Nederlandsche dames en heeren: Novellen
by Jan ten Brink · Dutch · Gutenberg #42269 · 409,150 chars · public domain (US)
The Project Gutenberg eBook of Nederlandsche dames en heeren: Novellen
This eBook is for the use of anyone anywhere in the United States and
most other parts of the world at no cost and with almost no restrictions
whatsoever. You may copy it, give it away or re-use it under the terms
of the Project Gutenberg License included with this eBook or online
at www.gutenberg.org. If you are not located in the United States,
you will have to check the laws of the country where you are located
before using this eBook.
Title: Nederlandsche dames en heeren: Novellen
Author: Jan ten Brink
Release date: March 5, 2013 [eBook #42269]
Most recently updated: October 23, 2024
Language: Dutch
Other information and formats: www.gutenberg.org/ebooks/42269
Credits: E-text prepared by the Online Distributed Proofreading Team (http://www.pgdp.net)
*** START OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK NEDERLANDSCHE DAMES EN HEEREN: NOVELLEN ***
+----------------------------------------------------------------+
| |
| OPMERKINGEN VAN DE BEWERKER: |
| |
| De tekst in dit bestand wordt weergegeven in de originele, |
| verouderde spelling. Er is geen poging gedaan de tekst te |
| moderniseren. |
| |
| Bladzijde-nummering is verwijderd. Afgebroken woorden aan het |
| einde van de regel zijn stilzwijgend hersteld. Voetnoten zijn |
| verplaatst naar het eind van de alinea met de verwijzing. |
| |
| De in het origineel als cursieve tekst is weergegeven als |
| _cursief_. Uitgespatieerde tekst is weergegeven als |
| ~uitgespatieerd~; vette tekst als #vet#. Tekst in superscript |
| is als normale tekst weergegeven. |
| |
| Overduidelijke druk- en spelfouten in het origineel zijn |
| gecorrigeerd. Variaties in spelling (met/zonder accent, |
| met/zonder koppelteken, met/zonder spatie) zijn behouden. |
| |
| Aan het eind van het boek volgt een overzicht van de |
| aangebrachte correcties. |
| |
+----------------------------------------------------------------+
NEDERLANDSCHE DAMES EN HEEREN.
Novellen.
DOOR
DR. JAN TEN BRINK.
_Vierde Druk._
LEIDEN.—A. W. SIJTHOFF.
Eene begrafenis in den Zuid-Atlantischen Oceaan.
„Ach Gott, wie Einem die Tage
Langweilig hier vergehn!
Nur wenn sie Einen begraben,
Bekommen wir Etwas zu sehn.”
HEINRICH HEINE.
I.
De zuid-oost-passaat blies in de volle zeilen. Het fregat Ajax stoof
lustig vooruit door den blauwen plas. Er was vroolijke beweging en leven
op het dek. De zonnetent was uitgespannen. In de schaduw verzamelde
zich een groot aantal der passagiers en der equipage. Ieder toonde dien
morgen bijna een vroolijk lachend gezicht. De Kaapsche stormen waren
gelukkig voorbij met al hun windgebulder, hooge zeeën, slingeringen en
verdere ellenden. De kapitein stond op de kampanje, en keek vergenoegd
naar de breede kringen van zilverwit schuim, die zich gestaag in
het kielwater vertoonden. De stuurman van de wacht verwonderde zich
niet over de rustige vroolijkheid des gezagvoerders, hij stak eene
extra-sigaar op, en dacht aan Amsterdam, aan thuis en aan Lize. De
zeilenmaker zat met zijne maats onder de zonnetent bij den grooten mast
en zong onder 't werk soms een luchtig en los matrozendeuntje. Zelfs de
kleine scheepsjongen, die dagelijks zoo knorrig met een veel te zwaren
last borden kwam aanzwoegen, volbracht ditmaal zijne reis van de kerk
naar de kombuis met een opmerkelijk tevreden gelaat. En Janmaat was op
de voorplecht rondom den fokkemast bezig, om kippen- en ganzenhokken
schoon te maken, om kwinkslagen te smeden, en verlangend uit te zien
naar den derden stuurman met de steenen jeneverkruik en het kleine
blikken bekertje.
