ghezworen.'
    'O wy, wat hebbic al verloren,'
    Sprac Canticleer die daer stont.
    Die coninc sprac: 'hout huwen mont,
    Heere Canticleer, nu laet mi spreken,
    Laet mi antwoerden sinen treken.
    Ay, heere dief Reynaert,
    Dat ghi mi lief hebt ende waert,
    Dat hebdi sonder huwe pine
    Mine boden laten anschine:
    Arem man Tybeert, heere Brune,
    Die noch bloedich es zijn crune.
    Ic ne sal hu niet scelden:
    Ic waent hu kele sal ontghelden
    Noch heden al vp eene wijle.'
    'Nomine patrum christum filye!'
    Sprac Reynaert, 'of mijn heere Brune
    Noch al bloedich es die crune,
    Was hi te-blauwen of versproken:
    Waer hi goet, hi ware ghewroken,
    Eer hi noint vloe int water.
    Bander zijde Tybeert die cater,
    Dien ic herberghede ende ontfinc,
    Of hi hute om stelen ghinc
    Tes papen, sonder minen raet, (fo.

    203c)
    Ende hem die pape dede quaet:
    Bi Gode, soudic dat ontghelden,
    So mochtic mijn gheluc wel scelden.'
    Voert sprac Reynaert: 'coninc Lyoen,
    Wien twifelt des, ghine moghet doen
    Dat ghi ghebiet ouer mi?
    Hoe groot mine sake [47] zi,
    Ghi moghet mi vromen ende scaden.
    Wildi mi zieden ofte braden
    Ofte hanghen ofte blenden,
    Ic ne mach hu niet ontwenden.
    Alle diere zijn in hu bedwanc.
    Ghi zijt groet ende ic bem cranc,
    Mine hulp es cleene ende dhuwe groet:
    Bi Gode, al slouchdi mi doot,
    Dat ware eene crancke wrake,
    Recht in dese selue sprake.'
    Doe spranc vp Belin de ram
    Ende sine hye, die met hem quam,
    Dat was dame Hawy.
    Belin sprac: 'ga wy
    Alle voert met onser claghen!'
    Bruun spranc vp met sinen maghen,
    Ende Tybeert die felle,
    Ende Ysingrijn sijn gheselle,
    Forcondet dat euer-zwijn
    Ende die rauen Tyecelijn, [48]
    Pancer die beuer, ooc [49] Bruneel,
    Dat water-var, dat butseel,
    Ende dat een-coren, heere Rosseel,
    Dieweline, die vrauwe fine,
    (Cantecleer ende die kindre zine
    Makeden groten vederslach),
    Dat foret Cleene-beiach:
    Liepen alle in dese scare.
    Alle dese ghinghen openbare
    Voer haren heere, den coninc, staen
    Ende daden Reynaerde vaen.
    Nv ghinct ghindre vp een playdieren.
    Nye hoerde man van dieren
    So scone tale, als nu es hier
    Tusschen Reynaerde ende dandre dier, (fo.

    203d)
    Voert bringhen, diemen brochte daer,
    Het ware mi pijnlic ende zwaer,
    Daer omme corte ic hu de woort.
    Die beste redenen ghinghen daer voort,
    Die claghen, die de dieren ontbonden,
    Proufden si met goeden orconden,
    Als si sculdich waren te doene.
    Die coninc dreef die hoeghe baroene
    Te vonnesse van Reynaerts saken.
    Doe wijsden si datmen soude maken
    Eene galghe sterc ende vast,
    Ende men Reynaerde, den fellen gast,
    Daer an hinghe bi ziere kelen.
    Nu gaet Reynaerde al huten spele.
    Doe Reynaert verordeelt was,
    Orlof nam Grimbeert die das
    Met Reynaerts naeste maghen.
    Sine consten niet verdraghen
    No sine consten niet ghedoghen,
    Datmen Reynaerde voer haren oghen
    Soude hanghen alse eenen dief.
    Nochtan waest hem somen lief.
    Die coninc hi was arde vroet:
    Doe hi mercte ende verstoet,
    Datso menich ionghelinc
    Met Grimbeerte huten houe ghinc,
    Die Reynaerde na bestoet,
    Doe peinsdi in sinen moet:
    'Hier mach in loepen andren raet.
    Al es Reynaert selue quaet,
    Hi heuet meneghen goeden maech.'
    Doe sprac hi: 'twi sidi traech,
    Ysingrijn ende heere Bruun?
    Reynaerde es cont menich tuun,
    Ende hets den auonde bi:
    Hier es Reynaert, ontsprinct hi,
    Comt hi .iij. voete huter noot,
    Sinen lust die es so groot,
    Ende hi weet so meneghen keer,
    Hine wert ghevanghen tsiaermeer.
    Salmen hanghen, twine doetment dan?
    Eer men nu ghereeden can (fo.

    204a)
    Eene galghe, so eist nacht.'
    Ysingrijn was wel bedacht
    Ende sprac: 'hier es een galghe bi.'
    Ende mettien woerde versuchte hi.
    Doe sprac die cater, heere Tybeert:
    'Heere Ysingrijn, hu es verzeert
    Hu herte, in wancans [50] hu niet.
    Nochtan Reynaert diet al beriet
    Ende selue mede ghinc,
    Daermen huwe twee broeders hinc,
    Rumen ende Wijde-lancken:
    Hets tijt, wildijs hem dancken.
    Waerdi goet, het ware ghedaen,
    Hine ware noch niet onuerdaen.
    Ysingrijn sprac tote Tybeert:
    'Wat ghi ons al gader leert!
    Ne ghebrake ons niet een strop,
    Langhe heden wist zijn crop
    Wat zijn achter-hende mochte weghen!
    Reynaerd, die langhe hadde ghesweghen,
    Sprac: 'ghi heeren, cort mine pine.
    Tybeert heeft eene vaste lijne
    Die hi beiaghede an sine kele,
    Daer hi vernoys hadde vele,
    Int huus daer hi den pape beet,
    Die voer hem stont al sonder cleet.
    Her Ysingrijn, nu maect hu voren.
    Ende sidi nu daer toe vercoren,
    Ende ghi Brune, dat ghi sult dooden
    Reynaert, huwen neve, den fellen roden!'
    Doe so sprac die coninc saen:
    'Doet Tybeerte mede gaen:
    Hi mach clemmen, hi mach de lijne
    Vp draghen sonder huwe pijne.
    Tybeert, gaet voren ende maect ghereet.
    Dat ghi yet let, dats mi leet!'
    Doe sprac Ysingrijn tote Brune:
    'So helpe mi de cloester-crune
    Die bouen vp mijn hoeft staet,
    In hoerde nye so goeden raet
    Alse Reynaert selue gheuet hier.
    Hem langhet omme cloester-bier: (fo.

    204b)
    Nu gaen wi voeren ende bruwen hem!'
    Bruun sprac: 'neve Tybeert, nem
    Die lijne, du salt mede loepen.
    Reynaert die salt nu becoepen,
    Mijn scone liere ende dine hoghe.
    Ghawi ende hanghene so hoghe,
    Dats lachter hebben al sine vrient!'
    'Gha-wi, hi heues wel verdient,'
    Sprac Tybeert ende nam de lijne.
    Hine dede nye so lieue pine.
    Nv waren die drie heeren ghereet,
    Die Reynaert hadde harde leet, [51]
    Dat was die wulf ende Tybeert
    Ende der Bruun, die hadde gheleert
    Honich stelen te zinen scaden.
    Ysingrijn was so beraden,
    Eer hi van den houe sciet,
    Hine wilde des laten niet
    Hine vermaende nichten ende neven
    Ende alle, die binnen den houe bleuen,
    Beede ghebuere ende gaste,
    Datsi Reynaerde hilden vaste.
    Vrauwe Arsenden zinen wiue
    Beual hi bi haren liue,
    Datso stonde bi Reynaerde
    Ende soene name bi den baerde
    Ende van hem niet ne sciede
    No dor goet no dor miede
    No dor niet no dor noet
    No dor zorghe van der doot.
    Reynaert andwoerde in corten woorden,
    Dat alle die daer waren horden:
    'Heere Ysingrijn, half ghenade!
    Al ware hu lief mijn grote scade
    Ende al brincdi mi in vernoye:
    Ic weet wel, soude mijn moye
    Te rechte ghedincken ouder daet,
    Sone dade mi nemmermeer quaet.
    Maer her Ysingrijn, soete oem,
    Ghi neemt huwes neven crancken goem,
    Ende heere Brune ende heere Tybeert,
    Dat ghi mi dus hebt onneert:
    Ghi drie ghi hebbet ghedaen al, (fo.

    204c)
    Datmen mi ontliuen sal.
    Daer toe hebdi ghemaket
    Datso wie die mi ghenaket
    Sceldet mi dief of heuet leet.
    Daer omme moetti, God weet,
    Gheonneert werden alle drie,
    Ghine haest dat gescie
    Al dat ghi begaert te doene!
    Mi es dat herte noch also coene:
    Ic dar wel steruen eene waerf.
    Ne wart mijn vader, doe hi staerf,
    Van alle sinen zonden vry?
    Gaet, ghereet die galghe, of ghi
    Een twint mi langher niet ne spaert,
    Of varen moetti inderwaert,
    Alle huwe voete ende huwe been!'
    Doe sprac Ysingrijn: 'ameen!'
    'Amen,' sprac Brune, 'ende hinderwaert
    Moet hi varen die langher spaert!'
    Tybeert sprac: 'nu haesten wy!'
    Ende mettien woerde spronghen zi
    Ende liepen voert arde blide
    Ende pijnden hem ten strijde
    Te springhene ouer meneghen tuun,
    Ysingrijn ende heere Bruun.
    Tybeert volchde hem naer:
    Hem was die voet een lettel zwaer
    Van der lijnen, die hi drouch.
    Nochtan was hi rasch ghenouch:
    Dat dede hem al die goede wille.
    Reynaert stont ende zweech al stille
    Ende sach sine viande loepen,
    Die hem dat strec an waenden cnoepen,
    'Maer het sal bliuen,' sprac Reynaert,
    Die staet ende scauwet daer-waert,
    Ende si springhen ende si keeren.
    Hi peinsde: 'deus, wat joncheeren!
    Nu laetse springhen ende loepen.
    Leuic, si sullent noch becoepen,
    Hare ouerdaet ende hare scampye,
    Mine ghebreke reynaerdye.
    Nochtanne zijn si mi (fo.

    204d)
    Lieuer verre danne bi,
    Die ghene die ic meest ontsach. [52]
    Nu willic prouuen dat ic mach
    Te houe bringhen een baraet,
    Dat ic voer de dagheraet
    In groter zorghen vant te nacht.
    Heuet mine lust sulke cracht
    Alsic noch hope datso doet:
    Al es hi lustich ende vroet,
    Ic wane den coninc noch verdoren.'
    Die coninc dede blasen eenen horen
    Ende hiet Reynaerde huut-waert leeden.
    Reynaert sprac: 'laet teerst ghereeden
    Die galghe, daer ic an hanghen sal,
    Ende daer-binnen so sal ic al
    Den volcke mine biechte conden,
    In verlanessen van minen zonden.
    Hets beter dat al tfolc verstaet
    Mine diefte ende mine ondaet,
    Dan si namaels eeneghen man
    Mine ouerdaet teghen an.'
    Die coninc sprac: 'nu segghet dan.'
    Reynaert stont als een drouue man
    Ende sach al omme haren-thare.
    Daer so sprac hi al openbare:
    'Helpe,' seit hi, 'dominus!
    Nu en es hier niemen in dit huus,
    No vrient no viant, ic ne bem
    Een deel mesdadich ieghen hem.
    Nochtan horet alle, ghi heeren:
    Laet v [53] wijsen ende leeren,
    Hoe ic Reynaert aermijnc
    Eerst an die boesheit vinc.
    In allen tijden spade ende vroe
    Wasic een houesch kint noch doe.
    Doemen mi spaende van der mammen, [54]
    Ghinc ic spelen metten lammen
    Dor te hoerne dat ghebleet,
    So dat ic een verbeet.
    Ten eersten lapedic dat bloet:
    Het smaecte so wel, het was so goet,
    Dat ic dat vleesch mede ontgan. (fo.

    205a)
    Daer leerdic leckernie an,
    So vele dat ic ghinc ten gheeten
    Int wout, daer icse hoerde bleeten.
    Daer verbeetic hoekine twee.
    So dedic des derdes daghes mee,
    Ende ic wart bouder ende coene
    Ende verbeet haenden ende hoene
    Ende gansen, daer icse vant.
    Doe mi bloedich wart mijn tant,
    Was ic so fel ende so wreet
    Dat ic zuuer vp verbeet
    Al dat ic vant ende wat mi dochte,
    Dat mi bequam ende dat ic vermochte.
    Daer na quam ic ende Ysingrine
    Te wintre, in eenen couden rijme,
    Bi Besele onder eenen boem.
    Hi rekende dat hi ware mijn oem
    Ende began eene sibbe tellen.
    Al daer worden wi ghesellen:
    Dat mach mi te rechte rauwen.
    Daer gheloofden wi bi trauwen
    Recht gheselscap manlic andren.
    Doe begonsten wi te gader wandelen:
    Hi stal tgroete ende ic dat cleene.
    Dat wi beiaechden wart ghemeene.
    Ende als wi deelen souden doe,
    Ic was in hueghen ende vroe,
    Mochtic mijn deel hebben half.
    Alse Ysingrijn beiaghede een calf
    Of eenen weder of eenen ram,
    So grongierdi ende maecte hem gram,
    Ende toechde mi een ghelaet,
    Datso zuer was ende so quaet,
    Dat hi mi daermet van hem verdreef
    Ende hem mijn deel al gader bleef.
    Nochtan hachtic niet van dien.
    So menich waeruen hebbic versien:
    Alse wi een groete proye lagheden,
    Die ic ende mijn oem beiagheden,
    Eenen osse of eenen bake,
    Doe ghinc hi sitten met ghemake
    Met sinen wiue vrauwe Harsenden (fo.

    205b)
    Ende met sinen .vij. kindren:
    Sone mochtic cume deene hebben
    Van den alre mintsten rebben,
    Die sine kindre hadden ghecnaghet.
    Dus nauwe hebbic mi beiaghet.
    Nochtan dat was mi lettel noot:
    Ne waer dat mijn zin so groot
    Die lieue drouch te minen oem,
    (Die mijns nemet crancken goem)
    Ic hadde ghewonnen wel tetene.
    Coninc, dit doe ic hu te wetene:
    Ic hebbe noch seluer ende gout,
    Dat al es in mier ghewout,
    So vele dat cume een waghen
    Te .vij. waeruen soude ghedraghen.'
    Alse die coninc dit verhoerde,
    Gaf hi Reynaerde felle andwoerde:
    'Reynaert, wanen quam hu die scat?'
    Reynaert andwoerde: 'ic segghu dat,
    Wijldijt weten also ict weet,
    No dor lief no dor leet
    Sone salt danne bliuen verholen.
    Coninc, dien scat was bestolen.
    Ne waer hi oec ghestolen niet,
    Daer ware die moert bi ghesciet
    An hu lijf, in rechter trauwen,
    Dat alle huwen vrienden mochte rauwen.'
    Die coninghinne wart veruaert
    Ende sprac: 'O wy, lieue Reynaert!
    O wy, Reynaert, O wy, O wy!
    O wy, Reynaert, wat sechdi?
    Ic mane hu bider seluer vaert,
    Dat ghi nu [55] ons secht, Reynaert,
    Die hu ziele varen sal,
    Dat ghi ons secht de waerheit al
    Openbare ende brinct voort,
    Of ghi weet van eenegher moort
    Of eenen mordeliken raet,
    Die ieghen minen heere gaet,
    Dat laet hier openbare horen!'
    Nu hoert hoe Reynaert sal verdoren
    Den coninc entie coninghinne, (fo.

    205c)
    Ende hi beweruen sal met zinne
    Des conincx vrienscap ende sine hulde,
    Ende hi buten haerre sculde
    Brune ende Ysingrijn beede
    Vp hief in groter onghereede
    Ende in veeten ende in ongheual
    Ieghen den coninc bringhen sal.
    Die heeren, die nu waren so fier,
    Datsi Reynaerde waenden bier
    Te sinen lachtre hebben ghebrauwen:
    Ic wane wel in rechter trauwen,
    Dat hi sal weder mede blanden,
    Dien si sullen drincken met scanden.
    In eenen ghelate, met drouuen zinne
    Sprac Reynaert: 'edele coninghinne,
    Al haddi mi nu niet ghemaent,
    Ic bem een die steruen waent:
    In laet niet ligghen vp mijn ziele.
    Ende waert so dat mi gheuiele,
    Mi stonder omme in de helle te sine,
    Daer die torment es entie pine.
    In dien dat die coninc milde
    Een ghestille maken wilde,
    Ic soude segghen met ghenaden
    Hoe iammerlike hi was verraden
    Te mordene van zinen lieden.
    Nochtan diet alre meest berieden
    Sijn som van minen liefsten maghen
    Die ic noede soude bedraghen,
    Ne daet die zorghe van der hellen,
    Daermen seit dat si in quellen
    Die hier steruen ende moort
    Weten, sine bringhense voort.'
    Dien coninc wart die herte zwaer
    Ende sprac: 'Reynaerd, sechstu mi waer?'
    'Waer?' sprac Reynaert, 'vraechdi mi des?
    Iane weet ghi wel hoet met mi es?
    Ne bewaent niet, edel coninc:
    Al bem ic een aermijnc,
    Hoe mochtic sulke moert ghetemen?
    Waendi dat ic wille nemen
    Eene [56] loghene vp mine langhe vaert? (fo.

    205d)
    En trauwen neen ic,' sprac Reynaert.
    Bi der coninghinnen rade,
    Die zeere ontsach des sconinx scade,
    Gheboet die coninc openbare
    Dat daer niemen so coene en ware,
    Dat hi een wordekijn yet sprake
    Tote dien dat Reynaert met ghemake
    Hadde vulseit al sinen wille.
    Doe zweghen si alle gader stille.
    Die coninc hiet Reynaerde spreken.
    Reynaert was van fellen treken.
    Hem dochte scone zijn gheual.
    Hi sprac: 'nu zwighet ouer al,
    Na dien dat es den coninc lief.
    Ic sal hu lesen sonder brief
    Die verraderen openbare,
    So dat ic niemene en spare,
    Dien ic te wroughene sculdich bem:
    Dies lachter heuet scaems hem!'
    Nv verneemt alle gader
    Hoe Reynaerd sinen erdschen vader
    Met verradenessen sal bedraghen, [57]
    Ende eenen van sinen liefsten maghen: [58]
    Dat was Grimberte den das,
    Die hem hout van herten was.
    Dat dede Reynaert omme dat,
    Dat hi wilde datmen te bat
    Sinen woerden gheloeuen soude
    Van sinen vianden, of hi woude
    Die verranesse tyen an.
    Nu hoert hoe hi dies began.
    Reynaert sprac: 'wilen teer stonden
    Hadde mine heere mijn vader vonden
    Des coninx heymeliken scat
    In eene verholnen stat.
    Doe [59] mijn vader hadde vonden
    Den scat, wart hi in corten stonden
    So ouerdadich ende so fier,
    Dat hi veronweerde alle dier
    Die sine ghenote te voren waren.
    Hi dede Tyberte den kater varen
    In Arttinen, dat wilde lant, (fo.

    206a)
    Al daer hi Brunen den beere vant.
    Hi ontboet Brune grote Gods houde:
    Ende hi in Vlaendren commen soude
    Ende hi coninc wilde wesen.
    Bruun wart vro van desen:
    Hi hadt meneghen dach begaert.
    Daer maecte hi hem te Vlaendren waert
    Ende quam in Waes, int soete lant,
    Daer hi minen vader vant.
    Mijn vader ontboet Grimberte den wysen
    Ende Ysingrijn den grijsen,
    Tybeert die kater was die vijffte: [60]
    Ende quamen teenen dorpe, hiet Hijfte.
    Tusschen Hijfte ende Ghend
    Hilden si haer paerlement
    In eere belokenre nacht.
    Daer quamen si bi sduuels cracht
    Ende bi sduuels ghewelt,
    Ende zwoeren daer an twoeste velt
    Alle viue des coninx doot.
    Nu hoert wonder alle groot
    Watsi noch ouer een draghen:
    Wilde yement van sconinx maghen
    Dat weder-segghen, mijn vader soude
    Met sinen seluere, met zinen goude
    So den ghenen steken achtre,
    Dat sijs souden hebben lachtre.
    Dit weetic ende segghe hu hoe.
    Eens morghins arde vroe
    Gheuiel dat mijn neve die das
    Van wine een lettel droncken was,
    Ende lyet in verholnen rade minen
    Wiue, miere vrauwen Hermelinen,
    Ende al van pointe te pointe seide,
    Daer si liepen an die heyde.
    Mijn wijf es eene vremde vrauwe,
    Ende gaf Grimberte hare trauwe
    Dat verholen bliuen soude.
    Ten eersten datso quam ten woude,
    Daer ic was ende so mi vant,
    So telde zoet mi te hant,
    Ne waer het was al stillekine. (fo.

    206b)
    Oec seide zoet bi sulken lijcteekine,
    Dat ict kende so waer,
    Dat mi alle mine haer
    Vp-waert stonden van groten vare.
    Mine herte wart mi openbare
    Also caut als een hijs,
    Dies zijt seker ende wijs.
    Die pude wijlen waren vry,
    Ende oec so beclaechden hem zij
    Datsi waren sonder bedwanc.
    Ende si maecten een ghemanc
    Ende so groet ghecray vp Gode,
    Dat hi hem gaue bi sinen ghebode
    Eenen coninc diese dwonghe:
    Dies baden die houde entie ionghe
    Met groten ghecraye, met groten ghelude.
    God ghehoerde die pude
    Teenen tijde van den jare
    Ende sende hem den coninc hodeuare,
    Diese verbeet ende verslant [61]
    In allen landen daer hise vant,
    Beede in water ende in velt,
    Daer hise vant in sine ghewelt.
    Hi dede hem emmer onghenade.
    Doe claechden si, het was te spade,
    Het was te spade, ic secht hu twy;
    Sij die voren waren vry
    Sullen sonder wederkeer
    Sijn eyghin bliuen emmermeer,
    Ende leuen eewelike in vare
    Van den coninc hodeuare.
    Ghi heeren, aerme ende rike,
    Ic vruchte oec dies ghelike
    Dat nu van hu soude gheuallen.
    Doe droughic zorghe voer ons allen.
    Dus hebbic ghezorghet voer hu:
    Dies dancti mi lettel nu.
    Ic kenne Brunen valsch ende quaet
    Ende vul van alre ouerdaet.
    Ic peinsde, worde hi onse heere,
    Dat ontvruchtic arde zeere,
    Dat wi alle waren verloren.
    Ic kennen, den coninc, [62] so wel gheboren
    Ende soete ende goedertiere
    Ende ghenadich allen dieren.
    Het dochte mi bi allen dinghen
    Eene quade manghelinghe,
    Die ons ne mochte comen
    Noch theeren noch te vromen.
    Hier omme peinsdic ende poghede,
    Mine herte grote zorghen [63] ghedoghede
    Hoe so erghe eene zake
    Datso ghescort worde, ende brake
    Mijns vaders bosen raet,
    Die eenen dorper, eenen vraet
    Coninc ende heere maken waende.
    Emmer badic Gode ende maende
    Dat hi den coninc minen heere
    Behilde sine warelt-eere.
    Bedi ic kenne wel dat,
    Behilde mijn vader sinen scat,
    Si souden wel des raets ghetelen
    Onder hem ende sinen ghespelen
    Dat die coninc worde verstoten.
    In diepen ghepeinse ende in groten
    Was ic dicken hoe ic dat
    Soude vinden, waer die scat
    Lach, die mijn vader hadde vonden.
    Ic wachte nauwe tallen stonden
    Minen vader ende leide laghen
    In meneghen bosch, in meneghe haghen,
    Beede in velde ende in woude.
    Waer mijn vader, die lusteghe houde,
    Henen trac ende henen liep.
    Was het droghe, was het diep,
    Waest bi nachte, waest bi daghe,
    Ic was emmer in die laghe.
    Waest bi daghe, waest bi nachte,
    Ic was emmer in die wachte.
    Up eene stont gheuiel daer nare
    Dat ic mi decte met groten vare
    Ende lach ghestrect neuen dheerde,
    Ende van den scatte die ic begheerde
    Gherne yewer hadde vernomen. (fo.