Het grootste deel der passagiers liep aangenaam koutend aan
stuurboordszijde tusschen den grooten mast en den bezaansmast op en
neer. Eene dame van rijperen leeftijd en een bleek jongmensch zijn in
druk gesprek. Men klaagt over den langen duur der reis en het reeds
geleden gevaar. Men verheugt zich, dat het schip thans zulk eene goede
vaart maakt. Men spreekt van de aankomst in Nederland. Mevrouw Muntingh
had zich nooit voorgesteld alleen naar Nederland terug te keeren met
hare kinderen. Had niet eene hevige tropische ziekte haar man plotseling
gedood, dan zoude ze eerst twee jaren later met hem voor goed naar 't
vaderland zijn teruggekomen, om in zijne welverdiende rust na zwaren
arbeid te deelen. De jonge Schalcken had nooit durven hopen, zoo spoedig
zijn vaderland te zullen terugzien, maar eene leverziekte had hem
krachtig geholpen, om het gewenscht verlof van de regeering te
verkrijgen.
Beide wandelaars hebben dit gesprek reeds ettelijke malen gevoerd—'t
was al zoo lang geleden, dat ze de reede van Batavia verlaten hadden—en
niet altijd vinden ze nieuwe stof tot een gesprek. Zwijgende beschouwen
ze eene groep, die dicht naast hen luid lachend en schertsend op een
ledig kippenhok bijeenzit. Die groep is hunne aandacht overwaardig. 't
Zijn vijf levenslustige, frissche kinderen en een oud-Indisch soldaat.
De soldaat knutselde schuitjes en figuurtjes uit wit papier, om de twee
jongste meisjes te vermaken. De drie oudste kinderen, een meisje van
elf en twee jongens van negen en acht jaren, zouden ook wel gaarne een
schuitje hebben, maar ze zijn toch te groot, om het te durven vragen.
Allen staren met blinkende oogen naar den kunstenaar, en volgen iedere
zijner bewegingen met ingespannen aandacht. De soldaat is een man van
middelbare jaren, en toch is zijn gelaat gerimpeld en getaand als van
een grijsaard. De groote knevel is bijna geheel wit. De onbevallige
kapotjas, gevlekt en versleten, wordt buitengewoon eerwaardig en deftig
door het ridderkruis der Militaire Willems-Orde.
Aan zijne kniëen staan de twee jongste kinderen, luchtig in 't wit
gekleed, blank, rozenrood, met fijn krullende, blonde hairen. Het oudste
meisje zit op een hoek van 't kippenhok, de nog wat magere armen over
den breeden witten boezelaar gekruist. Haar gezichtje schittert van die
doorschijnende, smettelooze blankheid, welke zelfs de tropische zon
eerbiedigt. De diepe, blauwe oogen zien naar de handen van den soldaat,
alsof ze hem het geheim zijner kunst wilden ontfutselen, doch tevens
verbergt er zich maar zeer onvolkomen eene groote mate van genegenheid
en belangstelling in voor den grijzen kunstenaar, die met bevende
vingeren zijne taak voltooit.
De kinderen van mevrouw Muntingh hadden in den vriendelijken sergeant
Van Laar een gewenschten speelmakker gevonden. Van den eersten dag reeds
af hadden Frits en Willem met hem gesproken, hem gevraagd of 't schip
ook omslaan kon, als 't hard woei, hem verteld, dat ze te Batavia in
zoo'n mooi huis gewoond hadden, en dat ze ieder zoo'n aardig zwart
paardje hadden bezeten. Van Laar had op alles geantwoord naar zijne
korte, flinke, eenvoudige wijze, en niet lang duurde het, of al de
kinderen waren met hem verbroederd, en dagelijks zochten ze zijn
gezelschap. Van Laar had een uitmuntenden trant om met kinderen om te
gaan, hun iets te vertellen, of zoodanig hen bezig te houden, dat ze
zich vermaakten. Hij kende eene groote menigte kleine kunstgrepen, die
een kind gelukkig kunnen maken, hij knipte en knutselde alles uit hout
en papier, wat hunne jeugdige verbeelding zich maar voorstellen konde:
huizen, klapperboomen, paarden, schepen en matrozen.
Ditmaal hebben ze allen eene geruime poos gezwegen. Ieder is vol
belangstelling in den ondernomen arbeid, en wacht vol inspanning, dat
een groot schip met drie masten en volle zeilen van stapel zal loopen.
„Ziedaar, Jetje!”—zegt hij eindelijk tot een der jongste meisjes—„daar
heb je nu een schip als onze Ajax. Een rare naam, jongens, he? Het
schip, waarmee ik uit Holland ben gekomen, heette: de Zeemeeuw!”
„Is dat al lang geleden, Van Laar?”—vraagt Marie, de oudste.
„Al meer dan vijf en twintig jaren, jongejuffrouw! Ik was toen een wild,
jong ventje van zeventien jaar, een rakker, een deugniet, een slecht
mensch!”
„Och kom, Van Laar! dat meen je niet!”
„Toch waar, jongejuffrouw! Ik ben een Amsterdamsche jongen—je weet wel,
Amsterdam, die groote, rijke, brave stad in Holland!”
„Ja zeker!”—valt Frits in—„daar gaan we allen te zaam met Mama heen,
als we in Holland zijn!”
„Nu, zie je, jongelui! ik ben in Amsterdam geboren; mijne
moeder—~kasian~ die brave vrouw!—zat met een stalletje bij de
Eenhoornsluis, en we woonden in een kelder op den Haarlemmerdijk, want
mijn vader was kruier of zoo iets. Ik kreeg slaag genoeg van mijn vader,
maar ik maakte het er ook naar. Later liep ik de deur uit en verkocht ik
zwavelstokken, maar eigenlijk deed ik niets dan ondeugendheden. Toen ik
het al te bont gemaakt had, ging ik als scheepsjongen varen, en zoo ben
ik voor 't eerst in Indië gekomen!”
„En hoe ging het toen verder, Van Laar?”
„Och, slecht! Ik maakte een paar reizen, en eindelijk joeg de kapitein
mij weg. Ik wist dadelijk, wat ik doen zou, en nam dienst naar
Oost-Indië. Het waren harde jaren, die volgden. Ik gedroeg me slecht,
en viel van de eene zware straf in de andere. Eindelijk kwam er eene
expeditie. Bij iedere schermutseling met de blauwen vocht ik als een
razende, want ik gaf in dien tijd geen duit voor mijn leven. Op het
laatst, toen onze compagnie eene ~benting~ moest bestormen, vloog ik
zelf het eerst met gevelde bajonet in de bres. Ik stak als een duivel
onder de blauwen rond, die met ~klewangs~ en ~goloks~ me wel honderd
keer hadden kunnen van kant maken, maar mijne kameraden kwamen er ook
bij, en zoo brachten we dat troepje spoedig tot zwijgen. Ik pakte zoo'n
blauwen Prins, die ons al veel kwaad had gedaan, en bracht hem levend
bij mijn kapitein. En zie je, jongens! daarom heeft onze geëerbiedigde
Koning Willem III mij dit kruis gegeven!”
Van Laar was bij de laatste woorden opgestaan, en maakte langzaam het
militair saluut.
„Dat was heerlijk, Van Laar!”—riep Marie uit, wier oogen van geestdrift
fonkelden.—„Wat zal je moeder toen blij geweest zijn!”
„De arme ziel! God weet, of ze het ooit gehoord heeft!”
„Heb je haar dan geen brief gestuurd?”
Van Laar legde peinzend papier en schaar weg. Zachtjes het hoofd
schuddend stond hij op, en liep schielijk naar de voorplecht.
II.
De passagiers van de Ajax klaagden soms over de eentonigheid
der zeereis. Op zekeren morgen—'t was vier dagen na onze eerste
kennismaking—kwam er eene gewichtige tijding tot hen, die den geheelen
dag stof tot spreken gaf. Vraag het maar aan de kleine meisjes van
mevrouw Muntingh, die met een half ernstig, half lachend gezicht u
aanstonds zullen toeroepen: „Van Laar is dood!”
Van Laar was dood. Plotseling was hij ongesteld geworden, snel had
eene zware ziekte het ondermijnd en uitgeput gestel ten grave gesleept.