    206d)
    Doe saghic minen vader comen
    Hute eenen hole gheloepen.
    Doe began ic ten scatte hopen,
    Bi den barate als ic hem sach
    Drijuen, als ic hu segghen mach.
    Want doe [64] hi huten holle quam,
    Sach ic wel ende vernam
    Dat hi omme sach, ende merkedi
    Of hem yemene ware bi.
    Ende als hi niemene en sach,
    Doe queddi den sconen dach
    Ende stoppede dat hol met sande
    Ende maectet ghelijc den andren lande.
    Dat ic dit sach, ne wiste hi niet.
    Doe saghic, eer hi danen sciet,
    Dat hi den steert liet mede gaen,
    Daer sine vore hadde ghestaen,
    Ende decte sijn spore metter mouden.
    Daer leerdic an den vroeden houden
    Een lettel meesterlike liste,
    Die ic te voren niet ne wiste.
    Aldus voer mijn vader danen
    Ten dorpe waert, daer die hanen
    Ende die vette hinnen waren.
    Teerst dat ic mi durste baren,
    Spranc ic vp ende liep ten hole,
    In wilde niet langher zijn in dole,
    Ende ic gheraecter [65] doe te hant.
    Sciere scraefdic vp dat zant
    Met minen voeten ende croep in.
    Al daer vandic groet ghewin.
    Daer vandic seluer ende goud:
    Hier nes niemen nu so houd,
    Dies nye so vele te gader sach.
    Doe ne spaerdic nacht no dach
    Ic en ghinc trecken ende draghen,
    Sonder karre ende waghen,
    Ouer dach ende ouer nacht,
    Met algader miere cracht.
    Mi halp mijn wijf, vrauwe Hermeline.
    Des dogheden wi grote pine,
    Eer wi den ouer-groeten scat (fo.

    207a)
    Brochten in een ander gat,
    Daer hi bet lach tonsen ghelaghe.
    Wij droughene onder eenen haghe
    In een hol verholenlike.
    Doe was ic van scatte rike.
    Nv hoert watsi hier binnen daden
    Die den coninc hadden verraden.
    Brune, die beere, sendde huut
    Verholenlike zijn saluut
    Achter lande ende omboet
    Al den ghenen rijcheit groet,
    Die dienen wilden omme tsout:
    Hi beloofde hem seluer ende gout
    Te gheuene met milder hant.
    Mijn vader liep in al dat lant
    Ende drouch des Brunen baniere.
    Hoe lettel wiste hi dat de diere
    Te sinen scatte waren gheraect,
    Dies hem so quite hadden ghemaect!
    En ware die scat niet ontgonnen,
    Hi hadder met die stat van Lonnen
    Alte gader moghen coepen.
    Dus wan hi an zijn omme loepen.
    Doe mijn vader al omme ende omme
    Tusschen dier Elue entier Zomme
    Hadde gheloepen al dat lant,
    Ende hi meneghen coenen seriant
    Hadde ghewonnen met sinen goude,
    Die hem te hulpen commen soude,
    Alse die zomer quame int lant,
    Keerde mijn vader daer hi vant
    Brune entie ghesellen zine.
    Doe teldi die groete pine
    Ende die menichfoudeghe zorghe,
    Die hi voer de hoghe borghe
    Int lant van Sassen hadde leden,
    Daer die iagheren hadden gheleden
    Alle daghe met haren honden,
    Die hem veruaerden te meneghen stonden.
    Dit telde hi te spele al gader.
    Daer na so toghede mijn vader
    Brieue, die Brunen wel bequamen, (fo.

    207b)
    Daer .xij.c al bi namen
    Sheere Ysingrijns maghe in stonden,
    Met scerpen claeuwen, met diepen monden,
    Sonder die catte ende die baren,
    Die alle in Bruuns souden waren,
    Ende die vosse metten dassen
    Van Doringhen ende van Sassen.
    Dese hadden alle ghezworen,
    In dien datmen hem te voren
    Van .xx. daghen ghaue haer sout,
    Si souden Brunen met ghewout
    Seker wesen tsinen ghebode.
    Dit benam ic al, danct Gode!
    Doe mijn vader hadde ghedaen
    Sine bodscap, hi soude gaen
    Ende scauwen zinen scat.
    Ende als hi quam ter seluer stat
    Daer hine ghelaten hadde te voren,
    Was die scat al verloren
    Ende sijn hol was vp te-broken.
    Wat holpe vele hier af ghesproken?
    Doe mijn vader dat vernam,
    Wart hi zeerich ende gram,
    Dat hi van torne hem seluen hinc.
    Dus bleef achter Brunen dinc
    Bi miere behendichede al.
    Nu meerct hier mijn ongheual:
    Heere Ysingrine ende Brune de vraet
    Hebben nu den nauwen raet
    Metten coninc openbare,
    Ende arem man Reynaerd es die blare!'
    Die coninc entie coninghinne,
    Die beede hopeden ten ghewinne,
    Si leedden Reynaerde buten te rade
    Ende baden hem dat hi wel dade
    Ende hi hem wijsde sinen scat.
    Ende alse Reynaerd horde dat,
    Sprac hi: 'soudic hu wijsen mijn goet,
    Heere coninc, die mi hanghen doet?
    So waer ic huut minen zinne.'
    'Neen, Reynaert,' sprac die coninghinne,
    'Mine heere sal hu laten leuen, (fo.

    207c)
    Ende sal hu vriendelike vergheuen
    Alle gader sinen euelen moet,
    Ende ghi sult voert meer sijn vroet
    Ende goet ende ghetrauwe.'
    Reynaerd sprac: 'dit doe ic, vrauwe,
    In dien dat mi de coninc nv
    Vaste gheloue hier voer hu
    Dat hi mi [66] gheue sine hulde,
    Ende hi mi alle mine onsculde
    Wille vergheuen, ende omme dat
    So willic hem wijsen den scat,
    Den coninc, al daer hi leghet.'
    Die coninc sprac: 'ic ware ontweghet,
    Wildic Reynaerde vele ghelouen.
    Hem es dat stelen ende dat rouen
    Ende dat lieghen gheboren int been.'
    Die coninghinne sprac: 'heere, neen.
    Ghi moghet Reynaerde ghelouen wel:
    Al was hi hier te voren fel,
    Hi nes nu niet dat hi was.
    Ghi hebt ghehoert hoe hi den das
    Ende sinen vader heuet bedreghen
    Met morde, die hi wel beteghen
    Mochte hebben andren dieren,
    Wildi meer zijn argertieren [67]
    Ofte fel ofte onghetrauwe.'
    Doe sprac die coninc: 'gentel vrauwe,
    Al waendic dat mi soude scaden,
    Eist dat ghijt mi dorret raden,
    So willict laten vp hu ghenent,
    Dese vorworde ende dit couent
    Vp Reynaerts trauwe staen.
    Ne waer ic segghe hem sonder waen:
    Doet hi meer eerchede,
    Alle die hem ten tienden lede
    Sijn belanct, sullent becoepen.'
    Reynaerd sach den coninc beloepen
    Ende wart blide in sinen moet
    Ende sprac: 'heere, ic ware onvroet,
    Ne gheloofdic hu niet also.'
    Doe nam die coninc een stro
    Ende vergaf Reynaerde al gader (fo.

    207d)
    Die wanconst van sinen vader
    Ende zijns selues mesdaet toe.
    Al was Reynaert blide doe,
    Dat en dinct mi gheen wonder wesen:
    Iane was hi van der doot ghenesen?
    Doe Reynaert quite was ghelaten,
    Was hi blide vtermaten,
    Ende sprac: 'coninc, edel heere,
    God moete hu loenen al die eere,
    Die ghi mi doet, ende mijn vrauwe.
    Ic secht hu wel bi miere trauwe,
    Dat ghi mi vele eeren doet,
    So groet eere ende so groet goet,
    Dat niemen nes onder die zonne,
    Dien ic also wale jonne
    Mijns scats ende miere trauwen,
    Als ic hu doe ende miere vrauwen.'
    Reynaert nam een stroe voer hem
    Ende sprac: 'heere coninc, nem.
    Hier gheue ic di vp den scat,
    Die wijlen Ermelinc besat.'
    Die coninc ontfinc dat stroe
    Ende dancte Reynaerde zoe
    Als quansijs: 'dese maect mi heere.'
    Reynaerts herte louch so zeere,
    Dat ment wel na an hem vernam,
    Doe die coninc so gheorsam
    Al gader was te sinen wille.
    Reynaert sprac: 'heere zwighet stille.
    Merket waer mine redene gaet.
    Int oesthende van Vlaendren staet
    Een bosch, ende heet Hulster loe.
    Coninc, ghi moghet wesen vroe,
    Mochti onthouden dit:
    Een borne, heet Krieke-pit,
    Gaet zuut-west niet verre danen.
    Heere coninc, ghine dorft niet wanen
    Dat ic hu de waerheit yet messe:
    Dats een de meeste wildernesse,
    Diemen heuet in eenich rike.
    Ic segghe hu oec ghewaerlike
    Dat somwijlen es een half iaer, (fo.

    208a)
    Dat toten borne commet daer
    No weder man no wijf,
    No creature die heuet lijf,
    Sonder die hule entie scuvuut,
    Die daer nestelen in dat cruut,
    Of eenich ander voghelijn,
    Dat daer-waert gherne wilde zijn,
    Ende daer bi [68] auontuere lijdet:
    Ende daer in leghet mijn scat ghehidet. [69]
    Verstaet wel ditte, es hu nutte:
    Die stede heetet Krieke-putte.
    Ghi sult daer gaen ende mijn vrauwe,
    Ne wetet oec niemene so ghetrauwe
    Die ghi sult laten wesen hu bode,
    Verstaet mi wel, coninc, dor Gode,
    Maer gaet daer selue, ende alse ghi
    Dien seluen putte commet bi,
    Ghi sult vinden ionghe baerken.
    Heere coninc, dit suldi maerken:
    Die alre naest den putte staet,
    Coninc, tote dier baerken gaet.
    Daer leghet die scat onder begrauen.
    Daer suldi deluen ende scrauen
    Een lettel mos in deene zijde.
    Daer suldi vinden menich ghesmide
    Van goude rijkelijc ende scone.
    Daer suldi vinden die crone,
    Die Ermelijnc die coninc drouch,
    Ende ander chierheit ghenouch:
    Edele steene, guldin waerc.
    Men cocht niet omme dusent maerc.
    Ay coninc, als ghi hebt dat goet,
    Hoe dicken suldi peinsen in huwen moet:
    'Ay Reynaert, ghetrauwe vos,
    Die hier grouues in dit mos
    Desen scat bi dijnre lust,
    God gheue di goet waer du best!'
    Doe andwoerde die coninc saen:
    'Reynaert, sal ic die vaert bestaen,
    Ghi moet zijn mede in die vaert,
    Ende ghi moet ons, Reynaert,
    Helpen den scat ontdeluen. (fo.

    208b)
    Ic ne wane [70] bi mi seluen
    Al daer nemmermeer gheraken.
    Ic hebbe ghehoort nomen Aken
    Ende Parijs: eist daer yet na?
    Ende also als ic versta,
    So smeekedi, Reynaert, ende roomt.
    Krieke-putte dat ghi hier noomt,
    Wanic, es een gheueinsde name.'
    Dit was Reynaerde ombequame,
    Ende verbalch hem ende seide: 'ja, ja,
    Coninc, ghi zijter also na,
    Alse van Colne tote Meye.
    Waendi dat ic hu die Leye
    Wille wijsen in die flume Jordane?
    Ic sal hu wel toeghen, dat ic wane,
    Orconde ghenouch al openbare.'
    Lude riep hi: 'Cuwaert, comt hare,
    Comet voer den [71] coninc, Cuwaert!'
    Die diere saghen dese vaert.
    Hem allen wonderde wat daer ware.
    Cuwaert die ghinc met vare,
    Hem wonderde wat die coninc woude.
    Reynaert sprac: 'Cuwaert, hebdi coude?
    Ghi beuet, zijt blide al sonder vaer,
    Ende secht minen heere den coninc waer
    (Dies maent hi hu bi der trauwen
    Die ghi zijt sculdich miere vrauwen) [72]

    Ende die ic den coninc sculdich bem.

    Doe sprac Reynaert: 'so secht hem, Weetstu waer Krieke-putte steet?'

    Cuwaert sprac: 'of ict weet?

    Ja ic, hoene [73] sout wesen soe?

    Ne staet hi niet bi Hulst-ter-loe Vp dien moer, in die wostine?

    Ic hebber ghedoghet groete pine Ende meneghen hongher ende menich coude Ende aermoede so menichfoude Vp Krieken-putte so meneghen dach, Dat ics vergheten niet ne mach.

    Hoe mochte ic vergheten dies, Dat al daer Reynout de ries Die valsche penninghe slouch, (fo. 208c) Daer hi hem mede bedrouch Entie ghesellen sine.

    Dat was te voren eer ic met Rijne Mijn gheselscap makede vast, Die mi ghequijtte meneghen past.' 'O wy,' sprac Reynaert: 'soete Rijn, Lieue gheselle, scone hondekijn, Vergaue God, waerdi nu hier!

    Ghi sout toeghen vore [74] desen dier Met huwen sconen rijmen, [75] waers te doene, Dat ic noint wart so coene, Dat ic eeneghe saken dede, Daer ic den coninc mochte mede Te mi waert belghen doen met rechte.

    Gaet weder onder ghene knechte,' Sprac Reynaert, 'haestelic, Cuwaert.

    Mijn heere de coninc ne heeft thuwaert Gheene sake te sprekene meer.'

    Cuwaert dede eenen weder-keer Ende ghinc van sconinx rade daer.

    Reynaert sprac: 'coninc, eist waer Dat ic seide?' 'Reynaert, jaet.

    Vergheuet mi, ic dede quaet, Dat ic hu mestroude yet.

    Reynaert, goede vrient, nu siet Den raet, dat ghi met ons gaet Ten putte, al daer die baerke [76] staet, Daer die scat leghet begrauen onder.'

    Reynaert sprac: 'ghi secht wonder.

    Waendi in waers arde vro, Coninc, oft mi stonde also Dat ic met hu wandelen mochte Also als ons beeden dochte, Ende ghi, heere, waert al sonder zonde?

    Neent, het es also ic hu orconde, Ende ict hu segghe, al eist scame:

    Doe Ysingrijn in sduuels name In de ordine ghinc hier te voren Ende hi te moonke wart bescoren, Doe ne conste hem de prouende niet ghenoughen, Daer .vj. moenke hem bi bedroughen.

    Hi claghede van honghere ende carmede (fo. 208d) So zeere, dats mi ontfaermede.

    Doe hi carmede ende wart traech, Doe haddics rauwe, als een zijn maech, Ende gaf hem raet dat hi ontran.

    Daer omme bem ic in spaeus ban.
    Maerghin, als die zonne vp gaet,
    Willic te Roeme om aflaet.
    Van Roeme willic ouer zee.
    Danen ne keeric nemmermee,
    Eer ic so vele hebbe ghedaen,
    Coninc, dat ic met hu mach gaen
    Thuwer eeren ende thuwer vromen,
    Of ic te lande weder come.
    Het ware een onscone dinc,
    Souddi, heere coninc,
    Maken huwe wandelinghe
    Met eenen verwatenen ballinghe
    Als ic nu bem, God betere mi!'
    Die coninc sprac: 'Reynaert, zidi
    Yet langhe verbannen?' doe sprac Reynaert:
    'Ja ic, hets .iij. iaer, dat ic wart
    Voer den deken Hermanne
    In vullen zeinde [77] te-bannen.'
    Die coninc sprac: 'Reynaert, na dat ghi zijt
    Te-bannen, men souts mi doen verwijt,
    Reynaert, lietic hu met mi wandelen.
    Ic sal Cuwaerde ofte eenen andren
    Toten scatte doen gaen met mi,
    Ende ic rade hu, Reynaert, dat ghi
    Niet ne laet ghine vaert,
    Dat ghi hu van den banne claert.'
    'Sone doe ic,' sprac Reynaert,
    'Ic ga morghin te Rome waert,
    Gaet na den wille mijn.'
    Die coninc sprac: 'ghi dinct mi zijn
    Beuaen in arde goeden dinghen.
    God jonne hu dat ghijt moet vulbringhen,
    Reynaert, alse hu ende mi
    Ende ons allen nutte zi!'
    Doe dese tale was ghedaen,
    Doe ghinc Nobel die coninc staen
    Vp eene hoghe stage van steene, (fo.

    209a)
    Daer hi vp plach te stane alleene,
    Als hi sat in zijn hof te dinghe.
    Die dieren saten teenen ringhe
    Al omme ende omme in dat gras,
    Na dien dat elc gheboren was.
    Reynaerd stont bi der coninghinne,
    Die hi te rechte wel mochte minnen: [78]
    'Bidt voer mi, edele vrauwe,
    Dat ic hu met lieue weder scauwe.'
    Soe sprac: 'die heere, daert al an staet,
    Doe hu van zonden vul aflaet.'
    Die coninc entie coninghinne
    Ginghen met eenen bliden zinne
    Voer haer diere, aerme ende rike.
    Die coninc die sprac vriendelike:
    'Reynaert es hier commen te houe
    Ende wille, dies ic Gode loue,
    Hem betren met al zinen zinnen.
    Ende mijn vrauwe de coninghinne
    Heuet so vele ghebeden voer hem,
    Dat ic zijn vrient worden bem
    Ende hi versoent es ieghen mi,
    Ende ic hem hebbe ghegheuen vry
    Beede lijf ende lede.
    Reynaerde ghebiedic vullen vrede,
    Anderwaerf ghebiedic hem vrede,
    Ende derde waeruen mede,
    Ende ghebiede hu allen bi huwen liue
    Dat ghi Reynaerde ende zinen wiue
    Ende zinen kindren eere doet,
    Waer si commen in hu ghemoet,
    Sijt bi nachte, zijt bi daghe.
    In wille meer gheene claghe
    Van Reynaerts dinghen horen.
    Al was hi rouckeloes hier voren,
    Hi wille hem betren, ic segghe hu hoe:
    Reynaert wille maerghin vroe
    Palster ende scerpe ontfaen
    Ende wille te Roeme gaen,
    Ende van Rome danen wille hi ouer zee,
    Ende dan commen nemmermee,
    Eer hi heeft vul aflaet
    Van alre zondeliker daet.' (fo.

    209b)
    Dese tale heuet Ticelin [79] vernomen
    Ende vloech danen dat hi es comen
    Ende hi vant die .iij. ghesellen.
    Nu hoert wat hi hem sal tellen.
    Hi sprac: 'keytiue, wat doedi hier?
    Reynaert es meester bottelgier
    Int hof ende moghende vtermaten.
    Die coninc heeftene quite ghelaten
    Van alle sinen mesdaden,
    Ende ghi zijt alle .iij. verraden.'
    Isingrijn began andwoerden
    Te Tieceline met corten woerden:
    'Ic wane ghi lieghet, heere rauen.'
    Mettien woerde began hi scauen,
    Ende Brune die volchde mede.
    Si ghinghen recken hare lede,
    Loepende tes [80] coninx waert.
    Tybeert bleef zeere veruaert,
    Ende hi bleef sittende vp die galghe.
    Hi was van sinen ruwen balghe
    In zorghen so groet vtermaten,
    Dat hi gherne wille laten
    Sine oeghe varen ouer niet,
    Die hi in spapen scuere liet,
    In dien dat hi verzoent ware.
    Hine wiste wat doen van vare,
    Dan hi ghinc sitten vp die micke.
    Hi claechde vele ende arde dicke
    Dat hi Reynaerde ye bekinde.
    Isingrijn quam met groeten gheninde
    Ghedronghen voer de coninghinne
    Ende sprac met eenen fellen zinne
    Te Reynaert waert so verre
    Dat die coninc wart al erre
    Ende hiet Ysingrine vaen
    Ende Brune: alsoe saen
    Worden si gheuanghen ende ghebonden
    Ghine saghet nye verwoedde honden
    Doen meer lachters dan men hem dede,
    Ysingrine ende Brunen mede.
    Men voerese als leede gaste:
    Men bantse beede daer so vaste, (fo.

    209c)
    Datsi binnen eere nacht
    Met gheenrande cracht
    Een let niet en mochten roeren.
    Nu hoert hoe hise coert sal voeren.
    Reynaert, die hem was te wreet,
    Hi dede datmen Brunen sneet
    Van sinen rugghe een velspot af,
    Datmen hem teere scerpen gaf,
    Voets lanc ende voets breet.
    Nu ware Reynaert al ghereet,
    Haddi .iiij. verssche scoen.
    Nu hoert wat hi sal doen,
    Hoe hi sal .iiij. scoen ghewinnen.
    Hi ruunde toter coninghinnen:
    'Vrauwe, ic bem hu peelgrijn.
    Hier es mijn oem Ysingrijn,
    Hi heuet .iiij. vaste scoen.
    Helpt mi dat icse an mach doen.
    Ic neme hu ziele in mine plecht:
    Het es peelgrins recht
    Dat hi ghedincket in sine ghebeden
    Al tgoet datmen hem noyt dede.
    Ghi moghet hu ziele an mi scoyen.
    Doet Haersenden miere moyen
    Gheuen twee van haren scoen.
    Dit moghedi wel met eeren doen:
    So bliuet thuus in haer ghemac.'
    'Gherne,' die coninghinne sprac,
    'Reynaert, ghine mochtes niet ombeeren,
    Ghine hebt scoen: ghi moetet varen
    Huten lande in des Gods ghewout
    Ouer berghe ende int wout,
    Ende terden struke ende steene.
    Dinen aerbeit wert niet cleene:
    Hets dijn noet dattu hebs scoen.
    Ic wilre gherne mijn macht toe doen.
    Die Ysingrijns waren hu wel ghemicke:
    Si zijn so vaste ende so dicke,
    Die Ysingrijn draghet ende zijn wijf.
    Al sout hem gaen an haer lijf,
    Elkerlijc moet hu gheuen twee scoen,
    Daer ghi hu vaert mede moet doen.' (fo.

    209d)
    Dus heuet die valsche peelgrijn
    Beworuen dat dher Ysingrijn
    Al toten knien heuet verloren
    An [81] beede sine voeten voren
    Dat vel al gader toten claeuwen.
    Ghine saecht noint voghel braeuwen,
    Die stilre hilt al sine leden
    Dan Ysingrijn de zine dede.
    Doemen so iammerlike ontscoyde,
    Dat hem dat bloet ten teen af vloyde.
    Doe Ysingrijn ontscoyt was,
    Moeste gaen ligghen vp dat gras
    Vrauwe Hersuint die wulfinne
    Met eenen wel drouuen zinne,
    Ende liet haer af doen dat vel
    Ende die claeuwen also wel,
    Bachten van beede haren voeten.
    Dese daet dede wel soeten
    Reynaerde sinen drouuen moet.
    Nu hoert wat claghen hi noch doet.
    'Moye,' seit hi, 'moye,
    In hoe meneghen vernoye
    Hebdi dor minen wille ghewesen!
    Dats mi al leet, sonder van desen
    Eist mi lief, ic segghe hu twi.
    Ghi zijt (des ghelouet mi)
    Een die liefste van minen maghen:
    Bedi sal ic hu scoen an draghen.
    Godweet, dats al huwe bate:
    Ghi sult an hoghen aflate
    Deelen ende an al dat pardoen,
    Lieue moye, dat ic in hu scoen
    Sal beiaghen ouer zee.'
    Vrauwe Hersuinden was so wee
    Datso cume mochte spreken:
    'Ay Reynaert, God moete mi wreken,
    Dat ghi ouer ons siet huwen wille!'
    Ysingrijn balch ende zweech stille
    Ende zijn gheselle Brune, ne ware
    Hem was te moede arde zware.
    Si laghen ghebonden ende ghewont.
    Hadde oec doe ter seluer stont (fo.

    210a)
    Tybeert die cater ghewesen daer,
    Ic dar wel segghen ouer waer:
    Hi hadde so vele ghedaen te voren,
    Hine waers niet bleuen sonder toren.
    VVat helpt dat ict hu maecte lanc!
    Des ander daghes, voer de zonne vp-ganc
    Dede Reynaert zijn scoen snoeren,
    Die Ysingrijns waren te voren
    Ende zijns wijfs, vrauwe Hersenden,
    Ende hadse vaste ghedaen benden
    Om zine voeten, ende ghinc
    Daer hi vant den coninc
    Ende zijn wijf die coninghinne.
    Hi sprac met eenen soeten zinne:
    'Heere, God gheue hu goeden dach
    Ende mier vrauwen, die ic mach
    Prijs gheuen met rechte.
    Nu doet Reynaert gheuen, huwen knechte,
    Palster ende scerpe ende laet mi gaen.
    Doe dede die coninc haesten saen
    Den capelaen, Belin de ram.
    Ende als hi bi den coninc quam,
    Sprac die coninc: 'hier es
    Dese peelgrijn, leest hem een gheles,
    Ende gheuet hem scaerpe ende staf.'
    Belin den coninc andwoerde gaf:
    'Heere, in dar des doen niet.
    Reynaert heuet selue beghiet,
    Dat hi es in spaeus ban.'
    Die coninc sprac: 'Belin, wats dan?'
    Meester Jufroet doet ons verstaen:
    Hadde een man alleene ghedaen
    Also vele zonden alse alle die leuen,
    Ende wildi aercheit al begheuen
    Ende te biechten gaen
    Ende penitencie daer-af ontfaen,
    Dat hi ouer zee wille varen,
    Hi mochte hem wel selue claren.'
    Belin sprac ten coninc echt:
    'Ic en doere toe crom no recht
    Van gheesteliker dinc altoes,
    Ghine wilt mi quiten scadeloes (fo.