Marie Muntingh had elken morgen en avond den scheepsdokter uitgehoord,
Frits en Willem telkenmaal gevraagd, of ze niet eens bij Van Laar
mochten komen, maar de scheepsdokter had het hoofd geschud, en zich
druk beziggehouden met het bereiden van een nieuwen drank. 't Was een
uitmuntend jongmensch, die scheepsdokter, knapper en vaardiger dan meest
al zijne ambtgenooten, maar tegen zoo'n zware ziekte, als Van Laar trof,
was geen kruid in zijne medicijnkist bestand.
Den volgenden dag maakte de kapitein bij 't ontbijt bekend, dat Van
Laar te één uur zou begraven worden. Hierop volgde ruggespraak tusschen
den bleeken Schalcken en een gepensionneerden, dikken majoor der
Oost-Indische infanterie. Daar beide heeren met mevrouw Muntingh het
voltallige korps der passagiers van de Ajax uitmaakten, achtten ze het
oorbaar beiden bij de begrafenis aanwezig te zijn. Schalcken gaf daarbij
te kennen, dat hij een zwarten rok en eene witte das zou aandoen,
terwijl de majoor van zijne zijde de verzekering gaf in uniform te
zullen verschijnen. Frits en Willem kregen van hunne moeder vergunning,
om de nieuwe zwarte buisjes „voor Holland” te mogen dragen, en mee te
gaan, als de heeren Van Laar gingen begraven. En Marie vroeg ook, om
mee te gaan, en telkens weer, maar mevrouw Muntingh zei, dat het niet
voegde, dat er geen meisjes op begrafenissen kwamen, enz. Zoo spoedig
Marie dit begrepen had, legde ze het hoofd tegen den rug der sofa in de
kajuit en weende den heelen morgen bitterlijk.
* * * * *
't Sloeg juist twee glazen. De heeren stonden op de kampanje, en zagen
op hun uurwerk. Daarop knikte Schalcken, die met zijne witte das er nog
bleeker dan gewoonlijk uitzag, tegen den majoor, en fluisterde: „Een
uur!” Beiden klommen langzaam de kampanjetrap af en stapten deftig naar
voren. Daar vonden ze den kapitein met een eerwaardigen, langen zwarten
jas en een officieel gezicht, Frits en Willem Muntingh, die elkaar bij
de hand vasthielden, en doodsbleek samen fluisterden, eindelijk den
scheepsdokter, die met de handen in den zak het dek op en neer liep.
't Was een dag zonder zonneschijn. De tent was niet uitgerold en het
matte, bleeke licht viel loodrecht op het dek. De passaat blies nog met
volle kracht in de bolle zeilen. De Ajax stampte zeer voelbaar. Buiten
bruisten de blauwe baren met hare kronen van zilverschuim. 't Was of ze
heden vreemder en geheimzinniger lied zongen, dan ooit te voren. Eene
omstandigheid alleen verried de dingen, die komen zouden. Bij de valreep
was de rand der verschansing weggenomen—evenals bij gelukkige aankomst
in 't vaderland, wanneer een trap in die opening bevestigd wordt, en de
passagiers naar wal gaan. Heden was er maar één in 't vaderland
aangekomen!
De kapitein geeft een wenk. De heeren en de beide knapen scharen
zich om hem heen. Bij den grooten mast komt een eenvoudige optocht te
voorschijn. 't Is het lijk van den ontslapene, in de Nederlandsche
driekleur gewikkeld, op eene plank gedragen door Janmaat. De tweede
stuurman plaatst zich bij de scheepsklok, en klept statig den
doodenmarsch. Driemaal trekt de trein van den grooten mast tot halfweg
den bezaansmast langs stuurboord en bakboord. De Ajax stampt duchtig op
en neer, de forsche matrozen veranderen er hun langzamen, eerbiedigen
tred niet om. In 't eind staat men stil bij de valreep. De plank wordt
in de opening der verschansing gelegd. Met drie tusschenpoozen wordt ze
naar buiten geschoven, daarna heft men haar op en.... pijlsnel verdwijnt
het lijk in de golven.