    210b)
    Ieghen bisscop ende ieghen den deken.'
    Die coninc sprac: 'in .viij. weken
    Sone wane ic hu bidden so vele.
    Oec haddic lieuer dat huwe kele
    Hinghe, dan ic hu heden bat.'
    Ende alse Belin hoerde dat,
    Dat die coninc balch te hem waert,
    Wart Belin so veruaert
    Dat hi beefde van vare,
    Ende ghinc ghereeden zine autare,
    Ende began zinghen ende lesen
    Al dat hem goet dochte wesen.
    Doe Belin die capelaen
    Oemoedelike hadde ghedaen
    Dat ghetijde van den daghe,
    Doe hinc hi an zine craghe
    Eene scaerpe van Bruuns velle.
    Oec gaf hi den fellen gheselle
    Den palster in de hant daer-bi
    Te zinen ghevoughe: doe was hi
    Al ghereet te ziere vaert.
    Doe sach hi ten coninc waert.
    Hem liepen die gheveinsde tranen
    Neder neuen zine granen,
    Alse oft hi jammerlike in sine herte
    Van rauwen hadde grote smerte.
    Dit was bedi ende anders niet
    Dat hi hem allen, die hi daer liet,
    Niet hadde beraden al sulke pine
    Alse Brunen ende Ysingrine,
    Haddet moghen gheuallen.
    Nochtan stont hi ende bat hem allen
    Datsi ouer hem bidden souden
    Also ghetrauwelike als si wouden [82]
    Dat hi ouer hem allen bade.
    Dat orlof nemen dochte hem spade,
    Want hi gherne danen ware:
    Hi was altoes zeere in vare,
    Als die hem seluen sculdich weet.
    Doe sprac die coninc: 'mi es leet,
    Reynaert, dat ghi dus haestich zijt.'
    'Neen, heere, het es tijt:
    Men sal gheene weldaet sparen. (fo.

    210c)
    Huwen orlof, ic wille varen.'
    Die coninc sprac: 'Gods orlof!'
    Doe gheboet die coninc al dat hof
    Met Reynaerde huut-waert te ghane,
    Sonder alleene die gheuane.
    Nv wart Reynaert peelgrijn.
    Ende zijn oem Ysingrijn
    Ende Brune die ligghen ghebonden
    Ende ziec van zeeren wonden.
    Mi dinct ende ic wane des
    Dat niement so onspellic es
    Tusschen Pollanen ende Scouden,
    Die hem van lachene hadde onthouden
    Dor [83] rauwe die hem mochte ghescien,
    Hadde hi Reynaerde doe ghesien:
    Hoe wonderlic hi henen ghinc
    Ende hoe ghemackelic dat hem hinc
    Scaerpe ende palster omme den hals,
    Ende die scoen, als ende als,
    Die hi drouch an zine been
    Ghebonden, so dat hi sceen
    Een peelgrijn licht ghenouch.
    Reynaerts herte binnen louch,
    Dor datsi alle met hem ghinghen
    Met so groter zameninghen,
    Die hem te voren waren wreet.
    Doe sprac hi: 'coninc, mi es leet
    Dat ghi so verre met mi gaet:
    Ic vruchte, het mach hu wesen quaet.
    Ghi hebt gheuaen .ij. mordenaren.
    Gheualt datsi hu ontvaren,
    Ghi hebt hu te wachtene meer
    Dan ghi noint hadt eer.
    Blijft ghesont ende laet mi gaen.'
    Na dese tale ghinc hi staen
    Vp sine .ij. achterste voeten
    Ende maende die diere, cleene ende grote,
    Datsi alle voer hem baden,
    Of si alle an sine weldaden
    Recht deel nemen wouden.
    Si seiden alle datsi souden (fo.

    210d)
    Sijns ghedincken in haer ghebede.
    Nu hoert voert wat Reynaert dede,
    Daer hi van den coninc sciet:
    So drouuelic hi hem gheliet,
    Dat hem somen zeere ontfaremde.
    Cuwaert den haze hi becaremde:
    'O wy, Cuwaert, sullen wi sceeden!
    Of God wilt, ghi sult mi gheleeden
    Ende mijn vrient Belin de ram:
    Ghi twee, ghine daedt mi noint gram.
    Ghi moet mi bet voert bringhen.
    Ghi zijt van zoeter wandelinghen
    Ende onberoupen ende goedertieren
    Ende ombeclaghet van allen dieren.
    Ghestade es huwer beeder zede,
    Als ic doe ten tijden dede,
    Als ic clusenare was:
    Hebdi louere ende gras,
    Ghine doet ne gheenen heesch
    Noch om broet, no om vleesch,
    Noch om sonderlinghe spijse.'
    Met aldus ghedanen prijse
    Heuet Reynaert dese .ij. verdoort,
    Datsi met hem ghinghen voort
    Tote dat hi quam voer zijn huus
    Ende voer de porte van Manpertuus.
    Alse Reynaert voer de porte quam,
    Doe sprac hi: 'neve Belin de ram, [84]
    Ghi moet alleene buten staen,
    Ic moet in mine veste gaen:
    Cuaert sal in gaen met mi.
    Heere Belin, bidt hem dat hi
    Troeste wel vrauwe Hermelinen
    Met haren cleenen welpkinen,
    Als ic orlof an hem neme.'
    Belin sprac: 'ic bids heme,
    Dat hise alleene troeste wale.'
    Reynaert ghinc met scoenre tale
    So smeeken ende losengieren
    In so menegher manieren,
    Dat hi bi barate brochte
    Cuwaerde in sine haghedochte. (fo.

    211a)
    Als si in dat hol quamen,
    Cuaert ende Reynaert tsamen,
    Doe vonden si vrauwe Hermelinen
    Met haren cleenen welpkinen.
    Die was in zorghen ende in vare,
    Want so waent dat Reynaert ware
    Verhanghen, ende so vernam
    Dat hi weder thuus waert quam
    Ende palster ende scerpe drouch:
    Dit dochte haer wonders ghenouch.
    So was blide ende sprac saen:
    'Reynaert, hoe sidi ontgaen?'
    'Ic bem worden peelgrijn:
    Heere Brune ende heere Ysengrijn
    Sijn worden ghisele ouer mi.
    Die coninc heuet (danc hebbe hi!)
    Cuaerde ghegheuen in rechter zoene,
    Al onsen wille mede te doene.
    Die coninc die lyede das,
    Dat Cuaert die eerste was
    Die ons verriet ieghen hem.
    Ende bi der trauwen die ic bem
    Sculdich hu, vrauwe Hermeline,
    Cuaerde naket eene groete pine.
    Ic bem vp hem met rechte gram.'
    Ende alse dat Caert vernam,
    Keerdi hem omme ende waende vlien.
    Maer dat ne conste hem niet ghescien,
    Want Reynaert hadde hem ondergaen
    Die porte ende ghegreepene saen
    Bi der kelen mordadelike.
    Ende Cuaert riep ghenadelike:
    'Helpt mi, Belin, waer sidi?
    Dese peelgrijn verbijt mi.'
    Dat roupen was sciere ghedaen,
    Bedi Reynaert hadde saen
    Sine kele ontwee ghebeten.
    Doe sprac Reynaert: 'nu gaen wi heten
    Desen goeden vetten hase.'
    Die welpine liepen ten hase [85]
    Ende ghinghen heten al ghemeene.
    Haren rauwe was wel cleene (fo.

    211b)
    Dat Cuaert hadde verloren tlijf.
    Ermeline, Reynaerts wijf,
    Hat dat vleesch ende dranc des bloets. [86]
    Ay, hoe dicke dancte so goets
    Den coninc, die dor sine doghet
    Die cleene welpkine hadde verhoghet
    So wel met eenen goeden male!
    Reynaert sprac: 'hi jans hu wale.
    Ic weet wel, moet die coninc leuen,
    Hi soude ons gherne ghiften gheuen,
    Die hi selue niet ne woude
    Hebben om .vij. maerc van goude.'
    'Wat ghiften es dat?' sprac Hermeline.
    Reynaert sprac: 'hets eene lijne
    Ende eene vorst ende twee micken.
    Maer maghic, ic sal hem ontscricken,
    Hopic, eer lijden daghen twee,
    Dat ic omme zijn daghen mee
    Ne gaue dan hi omme tmijn.'
    Soe sprac: 'Reynaert, wat mach dat zijn?'
    Reynaert sprac: 'vrauwe, ic secht hu.
    Ic weet een wildernesse nu
    Van langhen haghen ende van heede.
    Ende die so nes niet onghereede
    Van goeden ligghene ende van spijsen.
    Daer wonen hoenre ende pertrijsen
    Ende menegherande vogheline.
    Wildi doen, vrauwe Ermeline,
    Dat ghi gaen wilt met mi daer,
    Wi moghen daer wonen .vij. jaer,
    Willen wi, wandelen onder die scade
    Ende hebben daer groete ghenade,
    Eer wi worden daer bespiet.
    Al seidic meer, in loghe niet.'
    'Ay Reynaert,' sprac vrauwe Hermeline,
    'Dit dinct mi wesen eene pine
    Die al gader ware verloren.
    Nu hebdi dit lant verzworen
    In te wonen nemmermee,
    Eer ghi comt ouer zee,
    Ende hebt palster ende scerpe ontfaen.'
    Reynaert andwoerde vele saen:
    'So meer ghezworen, so meer verloren. (fo.

    211c)
    Mi seide een goet man hier te voren,
    In rade dat hi mi riet:
    'Bedwonghene [87] trauwe ne diedet niet.'
    Al vuldade ic dese vaert,
    En holpe mi niet,' sprac Reynaert,
    'In waers een ey niet te bat.
    Ic hebbe den coninc eenen scat
    Belouet, die mi es onghereet.
    Ende als hi des de waerheit weet
    Dat ic hem al hebbe gheloghen
    Ende hi bi mi es bedroghen, [88]
    So sal hi mi haten vele meere
    Dan hi noint dede eere.
    Daer-bi peinsic in minen moet,
    Dat varen es mi also goet
    Alse dit bliuen,' sprac Reynaert,
    'Ende godsat hebbe mijn rode baert
    (Ghedoe hoe ic ghedoe),
    Of mi troestet mee daer-toe
    No die cater no die das,
    No Bruun, die na mijn oem was,
    No dor ghewin no dor scade,
    Dat ic in sconinx ghenade
    Ne comme, dat ic leue lancst!
    Ic hebbe leden so meneghen anxt.'
    So zeere balch die ram Belijn
    Dat Cuaert, die gheselle zijn,
    In dat hol so langhe merrede.
    Hi riep, als die hem zeere errede:
    'Cuaert, lates den duuel wouden!
    Hoe langhe sal hu daer Reynaert houden?
    Twine comdi huut! ende laet ons gaen.'
    Alse Reynaert dit hadde verstaen,
    Doe ghinc hi hute tote Beline
    Ende sprac al stillekine:
    'Ay heere, twi so belghedi?
    Al sprac Cuwaert ieghen mi
    Ende ieghen ziere moyen,
    Waer omme mach hu dus vernoyen?
    Cuaert dede mi verstaen:
    Ghi moghet wel sachte voeren gaen, (fo.

    211d)
    Ne wildi hier niet langher zijn.
    Hi moet hier merren een lettelkijn
    Met siere moyen Hermelinen
    Ende met haren welpkinen,
    Die seere weenen ende mesbaren,
    Om dat ic hem sal ontfaren.'
    Belin sprac: 'nu secht mi,
    Heere Reynaert, wat hebdi
    Cuaerde te leede ghedaen?
    Also als ic conste verstaen,
    So riep hi arde hulpe vp mi.'
    Reynaert sprac: 'wat sechdi?
    Belin, God moete hu beraden!
    Ic segghe hu wat wi doe daden:
    Doe ic in huus gheganghen quam
    Ende Ermeline an mi vernam
    Dat ic wilde varen ouer zee,
    Ten eersten wart haer so wee
    Datso langhe in ommacht lach.
    Ende alse Cuaert dat ghesach,
    Doe riep hi lude: 'helet vry,
    Com hare ende helpt mi
    Miere moyen lauen! so es in ommacht.'
    Doe riep hi met groeter cracht.
    Dit waren die woerde ende niet hel.'
    'En trauwen ic verstont oec wel
    Dat Cuaert dreef groet mesbare:
    Ic waende hem yet mesvallen ware.'
    Reynaert sprac: 'Belin, neent niet.
    Mi ware lieuer, [89] mesquame hem yet,
    Minen kindren of minen wiue,
    Dan mijns neuen Cuwaerts liue.'
    Reynaert sprac: 'vernaemdi yet
    Dat mi de coninc ghistren hiet
    Voer arde vele hoeghe liede,
    Als ic huten lande sciede,
    Dat ic hem een paer lettren screue?
    Suldijt hem draghen, Belin neve?
    Het es ghescreuen ende al ghereet.'
    Belin sprac: 'ende ic ne weet.
    Reynaert, wistic hu ghedichte
    Dat ghetrauwe ware, ghi mochtet lichte (fo.

    212a)
    Ghebidden dat ict den coninc
    Droughe, haddic eeneghe dinc
    Daer icse mochte in steken.'
    Reynaert sprac: 'hu ne sal niet ghebreken,
    Eer des coninx lettren hier bleuen,
    Ic soude hu dese scerpe eer gheuen,
    Heere Belin, die ic draghe,
    Ende hanghense an huwe craghe,
    Ende des conincs lettren daer in.
    Ghi sulter al hebben groet ghewin,
    Des conincs danc ende groet eere.
    Ghi sult den coninc minen heere
    Harde willecomme zijn.'
    Dit loofde mijn heere Belijn.
    Reynaert ghinc in die aghedochte
    Ende keerde weder ende brochte
    Sinen vrient Beline ieghen
    Dat hoeft van Cuaerde ghedreghen,
    In die scerpe ghesteken,
    Ende hinc bi sinen quaden treken
    Die scerpe Belin an den hals,
    Ende beual hem als ende hals
    Dat hi die lettren niet ne soude
    Besien, of hi gherne woude
    Den coninc teenen vriende [90] maken,
    Ende seide hem dat die lettren staken
    In die scerpe verholenlike,
    Ende of hi wesen wilde rike
    Ende sinen heere den coninc hadde lief,
    Dat hi seide dat desen brief
    Bi hem alleene ware ghescreuen,
    Ende hiere raet toe hadde ghegheuen.
    Die coninc souts hem weten danc.
    Dat hoerde Belin ende spranc
    Van der stede, daer hi vp stoet,
    Meer dan eenen haluen voet:
    So blide was hi van der dinc,
    Die hem te toerne sint verghinc.
    Doe sprac Reynaert: 'Belin heere,
    Nu weetic wel dat ghi doet eere
    Hu seluen ende die zijn int hof.
    Men saels hu spreken groeten lof, (fo.

    212b)
    Alsmen weet dat ghi coont dichten
    Met sconen woerden ende met lichten,
    Also als [91] ics niet ne can.
    Men seit dicken: hets menich man
    Groete eere ghesciet, dat hem God ionste,
    Van dinghen die hi lettel conste.'
    Hier na sprac Belin: 'Reynaert,
    Wats hu raet? wille Cuaert
    Met mi weder te houe gaen?'
    'Neen hi,' sprac Reynaert, 'hi sal hu saen
    Volghen bi desen seluen pade:
    Hine heuet noch ne gheene stade.
    Nu gaet voren met ghemake.
    Ic sal Cuaerde sulke sake
    Ontdecken die noch es verholen.'
    'Reynaert, so bliuet Gode volen!'
    Sprac Belin, ende dede hem vp de vaert.
    Nu hoert wat hi doet, Reynaert:
    Hi keerde in sine haghedochte
    Ende sprac: 'hier naect ons gherochte,
    Bliuen wi hier, ende grote pine.
    Ghereet hu, vrauwe Hermeline,
    Ende mine kindre also al gader,
    Volghet mi: ic bem hu vader.
    Ende pinen wi ons dat wi ontfaren!'
    Doene was daer [92] gheen langher sparen,
    Si daden hem alle vp die vaert,
    Ermeline ende heere Reynaert
    Ende hare jonghe welpkine,
    Dese ane-vaerden die woestine.
    Nv heuet Belin die ram
    Soe gheloepen, dat hi quam
    Te houe een lettel na middach.
    Als die coninc Belin ghesach,
    Die de scerpe weder brochte,
    Daer Brune die beere so onsochte
    Te voren omme was ghedaen,
    Doe sprac hi te Belin saen:
    'Heere Belin, wanen comedi?
    Waer es Reynaert? hoe comt dat hi
    Dese scerpe niet met hem draghet?'
    Belin sprac: 'coninc, ic maghet (fo.

    212c)
    Hu segghen also ict weet.
    Doe Reynaert al was ghereet
    Ende hi den casteel rumen soude,
    Doe seide hi mi dat hi hu woude
    Een paer lettren, coninc vry,
    Senden, ende doe bat hi mi
    Dat icse droughe dor huwe lieue.
    Ic seide, meer dan .vij. brieue
    Soudic dor huwen wille draghen.
    Doe ne conste Reynaert niet beiaghen
    Daer ic de brieue in draghen mochte.
    Dese scerpe hi mi brochte
    Ende die lettren daer in ghesteken.
    Coninc, ghine horet noint spreken
    Van betren dichtre dan ic bem:
    Dese lettren dichte ic hem,
    Gaet mi te goede of te quade,
    Dese lettren sijn [93] bi minen rade
    Aldus ghemaect ende ghescreuen.'
    Doe hiet hem die coninc gheuen
    Den brief Botsaerde sinen clerc:
    Dat was hi, die ant werc
    Bet conste dan yement die daer was.
    Botsaert plach emmer dat hi las
    Die lettren die te houe quamen.
    Bruneel ende hi die namen
    Die scerpe van den halse Belijns,
    Die bi der dompheit zijns
    Hier toe hadde gheseit so verre,
    Dat hi snieme sal werden erre.
    Die scerpe ontfinc Botsaert de clerc.
    Doe moeste bliken Reynaerts werc.
    Alse hi dat hoeft voert trac,
    Botsaert, ende sach dat, hi sprac: [94]
    'Helpe, wat lettren zijn dit!
    Heere coninc, bi miere wit,
    Dit es dat hoeft van Cuaerde.
    O wach, dat ghi noint Reynaerde,
    Coninc, ghetrauwet so verre!'
    Doe mochtemen drouue sien ende erre
    Dien coninc entie coninghinne.
    Die coninc stont in drouuen zinne (fo.

    212d)
    Ende slouch zijn hoeft neder.
    Ouer lanc hief hijt weder
    Vp ende begonste werpen huut
    Een dat vreeselicste gheluut,
    Dat noint van diere ghehoort waert.
    Ghene dieren waren veruaert.
    Doe spranc voert Syrapeel
    Die lubaert, hi was een deel
    Des coninx maech, hi mocht wel doen.
    Hi sprac: 'heere coninc Lyoen,
    Twi drijfdi dus groet ongheuouch?
    Ghi mesliet hu ghenouch,
    Al ware de coninghinne doot.
    Doet wel ende wijsheit groot
    Ende slaect huwen rauwe een deel.'
    Die coninc sprac: 'heere Sierapeel,
    Mi heuet een quaet wicht so verre
    Bedroghen, dat ics bem erre,
    Ende int strec gheleet bi barate,
    Dat ic recht mi seluen hate
    Ende ic mine eere hebbe verloren.
    Die mine vriende waren te voren,
    Die stoute heere Brune ende heere Ysingrijn,
    Die rouet mi een valsch peelgrijn.
    Dat gaet miere herten na so zeere
    Dat het gaen sal an mine eere
    Ende an mijn leuen, het es recht.'
    Doe sprac Syrapeel echt:
    'Es ghedaen mesdaet, men saelt zoenen
    Men sal den wulf enten beere doen comen
    Ende vrauwe Hersenden also wel
    Ende betren hem hare mesdaet snel,
    Ende ouer haren toren ende ouer hare pine
    Versoenen metten ram Beline,
    Na dat hi selue heeft ghelyet
    Dat hi Cuaerde verriet.
    Ende daer na sullen wi alle loepen
    (Hi heeft mesdaen, hi moet becoepen)
    Na Reynaerde ende sulne vanghen
    Ende sullen sine kele hanghen
    Sonder vonnesse, hets recht.'
    Doe andwoerde die coninc hecht: (fo.

    213a)
    'O wy, heere Syrapeel,
    Mochte dit ghescien, so ware een deel
    Ghesocht den rauwe die mi slaet.'
    Syrapeel sprac: 'heere jaet.
    Ic wille gaen maken die zoene.'
    Doe ghinc Syrapeel die coene
    Daer hi die gheuanghene vant.
    Ic wane dat hise teerst ontbant,
    Ende daer na sprac hi: 'ghi heeren beede,
    Ic bringhe hu vrede ende gheleede.
    Mine heere de coninc groet hu,
    Ende hem berauwet zeere nu
    Dat hi ieghen hu heeft mesdaen.
    Hi biet hu, wildijt ontfaen,
    Wie so blide si ofte gram,
    Hi wille hu gheuen Belin den ram
    Ende alle sheere Belins maghe
    Van nu toten doms-daghe.
    Eist int velt, eist int wout,
    Hebse alle in hu ghewout,
    Ende ghise ghewilleghelike verbit.
    Die coninc ontbiet hu voer al dit,
    Dat ghi sonder eeneghe mesdaet
    Reynaerde moghet toren ende quaet
    Doen ende alle zine maghen,
    Waer so ghise moghet belaghen.
    Dese twee groete verheden [95]
    Wille hu die coninc gheuen heden
    Te vryen leene eewelike.
    Ende hier-binnen wilt die coninc rike
    Dat ghi hem zweert vaste hulde.
    Hine wille oec bi sinen sculde
    Nemmermeer ieghen hu mesdoen.
    Dit biedt hu de coninc Lyoen.
    Dit neemt, ende leeft met ghenaden.
    Bi Gode, ic dart hu wel raden!'
    Isingrijn sprac toten beere:
    'Wat sechdire toe, Brune heere?'
    Brune sprac: 'ic hebbe lieuer in de rijsere
    Dan hier te ligghene int ysere.
    Laet ons toten coninc gaen
    Ende sinen pays daer ontfaen.' (fo.

    213b)
    Met Syrapeel datsi ghinghen
    Ende maecten pays van allen dinghen.

    NOTA.

    HANDSCHRIFT E

    No creature die heuet lif.

    Sonder die ule ende die scowut die darne stelen in dat crut.

    Of eneh ander vogelin Dat el war gerne wilde sin.

    Ende dar bi auenturen lidet.

    Coninc dar leid min scat gehidet.

    Coninc die stede heed crikenputte Verstaet dit wel et es .v. nutte.

    Gi sult dar gaen. gi [laet sin] [96] ende min vrouwe En wetti oec nimenne so getrowe.

    Din gi laet sin .v. bode.

    Noh bi beden no bi gebode.

    Mar gaet dar selue ende asse gi dien seluen putte comet bi.

    Gi sult uinden ionge berken. here coninc dat suldi merken Die alre nast den putte staet.

    Coninc totir berken gaet.

    Dar leget die scat onder begrauen.

    Dar suldi diluen ende scrauen.

    En luttel mosses in dene side So suldi uenden meneh gesmide van goude riclic ende scone.

    Gi sult uenden oec die crone Die heimeric die keyser droh Ende and cyreiden genoeh.

    Edele stene gulden werc Men coht nit ombe dusent marc.

    Her coninc asse gi hebt dat guet.

    Hoe dicke suldi in .vwen muet.

    Pensen. R. getrouwe vos.

    Die hir grouet in dit mos.

    Desen scat bi dire lust Got geuedi guet so wa du best Doe antwerde die co[ninc] R. salic die vart be[staen] Gi motet sin an onse Ende gi motet ons .R Hulpen uwen sca Ine wande bi mi sel Aldar nember meer Jc hebbe gehort nom Ende pariis est dar it Ende est also assic ver So smeket di .R. ende Crikenpit die gi d Wanic es en geue Dese tale was .R. o Ende verbalh hem ende Gi siter coninc also n Alse van colne tot Wandidat ic .v.

    Wille wisen in di Jc sal v tonen soe ic Orconde genoh al Lude riep hi cohar Comt vorden coninc Die dire sagen all Ende wonderden alle v Cohart ginc beuen Hem wonderde wat .R. sprac. cohart he [97] Gi beuet siit blide s Segt minen here Dis manic v bider t Die gi vrouwe ge Ende hem seluen scu Doe sprac cohart Soe motic werden al Daat mi costen so igen eneh wort van ere mort anet bider trouwen. suter vrouwen. c sculdeh bin soe seg. hem. r crikenputte steet. at of ic weet. ut wesen so. i hulsterlo. t in ere wostine. oget so menege pine onger so meneh coude e menech foude. so menegen dah. tten nit in mah. vergetten dis munt die sies ennincge sloeh mede scone bedroueh en sine [98] voren er ic met rine cap macte vast. heft menegen past R. sute rin scone hondekin. wardi nu hir gen vor dese diir. me wars te done r ne wa soe cone. e sake dede coninc mote mede. belgen doen met rehte onder gene cnehte stelike cohart. coninc en heft tuwart Ne sake tespreke ne meer.

    Cohart dede enen wederkeer Ende ginc vans conincs rade dar.

    R. sprac coninc here est waer.

    Dat ic segge .R. iaet. vergeuet mi ic seyde quaet.

    Dat ic .v. mestroude it R. gude vrint nu siit Den raet dat gi met ons gaet.

    Ten putte aldar die berke staet [99] Dar die scat legt begrauen onder R. sprac here gi segt wonder.

    Wandi inwaers alte vro.

    Coninc of et mi stonde so.

    Dat ic met .v. wandelen mohte.

    Also ast ons beyden dohte Ende giis wart here sunder sonde.

    Neen ets asic .v. orconde.

    Ende ic .v. sege al est scame.

    Doe ysengrim indiuels name.

    Indie ordene ginc hir teuoren Ende hi te moneke wart bescoren.

    Doe ne constem nit dere prouende genogen.

    Dar ses moneke hen met bedrogen Hi clagede van hongre ende carmde.

    So sere dat hi mi ontfarmde.

    Doe hi crankede ende wart trah.

    Doe droh ics rouwe asse en sin maeh Ende gaf hem raet dat hi ut ran.

    Dar ombe bin ic in spaues ban.

    Margen asse die sunne op gaet.

    Willic te rome ombe aflaet. van rome var ic ouer ze Sone come ic dan nembermee.

    Eric so uele hebbe guds gedaen.

    Coninc dat ic met .v. mah gaen.

    Dat nimen so onspelic en es Tuschen pollanen ende scouden.

    Die hem van lahgene hadde onthouden.

    Dor rouwe die hem mohte gescien Hadde hi R. doe gesien.

    Hoe wonderlike hi henen ginc Ende hoe gemakelike heme hinc Scerpe ende palster ane sinen hals Ende die scon oec als ende als Die hi droeh ane sine been.

    Gebonden. daden dat hi sceen.

    Pelegrim gelic genoeh R. hadde [100] herte binnen loeh.

    Dor dat si alle met heme gingen.

    Met soe groter samenongen.

    Die hem teuoren waren wreet Doe sprac hi ten coninc mi es leet Dat gi dus verre met mi gaet.

    Ic vrochte et mah v. wesen quaet Gi hebt geuaen tue mordenare. geuallet dat si v. onfaren.

    Gi hebt .v. te wahtene meer Dan gi .v. dadet noit eer Blift gode beuolen ic moet gaen.

    Na dyse tale ginc hi staen Op sine echterste tue poten Ende maende den clenen ende den groten.

    Dat si alle vor hem baden.

    Of si ane sine weldanen.

    Gerech deel hebben wouden.

    Si seyden alle dat si souden.

    Sins [101] gedingen in haren gebede.

    Nu hort vort wat R. dede.

    Dar hi van den coninc sciet.

    So drouelike hi uan hem sciet.

    Dat et somen sere ontfarmede Cuarde den hase hi bimaende.

    O wi cuart nu sele wisce den.

    Of got wille gi sult mi geleden.

    Ende min vrint bellïn de ram.

    Gi tuene word mi noit gram.

    Gine moet mi vort bringen.

    Gi siid van soter wandelingen.

    Ende onbegrepen ende godertiren.

    Ende onbeclagt uan allen diren.

    Gestelic es v er beder sede.

    Gi leuet bede asse ic doe dede Doe ic clusenare was Hebdi leuer ohte gras Gine doet negene eesch.

    No om broet no ombe vlich [102] Noh ombe sonderlike spise Met aldus gedanen prise Heuet R. dese tue uerd. .

    So dat si met hem gin Tote si quamen vor s En vor die porte te Asse R. vore die p Doe sprac hi neu die ram.

    Gi muet allene n staen.

    Jc muet in mire en gaen. [103] Cuaert sal in gaen met mi.

    Her bellin bidt hem dat hi.

    Troste wel urouwe ermelinen.

    Met haren armen wolpinen.

    Asse ic an hare orlof neme.

    Bellin sprac ic biddes heme Dat hise alle troste wale.

    R. ginc met sconre tale.

    Soe smekende ende soe losertire Inso meneger maniren.

    Dat hi met barate brohte.

    Cuarde in sene hagedohte.
    Alse si in dat hol quamen
    Cuart. ende R. tesamen.
    Doe uonden si vrouwe ermelinen
    Bi haren clenen wolpinen.
    Si was in sorgen ende in vare.
    want si wande dat .R. ware.
    verhangen ende asse sine vernam.
    Dat hi thus weder quam.
    Ende palster ende scerpe droeh.
    Dohte hare wonderlike genoeh.
    Si wart blide ende sprac si an.
    Liue .R. hoe si di ontgaen.
    R. sprac ic was geuaen
    Mar die coninc hi liit mi gaen.
    Jc muet werden pelegrim.
    Her brun ende her ysengrim.
    en gisel ouer mi,
    eft ons. danc hebbe hi.
    C en op rehte sone.
    Al ille mede te done.
    D ede [104] selue des
    Da erste was
    Di o it iegen hem.
    Ende bid en die ic bin
    v sculde vrouwe ermeline.
    Cuarde nact ene suare pine.
    Jc ben hem met rehte gram.
    Alse cuart dit uernam
    Kerde hi hem ombe ende wande vlien [105]
    Mar dit ne conste hem nit gescien.
    want .R. hadde hem onder gaen.
    Die porte ende grepene san.
    Bider kelen mordelike.
    Ende cuart riep genadelike.
    Hulpt mi bellin waer si di.
    Dese pelegrim hi dodet mi.
    Dit ropen was scire gedaen.
    bedie R. hi hadde saen.
    Sine kele ontue gebroken.
    Doe sprak R. nu ga wi coken.
    Desen guden vetten hase
    Die wolpine liepen toten ase [106]
    Ende gingen eten algemeyne.
    Hare rouwe hi was clene
    Dat cuart hadde verloren lif.
    Ermeline.

    R. wiif
    at van den vlesce ende dranc dis bludis [107]
    ay hoe dicke bat si godis.
    Den coninc die dor sine doet
    Hare clene kindre hadde uerhoget.
    Soe vroeh met enen guden male.
    R. sprac hi ans ons wale.
    Jc weet wel muet die coninc leuen.
    hi soude ons gerne gehte geuen.
    Die hi selue nit ne woude.
    heuen ombe seuen marc van goude.
    wat gehte sint dat sprac ermeline
    R. sprac ets ene line
    Ende ene worst ende ene micken,
    mar magic [ic] ic sal hem ontscricken.
    Magic eer liden dage tue
    Dat ic ombe sin danger mee.
    Ne gaue. dan hi ombe dat mi.
    Si sprac .R. war mah dat sin.
    R. sprac vrouwe ic seggu.
    Jc weet en weldernesse ru.
    van langen gagele ende van heyden.
    Dat es een wel groet geleide,
    van guden leuene van goder spisen.
    Dar wonen vor-honre ende pertrisen.
    Ende menegerande vogeline.

    HANDSCHRIFT F

    Vvillam, die Madocke makede, (fo 102. rb. R.

    1.)
    Daer hi dicke omme wakede,
    Hem vernoyde so harde
    Dat [108] ene auenture van Reynaerde
    In dietsche was onvolmaket bleuen,
    Die Arnout niet en hadde bescreuen,
    Dat hi die [109] vite dede soeken
    Ende hise vten walschen boeken
    In dietsche heuet begonnen.
    God moete hem sire hulpen onnen!
    Nv keert hem dar toe mijn sin
    Dat ic bidde indit begin
    Beyde den dorpers ende den doren,
    Oftsi comen dar si [110] horen
    Dese rime ende dese woert,
    Dien si onnutte sijn gehoert,
    Dat sise laten onbescauen.
    Te vele slachten si den rauen
    Die emmer es al euen malsch:
    Si maken sulke rime valsch,
    Daer si niet meer af ne weten
    Dan ic doe hoe die gene heten
    Die nv in Babilonien leuen.
    Daden si wel, si soudens begeuen.
    Mijns dichtens ware oec gestille,
    (Dat ne seg [111] ic niet dur haren wille)
    En hads mi niet gebeden
    Die in groter houescheden
    Gherne keret hare saken.
    Si bad mi dat ic soude maken
    Dese auenture van Reynaerde
    Al begrepent die grinsarde.
    Je wil wel dat se de gone horen
    Ende daer toe geuen har oren
    Die gaerne plegen der heren
    Ende haren sin daer toe keren,
    Sijn si arme, sijn si rike,
    Dat si leuen houeslike.
    Dit verstaet in goeden sinne.
    Nv hoert hoe ict beginne.
    Het was an enen pijnster dage (fo 102 va)
    Dat beyde busch ende hage
    Mit groenen loueren was beuaen.
    Nobel, die coninc, hadde gedaen
    Sijn hof creyieren ouer al
    Dat hi wel waende, hadde hijs geual,
    Houden te wel groten loue.
    Dus quamen tes coninx houe
    Alle diere, groet ende clene,
    Sonder Reynaer, de vos, allene. [112]
    Hi hadde te houe so vele misdaen
    Dat hire niet en dorste gaen.
    Die dief, die steelt, die scuwet tlicht:
    Dat seit die lettere, dat es recht.
    Also dede Reynaert dat hof
    Daer hi in hadde wel cranken lof.
    Doe al dat hof vergadert was,
    Doene was dar niemen dan de das,
    Hine hadde te clagene ouer Reynaerde,
    Den fellen mitten roden baerde.
    Nv gaet hier an ene claghe.
    Ysegrim ende sine maghe
    Ghingen vorden coninc staen.
    Ysegrim begonde saen
    Ende sprac: 'coninc, edel here,
    Dur [v] edelheyt ende dur v ere
    Beyde dur recht ende dur genade
    Ontfarmt v der groter scade
    Die mi Reynaer heeft gedaen, [113]
    Dar ic dicke af hebbe ontfaen
    Groten lachter ende verlies.
    Vor al ontfarme v dies
    Dat hi mijn wijf heft verhoert,
    Ende mine kinder so gevoert
    Dat hise beseicte dar si laghen,
    Datter . ij . no min no meer nesaghen
    Ende worden beyde al stare-blint. [114]
    Nochtan hoende hi mi sint:
    Et was sint so verre comen
    Dats een dach was gecomen,
    Ende Reynaert soude hebben gedaen (fo 102 vb)
    Sijn onsculde . ende also saen
    Alse die heyligen vor waren brocht,
    Was Reynaert ander sins bedocht
    Ende ontfloe in sine veste.
    Here, [115] dat kinnen noch die beste
    Die ten houe sijn comen hijr.
    Mi heeft Reynaert, dat felle dijr,
    So vele te lede gedaen,
    Jc weet dat wel sonder waen,
    Ware al dat laken perkement
    Datmen maket tote Ghent,
    Men screuet niet daer an.
    Mer des swigic nochtan,
    Mar [116] mines wiues lachter
    Ne mach [117] niet bliuen achter
    No verswegen no [118] onghewroken.
    Als Ysegrim dit heft gesproken,
    Stont op een hont ende hiet Cortoys,
    Ende sprac ten [119] coninc in fransoys
    Hoe hi so arm was wilee eer,
    Dat hi als ne hadde meer
    Op enen winter, in enen vorst,
    Danene enige worst,
    Ende hem Reynaert die selue nam.
    Tybaert, de kater, hi wart gram
    Ende spranc in midden den rinc
    Ende seide: 'heer her coninc,
    Dur dat Reynaert dus onthout,
    Sones hier nieman, ionc noch out,
    Hine hebbene te wroegen iegen v.
    Dat Cortoys hier claget nv
    Bi liste had icse gewonnen,
    Bi nachte dar ic was geronnen
    Om mijn beiach inere molen;
    Dar had ic die worst gestolen
    Enen slapenden moleman.
    Hadder Cortoys yet an?
    Dat was bi nieman dan bi mi.
    Ets best dat onboret si
    Derre clage die Cortoys hier doet.' (fo 103 ra)
    Pancer sprac: 'dunct v goet
    Datmen dere clage onbere?
    Reynaert is een mordenere
    Ende .i. verrader ende .i. dief.
    Hine heft niemene so lief,
    No den coninc, minen here,
    Hine wilde dat hi lijf ende ere
    Verlore, [120] mochte hire an winnen
    Een vet morsiel van ere hennen.
    Wat segdi van ere sage:
    En dede hi gistren an den daghe
    Ene die meeste ouerdaet
    An Cuwarde, den hase, die hier staet,
    Die noyt enich dier dede?
    Want hi binnen des coninx vrede
    Ende binnen des coninx gelede
    Louede te leerne sinen crede
    Ende souden maken goet capellaen
    Ende dedene vor hem sitten gaen
    Vaste tusschen sine been,
    Ende begonde ouer een
    Spellen ende lesen bede
    Ende lude te singene haren crede.
    Mi geuel dat ic an dien tiden
    Ter seluer stede souden liden.
    Dar hordic haren sanc
    Ende maecte darwaert minen ganc
    Mit ere harder snelre vaert.
    Doe vandic meister Reinaert
    Die sijn lesse hadde begeuen,
    Die hi voren hadde opheuen,
    Ende diende van sinen ouden spele
    Ende hadde Cuwaerde bider kele
    Ende soude hem tlijf hebben genomen,
    En waric hem niet te hulpen comen
    Bi auenturen in dien stonden.
    Siet hier noch de versche wonden
    An Cuwarde, den arminc!
    Jc seg v, here her coninc,
    Latijt bliuen onghewroken (fo 103 rb)
    Dat v vrede dus es broken, [121]
    Ghine wreket als vwe manine wisen,
    Men salt vwen kinden mesprisen
    Hier na ouer menich iaer.'
    'Bi gode, Panser, du sechs waer,'
    Sprac Ysegrim al daer hi stoet,
    'Ware Reynaert doet, et ware goet,
    Also behoude mi god mijn leuen!
    Mar wart hem dit vergeuen,
    Hi sal honen in derre maent
    Sulken dies hem niet bewaent.'
    Doe spranc op Grimbert, die das,
    Die Reynaerds brueder sone was,
    Mit ere verbolgentliker tale.
    'Her Ysegrim, en weti wale
    Ende ets een out bispel:
    'Viants mont seit selden wel.'
    Wat witi Reynaerde, minen oem?
    Jc wilde, hi hinge an enen boem
    Bisiere kele als een dief,
    Har Ysegrim, ende waert v lief
    Ende gijt also wilt anegaen,
    Die andren meest heeft mesdaen
    Van minen oem ende van v.
    Al comt hi niet te houe nv,
    Ware mijn oem alse wel te houe
    Ende hi stont indes coninx loue,
    Har Ysegrim, als gi doet,
    En soudu niet dinken goet
    Ende gine bleuets huden onbegrepen
    Dar gi mijns oems vel hebt genepen
    So dicke mit vwen scarpen tanden,
    Dat hijt niet en dorste anden.
    Jn hebbe dar an niet gelogen:
    Ghi hebt minen oem bedrogen
    Dicke ende in menigher wisen.
    Ghi bedroechten vanden pladisen
    Di hi warp vander kerren,
    Doe gi volget na van verren
    Ende gi die vette pladisen aet, [122] (fo.

    103 va.)
    Daer gi v seluen mede versaet.
    Ghine gauet [123] hem no goet no quaet
    Sonder ere pladisen graet,
    Dat gi hem ieghen brocht
    Dur dat gijs seluen niene mocht.
    Sint honedine van enen bake
    Die vet was ende van goeder smake,
    Dien gi leit al in v butseel.
    Doe Reynaert eyscede sijn deel,
    Andwordi hem tuwen scerne:
    'V deel sal ic v gheuen gherne,
    Reynaert, scone iongelinc:
    Die wisse dar die bake an hinc,
    Becnaget die, sies wel vet.'
    Reinaerde was luttel te bet
    . . . . . . . [124]
    Vinc. ende warpne in sine sac.
    Dese pine ende dit ongemac
    Heft hi leden dur Ysegrime
    Ende .C. werue meer danic v rime.
    Ghi heren, dunct v dit genoech?
    Nochtan is meere ongeuoech
    Dat hi claget om sijn wijf,
    Die Reynaerde alhar lijf
    Gheminnet heuet openbare,
    Alne make sijs [125] niet widemare.
    Jc wil seggen ouer waer
    Dats langher es dan .vij. iaer
    Dat Reynaert heft har trouwe,
    Ende oftie scone vrouwe
    Dur minne ende dur houeschede
    Eens sinen wille dede
    Ende sies saen was genesen,
    Wat clagen mach dar af wesen!
    Nv maket hier Cuwart, de hase,
    Ene clage van ere blase.
    Oft hi den crede niet wel en las,
    Reynaert die sijn meyster was,
    Enmoest hi sinen clerc niet blouwen?
    Dat waer onrecht, bimire trouwen!
    Cortoys clagede om ene worst (fo.

    103 vb.)
    Die hi verloes in enen vorst,
    Die clage ware bet verholen:
    En hordi dat si was gestolen?
    Male quesijt male perdijt:
    Mit rechte wert mens qualic quijt
    Datmen qualike heft gewonnen.
    Wi soude Reynaerde dat wanconnen,
    Oft hi verstolen goet vinc an?
    Nieman die rechte besceiden can.
    Reynaert is een gherecht man.
    Sint dat die Coninc sinen ban
    Hebt geboden ende sinen vrede,
    So wetic wel dat hine dede
    Dinc ne gheen, dan oft hi ware
    Erumite ofte clusenare.
    Naest sire huut draget hi ene hare.
    Binnen den naesten iare
    Sone at hi vleysch, wilt no tam:
    Dat seide hi die gistren van dane quam.
    Maperthus hebt hi begheuen,
    Sine casteel, ende heft op geheuen
    Ene cluse dar leget hi in.
    Ander beiach no ander gewin
    So wanic wel dat hine heuet
    Dan caritate die men hem geuet.
    Bleec ende magher ishi van pinen:
    Hongher, dorst, sware carinen
    Doet hi ouer sine sonden.'
    Rechte in desen seluen stonden,
    Dat Grimbaert stont in deser tale,
    Saghen si nederwaert in den dale
    Cantecleer comen geuaren,
    Ende brochte op ere baren
    Ene dode henne, ende hiet Coppe,
    Die Reynaert hadde biden croppe
    Houet ende hals af gebeten.
    Dat moste nv die Coninc weten.
    Cantecleer quam vore gaende
    Sine vedre sere slaende.
    In weder side vander bare [126] (fo.

    104 ra.)
    Ghinghen twee hanen wide mare.
    Dene hane hiete Cantart,
    Daer na wilen gheheten wart
    Ver Alenten goede hane.
    Dander hiet na minen wane
    Die goede hane Craiant,
    Die scoenste hane diemen vant
    Tusschen Bartanghen ende Pollanen.
    Elkerlijc van desen hanen
    Droech ene bernende stallecht
    Dat beyde lanc was ende recht.
    Dit waren Coppen bruedere twee.
    Si riepen: 'wach ende wee.'
    Om haer suster Coppen doet
    Dreuen si clage ende iamer groet.
    Pinte ende Sprote droegen die bare.
    Hem was te moede harde sware
    Om hare suster die si hadden verloren.
    Men mochte harde verre horen
    Der twier carminge.
    Dus sijn si comen ten gedinge.
    Cantecleer spranc inden rinc
    Ende seyde: 'heer her coninc,
    Dur god ende dur genade [127]
    Nv ontfarme v mire scade
    Die mi Reynaert heft ghedaen
    Ende minen kinderen, die hier staen,
    Die sere sijn te haren onwille.
    Tot enen inganc vanden aprille,
    Doe die winter was vergaen
    Ende men sach die bloemen staen
    Ende ouer al die velde groene,
    Doe wasic fier ende coene
    Van menigen groten geslachte.
    Jc hadde [128] ionger sonen achte
    Ende scoenre dochtre seuene
    Dien wel lusten te leuene,
    Ende mijn wijf Coppe, die vroede,
    Hadde vort brocht tenen broede.
    Si waren vet ende starc (fo.

    104 rb.)
    Ende gingen in enen parc,
    Dat was beloken mit enen mure.
    Daer binnen stont ene monic-scure [129]
    Daer so vele honde toe horden
    Dat si menegen dire de pelse scorden.
    Des waren mine kindre onuervaert.
    Dat benide te hant Reynaert
    Dat sire so vaste woenden binnen
    Dat hire [130] gheen en conde gewinnen,
    Reynaert, die felle ghebuur.
    Hoe dicke ran hi om den muur,
    Ende leyde om ons sine laghen.
    Alsene dan de honde saghen,
    Setten si hem na mit crachte.
    Enewarf wart hi optie grachte
    Bi auenturen so belopen.
    Daer sachic hem al becopen
    Sine diefte ende sinen roef,
    Want hem daer den pels stoef.
    Nochtan quam hi mit barate [131]
    Dane, datten gode verwate!
    Doe ware wi sijns lange quite.
    Sint quam hi als een erimite, [132]
    Reynaert, die mordadighe dief,
    Ende brochte mi enen brief
    Te lesene, here coninc,
    Daer vwe zeghel ane ghinc.
    Doe ic den brief began te lesen,
    Dochter mi in gescreuen wesen
    Dat gi had coninclike
    Ende als een coninc rike
    Allen [133] diren ghegheuen vrede
    Ende allen vogelen mede:
    Ende hi seyde mi dat hi ware
    Ene begheuen clusenare
    Ende hadde ghedaen sware carinen
    Ende vanden sonden sinen
    Penitencie ende sware pine.
    Hi toende mi pelse ende slauine
    Die hi brocht vander Elmare, (fo.

    104 va.)
    Daer onder ene scarpe hare.
    Doe sprac hi: 'here Cantecleer,
    Nv mogedi voerwaer meer
    Van mi sonder sorghe leuen.
    Jc hebbe bider stolen begeuen
    Al vleesch ende vleessmout. [134]
    Jc bin vorwaert meer so out,
    Jc moet mire zielen telen.
    Gode wil ic v beuelen.
    Jc ga daer ic hebbe te doene:
    Jc hebbe noch middach ende noene
    Ende prime te segghen vanden daghe.'
    Doe nam hi neuen enen haghe
    Enen wech te dien gescede
    Ende began te lesen sinen crede.
    Jc wart blide ende onuervaert
    Ende ghinc te minen kindren waert,
    Ende [was] so vele sonder hoede
    Dat ic mit allen minen broede
    Sonder sorge ghinc buten mure,
    Daer mi geviel quade auenture.
    Want Reynaert, die felle saghe,
    Was ghecropen dur die haghe.
    Ende hadde ons die porte ondergaen.
    Doe wart mire kindre saen
    Ene ghepronden vten ghetale,
    Dat leyde Reynaert in sine male.
    Quade auenture mi doe nakede.
    Sint dat hire een gesmake[de]
    Jn sinen ghireghen mont,
    En conde ons wachter no hont
    So bescermen noch bewachten
    No bidaghe no binachten
    Hine rouede mine kinder.
    So vele is mijn getal te minder
    Dantte voren plachte sine,
    Dat die . xv . kinder mine
    Sijn gedeghen al op vire.
    So suuer heftse die onghehire [135]
    Reynaert in sinen mont verslonden. (fo.

    104 vb.)
    Noch gistren wert hem mitten honden
    Ontiaghet Coppe, die mare,
    Die hier leget op die bare.
    Dat clagic v mit groten sere:
    Ontfarme v mijns .