Er heerschte eene doodelijke stilte in 't ronde. De kapitein ziet
de heeren zeer officiëel aan, en verwondert zich, dat de majoor niet
gesproken heeft. De heeren zien elkaar zeer deftig aan, en knikken,
alsof ze zeggen wilden, dat het hoog tijd werd rok en uniform zoo
spoedig mogelijk af te leggen. Frits en Willem Muntingh houden elkaar
nog altijd bij de hand vast, terwijl groote tranen in stilte langs hunne
wangen rollen.
En daarbuiten stoof en bruiste en rees en daalde en woelde en klaagde
de zee. Zij alleen zong een treurlied over den doode.
Twintig jaren had hij het vaderland trouw gediend, de wilde
Amsterdamsche jongen, twintig jaren had hij voor diezelfde dierbare
kleuren gestreden, die hem thans ten lijkwade zijn geschonken. Zie, de
baren rijzen hooger en ploffen over elkaar heen, of ze haast hadden om
het den geheelen oceaan te verkondigen, dat ze een koel en ongenaakbaar
graf hebben toebereid voor den gestorven strijder.
't Is een buitengewoon klein stofdeel in de groote menschenmaatschappij:
één Indisch soldaat! Er vallen zoovelen op 't slagveld en in 't
hospitaal! Maar deze had door uitstekende dapperheid zich een naam
verworven in 't Indische leger—daarenboven hij had den boozen geest in
zich zelven overwonnen, en was als voorbeeldig soldaat geprezen door het
heele bataljon. Hij had de liefde gewonnen van de kleinen, waarmee hij
huiswaarts dacht te keeren naar 't vaderland—en thans zijn hunne tranen
liefelijker grafrede, dan ooit door die mannen zou zijn uitgesproken,
welke bij zijne uitvaart stonden en zwegen.
En daarbuiten stoof en bruiste en rees en daalde en woelde en klaagde de
zee!
III.
Een uur later was er op het dek een zonderling tafereel waar te nemen.
De eerste stuurman had de nagelaten bezittingen van den overleden
sergeant Van Laar naar boven doen brengen, en aangekondigd, dat men
tot den verkoop der goederen in 't belang der betrekkingen van den
gestorvene zou overgaan.
Janmaat schaarde zich in een breeden kring om de kisten en den stuurman,
in de hoop voor eene kleinigheid een goeden koop te doen. Mevrouw
Muntingh stond met hare kinderen op een kleinen afstand. Marie zag zeer
bleek en ernstig, en sprak zachtjes met Frits en Willem. Schalcken en
de majoor stonden er ook bij, daar de verkoop de dagelijksche
eentonigheid wat kwam afbreken.
Weldra opende de stuurman eene kist, en begon men Van Laars nalatenschap
aan den meestbiedende te verkoopen. De matrozen kenden dit gebruik, en
begrepen het doel er van. 't Was of ze wisten, dat de opbrengst voor Van
Laar's moeder bestemd was, zoo ijverig boden ze tegen elkaar op, en zoo
koopgraag betoonden ze zich tot aan het einde. Ze vormden eene flinke
groep, die matrozen van de Ajax. Er waren voortreffelijke exemplaren
van den echt Nederlandschen Janmaat onder. Zie dien bootsmansmaat,
eene reusachtige stoere gestalte—het gelaat is door een zwarten, breed
krullenden baard overdekt, maar de lichtblauwe oogen zien zoo opgeruimd
en tevreden in 't rond, dat ge gaarne uwe hand in zijne breede met teer
en eelt bedekte vuist zoudt leggen. Merk dien lichtmatroos op, die zoo
fier het blonde hoofd uit den roodwollen hemdskraag opheft—straalt
er van dat zorgeloos wezen niet een zweem dier koninklijke bewustheid
van vrijheid en moed, welke alleen de zee na lang verkeer aan hare
uitverkoren zonen pleegt te schenken? Maar let ook op gindschen,
schalken knaap, die den ouden, gevlakten stroohoed zoo ver mogelijk
op 't achterhoofd geschoven heeft en met de handen in 't krullende
lichtroode hair de grappigste gezichten vertoont, zoo ras de stuurman
een nieuw voorwerp uit de kist te voorschijn brengt. 't Is de ~clown~
van de Ajax, een oprecht Amsterdamsche jongen alweer, door ieder bemind
om zijn geestig snijdend woord, maar gezien bovenal om de rapheid en
snelheid, waarmee hij 't eerst van allen in het want klautert, al giert
ook de stormwind met onweerstaanbaar geweld langs raas en stengen.