    Coninc here!'
    Die Coninc sprac: 'her das,
    V oem die clusenaer was,
    Hi heuet gedaen so sware carinen,
    Leuic een iaer, et sal hem scinen!
    Nv hort, heer Cantecleer,
    Wat sal deser talen meer?
    V wijf leit hier versleghen.
    God moet haer zielen pleghen.
    Wine moghense niet langher houden.
    Wi sullens gode laten wouden
    Ende sullen onse vigelien singen,
    Ende daerna sulle wi bringhen
    Den lichaem ter eerden mit eren.
    Daer na sulwi mit desen heren
    Dus beraden ende bespreken
    Hoe wi best gewreken
    An Reynaer[de] desen moert.'
    Doe hi ghesproken hadde de woert,
    Gheboet hi ionghen ende ouden
    Dat si vigelien lesen souden.
    Des coninx ghebod was scire gedaen.
    Doe mochtmen horen harde saen
    Beginnen lude ende ho
    Placebo domino
    Entie veerse dier toe behorden.
    Jc seg v in corten woerden,
    Wie daer die seuende lesse sanc,
    Mar et ware alte lanc, [136]
    Ende wie die zielemisse las.
    Als der vigelien een ende was,
    Doe leydemen Coppen in een graft
    Dat mit sinne was gewracht
    Onder een linde in dat gras.
    Een marmersteen slecht alse glas
    Was [137] die sarc die op har lach. (fo.

    105 ra.)
    Die letteren, diemen dar op sach,
    Si daden op dat graf bekinnen
    Wie daer op lach begrauen binnen.
    Dus spraken die boecstaue
    Anden sarke op den graue:
    'Hier leghet Coppe begrauen
    Die wel conde scrauen,
    Die Reynaert, de vos, verbeet
    Die haren geslachte was te wreet'.
    Nv leget Coppe onder die moude.
    Die Coninc boet al sine houde
    Dat sihem bespraken
    Hoe si alre best ghewraken
    Op Reynaerde die ouerdade.
    Doe worden si alte rade
    Dat siden Coninc rieden
    Dat hi Reynaerde soude onbieden
    Dat hi te houe soude comen,
    Dat hidur scade ende dur vromen
    Ne liete, hine quame ten gedinge,
    Ende men Brunen van deser dinge
    Die boetscap soude laden.
    Des was die Coninc saen beraden
    Ende sprac dus te Brunen, den bere: [138]
    'Her Brune, ic seg v vor dit here
    Dat gi dese boetscap doet.
    Oec radic v dat gi sijt vroet
    Ende gi v wacht yeghen baraet.
    Reynaert es so fel ende so quaet:
    Hi sal v smeken ende lieghen,
    Mach hi . hi sal v bedrieghen
    Mit valschen worden ende mit sconen,
    Mach hi, bigode . hi sal v honen.'
    'Here,' sprac Brune . 'laet v castien,
    So moete mi god vermaledien,
    Ofte mi Reynaert sal honen,
    Jnne salt hem so weder lonen
    Dat hijs anden dilsten si.
    Nu ne sorget niet vor mi.'
    Dus nemet hi orlof ende salhem maken (fo.

    105 rb.)
    Dat hi welsere sal mesraken.
    Nv es Brune opdie vaert
    Ende heft in sire herten onwaert,
    Ende et dochte hem ouerdaet
    Dat menne helde ouerquaet
    Datten Reynaert honen soude.
    Durt donkerste vanden woude
    Quam hi gelopen an ene woestine,
    Daer Reynaert hadde de pade sine
    Gheslaghen crom ende menichfout,
    Also als hi in dat wout
    Plach te lopen om sijn beiach.
    Beneuen der woestinen lach
    Een berch hoge ende lanc,
    Dar most Brune sinen ganc
    Te midwaert ouer maken,
    Sal hi te Maperthus geraken.
    Reynaert hadde menich huus,
    Mar die casteel van Maperthus
    Dat was die beste van sinen borghen:
    Daer trac hi toe, alse mit sorghen
    Oft in node was beuaen.
    Nu is Brune so gegaen
    Dat hi te Maperthus es comen,
    Ende heft die porte vernomen
    Daer Reynaert op plach te gaene.
    Doe ginc hi vor die barbakane
    Sitten op sinen staert
    Ende sprac: sidi in huus, Reynaert?
    Jc ben Brune, des coninx bode.
    Hi heft ghesuoren bisinen gode,
    Ne coemdi niet te gedinge,
    Ende ic v vor mi niet en bringe,
    Recht te nemenne ende te geuene,
    Hi doet v rouene vanden leuene,
    Hi doet v breken op enen rade.
    Reynaert, nv doet [139] dat ic v rade
    Ende gaet mit mi te houe waert.'
    Dit verhoerde Reynaert
    Die vore in sine porte lach,
    Daer hi dicke te leggen plach (fo.

    105 va.)
    Dur die warmte van der sonnen.
    Bider tale die Brune hadde begonnen
    Bekindene [140] te hant Reynaert
    Ende trac bet in te dale waert
    Jn syn donkerste haghe-dochte. [141]
    Menichfout was sine ghedochte
    Hoe hi vonde sulken raet
    Daer hi Brunen, den vraet,
    Te scerne mede mochte driuen
    Ende selue in sire eren bliuen.
    Doe sprac Reynaert ouer lanc:
    'Vwes goedes rades hebt danc,
    Her Brune, goede vrient!
    Hi heft v qualike gedient
    Die v bereit desen ganc,
    Entie v dese berghe lanc
    Ouer te lopene dede bestaen.
    Jc soude te houe sijn gegaen,
    Al haddijt mi niet geraden,
    Mar mi es de buuc geladen
    Mit ere vremder spisen
    Jn so vtermaten wisen,
    Jc vruchte inne sal niet mogen gaen.
    Jnne mach sitten no staen.
    Jc bin so vtermaten sat.'
    'Wat ati Reynaert' . 'wat ic at,
    Her Brune? ic at ene cranke haue:
    Arm man es gheen graue,
    Dat mogedi wel bi mi weten.
    Wi arme lude moeten eten,
    Hadde wijs raet, dat wi node aten.
    Grote vette honichraten
    Der hebic coeuer harde groet.
    Die moet ic eten dorden noet,
    Als ic els niet can gewinnen.
    Nochtan als icse hebbe binnen,
    Doen is mi pine ende ongemac.'
    Dit verhorde Brune ende sprac: (fo.

    105 vb.)
    Helpe dur die doet, vos Reynaert!
    Hebdi honich dus onwaert?
    Honich is een edel spise
    Die ic vor alle gerechten prise
    Ende vor alle gerechten minne.
    Reynaert, helpt mi dat ics gewinne.
    Edel Reynaert, wel soete neue,
    Also lange als ic leue
    Wil ic v dar omme minnen,
    Mach ic des honics bi v gewinnen'.
    'Gewinnen, Brune? gi hout v spot!'
    Jnne doe, Reynaert. so war ic sot,
    Spot ic mit v, nenic niet.'
    Echt sprac Reynaert: 'Brune, mochtijs yet?
    Ofte gi honich moget eten,
    Bi vwer trouwen, doet mi te weten!
    Mogedijs iet, ic sals v saden.
    Jc sals v [so] vele beraden,
    Ghine atet niet mit v tienen,
    Waendic v hulde daer mede verdienen.'
    'Mit mi tienen? hoe mach dat wesen?
    Reynaert, hoet v van tesen,
    Ende sijt seker ende gewis,
    Had ic dat honich dat is
    Tusschen hier ende Portegale, [142]
    Jc atet op tenen male.'
    Reynaer sprac: 'Brune, wat segdi?
    Een dorper, heet Lamfret, [143] woent hier bi.
    Hi heuets noch [144] so vele twaren,
    Ghine aets niet in seuen iaren.
    Dat soudic v geuen in v gewout,
    Her Brune, wildi mi wesen hout
    Ende vor mi dingen te houe.'
    Des quam Brune tenen geloue,
    Ende sekerde Reynaerde dat:
    Wilde hine honichs maken sat,
    (Des hi cume onbiten sal)
    Hi wilde hem wisen ouer al
    Ghestade vrient, goet geselle.
    Hier omme loech Reynaert, de felle.
    Doe sprac Reynaert openbare: (fo.

    106 ra.)
    'Vergaue god dat ie v nv [145] ware
    Also gereet een goed geual
    Als v dit honich wesen sal,
    Al mochtijs eten, seuen amen.'
    Dese worde si bequamen
    Brunen ende daden hem [146] so sochte,
    Hi loech datment horen mochte.
    Doe dachte Reynaert daer hi stoet:
    'Bruun, sijn v auenturen goet,
    Jc wane hoedaen [147] v noch laten
    Daer gi lachgen sult te maten.'
    Na dit gepens ginc Reynaert wt [148]
    Ende sprac al ouer luut:
    'Her Bruun, geselle, wel come [149]!
    Et staet so, sulli hebben vrome,
    Hier ne mach sijn geen langher staen.
    Volget mi, ic sal voren gaen,
    Ende hout desen crommen pat.
    Ghi sult noch huden wesen sat,
    Salt na minen wille gaen.
    Ghi sult hebben sonder waen
    Also vele als gi moget dragen.'
    Reynaert meende van groten slaghen.
    Dat was dat hi hem behiet.
    Die ckeytijf ne wistes niet
    Waer dat Reynaert die tale keerde,
    Die hem dat honich stelen leerde,
    Dat hi wel dat sware sal becopen.
    Al sprekende quamen si dus gelopen, [150]
    Reynaert ende sijn geselle Brune,
    Tote Lamfreids anden tune.
    Uvildi horen van Lamfreyde? [151]
    Wast waer datmen mi seide,
    Hi was timmerman van groten loue
    Ende hadde binnen sinen houe
    Ene eyke bracht vten woude
    Die hi ontwee clouen soude,
    Ende hadder twe beytel in geslegen,
    Alse die tymmermans noch plegen.
    Die eyke was ondaen wel wide, (fo.

    106 rb.)
    Des was Reynaert harde blide,
    Bidien et was wel sijn geuoech.
    'Har Brune', sprac hi ende loech:
    'Soeket ende nemet goem:
    Hier in desen seluen boem
    Es honichs [152] vtermaten vele.
    Proeuet of ghijs iet in v kele
    Of in vwen buuc sult winnen.
    Nochtan moeti v seluen dwinghen,
    Al dunken v goet die honichraten,
    Etter te seden ende te maten,
    Dat gi v seluen niet en verderuet:
    Ic waer onneert ende onteruet,
    Lieue oem, mesquame v iet.'
    Brune sprac: 'Reynaert, ne sorget niet.
    Waendi dat ic bin onvroet?
    Mate is tallen spele goet.'
    'Ghi segt oec waer'. sprac Reynaert:
    'Waer omme binic dus vervaert? [153]
    Latet al staen ende crupet in.'
    Brune pensde om sijn gewin
    Ende liet hem so verdoren
    Dat hi dat hoeft ouer die oren
    Ende beyde de vorste voete in stac.
    Reynaert pogede dat hi trac [154]
    Beyde die beytel vter eken
    Die daer te voren in steken.
    Brune bleef beclemmet in den boem.
    Hoert hoe de neue sinen oem
    Mit liste brachte in sulke hachte,
    Dar hi mit liste n mit crachte
    Jn ghere wijs ne [conde] ontgaen
    Ende bleef biden hoefde geuaen.
    Vvat [155] radi Brunen nv te doene?
    Dat hi was starc ende coene
    En [156] sal hem niet gehelpen moghen.
    Hi sach wel dat hi was bedrogen.
    Hi began breischen ende hulen.
    Hi was ghegrepen [157] bider mulen
    So vaste ende biden voeten voren: (fo.

    106 va.)
    Al dat hi pijnde was verloren.
    Hi waende nemmermeer ontgaen.
    Van verre is Reynaert ghestaen
    Ende sach comen Lamfreyde
    Die [158] op sinen hals brochte beyde
    Ene scarpe [159] aexe ende ene baerde.
    Nv mogedi horen van Reynaerde
    Hoe hi sinen oem ginc rampeniren:
    'Oem Bruun . vaste gaet mansieren!
    Haddi gheten, gi sout drinken;
    Hier coemt Lamfreit, hi sal v scinken.
    Na [160] deser tale ginc Reynaert
    Weder te sinen castele waert
    Sonder orlof, ende mittien
    Heft Lamfreit Brunen versien,
    Ende vernam dat hi was geuaen.
    Doene was daer gheen langer staen.
    Hi liep wech mit groten haeste
    Daer hi die hulpe [161] wiste naeste,
    Ende daer dat naeste dorpe stont.
    Hi dedet al den geburen cont
    Dat daer stoet geuaen een bere.
    Doe volgede hem een groet here.
    Daer ne bleef man no wijf.
    Die bere te nemene sijn lijf
    Et liep al datter lopen mochte.
    Sulc quam die enen besem brochte,
    Sulc enen vlegel, sulc enen rake,
    Sulc quam gelopen mit enen stake,
    Also alsi quamen van haren werke.
    Selue die pape vander kerke
    Brocht enen cruusstaf,
    Dien hem die coster node gaf.
    Selue die coster droech ene vane
    Mede te steken ende te slane.
    Des papen wijf, vrouwe Julocke,
    Quam gelopen mit haren spinrocke,
    Daer si dages omme hadde gesponnen.
    Voer hem allen quam geronnen
    Lamfreit mit ere scarper aex. (fo.

    106 vb.)
    Al hadde Bruun luttel gemaex,
    Hi ontsach meerre ongeual:
    Hi sette al ieghen al,
    Doe hi dat geruchte horde.
    Hi spranc ende trac, dat scorde
    Van sinen aensichte al die huut.
    Al brochte Brune thouet wt
    Mit arbeyde ende mit pinen,
    Nochtan liet hi dar vanden sinen
    Een ore ende sine beyde lier.
    Niene sachmen so lelic dier.
    Hoe mocht hi seere [162] sijn becocht?
    Al hadde Brune thouet wt brocht,
    Eer hi die voete conde vte gewinnen,
    Bleuen daer al die clawen binnen
    Ende sine hanscoen bede.
    Doe bedochte hi hem mit lede.
    Hoe mochte hi sijn onteret meer? [163]
    Die voete waren hem so seer,
    Dat hidat lopen niene conde gedogen.
    Tbloet ran hem ouer die oghen,
    Dat hi niet conde gesien.
    Hine dorste bliuen no vlien.
    Hi sach onder der sonnen
    Lamfreide sere comen geronnen
    Ende daer na den kerc-here, [164]
    Hi quam gelopen harde sere,
    Daer na die coster mitten vane
    Ende alle die prochiane,
    Die oude lude mitten ionghen.
    Daer quam te haren staf gesprongen
    Sulke quenen, die van ouden
    Enen tant niet hadde behouden.
    Wie so wel [165] wachte hem dies:
    Wie scade heft ende verlies
    Ende groet ongeual,
    Ouer hem wilt al.
    Dat sceen an armen Brunen wel:
    Sulc dreigeden an sijn vel,
    Die des gesweghen hadde al stille, (fo.

    107 ra.)
    Hadde Brune gestaen te sinen wille.
    Dit [166] was beneuen ere riuire
    Dat Brune, onsalichsts alre dire,
    Van menighen dorper was berinct.
    Doe was daer luttel gedinct.
    Hem nakede groet ongemac.
    Dene sloech, dander stac.
    Dene sloech, dander warp.
    Lamfreit was hem harde scarp.
    Een hiet Otram Lancvoet, [167]
    Die droech enen verhoernden cloet
    Ende ghinckene steken naden oghe. [168]
    Vrouwe Vulmar [169] scarpe loge
    Ghinkene roeren mit enen maelstaue. [170]
    Abel ende vrouwe Baue
    Laghen beyde onder die voete
    Ende streden om ene lange loete.
    Ludolf mitter langer nese
    Droech ene loetwapper an ene pese
    Ende ghingher mede alomme slingren.
    Grindemont mitten langen vingren
    Dedehem alles te uoren,
    Bidien hi was best geboren
    Sonder Lamfreit allene:
    Hughelijn mitten crommen bene
    Was sijn vader, dat wistmen wale,
    Ende was geboren van Abstale,
    Ende was sone vrouwen Hogernen,
    Ende was een maker van lanternen.
    Si [171] deden Brunen groten torment.
    Brune sat ende sach al omtrent
    Ende nam datmen hem gaf.
    Dien pape liet den cruusstaf
    Ghedichte gaen in sinen hals,
    Entie coster als ende als
    Ghinckene nopen mitten vane,
    Ende Otram warp hem sere ter bane,
    Dien stoet ter [172] seluer wile
    Mit ere harder scarper bile
    So tusschen hals ende houet (fo.

    107 rb)
    Dat Brune so sere wart verdouet,
    Dat hi verspranc vanden slaghe [173]
    Tusschen der riuire enten haghe
    Jn een torp van ouden wiuen
    Ende warp een ghetal van viuen
    Jn die riuire die daer liep,
    Die wide was ende diep.
    Des papen wijf waser ene,
    Des was des papen bliscap clene,
    Doe hi sijn wijf sach in den vliet,
    Doene luste hem langher niet
    Den bere te stekene no te slane.
    'Nv toe, edel prochiane,
    Ghindre vlot vrouwe Julocke
    Beyde mit spille ende mit rocke.
    Nv toe, die hare gehelpen mach!
    Jc gheue hem iare ende dach
    Vol paerdoenen ende vol aflaet
    Van alle sondeliker [174] daet.'
    Beyde [175] man ende wijf
    Lieten den armen keytijf
    Brunen leggen ouer doet
    Ende liepen daer die pape geboet
    Beyde mit stocken ende mit haken.
    Die wile dat si die vrouwen wt traken,
    So spranc Brune in die riuire
    Ende ontswam hem allen scire.
    Die dorpers stonden harde gram:
    Si saghen dat hem Brune ontswam
    Daer si hem niet en mochten volghen.
    Op den oeuer sijn si verbolghen
    Ende ghingen na hem rampeniren.
    Brune swam in dier riuiren
    Aldaer hi vant den besten stroem.
    Al driuende bat hi dat god den boem
    Moste verdoemen ende verwaten,
    Daer hi sine oren hadde gelaten
    Ende beide sine liere.
    Voert vloect hi den fellen dire,
    Den ongetrouwen Reynaerde, (fo.

    107 va.)
    Den fellen mitten roden baerde,
    Dien so diepe indeyke dede crupen,
    Daerne Lamfreit vant ter stupen
    Dat hi hem so lede dede.
    Jn aldus ghedaenen gebede
    Was Brune alse lange wile,
    Dat hi een halue mile
    Vander stede was gedreuen
    Daer die dorpers waren bleuen.
    Hi was verpijnt ende moede
    Ende ondercomen vanden bloede,
    Dat hi hadde cranke vaert.
    Doe swam hi te lande waert
    Ende croep ligghen onder toeuer.
    Ghine saget noyt, wanic, droeuer
    Ne gheen dier dat lijf gewan.
    Hi lach iamerlike ende stan
    Ende sloech mit beyde sijn lanken.
    Des mochte hi al Reynaerde danken.
    Nv [176] hort wat Reynaert hadde gedaen.
    Hi hadde een vet hoen geuaen
    Bi Lamfreits ander heyden,
    Eer hidane was gesceiden,
    Ende had op enen berch gedreghen
    Verre buten alle weghen,
    Daert heymelic was genoech.
    Dat was wel sijn geuoech,
    Ende daer was niemans ganc,
    Dat hi om yemens bedranc
    Sine proye dorste rumen.
    Doe [177] hi dat hoen [178] toten plumen
    Hadde geleit in sinen male,
    Doe ginc hinederwaert te dale
    Enen verholentlike[n] pat.
    Hi was weltematen sat.
    Dat weder was scone ende heet:
    Hi hadde gelopen dat hi sweet.
    Neder liep hi neuen der liere.
    Bidien begeerde hi der riuire,
    Dat hi hem vercoelen woude. (fo.

    107 vb)
    Jn blijscap harde menichfoude
    Was sijn herte doe beuaen,
    Want hi hopede sonder waen,
    Dat Lamfreit Brunen hadde verslegen
    Ende hine int oeuer had gevlegen.
    Hi sprac: 'hier is nv wel geuaren.
    Die mi te houe meest soude daren,
    Dien heb ic gedoet in desen dage
    Ende wanes wel sonder clage
    Ende sonder wangonste [179] bliuen.
    Jc mach te rechte bliscap driuen.'
    Doe Reynaert was in dese tale,
    Sach hi nederwaert [180] te dale
    Ende vernam Brunen daer hi lach.
    Ten yersten dat hine sach,
    Hadde hijs rouwe ende toren.
    Dar die bliscap lach te voren,
    Dar lach nv toren ende nijt.
    Doe sprac hi: 'vermaledijt,
    Lamfreit, moet dijn herte sijn!
    Du biste [181] dulre dan een swijn,
    Lamfreit, argher puten sone!
    Luttel eren bistu gewone.
    Hoe esdi [182] dese bere ontgaen,
    Die di te voren was geuaen?
    Hoe goet menich morsiel leiter an,
    Dan gherne et menich man.
    O wi, Lamfreit, verscrouen [183] druut,
    Hoe rikelike eens beren huut
    Heuestu huden verloren,
    Die di gewonnen was te voren!' [184]
    Dit scelden heft Reynaer gelaten
    Ende ghinc neder bider straten
    Dur te siene hoet Brunen stoet,
    Dien hi sach leggen als een bloet
    Ende siec ende ongesont
    Ende oec harde seer gewont.
    Dit sach Reynaert harde gherne.
    Doe sprac hite sinen scerne:
    'Brune, sier priester, deuosaut! [185] (fo.

    108 ra)
    Wildi Reynaert, den ribaut,
    Den roden scalc, dat felle dier,
    Bescouwen, so besieten hier!
    Nv seget, priester, soete vrient,
    Bidien here dien gi dient,
    Jn wat ordinen wildi v doen,
    Dat gi dus draget rode scoen?
    Weder sidi abt so prior gecoren:
    Hi ginc v herde na den oren
    Die v de crune heft gescoren,
    Want gi hebt vwen top verloren.
    Ghi hebt vwe hanscoen wt gedaen:
    Jc wane, gi singen wilt gaen
    Van vre completen dat getide.'
    Dit horde Brune ende was onblide,
    Wat mochte hi doen, hine conste gewreken.
    Hi moste sinen wille spreken, [186]
    Ende sloech weder in die riuire:
    Hine wilde vanden fellen diere
    Niet meer horen der tale.
    Hi liet hem nederwaert [187] te dale
    Mitten strome driuen te hant
    Ende hi quam [188] ant ander lant
    Ende hi ghinc liggen ant sant,
    Daer hijt alre naest vant.
    Hoe [189] sal nv Brune te houe comen?
    Al mocht hem alde werlt vromen,
    Hine ghinc niet ouer sine voete.
    Hi was beclemmet so onsoete
    Jn die eyke, daer te voren.
    Van tween voeten hadde hi verloren
    Alle de clawen ende dat vel.
    Hine conde niet gepensen wel
    Hoe hi best quame ten coninc waert.
    Nv hort hoe hi bestaet de vaert!
    Hi sat ouer sine hamen
    Ende began mit groten scamen
    Rucken ouer sinen staert.
    Alse hi dan des moede waert,
    So wentelde hi dan ene wile. (fo.

    108 rb.)
    Dit dreef hi meer dan ene mile,
    Eer hites coninx houe quam.
    Doemen Brunen daer vernam
    Jn deser wijs van verren comen,
    Wart dar betuiuelt van hem somen
    Wat daer gewentelt quam so.
    Den coninc wart dat herte onvro,
    Dine verkende alte hant
    Ende sprac, 'ets Brune, mijn sariant.
    Brunen es dat houet roet;
    Hi es ghewont al toter doet.
    Ay [190] god, wie, wie heftene dus gemaect?'
    Binnen desen es Brune daer geraect,
    Dat hi den Coninc clagen mochte.
    Hi stan ende versuchte onsochte
    Ende sprac: 'Coninc, edel here,
    Wreket mi dur vwes selfs ere
    Ouer Reynaerde, dat felle dier,
    Die mi mijn scone lier
    Mit sire liste verliesen dede
    Daer toe mijn luchter ore mede,
    Ende heft mi gemaect als ghi wel siet.'
    Die coninc sprac: 'oftic dit niet
    Ne wroke, so moetic sijn verdoemt!'
    Binnen [191] desen heft hi genoemt
    Alle die hogheste bi namen,
    Ende geboet hem, dat si quamen
    Alle gader in sinen raet
    Ende rieden hem hoe dese daet
    Best worde gerecht tes coninx eren.
    Doe rieden hem die meeste heren
    Datmen ander warf daghen soude
    Reynaerde, oftie coninc woude,
    Ende horen tale ende wedertale. [192]
    Oec seiden si, si wilden wale
    Dat Tibert, de cater, van desen
    Te Reynaerde bode soude wesen:
    Al waer hi cranc, hi waer vroet.
    Dese raet dochte den coninc goet. (fo.

    108 va.)
    Doe seide die coninc: 'her Tibeert,
    Gaet wech, eer gi weder keert
    So siet dat Reynaert mit v come.
    Dese heren segghen some,
    Al es Reynaert andren diren fel,
    Hi gelouet v so wel
    Dat higheerne doet vwen raet.
    En coemt hi niet, tis hem quaet:
    Men salne derdeweruen daghen,
    Te lastre allen sinen maghen. [193]
    Gaet Tibert, segt dit hem.'
    'Ay here,' sprac Tibert: 'ic ben
    Een arm wicht ende ene clene dier.
    Her Brune die starc is ende fier,
    En conde Reynaert niet gewinnen:
    Jn welker wijs soudix beginnen?'
    Doe [194] sprac die coninc; 'her Tibeert,
    Ghisijt wijs ende wel geleert,
    Al sidi niet starc, wat tan?
    Ets [195] menich die mit liste can
    Dat werken ende mit goeden rade,
    Dat hi mit crachte niet en dade.
    Gaet, doet scire mijn ghebod.'
    Tibert sprac! 'nv onne mi god
    Dattet mi wel moet vergaen.
    Jc sal ene vaert bestaen
    Die mi duncket in minen moede.
    God gheuese mi te goede!'
    Nu [196] sel Tibert bestaen die vaert,
    Die sere droeue es ende vervaert.
    Ende als hi op den wech quam,
    Sach hi van verre ende vernam
    Sinte Martijns vogel comen geulogen.
    Doe waert Tibert vro ende in hoghen
    Ende riep: 'al heyl, Sinte Martijns vogel!
    Kere harwaert dinen rechteren vlogel
    Ende vliech te mire rechter hant.'
    Die vogel vloech al dar hi vant
    Een haghe, dar hi wilde liden,
    Ende leet Tibert ter luchter siden.
    Dit teiken ende dit gemoet (fo.

    108 vb.)
    Ne dochte Tiberde niet goet.
    Hadde hiden vogel sien liden
    Scone te sire rechter siden,
    So waende hi hebben goet geual.
    Nv es hi des in wanhopen al.
    Nochtan maecte hi hem seluen moet
    Ende geliet, alse menich man doet,
    Bet dan hem te moede was.
    Dus liep hi hene sinen pas,
    Des [197] hi quam te Maperthuus
    Ende vant Reynaert vor sijn huus
    Allene staen verwendelike.
    Tibert sprac: 'Reynaert, god die rike
    Moetu goeden auond gheuen.
    Die coninc dreiget an v leuen,
    En coemdi niet te houe mit mi.'
    Reynaert sprac: 'wellecome sidi,
    Tibert, sijt sere wellecome.
    God gheue v ere ende vrome.
    Bi gode des onnic v wale!'
    Wat coste Reynaerde scone tale?
    Al seget sine tonge wel,
    Sijn herte es binnen fel.
    Dat sal hier getoghet wesen,
    Eer die rime wert vollesen
    Ten ende tusschen dese twee.
    Reynaert sprac: 'neue, tauont mee
    Suldi herbergen hier mit mi.
    Comt in, ende morghen sul wi
    Te houe waert mitten daghe.
    Jnne hebbe onder alle mine mage
    Niemene, Tibert, dar ic mi [198] nv
    Bat op verlate dan op v.
    Hier was Brune comen, die vraet,
    Ende togede mi so fel ghelaet:
    Ende hi dochte mi so starc,
    Dat ic om dusent marc
    Mit hem den wech niet hadde bestaen.
    Dat sal ic · ic sal mit v gaen
    Morghen mitter dageraet.' (fo.

    109 ra.)
    Tibert sprac · 'ets beter raet
    Ende et dunct mi bet gedaen,
    Dat wi tauond hene gaen
    Dan wi tote morghen beyden.
    Die mane scinet ander heyden
    Also claer alse die dach.
    Jc wane, noyt man ne [199] sach
    Betren tijt tonser vaert.'
    'Neen, lieue neue,' sprac Reynaert:
    'Sulc mochtons dages ontmoeten,
    Hi soude ons minliker groeten,
    Die ons nemmer dade goet,
    Quame wi bi nachte in sijn gemoet.
    Ghi [200] moet te nachte herbergen mit mi.'
    Tibert sprac: 'wat soude wi
    Eten, oftic mit v bleue?'
    Reynaert sprac: 'wel soete neue,
    Hier is der spisen quaden tijt.
    Ghi moget eten, begerdijt,
    Een stucke vanere honichraten
    Die bequamelic is vtermaten.
    Wat radi, mogedi tshonichs iet?'
    Tibert sprac: 'mi ne roekes niet.
    Reynaert, en hebdi niet in huus?
    Gauedi mi ene vette muus,
    Daer mede lietic v bewaert.'
    'Ene vette muus?' sprac Reynaert:
    'Soete Tibaert, wat segdi?
    Hier woenet noch een pape bi,
    Een scure staet ansyn huus,
    Daer is in so menige muus:
    Jc wanese niet gedroge · j · waghen.
    So horic dicke den pape clagen
    Dat sine driuen vten huse.'
    'Reynaert, sijn dar so vele muse?
    Vergaue god, dat ic waer daer!'
    'Wat meendi, Tibert · segdi waer?
    Wildi muse?' 'oft icse wille?
    Hoet des ende swiget stille!
    Jc minne muse vor alle saken. (fo.

    109 rb.)
    Ne weti niet dat muse smaken
    Bet dan enich venisoen?
    Wildijt dur minen wille doen,
    Dat gi mi leit daer muse sijn,
    Daerbi mochti de hulde mijn
    Hebben, al haddi minen vader
    Gedoet ende mijn geslachte al gader.'
    Reynaert sprac · 'neue, houdi v spot?'
    'Neenic, alse helpe mi god!'
    'Weet god, Tibert, wistic dat,
    Ghi souter noch tauond wesen sat.'
    'Sat, Reynaert, dat ware vele.'
    'Tibert, dit segdi tuwen spele.'
    'Jnne doe, Reynaert, bi mire wet.
    Hadic een muus ende ware si vet,
    En gauese niet om een bisant.'
    'Tibert, so gaet mit mi te hant.
    Jc leide v aldaer ter stat,
    Daer icker v sal maken sat,
    Eer ic emmer van v sceide.'
    'Gherne, Reynaert, op v gheleyde
    Ghinc ic mit v te Mompelier.'
    'So ga wi dan · wisijn hier
    Alte lanc,' sprac Reynaert.
    Doe daden si hem op de vaert,
    Nv [201] sijn si comen op die vaert
    Tibert ende sijn neue [202] Reynaert
    Ende liepen dat si lopen wilden
    Dat si noyt togel op ne hilden,
    Ent si quamen tes papen scure,
    Die mit ere horden mure
    Al omme ende omme was beloken,
    Daer Reynaert in hadde gebroken
    Des anderen nachts teuoren,
    Doe die pape hadde verloren
    Enen hane, ende hi hem dien nam.
    Hier om was tornich ende gram
    Des papen sone Mertinet,
    Ende hadde vor dat gat geset
    Enen stric den vos te vane: (fo.

    109 va.)
    So gherne wrake hi sinen hane.
    Dit wiste Reynaert, dat felle dier,
    Ende sprac: 'Tibert, neue, hier
    Crupet int selue gat
    Ende sijt no [203] trage no lat:
    Gaet alomme ende omme gripen.
    Hort hoe die muse pipen.
    Keert weder wt als gi sijt sat.
    Jc sal hier bliuen vordit gat.
    Jc sal vwes hier buten ontbeiden.
    Wine mogen tauont niet sceiden,
    Morghen ga wi te houe waert
    Tibert, hoe coemt dat gi spaert?
    Gaet eten, ende laet ons keren
    Te mire herbergen mit eren.
    Mijn wijf sal onse beiach ontfaen.'
    'Wilic te desen gate in gaen?
    Was segdi, Reynaert, ist v raet?
    Die papen connen wel baraet:
    Jc besta dit harde node.'
    'Tsi, Tibert, ghine waert nie so blode!
    Wane quam vre herten die wanc?' [204]
    Tibert scamede hem ende hi spranc
    Daer hi vant groet ongherec:
    Eer hi iet wiste, was hi indat strec
    Om sinen hals harde vaste.
    Dus hoende Reynaert sinen gaste.
    Alse [205] Tibert geware waert
    Des strickes, doe was hi vervaert:
    Hi spranc, hi scoet, dat strec liep toe.
    Tibert moste roepen doe
    Ende wroegen hem dor dien noet.
    Hi maect een gheluut so groet
    Mit enen iamerliken gelate,
    Dat Reynaert horde andie strate
    Buten allene, dar hi [206] stoet.
    Doe riep hi: 'vindise goet
    Die muse ende vet?
    Wiste dit nv Mertinet,
    Hi souder v sause toe maken, (fo.

    109 rb)
    Const hise wel gheraken:
    So goet een knaep es Martinet.
    Tibert, gi singet als gi et?
    Plegetmen [207] ten coninx houe des?
    Vergaue god, die geweldich es,
    Dat nv mit v daer ware
    Die felle dief, die mordenare,
    Jn sulker bliscap als gi sijt!'
    Dus heuet Reynaert groet delijt
    Dur Tiberts ongeual.
    Ende Tibert stan iamerlike ende gal
    So lude, dat Mertinet ontspranc
    Ende roep: 'god hebs danc!
    Ter goeder tijt heft nv gestaen
    Mijn stric: ic hebber mede geuaen
    Den hoenredief, [208] na minen wane.
    Nu toe, wi ghelden hem onsen hane!'
    Mit desen liep hi toten vire
    Ende onstac enen strowisch [209] scire.
    Hi wecte moeder ende vader
    Entie kinder alle gader,
    Ende riep: 'toe! nv is hi geuaen.'
    Doe mocht men sien porren saen
    Alle die inden huse waren.
    Selue die pape quam geuaren
    Van sinen bedde al naect.
    Mertinet was geraect
    Tote Tibert ende riep: 'hi is hier.'
    Die pape ran achter dat vier
    Ende greep sines wiues rocke.
    Een offerkeerse greep vrouwe Julocke
    Ende onstacse mitter haest.
    Die pape was Tiberde naest
    Ende ginckene mitten rocke slaen.
    Doe moste Tibert daer ontfaen
    Wel menigen slach al in een.
    Die pape stont, als hem wel sceen,
    Al naect, ende sloech slach op slach
    Op Tiberde, die vor hem lach.
    Daerne spaerdene har negheen. (fo.

    110 ra.)
    Martinet greep enen steen
    Ende warp Tibert teen oghe wt.
    Die pape stont al bloter huut
    Ende hief openen groten slach:
    Ende alse Tibert dit sach,
    Dat hi emmer steruen soude,
    Doe dede hi alse de boude,
    Datten papen verginc te scanden.
    Beyde mit clawen ende mit tanden
    Dede hi scamp, alst wel sceen,
    Hi spranc den paep tusscen die been,
    Ende trac hem wt dat ene dinc,
    Dat hem tusscen die bene hinc
    Jn die burse sonder naet,
    Daermen den beyaert mede slaet.
    Dat dinc viel neder op die vloer.
    Die [210] vrouwe vloecte ende swoer
    Bider zielen hars vader,
    Si wilde niet om al gader
    Dofferhande van enen iare,
    Datten pape geuallen ware
    Dit vernoy ende dese scame.
    Si sprac: 'ins leeds duuels name
    Moete dit stric sijn geset!
    Sich, lieue sone Martinet,
    Dit was van dijns vader gewande,
    Dese scade ende dese scande
    Es emmer inallen stonden:
    Al genase hi vander wonden,
    Hi bleue ten sueten spele mat.'
    Reynaert, die noch stont vor tgat,
    Doe hi dese tale horde,
    Loech hi dat hi achter scorde
    Ende hem craecte die tauerne.
    Doe sprac hi te sinen scerne:
    'Swiget, Julocke, lieue vrouwe,
    Laet sinken vwen groten rouwe,
    Laet bliuen desen toren.
    Wattan? al heft hi verloren
    Enen vanden clepel sinen, (fo.

    110 rb.)
    Des te min darf hi pinen.
    Laet dese clage bliuen achter:
    Gheneset dese pape, en is geen lachter
    Dat hi luut mit ere clocken.'
    Dus troeste Reynaert vrouwe Julocken,
    Die doe harde sere mesliet.
    Die pape mochte langer niet
    Ghestaen ende viel in ommacht.
    Dien hiep si op mit hare cracht
    Ende droegene te bedde waert.
    Hier binnen keerde Reynaert
    Allene te sire herberghen waert,
    Ende liet Tiberde sere veruaert
    Ende in sorghen vander doet.
    Al was Tiberts sorge groet,
    Doe hise alle onledich sach
    Ouer den pape, die dar lach
    Ghewont, doe ghinc hi pinen,
    Dat hi mitten tanden sinen
    Die peze in midden bete [211] ontwee.
    Doene wilde hi dar nietmee
    Letten ende spranc vten gate
    Ende dede hem inde rechte strate,
    Die te houewaert gelach.
    Ende eer hi dar quam wast dach,
    Entie sonne began te risen.
    Jn een arme wichtes wisen
    Quam Tibert int hof geronnen,
    Die tes papen hadde gewonnen
    Dat hi langhe claghen mach.
    Alse die coninc doe sach
    Dat Tibert teen oge had verloren.
    Doe mochtmen sekerlike horen
    Den coninc dreigen den [212] dief Reynaerde.
    Jc wane, hi langer niene sparde,
    Hine riep sine genote te rade
    Ende vrageden wat hi best dade
    Jeghen Reynaerts ouerdaet?
    Doe wart ghinder menich raet (fo.

    110 va.)
    Hoemen Reynaert te redene brochte,
    Die dus grote mordaet wrochte.
    Doe sprac Grimbert, de das,
    Die Reynaerts brueder sone was:
    'Ghi heren hebt goeden raet.
    Ware mijn oem noch so quaet,
    Salmen recht vort dragen,
    Men salne derdewaerf dagen,
    Alsmen doet enen vremden man.
    Comt hi niet te houe dan,
    So is hi sculdich alre dinc,
    Dat hi vorden Coninc
    Van desen heren es [213] beclaget.
    'Wie wildi, Grimbert, datten nv daget?'
    Sprac die coninc: 'wie is nv hier,
    Die sine oge · ofte sine lier
    Wil setten in auenture
    Dur ene felle creature?
    Jc wane, hier nieman es so sot!'
    Grimbert sprac: 'so helpe mi god!
    Siet mi hier, ic bin so coene
    Dat ic wel dar bestaen te doene
    Dese boetscap, gebiedijt.'
    'Grimbert, ia gaet ende sijt
    Vroet ende wachtu iegen mesfal,'
    Grimbaert sprac: 'coninc ic sal,'
    Dus [214] gaet Grimbert te Maperthuus.
    Alse hire quam, vant hi in huus
    Sinen oem ende vrouwen Ermelinen, [215]
    Die bi haren welpekinen
    Laghen in die hagedochte.
    Ende ten yersten dat Grimbert mochte,
    Gruete hi sinen oem ende sire moyen.
    Ende sprac: 'en sal v niet vernoyen [216]
    Die anruchte, daer gi in sijt?
    Dunct v noch iet tijt
    Dat gi trect, here Reynaert,
    Tes coninx houe waert,
    Dar [217] gi sere sijt beclaget?
    Ghi sjt nv derdewaerf gedaget.
    Verlegdi morgen dien dach, (fo.

    110 vb.)
    So seg ic dat v ne mach
    Ne gheen genade meer gescien.
    Ghi selt inden derden dage sien
    Vwen casteel verstormen, Maperthuus.
    Men sal rechten vor v huus
    Een galge ofte een rat.
    Ouerwaer seg ic v dat:
    Beyde v kinder ende v wijf
    Sullen verliesen al haer lijf
    Lasterlike, sonder waen.
    Ghine moget oec selue niet ontgaen.
    Daer om is die beste raet
    Dat gi mit mi te houe gaet.
    Ets mislijc wat geuallen mach:
    V es dicke wile op enen dach
    Vremder auenturen geuallen,
    Dan gi noch quaemt vor hem allen
    Mittes coninx orloue.
    Morghen sceitmen vten houe.'
    Reynaert sprac: 'gi segt waer.
    Nochtan, Grimbert, quamic daer
    Onder des coninx ingesinde,
    Dat ic daer te houe vinde,
    Ets op mi so verbolghen al:
    Quamic daen, et [218] waer geual.
    Nochtan dunket mi beter wesen
    (Ghenese oft ix mach genesen)
    Dat ic mit v te houe vare
    Dant al verloren ware,
    Casteel, kinder ende wijf,
    Ende daer toe mijns selfs lijf.
    Jnne mach den coninc niet ontstaen.
    Als gi wilt, so sul wi gaen.'
    Hier [219] na sprac hi: 'vrouwe Ermelijn,
    Jc beuele v de kinder mijn,
    Dat gire wale pleget nv.
    Vor alle dander beuelic v
    Minen iongen sone Reynaerdijn.
    Hem staen die rode granekijn
    So om sijn mulekijn ouer al: (fo.

    111 ra.)
    Jc hope, hi na mi slachten sal.
    Hier es Roseel, een scone dief,
    Desen heb ic oec also lief,
    Als yement sine kindre doet.
    Doedi minen kindren goet
    Ende gan mi god dat ic ontga,
    Jc salt mi nemen harde na,
    Ofte ic salt v mit eren lonen.'
    Mit houeschen [220] worden ende mit sconen
    Nam Reynaert ande sine orlof
    Ende rumede sijns selfs hof.
    Hoe droue bleef vrouwe Ermeline
    Ende har arme clene kinderkine,
    Doe Reynaert sceide van Maperthuus,
    Ende hi hof ende huus
    Liet al onberaden staen.
    Nv hort wat Reynaert heft gedaen.
    Tierst dat hi quam ande heyde,
    Hi sprac te [221] Grimbert ende seide:
    'Grimbert, scouwet, suete neue,
    Van anxte suchtic ende beue.
    Jc ga in vresen vander doet.
    Myn berouwenisse is so groet
    Van sonden die ic hebbe gedaen,
    Lieue neue, ic wil gaen
    Te biechte hier te di:
    Hier nes ander pape bi.
    Heb ic mine biechte gedaen,
    Hoe so de zaken dan vergaen,
    Mine ziele sal te claerre wesen.'
    Grimbert antworde te desen:
    'Oem, wil wi te biechten gaen,
    So moeti verlouen saen
    Alle diefte ende allen roef,
    Ofte diet v niet en geloef.'
    'Dat wetic wel', sprac Reynaert:
    'Grimbert, [222] nv hort harwaert,
    (Siet ic come v toe ghenaden)
    Ende vandet mi beraden
    Van al gader mire mesdaet. (fo.

    111 rb.)
    Nv hort, oem, ende verstaet:
    Confiteor [223] pater et mater,
    Dat ic den otter enten cater
    Ende andren diren heb mesdaen,
    Des wil ic in boeten staen.'
    Grimbert sprac: 'oem, wat walschdi?
    Of gi iet wilt, dat segt mi
    Jn dietsche, dat ict mach verstaen.'
    'Lieue neue, ic heb mesdaen
    Jegen allen dieren die leuen.
    Bid gode dat hijt mi moet vergeuen.
    Jc dede minen oem, haren Brune,
    Al bloedich maken sine crune.
    Tiberde dedic muse vaen,
    Daer icken sere dede slaen
    Tes papen daer hi spranc int strec.
    Jc hebbe gedaen groet ongerec
    Cantecler an sine kindre:
    Waren si mere waren si mindre,
    Dier maectic emmer los.
    Mit rechte claget hi ouer den vos.
    Die [224] coninc en is mi niet ontgaen:
    Jc [225] hebbe hem laster gedaen
    Ende mesprijs der coninginnen,
    Des si spade sal gewinnen
    Also vele eren van mi.
    Oec hebic, dat seg ic di,
    Jsegrim meer bedroghen
    Danic v soude seggen moghen.
    Jc hietene oem, dat was baraet,
    Ysegrime die mi niene bestaet.
    Jc maecten monic ter Elmaren
    Daer wi beide begeuen waren:
    Dat wart hem wel sere te pinen.
    Jc deden ande cloclinen [226]
    Binden beyde sine voete.
    Dat luden docht hem so soete
    Dat hijt emmer wilde leren:
    Dat verginc hem te luttel eren,
    Want hi lude so vtermaten, (fo.

    111 va.)
    Dat alle die gingen bider straten,
    Entie waren binnen der Elmare
    Waenden dattie duuel ware [227]
    Ende liepen daer si luden hoerden.
    Eer hi doe in corten worden
    Gesprac: 'ic wil mi begeuen,'
    Hadden si hem na genomen tleuen.
    Sint dedic hem crune geuen.
    Hem gedenkets al sijn leuen:
    Dat wetic wel ouerwaer.
    Jc dede hem bernen af sijn haer,
    So dat hem de swaerde cramp.
    Sint dedic hem meeren scamp
    Optijs, daer icken dede visscen
    Dar hi niene conde ontwisschen,
    Hine ontfinc daer menigen slach.
    Sint leidicken op enen dach
    Totes [228] papen van Boloys.
    Jn al tlant van Vermendoys
    Sone woender gheen pape riker.
    Die selue pape hadde een spiker
    Daer menich vet baec in lach:
    Des had ic dicke goet beiach.
    Onder den spiker had ic een gat
    Verholenlike gemaket: indat
    So dedic Ysegrim in crupen.
    Hi vant daer runtvleysch in cupen
    Ende baken hangen harde [229] vele.
    Des vleysch liet hi in sijn kele
    So vele gliden vtermate:
    Dat [als] hi weder vten gate
    Waende keren [230] sonder noet,
    Was die lede buuc so groet
    Dat hi beclade [231] sijn gewin.
    Dat hongerich was comen in,
    En conste <hi> sat niet comen wt.
    Jc liep ende maecte groet geluut: [232]
    Jnt torp wart groet gerochte.
    Hort hoe ict dar toe brochte!
    Jc liep al dar die pape sat (fo.

    111 vb.)
    Te sire tafel ende at.
    Die pape hadde een capoen,
    Een dat alre beste hoen
    Datmen inden lande vant.
    Et was gewennet toter hant.
    Dien prandic in minen mont,
    Recht vor die tafel daer hi stont,
    Al daer die pape toe sach.
    Doe riep die pape: 'vanc, slach!
    Help, wie sach dat wonder nie?
    Die vos comt, dar ic toe sie,
    Ende rouet mi in mijn huus.
    So helpe mi spiritus sanctus,
    So wie hem, dat hire quam!'
    Dat tafelmes [233] hi vor hem nam
    Ende sloech de tafel, dat si boech. [234]
    Daer na nam hise datse [235] vloech
    Jn middewaerde den vloer.
    Hi vloecte ende swoer
    Ende riep lude: 'sla, va!'
    Ende ic vor ende hi na.
    Sijn tafelmes [236] had hi op geheuen
    Ende brachte mi gedreuen
    Op Ysegrime, ende ic stont. [237]
    Ende hadde thoen in minen mont
    Dat groet was ende swaer,
    Daer om mostict laten daer,
    Wast mi leet wast mi lief.
    Doe riep di pape: 'ay, har dief,
    Ghi moet desen roef [238] hier laten!'
    Hi riep · ende ic liep mire straten,
    Daer ic wesen woude.
    Alse die pape op heffen soude
    Dat hoen, versach hi Ysegrime:
    Doe naecte hem ene sware pine.
    Hi warpene int houet mit enen messe.
    Den pape volgeden si sesse,
    Die alle mit grote stauen quamen,
    Ende alsi Ysegrime vernamen
    Doe maecten si groet geluut, (fo.

    112 ra.)
    Entie gebure traken wt
    Ende maecten groet niemare
    Ende seiden, dat dar ware
    Jns papen spiker een wolf geuaen,
    Die hem seluen heft gedaen
    Biden buke in dat gat.
    Alle [239] die gone die horden dat
    Liepen dat wonder bescouwen.
    Aldar wart Ysegrim teblouwen, [240]
    So dat mit hem ginc vten spele:
    Want hi ontfinc harde vele
    Groter slaghe ende worpe.
    Dan quamen die kinder vanden dorpe
    Ende verbonden hem die ogen.
    Et stont hem so · hi most gedogen.
    Hoe sere sloegen sine ende staken.
    Daer sine vten gate traken
    Dogede hi vele ongeuals.
    Si bonden hem om sinen hals
    Enen steen ende [241] lieten gaen.
    Doe riepen si die honde saen
    Ende ghinghen bersen ende iaghen.
    Oec dienden si hem van [242] grote slaghen
    So lange, dat hi gelouich was.
    Doe viel hi neder in dat gras,
    Als of hi ware steendoet. [243]
    Doe was ghinder blijscap groet.
    Ghinder was grote niemare.
    Si leyden op ene bare
    Si droegene mit groten geluke
    Ouer stene ende ouer struke
    Buten den dorpe in een gracht.
    Daer bleef hi leggende al die nacht.
    Jnne weet hoe hi daen ontfoer.
    Sint verwaruic dat hi swoer
    Mine hulde een iaer omtrent.
    Dat dede hi op sulc couent,
    Dat icken hoenre maken sat.
    Doe leidicken tot eenre stat,
    Daer ic hem dede verstaen (fo.

    112 rb.)
    Dat vij · hennen ende enen haen
    Jn een groet huus ander straten
    Op eene hanebalke [244] saten
    Recht ere valbruggen bi.
    Daer dedic Ysegrime mit mi
    Op dat huus climmen bouen.
    Jc seide, ic wilde hem wel louen,
    Wil hi crupen in die valdore,
    Dat hire soude vinden vore
    Van vetten hoenren sijn geuoech.
    Ter valdore ghinc hi ende loech
    Ende croep dar in een deel van vare
    Ende began hare ende dare
    Te tasten · ende als hi niet en vant,
    Sprac hi: 'et is bewant
    Te sorghen, inne vinde niet.'
    Jc sprac: 'oem, wats mi gesciet?
    Crupet een luttel bet in!
    Men moet wel pinen om gewin.
    Jc hebse wech die saten voren.'
    Dus liet hi hem verdoren
    Dat hi die hoenre te verre sochte.
    Jc sach dat icken honen mochte
    Ende hortene dat hi ouer voer.
    Dus viel hi neder op die vloer
    Ende gaf enen groten val,
    Dat si ontsprongen ouer al
    Die binnen den huse sliepen.
    Die biden vire lagen · riepen:
    Dat daer waer sine wisten wat
    Gheuallen dor dat hemelgat. [245]
    Si stonden op . ontstaken lecht.
    Doe sine sagen, wart hi echt
    Daer gewont toter doet.
    Jc hebbene bracht in menigher noet,
    Dan ic v geseggen mochte.
    Nochtan al dat ic dit gewrochte
    Jegen hem, sone vruchtic niet
    So sere, alse dat ic verriet
    Vrouwen Erswinen, sijn scone wijf, (fo.

    112 va.)
    Dien hi lieuer heft dan sijn selues lijf.
    Har dedic (god moet mi vergeuen)
    Dat mi lieuer ware bleuen
    Te doene, dan et es gedaen.' [246]
    Grimbert [247] sprac: 'oft gi wilt gaen
    Claerliken te biechten te mi
    Ende sijn van vwen sonden vri,
    So suldi spreken onbedect.
    Jnne weet warwart gi dit trect:
    'Jc hebbe iegen sijn wijf mesdaen.'
    Oem, des en canic niet verstaen,
    Warwaert gi dese tale keert.'
    Reynaert sprac: 'neue Grimbeert,
    Waer dat houeschede groet,
    Ofic hadde geseit al bloet:
    'Jc hebbe geslapen bi mire moyen?'
    Ghi sijt mijn maech: v souts vernoyen,
    Seidic v enige dorperheit.
    Grimbert, nv hebic v geseit
    Al des mi bedenket nv.
    Doet mi aflaet, des bidic v,
    Set mi dat v duncket goet.'
    Grimbert was listich ende vroet.
    Hi brac een rijs an die hage [248]
    Ende gaffer hem [249] mede XL slage
    Ouer alle sine mesdade.
    Dar na in gerechten rade
    Riet hi hem goet te wesen
    Ende sine salmekine te lesen
    Ende te vasten ende te viren
    Ende weder in den wech te stiren [250]
    Alle die hi buten wege saghe:
    Ende hi hem vort alle dage
    Redenlike soude gheneren.
    Hier na dede hi hem versueren
    Beyde rouen ende stelen.
    Nv moet hi sire zielen telen,
    Reynaert, bi Grimberts rade
    Ende gaen te houewaert op genaden.
    Nv [251] es die bijchte gedaen.
    Die heren hebben den wech bestaen
    Tote des coninx houe waert.
    Nv was buten der rechter vart,
    Daer si te gaen hadden begonnen, [252]
    Een swaer couent van nonnen,
    Dar [253] menighe gans ende menich capoen,
    Menige hinne ende menich hoen
    Plaghen te weidene buten mure.
    Dit wiste de felle creature,
    Die ongetrouwe Reynaert,
    Ende seide: 'tot ghenen houewaert
    So leget onse rechte strate.'
    Mit aldustanighen barate
    Leide hi Grimbert biden mure
    Dar die hoenre bider scure
    Ghinghen weiden harentare.
    Der hoenre wart Reynaert geware.
    Die oghen ghinghen hem der ane.
    Buten den andren ghinc een hane,
    Die beide vet was ende ionc:
    Daer na dede Reynaert enen spronc
    So dat hem de plumen stouen.
    Grimbert sprac: 'gi dunket mi douen!
    Onsalich oem, wat wildi doen?
    Wildi weder om een hoen
    Jn al die grote misdaet slaen,
    Daer gi die biechte sijt af gegaen? [254]
    Dat mochtu wel sere rouwen.'
    Reynaert sprac: 'in goeden trouwen,
    Jc hads vergeten, lieue neue.
    Bid gode dat hijt mi vergeue!
    En gesciet mi nemmermeer!'
    Doe deden si enen wederkeer [255]
    Ouer ene smale brugge.
    Hoe dicke sach Reynaert ouer rugge
    Weder daer die hoenre ghingen!
    Hine conste hem seluen niet beduingen,
    Hi most sire zielen plegen.
    Hadmen hem thouet af geslegen,
    Et ware ten hoenre waert geulogen, (fo.

    113 ra.)
    Mijn waen en hadde mi bedrogen.
    Grimbert [256] sach dat gelaet
    Ende [...] seide Reynaert: 'gi doet quaet [257]
    Dat gi mijn herte dus verstort
    Ende mine bede testort. [258]
    Liet mi doch lesen een pater noster,
    Der hoenre zielen van den closter
    Ende der gansen te genaden,
    Die ic dicke hebbe uerraden.
    Die ic desen heiligen nonnen
    Mit mire list hebbe af gewonnen.
    Grimbert balsch, mar Reynaert
    Hadde emmer toge ten hoenren wart,
    Tes si quamen ter rechter straten
    Die si te voren hadden gelaten.
    Daer keerden si tes coninx houe waert.
    'Hoe sere beuic,' sprac Reynaert,
    Doe hi ten houe began naken,
    Daer hi sere waende mesraken.
    Doe int hof was vernomen
    Datte houe was comen
    Reynaert mit Grimberde, den das,
    Jc wane dae niemen en was
    So arm no uan so cranken magen,
    Hine gereide op hem dat claghen:
    Dit was al iegen Reinaerde.
    Nochtan dede hi alse donuervaerde,
    So hoe so hem te moede was.
    'Neue Grimbert, de das,'
    Sprac Reynaert: 'leit ons die hofstrate.'
    Reynaert ginc in dien gelate
    Ende in also bouder gebare,
    Of hi des coninx sone ware
    Ende hi niet en hadde mesdaen.
    Boudelike ginc hi staen
    Vor Nobel, den coninc,
    Ende sprac: 'god, die alle dinc
    Gheboet · hi geue v, coninc here,
    Groet gelucke ende groet ere!
    Jc groetu, ende ic hebbe recht, (fo.

    113 rb.)
    En hadde noyt coninc enen knecht
    So getrouwe iegen hem [259]
    Als ic v oyt was ende noch ben:
    Dat is dicke worden in scijn.
    Nochtan sulke die hier sijn
    Souden mi gherne, wanic, rouen
    Vre hulden, wildise gelouen.
    Neen gi niet: god moet v lonen!
    En temet niet der coninc cronen
    Dat si [260] den scalken ende den fellen
    Te lichte gelouen, dat si hem tellen.
    Nochtan wil ict gode clagen:
    Der es so uele in onsen daghen,
    Die honichscalkers, [261] die wroegen connen,
    Die nv der vroeder hant hebben gewonnen
    Ouer al inden riken houen,
    Dat si so uerre sijn comen bouen,
    Dat si den luden doen groten toren,
    Die gene scalcheit an is geboren.
    Dat wreke god an har leuen,
    Ende moete hem ewelike geuen
    Alsulke loen als si sijn waert!'
    Die coninc sprac: 'ay, ay, Reynaert,
    Ay, Reynaert, onreine quaet,
    Wat condi al scone gelaet!
    En sel v helpen niet een caf.
    Comet vwes smekens af.
    Jn werde bi smekens niet v vrient.
    Danc hebt gi · hebbes wel verdient
    Jn saken harde menichfoude.
    Ghi hebt oec wel gehouden
    Dien vrede, dien ic had gesworen.'
    'O wi, owi, wat heb ic al verloren,'
    Sprac Cantecleer, al dar hi stont.
    Die coninc sprak: 'des hout vwen mont,
    Har Cantecleer, ende laet mi sprecken. [262]
    Laet mi antworden sine treken.
    Ay, ay, dief Reynaert,
    Dat gi mi lief hebt ende waert,
    Dat hebdi sonder vwe pine (fo.

    113 va.)
    Minen boden gedaen in scine:
    Den here Tibert ende Brunen,
    Dien noch bloedich es sine crune.
    Jnne wil v niet langher melden,
    Reynaert, et sal vwe kele ontgelden
    Noch [263] huden opene wile.'
    'Nomine domine xpm file,' [264]

    Her coninc, wat bestaet mi dat, Of hi Lamfreits honich at, Ende hem die dorper laster dede?

    Noch heft Brune so grote lede, Was hi teblouwen [265] of versproken Ware hi vroet, hi had gewroken, Eer hi vlo int water.

    Bi dander side Tibert, den cater, Dien ic herbergede ende wel ontfinc, Of hi om stelen ginc Tes papen, sonder minen raet, Ende hem die pape dede quaet:

    Bigode, soudic des ontgelden, So mochtic mijn gelucke wel scelden.' 'Hort,' sprac Reynaert: 'her coninc Lioen, Wien twiuelt des, gine moget doen Dat gi gebiet ouer mi?

    Hoe groet mine misdaet si, Ghi moget mi rouen ende scaden.

    Wildi mi sieden of braden Ofte hangen ofte binden, Jnne mach v niet ontwinden.

    Alle diren sijn in v bedwanc.

    Ghi sijt starc ende ic bin cranc, Mine helpe es clene · duwe es groet:

    Bigode, al sladi mite doet, Dat es ene cranke wrake.'

    Recht in deser seluer sprake Spranc op Bellijn, de ram, Ende een, die mit hem quam, Dat was dame Awi. [266] Bellijn sprac: 'gawi Alle vort mit onser clagen.' (fo. 113 vb.)

    Brune spranc op mit sinen magen, Ende Tibert, sine geselle, Ende haer Ysegrim, die felle, Foret adent, dat euerswijn, Entie rauen Tiselijn, Pancer, dat dier, otter Bruneel, Daer na die vischpute Peel, Blacart, die boc · Brisaert, de stier, Cuwart, die hase, dat blode dier, Dat eencorn die Ruceel, Dat watermael Mucereel, Die wesel, mijn vrouwe fine, Cantecleer entie kinder sine Maecten groet gevederslach, Dat foret, dat clene beiach, Liep al mede in dese scare.

    Ende si gingen al openbare Vor haren here, den Coninc, staen Ende daden Reynaert vaen.

    Nv ginct ginder opeen pleidiren.
    Noch nie ne [267] sach man van diren
    Alse scone tale, als was hijr
    Tusschen Reynaert ende ander dijr.
    Orconden gingen die dat horden.
    Soudic die tale entie worden
    Van reden diemen hadde daer [268]
    Vort brengen, et ware mi te swaer.
    Daer om cortic v die wort.
    Die beste reden ginc dar vort,
    Die clage, die de dire onbonden,
    Quam vort mit sulker orconden,
    Alsi sculdich was te doene.
    Die coninc dreef sine baroene
    Te vonnesse van Reinaerts zaken.
    Doe wildense dat men soude maken
    Ene galge starc ende vast,
    Datmen Reynaert, den fellen gast,
    Op soude hangen bisire kele.
    Nv gaet mit Reynaerde vten spele.
    Doe Reynaert dus ver[or] deelt was, [269] (fo.

    114 ra.)
    Orlof nam Grimbert, de das,
    Mit Reinaerts naesten magen.
    Sine constent niet verdragen,
    No gedulden, no gedogen,
    Datmen Reynaert vor har oghen
    Soude hangen als een dief.
    Nochtan wast hem somen lief.
    Die coninc was harde vroet,
    Die doe mercte ende verstoet,
    Dat so menich iongelinc
    Mit Grimbert vten houe ginc,
    Die Reynaerde na [270] bestoet,
    Doe pensde hi in sinen moet:
    'Hier mach in lopen ander raet.
    Al es Reynaert selue quaet,
    Hi heft menigen goeden maech.'
    Doe sprac hi: 'wie sidi traech,
    Ysegrim ende here Bruun?
    Hier es menich muur ende menich tuun, [271]
    Comt hi · iij · voete vter noet,
    Sine liste die is so groet,
    Ende hi weet so menigen keer,
    Hine wert geuangen huden meer.
    Salmen hangen, twine doetment dan?
    Eer men nv gereiden can
    Ene galge, so est nacht.'
    Ysegrim was [272] wel bedacht
    Ende sprac: 'hier es ene galge bi.'
    Mittien [273] worde versucht hi.
    Doe sprac here Tibeert:
    'Ysegrim, v es verseert
    Vwe herte · inne wancons v niet,
    Bidien want hijt al beriet
    Ende selue mede ginc,
    Daermen v twee brueder hinc,
    Reynaerdijn ende Widelanken:
    Ets tijt, wildijt hem danken. [274]
    Ysegrim sprac: 'her Tibeert,
    Wat gi ons al gader leert!
    En gebrake ons niet een strop, (fo.

    114 rb.)
    Lange wiste Reynaerts crop
    Wat hi achter mochte wegen.'
    Reynaert, die lange hadde geswegen,
    Sprac: 'gi heren, cort mine pine.
    Tibert heft ene vaste line
    Die hi beiagede om sine kele,
    Daer hi vernoys hadde vele,
    Jnt huus daer hi den pape beet, [275]
    Die vor hem stont al sonder cleet.'
    'Her Ysegrim,' seit hi: 'haest v voren.
    Ja sidi dar toe uercoren, [276]
    Ghi ende Brune, dat gi sult doden
    Reynaert, vwen neue, den roden.
    Doedi Tiberde oec mede gaen:
    Ghi hebt vele des teer gedaen.
    Tibert can climmen, hi mach die line
    Op dragen sonder vwe pine.
    Ghi drie gaet vore, maect gereet.
    Dat gi yet let, dat is mi leet!'
    Doe sprac Ysegrim te Brunen:
    'So mi de closterlike crunen
    Die bouen op minen hoefde staet,
    Jnne horde noyt so goeden raet
    Alse Reynaert geuet selue hijr.
    Hem langet om cloesterbijr: [277]
    Nv gawi voren ende brouwent hem!'
    Brune sprac: 'Tibert, neue, nem
    Dese line, du salt mede lopen.
    Reynaert, hi moet nv becopen
    Dijn [278] oge ende mijne scone lier.
    Gawi ende hangen so hoge hier,
    Dats lach hebben al sine vrient!'
    'Bi gode, hi heuets wel verdient,'
    Sprac Tibert ende prant die line:
    'Jnne dede nie so lieue pine.'
    Nv waren die · iij · heren ghereit,
    Die Reynaert hadden harde leit,
    Dat was de wolf ende here Tibeert
    Ende her Brune, die had geleert
    Honich te stelen te sire scaden. (fo.

    114 va.)
    Ysegrim was so beraden,
    Eer hi vanden houe sciet,
    Hine wildes laten niet
    Hine vermaende nichten ende neuen
    Ende alle, die te houe bleuen,
    Beyde gebure ende gaste,
    Dat si Reinaerde hilden vaste.
    Vrouwen Erswinen, sinen wiue,
    Beualhi bi haren liue,
    Dat sistont bi Reinaerde
    Ende sine name biden baerde,
    Ende si van hem niene scede [279]

    No dur nijt no dur noet No dur vrese vander doet.

    Reynaert antworde in corten worden,
    Dat alle die dar stonden horden:
    'Her Ysegrim, halue [280] genade!
    Al waer v lief v scade!
    Al brengdi mi in vernoye:
    Jc weet wel, soude mijn moye
    Te rechte denken ouder daet, [281]
    Sine dade mi nemmer quaet.
    Mar gi Ysegrim, suete oem,
    Ghi nemet ws neuen cranken goem,
    Ende her Brune ende her Tibeert,
    Dat gi mi hebt dus onweert:
    Ghi drie hebt gemaket al,
    Datmen mi ontliuen sal.
    Dar toe hebdi gemaket
    Dat so wie so mi genaket.
    Scelt mi dief ende hebt mi leet.
    Daer omme moeti, god weet,
    Gemort werden alle [282] drie,
    Ghine haest also dat gescie
    Al dat gi begeert te doene!
    Mi is dat herte noch so coene:
    Enne dar wel steruen enewaerf.
    En wert mijn vader, doe hi starf,
    Van allen sinen sorgen vri? [283]

    Mittien worde porreden si (fo. 114 vb.)

    Ende liepen [284] springende ende waren blide Ende pijnden hem te stride Te springen ouer enen tune, Ysegrim ende here Brune.

    Tibert volgede hem naer:

    Hem was de voet een luttel swaer Vander linen, die hi droech.

    Nochtan was hi rasch genoech:

    Dat dede hem de goede wille. [285] Reynaert stont ende sweech al stille Ende sach sine viande lopen, Die hem den strop waenden knopen. 'Mar et sal bliuen,' sprac Reynaert, Die staet ende scouwet derwaert, Dat si springen ende lopen ende keren, Ende pensde: 'deus, welke ioncheren!

    Nu laetse springen ende lopen.

    Leuic, si sullen noch becopen Har ouerdaet ende har scampien, Mine gebreke reynaerdien.

    Nochtan so sijnsi mi Lieuer verre dan bi, Die gone die ic meest ontsach.

    Nv wilic proeuen of ic mach Te houe bringen een baraet, Dat ic vor de dageraet Jn groten sorgen vant te nacht.

    Heft mine list sulke cracht Als ic wane dat si doet:

    Al is hi listich ende vroet, Die coninc, ic wanen noch verdwasen.'

    Die coninc hiet den horen blasen Ende hiet Reynaert wtwaert [286] leiden.

    Reynaert sprac: 'laet yerst gereiden Die galge, dar ic an hangen sal, Ende daer binnen sal ic al [287] Den volke mine bijchte conden.

    Jn verlatenisse mire sonden Jst beter dattet volc verstaet Mine bijchte ende mine ouerdaet, (fo. 115 ra.)

    Dan si enen onsculdighen man Mine ouerdaet tegen an.'

    Doe sprac die coninc: 'sege dan.'
    Reynaert stont als een serich man
    Ende sach omme harentare.
    Dar na sprac hi openbare:
    'Nv es in des coninx huus
    Niemen, semmi sinte dominus,
    No vrient no viant, inne ben
    Een deel mesdadich iegen hem.
    Nochtan hort alle, gi heren:
    Laet v wisen ende leren,
    Hoe ic Reynaert, de [288] arminc,
    Tiersten andie loesheit vinc.
    Jn allen tiden spade ende vroe
    Was ic een houesch kijnt noch toe. [289]
    Datmen mi spaende vander mammen,
    Doe ginc ic spelen mitten lammen
    Dur tehorne dat gebleet,
    So lange dat icker een verbeet.
    Tierst lapedic dat bloet:
    Et smaecte so wel, et was so goet,
    Dat ic dat vleisch ontgan.
    Daer leerdic leckernie an,
    So uele dat ic liep tengeten
    Jnt wout, dar icse horde bleten.
    Daer verbetic hoekine twee.
    So ic des dede mee,
    So ic wart bouder [290] ende coenre.
    Jc verbeet ganse ende hoenre
    Ende vincse dar icse vant.
    Doe bloedich wart mijn tant,
    Wart ic so fel ende so wreet
    Dat ict al suuer op verbeet
    Al dat ic vant [ende] mi dochte,
    Dat mi bequam ende ic vermochte.
    Daer na quam ic an Ysegrime
    Te winter, an enen couden rime,
    BiBelsele onder enen boem.
    Jc rekende dat hi waer mijn oem (fo.

    115 rb.)
    Ende began een zibbe te tellen.
    Aldar worde wi gesellen:
    Dat mach mi te rechte rouwen.
    Dar [291] belouede wi mit trouwen
    Rechte geselscap malc andren,
    Ende begonsten te samen wandren:
    Hi stal dat grote ic stal dat clene.
    Ende oec niet so gemene.
    Jnne was in hogen ende vro,
    Mochtic mijn deel hebben half.
    Als Ysegrim beiagede · j · calf [292]
    Oft enen weder oft enen ram,
    So grimmede hi ende maecte [293] hem gram
    Ende tonede mi een gelaet,
    Dat so suer was ende so quaet,
    Dat hire mi mede van hem verdreef
    Ende hem allene mijn deel bleef,
    Nochtan en at ic en twint van dien.
    So menich waerf heb ic gesien,
    Als wi ene goede proye lageden,
    Ende ic ende mijn oem beiageden
    Enen osse of enen bake,
    So ginc hi sitten mit gemake
    Mit sire vrouwen Erswinen
    Ende mit sinen iongen kinden:
    So mochtic dan cume hebben
    Ene vanden minsten rebben,
    Die sine kindren had beknaget.
    Dus nauwe hebic mi beiaget.
    Nochtan was mi luttel des noet:
    Mar dat mijn sin so groet
    Die lieue droech te minen oem,
    Die mijns nu nemet [294] cranken goem,
    Jc hadde wel gewonnen tetene.
    Coninc, dat doe ic v te wetene:
    Jc hebbe noch in mijn gewout,
    Beyde siluer ende gout,
    So vele dat cume een wagen
    Te · vij · waeruen souden dragen,'
    Alse die coninc dat verhorde, (fo.

    115 va.)
    Gaf hi Reynaerde selue antworde:
    'Reynaert, wane quam v dese scat?'
    'Coninc, wannen? [295] ic seg v dat.
    Wildijt weten als ic weet,
    No dur lief no dur leet
    Sone salt bliuen nv uerholen.
    Coninc, dese scat was verstolen . [296]
    En ware hi verstolen niet,
    Dar ware mort bi gesciet
    Des mogedi mi wel getrouwen,
    An v lijf · in rechten trouwen;
    Die coninginne wart vervaert
    Ende sprac: 'o wi, Reynaert!
    Owi, Reynaert, owi, owi!
    Owi, Reynaert, wat segdi?
    Owi, lieue Reynaert,
    Jc mane [297] v bider seluer vaert,
    Die v ziele varen sal,
    Dat gi di wareit segget al
    Ende openbare bringet vort,
    Of gi weet enige mort
    Of enigen mordadeliken raet,
    Die iegen minen here gaet.
    Dat laet hier openbare horen!'
    Nv hort hoe Reynaert sal verdoren
    Den coninc entie coninginne,
    Hoe [298] hi verweruen sal mit sinne
    Des coninx vrientscap ende sine hulde,
    Ende hoe hi buten hare sculde
    Brunen ende Ysegrime beyde
    Op een wel grote ongereyde [299]
    Ende in vresen ende in ongeual
    Jegen den coninc brengen sal,
    Die hier waren so fier,
    Dat si waenden een bier
    Te sinen laster hebben gebrouwen:
    Jc wane wel in rechten trouwen,
    Dat hi sal weder mede blanden,
    Dat si drinken sullen mit scanden.
    Jn een gelaet van droeuen sinne (fo.

    115 vb.)
    Sprac Reynaert: 'edel coninginne,
    Al haddi mi niet gemaent,
    Ic ben een die steruen waent:
    Jn laet niet leggen op mijn ziele,
    Storuic, malichte mi geuiele,
    In de helle dar om te sine
    Jn groet torment ende pine.
    Jn dien dattie coninc milde
    Een gestille maken wilde,
    Jc soude hem tellen wel mit staden
    Hoe iamerlike hi was verraden
    Te morden van sinen lieden.
    Nochtan diet alre meest berieden
    Sijn some van mijn liefsten magen
    Die ic wel node soude bedragen,
    Ne dar die sorge vander hellen,
    Dar men seit dat si in quellen
    Die steruen ende weten mort,
    Sine bringense selue vort.'
    Den coninc wart dat herte swaer
    Ende sprac: 'Reynaert, seistu mi waer?'
    'Wat?' sprac Reynaert: 'here, vragedi des?
    En weti wel hoet mit mi es?
    Ne bewant, edel coninc!
    Al ben ic een arminc,
    Hoe mogedi sulke wort getemen?
    Waendi dat ic wil nemen
    Een logen op [mijne] lange vaert?
    Neen ick en trouwen,' sprac Reynaert. [300]

    Nv vernemet alle gader Hoe Reynaert sinen eerdschen vader Mit verradenisse sal bedragen [301] Ende een van sinen liefsten magen:

    Dat was Grimbert, die das, Die hem hout van herten was.

    Dit dede Reynaert omme dat, Dat hi wilde datmen te bat Sine worde gelouen soude Van sinen vianden, [302] of hi hem woude Die verradenisse tien an. (fo. 116 ra.)

    Nv hort hoe Reynaert began.

    Reynaert sprac: 'wilen tenen stonden Hadde mijn here mijn vader vonden Des coninx Hermerikes scat Jn een verholenlike stat.

    Doe [303] mijn vader hadde vonden Den scat, hi wart in corten stonden So ouerdadich ende so fier, Hi onwerde alle dier Die sine genote te uoren waren.

    Hi dede Tibert, den cater, varen Jn Ardeuene, in dat wilde [304] lant, Aldar hi Brunen, den bere, vant.

    Hi onboet Brune grote houde:

    Ende hi in Vlaendren comen soude, Of hi coninc wilde wesen.

    Brune wart harde blide van desen:

    Hi hads menigen dach begaert.

    Brune maecte hem te Vlaendren waert Ende quam inwaerts [305] int suete lant, Aldar hi minen vader vant.

    Mijn uader onboet Tibert, den wisen, Ende har Ysegrim, den grisen. (Tibert, die cater, was die wijste) Ende quamen bienen dorpe hiet Ijste.

    Tusschen Ijste ende Ghent So hilden si een paerlement An een beloken nacht.

    Doe quamen si bi sduuels cracht Ende bi sduuels gewelt, Dar swoeren si an dat woeste velt Alle viue des coninx doet.

    Nv hort alle wonder groet!

    Si swoeren op Ysegrims crune Alle uiue, dat si Brune Souden bringen [306] op den stoel tAken Ende souden geweldich coninc maken.

    War yeman vans coninx magen.

    Die dat niet ne wilde uerdragen, Jegen hem stunen mijn vader soude (fo. 116 rb.)

    Mit sinen siluer ende mit sinen goude, So den gonen setten achter.

    Dat hi soude hebben lachter.

    Dit wistic ende seg v hoe.

    Ens morgens wel vroe Gheuiel dat mijn neue, die das, Van wine een deel in hogen was, Ende hijt in rade minen Wiue · vrouwen Ermelinen, Al van punte te punte seide, Dar si liepen andie heyde.

    Mijn wijf es een vroede vrouwe, Si gaf Grimberde hare trouwe Dattet verholen bliuen soude.

    Ten yersten dat si quam te woude, Dar ic was ende si mi vant, Si vertellet mi te hant, Mar et was al stillikine.

    Oec seide si mi puntekine, Die ic kende so waer, Dat mi al mijn haer Opwaert stont mit groten vare.

    Mijn herte wart mi openbare Alse cout als een ijs.

    Jc gepijnde, hoe dane wijs Die puden wilen waren vri, Ende hoe si clageden dat si Te uele waren sonder bedwanc, Ende hoe si makeden een bedranc [307] Ende groet gecrai op gode, Dat hi hem gaue bi sinen gebode Enen coninc diese dwonge:

    Des baden out ende ionge Mit groten gecarme ende gelude.

    God gehorde de pude Tenen tide uanden iare Ende sende hem den Odeuare, Diese verbeet ende verslant Jn allen tiden dar hise vant, Beyde int water ende opt velt, (fo. 116 va.)

    Dat hise vant in sire gewelt, Hidede hem emmer ongenade.

    Doe clageden si, et waer te spade.

    Et was te spade, ic segget u [308] twi:

    Die te uoren waren vri Sullen sonder wederkeer Bliuen eigen emmermeer Ende leuen in eweliken vare Onder den coninc Odeuare.

    Ghi heren, arm ende rike,
    Jc vruchte dat dit is gelike
    Dat nv soude geuallen.
    Des droegic vor v allen,
    Ghi heren, de sorge vor v:
    Dat gi mi luttel danket nv.
    Jc kende Brunen scalc ende quaet
    Ende fier van groter ouerdaet.
    Daer om vruchtic sere
    Ende pensde, wart hi onse here,
    Dat wiwaren alle verloren.
    Jc kende den coninc wel geboren
    Ende suete ende goedertieren
    Ende genadich allen diren,
    Ende et duchte mi van allen dinge
    Een quade mangelinge,
    Die ons altoes ne mochte comen
    Niwer teren noch te vromen.
    Hier om pensde ende pogede
    Mijn herte, die sorge grote dogede,
    Eer si vant een sake,
    Dar so bi scorde ende brake
    Mines vader bose raet,
    Die een dorper ende een quaet
    Coninc ende here maken waende.
    Emmer bad ic god ende maende
    Dat hiden coninc minen here
    Behilde sine werltere. [309]

    Si souden wel des raets getelen [310] Onder hem ende sine gespelen Dattie coninc worde gestoten. (fo. 116 vb.)

    Jn diepen gepense ende in groten Was ic dicke hoe ic die stat Soude vinden, dar die scat Lage, die mijn vader had vonden.

    Jc wachte nauwe tallen stonden Minen vader ende leide hem lagen Jn menigen bosch ende in hagen, Beide in velde ende in woude, Waer so mijn vader, die listinge oude, Hene toech ende hene liep.

    Wast droge, wast diep, Wast bi dage, wast bi nachte, Jc was emmer in die wachte.

    Tenen stonden dat ic mi dar na Hadde bedect mit groenen verna, Ende ic gestrect lach neuen deerde, Van dien scatte, dien ic begeerde, Gherne iet hadde vernomen, Doe sach ic minen vader comen Wt enen hole gelopen.

    Doe began ic den scat te [311] hopen Biden barate die ic hem sach Driuen, als ic v seggen mach, Recht also als ict vernam.

    Als hi vten hole quam Al omme siende mercte hi Of hem yement ware bi.

    Ende als hi niement en sach, Doe quedde hi den sconen dach Ende stopte [312] thol mit sande Ende maectet [313] gelijc den lande.

    Dat ic dit sach, dat en wist hi niet.

    Oec sachic, eer hi dane sciet, Dat hi den start liet mede gaen, Dar sine voete hadden gestaen, Ende decte sijn spore mitter mouden.

    Dar leerdic an den vroeden ouden Een deel der meisterliker liste, Daric te voren niet af en wiste.

    Aldus liep mijn vader danen (fo. 117 ra.)

    Ten dorpe waert, dar die vette hanen Entie vette hinnen waren.

    Tierst dat ic durste baren, Spranc [ic] op ende liep ten hole.

    Oec ne was ic so niet in dole Jnne geraecter toe te hant.

    Scire scrauedic op dat sant Mit minen voeten ende croep in.

    Aldar vant [314] ic groet gewin.

    Dar vandic siluer ende gout:

    Hier nes nv niemen so out, Dies nie so uele tegader sach. [315]

    Jn ginc trecken ende dragen Sonder carre ende sonder wagen Ouer dach ende ouer nacht, Mit al gader mire cracht.

    Mi halp mijn vrouwe Ermeline.

    Doe dogede wi dicke grote pine, Eer wi den manliken scat Brachten in een ander stat, Dar hi [bet] lach tonsen gelage.

    Wi droegen onder enen hage Jn een hol verholenlike.

    Doe was ic van scatte rike.

    Nv hoert wat si hijr binne daden Die [den] coninc hadden verraden.

    Bruun, die here, hi sende wt Verholenlike sijn saluut Achter lande ende geboet Al den gonen rikeit groet, Die dienen wilde om sout.

    Hi geboet hem siluer ende gout Te geuen mit milder hant. [316] Mijn vader liep in al dat lant Ende droech des heren Brune brieue.

    Hoe luttel wisti dattie dieue Te sinen scatte waren geraect, Dies hem quite hadden gemaect.

    Dat hijs · iij · hellinge ne had gewonnen, Al had hire mede de stat [317] van Lonnen (fo. 117 rb.)

    Alte male mogen [318] copen.

    Dus wan hi an sijn omme lopen.

    Doe mijn vader al omme ende omme Tusschen die Elue entie Ronne Hadde gelopen al dat lant, Ende hi menigen sariant Had gewonnen mit sinen goude, Die hem te hulpen comen soude, Alse die somer quame int lant, Doe keerde mijn vader dar hi vant Brunen entie gesellen sine.

    Doe telde hi hem die grote pine Entie menichfoude sorge, Di hi vor die hoge borge Jnt lant van Sassen had geleden, Dar die iagers an reden Alle dage mit haren honden, Diene verraden te menigen stonden.

    Dat telde hi hem te spele al gader.

    Dar na togede hem mijn vader Die Brunen, den bere, wel bequamen:

    Dat xij c al bi namen, Dar Ysegrims mage an stonden, Mit scarpen clawen mit widen monden, Al sonder die catzen entie beren, Die al in Brunes soute waren, Entie vosse mitten dassen Van Doringen ende van Sassen, Die alle hadden gesworen, Jn dien datmen hem gaue te voren Van · XX · dagen har sout, Die souden Brunen mit gewout Comen mittien yersten bode.

    Dit benam ic, danc gode!

    Doe mijn vader had gedaen Sine boetscap, soude hi gaen Ende scouwen sinen scat.

    Ende als hi quam te seluer stat Dar hine had gelaten te voren, Doe was die scat al verloren (fo. 117 va.)

    Ende sijn hol was tebroken. [319] Wa

    Edition notice Project Gutenberg source, credits & licence

    The reading text above is the public-domain work. The Project Gutenberg header, production credits and licence are kept here as provenance rather than shown before the book.

    Title
    Van den Vos Reynaerde
    Release date
    March 10, 2013 [eBook #42293]
    Language
    Dutch
    Credits
    Produced by Jeroen Hellingman and the Online Distributed
    Most recently updated
    October 23, 2024
    Front matter as received (title page, contents)
                             VAN DEN VOS REYNAERDE
    
                              Tweede herziene druk
    
                  uitgegeven naar het Comburgse en Darmstadse
                                handschrift door
    Header as received
    The Project Gutenberg eBook of Van den Vos Reynaerde
        
    This eBook is for the use of anyone anywhere in the United States and
    most other parts of the world at no cost and with almost no restrictions
    whatsoever. You may copy it, give it away or re-use it under the terms
    of the Project Gutenberg License included with this eBook or online
    at www.gutenberg.org. If you are not located in the United States,
    you will have to check the laws of the country where you are located
    before using this eBook.
    
    Title: Van den Vos Reynaerde
    
    Editor: F. Buitenrust Hettema
            Hermann Degering
    
    
            
    Release date: March 10, 2013 [eBook #42293]
                    Most recently updated: October 23, 2024
    
    Language: Dutch
    
    Other information and formats: www.gutenberg.org/ebooks/42293
    
    Credits: Produced by Jeroen Hellingman and the Online Distributed
            Proofreading Team at http://www.pgdp.net/ for Project
            Gutenberg.
    Full Project Gutenberg licence
        
    
    Updated editions will replace the previous one—the old editions will
    be renamed.
    
    Creating the works from print editions not protected by U.S. copyright
    law means that no one owns a United States copyright in these works,
    so the Foundation (and you!) can copy and distribute it in the United
    States without permission and without paying copyright
    royalties. Special rules, set forth in the General Terms of Use part
    of this license, apply to copying and distributing Project
    Gutenberg™ electronic works to protect the PROJECT GUTENBERG™
    concept and trademark. Project Gutenberg is a registered trademark,
    and may not be used if you charge for an eBook, except by following
    the terms of the trademark license, including paying royalties for use
    of the Project Gutenberg trademark. If you do not charge anything for
    copies of this eBook, complying with the trademark license is very
    easy. You may use this eBook for nearly any purpose such as creation
    of derivative works, reports, performances and research. Project
    Gutenberg eBooks may be modified and printed and given away—you may
    do practically ANYTHING in the United States with eBooks not protected
    by U.S. copyright law. Redistribution is subject to the trademark
    license, especially commercial redistribution.
    
    
    START: FULL LICENSE
    
    THE FULL PROJECT GUTENBERG™ LICENSE
    
    PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK
    
    To protect the Project Gutenberg™ mission of promoting the free
    distribution of electronic works, by using or distributing this work
    (or any other work associated in any way with the phrase “Project
    Gutenberg”), you agree to comply with all the terms of the Full
    Project Gutenberg License available with this file or online at
    www.gutenberg.org/license.
    
    Section 1. General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg
    electronic works
    
    1.A. By reading or using any part of this Project Gutenberg
    electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to
    and accept all the terms of this license and intellectual property
    (trademark/copyright) agreement. If you do not agree to abide by all
    the terms of this agreement, you must cease using and return or
    destroy all copies of Project Gutenberg electronic works in your
    possession. If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a
    Project Gutenberg electronic work and you do not agree to be bound
    by the terms of this agreement, you may obtain a refund from the person
    or entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8.
    
    1.B. “Project Gutenberg” is a registered trademark. It may only be
    used on or associated in any way with an electronic work by people who
    agree to be bound by the terms of this agreement. There are a few
    things that you can do with most Project Gutenberg electronic works
    even without complying with the full terms of this agreement. See
    paragraph 1.C below. There are a lot of things you can do with Project
    Gutenberg electronic works if you follow the terms of this
    agreement and help preserve free future access to Project Gutenberg
    electronic works. See paragraph 1.E below.
    
    1.C. The Project Gutenberg Literary Archive Foundation (“the
    Foundation” or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection
    of Project Gutenberg electronic works. Nearly all the individual
    works in the collection are in the public domain in the United
    States. If an individual work is unprotected by copyright law in the
    United States and you are located in the United States, we do not
    claim a right to prevent you from copying, distributing, performing,
    displaying or creating derivative works based on the work as long as
    all references to Project Gutenberg are removed. Of course, we hope
    that you will support the Project Gutenberg mission of promoting
    free access to electronic works by freely sharing Project Gutenberg
    works in compliance with the terms of this agreement for keeping the
    Project Gutenberg name associated with the work. You can easily
    comply with the terms of this agreement by keeping this work in the
    same format with its attached full Project Gutenberg License when
    you share it without charge with others.
    
    1.D. The copyright laws of the place where you are located also govern
    what you can do with this work. Copyright laws in most countries are
    in a constant state of change. If you are outside the United States,
    check the laws of your country in addition to the terms of this
    agreement before downloading, copying, displaying, performing,
    distributing or creating derivative works based on this work or any
    other Project Gutenberg work. The Foundation makes no
    representations concerning the copyright status of any work in any
    country other than the United States.
    
    1.E. Unless you have removed all references to Project Gutenberg:
    
    1.E.1. The following sentence, with active links to, or other
    immediate access to, the full Project Gutenberg License must appear
    prominently whenever any copy of a Project Gutenberg work (any work
    on which the phrase “Project Gutenberg” appears, or with which the
    phrase “Project Gutenberg” is associated) is accessed, displayed,
    performed, viewed, copied or distributed:
    
        This eBook is for the use of anyone anywhere in the United States and most
        other parts of the world at no cost and with almost no restrictions
        whatsoever. You may copy it, give it away or re-use it under the terms
        of the Project Gutenberg™ License included with this eBook or online
        at www.gutenberg.org. If you
        are not located in the United States, you will have to check the laws
        of the country where you are located before using this eBook.
      
    1.E.2. If an individual Project Gutenberg electronic work is
    derived from texts not protected by U.S. copyright law (does not
    contain a notice indicating that it is posted with permission of the
    copyright holder), the work can be copied and distributed to anyone in
    the United States without paying any fees or charges. If you are
    redistributing or providing access to a work with the phrase “Project
    Gutenberg” associated with or appearing on the work, you must comply
    either with the requirements of paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 or
    obtain permission for the use of the work and the Project Gutenberg
    trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or 1.E.9.
    
    1.E.3. If an individual Project Gutenberg electronic work is posted
    with the permission of the copyright holder, your use and distribution
    must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any
    additional terms imposed by the copyright holder. Additional terms
    will be linked to the Project Gutenberg License for all works
    posted with the permission of the copyright holder found at the
    beginning of this work.
    
    1.E.4. Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg
    License terms from this work, or any files containing a part of this
    work or any other work associated with Project Gutenberg.
    
    1.E.5. Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this
    electronic work, or any part of this electronic work, without
    prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with
    active links or immediate access to the full terms of the Project
    Gutenberg License.
    
    1.E.6. You may convert to and distribute this work in any binary,
    compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including
    any word processing or hypertext form. However, if you provide access
    to or distribute copies of a Project Gutenberg work in a format
    other than “Plain Vanilla ASCII” or other format used in the official
    version posted on the official Project Gutenberg website
    (www.gutenberg.org), you must, at no additional cost, fee or expense
    to the user, provide a copy, a means of exporting a copy, or a means
    of obtaining a copy upon request, of the work in its original “Plain
    Vanilla ASCII” or other form. Any alternate format must include the
    full Project Gutenberg License as specified in paragraph 1.E.1.
    
    1.E.7. Do not charge a fee for access to, viewing, displaying,
    performing, copying or distributing any Project Gutenberg works
    unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9.
    
    1.E.8. You may charge a reasonable fee for copies of or providing
    access to or distributing Project Gutenberg electronic works
    provided that:
    
        • You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from
            the use of Project Gutenberg works calculated using the method
            you already use to calculate your applicable taxes. The fee is owed
            to the owner of the Project Gutenberg trademark, but he has
            agreed to donate royalties under this paragraph to the Project
            Gutenberg Literary Archive Foundation. Royalty payments must be paid
            within 60 days following each date on which you prepare (or are
            legally required to prepare) your periodic tax returns. Royalty
            payments should be clearly marked as such and sent to the Project
            Gutenberg Literary Archive Foundation at the address specified in
            Section 4, “Information about donations to the Project Gutenberg
            Literary Archive Foundation.”
        
        • You provide a full refund of any money paid by a user who notifies
            you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he
            does not agree to the terms of the full Project Gutenberg™
            License. You must require such a user to return or destroy all
            copies of the works possessed in a physical medium and discontinue
            all use of and all access to other copies of Project Gutenberg™
            works.
        
        • You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of
            any money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the
            electronic work is discovered and reported to you within 90 days of
            receipt of the work.
        
        • You comply with all other terms of this agreement for free
            distribution of Project Gutenberg™ works.
        
    
    1.E.9. If you wish to charge a fee or distribute a Project
    Gutenberg™ electronic work or group of works on different terms than
    are set forth in this agreement, you must obtain permission in writing
    from the Project Gutenberg Literary Archive Foundation, the manager of
    the Project Gutenberg™ trademark. Contact the Foundation as set
    forth in Section 3 below.
    
    1.F.
    
    1.F.1. Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable
    effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread
    works not protected by U.S. copyright law in creating the Project
    Gutenberg™ collection. Despite these efforts, Project Gutenberg™
    electronic works, and the medium on which they may be stored, may
    contain “Defects,” such as, but not limited to, incomplete, inaccurate
    or corrupt data, transcription errors, a copyright or other
    intellectual property infringement, a defective or damaged disk or
    other medium, a computer virus, or computer codes that damage or
    cannot be read by your equipment.
    
    1.F.2. LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the “Right
    of Replacement or Refund” described in paragraph 1.F.3, the Project
    Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project
    Gutenberg™ trademark, and any other party distributing a Project
    Gutenberg™ electronic work under this agreement, disclaim all
    liability to you for damages, costs and expenses, including legal
    fees. YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT
    LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE
    PROVIDED IN PARAGRAPH 1.F.3. YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE
    TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE
    LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR
    INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH
    DAMAGE.
    
    1.F.3. LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a
    defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can
    receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a
    written explanation to the person you received the work from. If you
    received the work on a physical medium, you must return the medium
    with your written explanation. The person or entity that provided you
    with the defective work may elect to provide a replacement copy in
    lieu of a refund. If you received the work electronically, the person
    or entity providing it to you may choose to give you a second
    opportunity to receive the work electronically in lieu of a refund. If
    the second copy is also defective, you may demand a refund in writing
    without further opportunities to fix the problem.
    
    1.F.4. Except for the limited right of replacement or refund set forth
    in paragraph 1.F.3, this work is provided to you ‘AS-IS’, WITH NO
    OTHER WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT
    LIMITED TO WARRANTIES OF MERCHANTABILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE.
    
    1.F.5. Some states do not allow disclaimers of certain implied
    warranties or the exclusion or limitation of certain types of
    damages. If any disclaimer or limitation set forth in this agreement
    violates the law of the state applicable to this agreement, the
    agreement shall be interpreted to make the maximum disclaimer or
    limitation permitted by the applicable state law. The invalidity or
    unenforceability of any provision of this agreement shall not void the
    remaining provisions.
    
    1.F.6. INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the
    trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone
    providing copies of Project Gutenberg™ electronic works in
    accordance with this agreement, and any volunteers associated with the
    production, promotion and distribution of Project Gutenberg™
    electronic works, harmless from all liability, costs and expenses,
    including legal fees, that arise directly or indirectly from any of
    the following which you do or cause to occur: (a) distribution of this
    or any Project Gutenberg work, (b) alteration, modification, or
    additions or deletions to any Project Gutenberg work, and (c) any
    Defect you cause.
    
    Section 2. Information about the Mission of Project Gutenberg
    
    Project Gutenberg is synonymous with the free distribution of
    electronic works in formats readable by the widest variety of
    computers including obsolete, old, middle-aged and new computers. It
    exists because of the efforts of hundreds of volunteers and donations
    from people in all walks of life.
    
    Volunteers and financial support to provide volunteers with the
    assistance they need are critical to reaching Project Gutenberg’s
    goals and ensuring that the Project Gutenberg collection will
    remain freely available for generations to come. In 2001, the Project
    Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure
    and permanent future for Project Gutenberg and future
    generations. To learn more about the Project Gutenberg Literary
    Archive Foundation and how your efforts and donations can help, see
    Sections 3 and 4 and the Foundation information page at www.gutenberg.org.
    
    Section 3. Information about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation
    
    The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non-profit
    501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the
    state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal
    Revenue Service. The Foundation’s EIN or federal tax identification
    number is 64-6221541. Contributions to the Project Gutenberg Literary
    Archive Foundation are tax deductible to the full extent permitted by
    U.S. federal laws and your state’s laws.
    
    The Foundation’s business office is located at 41 Watchung Plaza #516,
    Montclair NJ 07042, USA, +1 (862) 621-9288. Email contact links and up
    to date contact information can be found at the Foundation’s website
    and official page at www.gutenberg.org/contact
    
    Section 4. Information about Donations to the Project Gutenberg
    Literary Archive Foundation
    
    Project Gutenberg™ depends upon and cannot survive without widespread
    public support and donations to carry out its mission of
    increasing the number of public domain and licensed works that can be
    freely distributed in machine-readable form accessible by the widest
    array of equipment including outdated equipment. Many small donations
    ($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt
    status with the IRS.
    
    The Foundation is committed to complying with the laws regulating
    charities and charitable donations in all 50 states of the United
    States. Compliance requirements are not uniform and it takes a
    considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up
    with these requirements. We do not solicit donations in locations
    where we have not received written confirmation of compliance. To SEND
    DONATIONS or determine the status of compliance for any particular state
    visit www.gutenberg.org/donate.
    
    While we cannot and do not solicit contributions from states where we
    have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition
    against accepting unsolicited donations from donors in such states who
    approach us with offers to donate.
    
    International donations are gratefully accepted, but we cannot make
    any statements concerning tax treatment of donations received from
    outside the United States. U.S. laws alone swamp our small staff.
    
    Please check the Project Gutenberg web pages for current donation
    methods and addresses. Donations are accepted in a number of other
    ways including checks, online payments and credit card donations. To
    donate, please visit: www.gutenberg.org/donate.
    
    Section 5. General Information About Project Gutenberg electronic works
    
    Professor Michael S. Hart was the originator of the Project
    Gutenberg concept of a library of electronic works that could be
    freely shared with anyone. For forty years, he produced and
    distributed Project Gutenberg eBooks with only a loose network of
    volunteer support.
    
    Project Gutenberg eBooks are often created from several printed
    editions, all of which are confirmed as not protected by copyright in
    the U.S. unless a copyright notice is included. Thus, we do not
    necessarily keep eBooks in compliance with any particular paper
    edition.
    
    Most people start at our website which has the main PG search
    facility: www.gutenberg.org.
    
    This website includes information about Project Gutenberg,
    including how to make donations to the Project Gutenberg Literary
    Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to
    subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks.

    Source: Project Gutenberg ebook #42293. Public-domain status is recorded per item; the licence text above is reproduced unchanged.

    Source
    Project Gutenberg
    Record
    ebook 42293
    Rights
    public domain (US)
    Rendered
    2026-11-21
    Completeness
    First 200,000 characters rendered.