O, als ge soms met wrevel op het gepeupel onzer groote steden neerziet,
als ge het grauw Zondagsnachts onder rauw gegil uwe woning hoort
voorbijhollen, als ge op Christelijke feestdagen vooral de heffe des
gemeens met de manschappen van 't garnizoen ziet verbroederen, om de
stuitendste tafereelen van ongebondenheid en laagheid op de openbare
straat in den lieven zonneschijn ten toon te spreiden, veracht het
volk dan nog niet al te snel, en bedenk, dat Janmaat, uit datzelfde
volk gesproten, ginds op de wijde wateren nog altijd dienzelfden
Oud-Hollandschen moed en diezelfde oud-Hollandsche degelijkheid in
woord en daad aan den dag legt, welke gij allicht onder de sprookjes
en overleveringen eener vorige eeuw pleegt te rangschikken. En
daarom sluiten wij de ooren en willen we er niets van begrijpen,
als de gezagvoerder der Ajax ons argloos meedeelt, dat de beste
matrozen—waarop we u zoo even wezen—Denen en Noorwegers zijn.
Intusschen wordt Van Laar's nalatenschap stuk voor stuk verkocht,
zijne pijp, zijne kapotjassen, zijn scheerriem, zijne schoenen, zijne
flesschen met geconfijte tamarinden, alles wordt tegen vrij hoogen
prijs aan den man gebracht. Daar vertoont de stuurman wederom een nieuw
voorwerp: een lint waaraan het kruis der Militaire Willems-Orde gedragen
was—want het kruis zelf was door den kapitein in bewaring genomen, om
het bij de aankomst in 't vaderland aan den Koning terug te zenden.
Marie Muntingh treedt snel twee schreden voorwaarts. Een hoogroode blos
overstroomt haar gelaat en hals. Zij grijpt den bleeken Schalcken bij
den arm, en zegt met gesmoorde stem:
„Koop mij dat lint, meneer Schalcken, voor Van Laar's moeder, gauw!”
Janmaat had geen enkel bod gedaan. De stuurman ziet besluitloos in 't
ronde.
„Een gulden!”—roept de bleeke Schalcken, en weldra keert Marie met
nog hooger blos en het lint in de hand naar mevrouw Muntingh terug.
Er spreekt uit die daad zooveel ongekunsteld gevoel, zulk eene naïeve
verontwaardiging, dat ieder met welgevallen naar de gelukkige koopster
omziet, die uit verlegenheid over haar eigen moed zich dicht bij hare
moeder aansluit, en het gezichtje nauw durft opheffen.
De ~garde-robe~ en de snuisterijen van den overleden sergeant zijn
welhaast uitverkocht. Onder op den bodem der kist lag een oud bijbeltje.
Weleer was het goud op snee, nu was de omslag versleten. Veelvuldig
gebruik had de bladzijden geel getint en van onderen doen opkrullen.
Aandoenlijke getuige van het stille gemoedsleven des ruwen soldaats,
misschien een geschenk zijner moeder bij een eerste vertrek naar zee,
sprak dat onoogelijke boekje met luider stemme van strijd en beproeving,
van troost en bemoediging, van eenvoudig Christelijk geloof en hoop.
„Marie, willen we Van Laar's bijbeltje koopen?”—vroeg mevrouw Muntingh
zacht, toen ze bemerkte dat haar dochtertje met afgewenden blik in diep
nadenken was verzonken. Snel zag het meisje op, in een oogwenk had zij
het gewicht der zaak begrepen. Driftig trok ze hare moeder vooruit, en
pas had de stuurman het boekje in de hoogte geheven, of ze waagde zelve
met nauw hoorbare stem te bieden. Luid wordt het bod door den stuurman
herhaald. De ~clown~ van de Ajax biedt eenige stuivers hooger. Marie
verdubbelt dadelijk haar eerste bod, en ziet zich na een oogenblik van
angstig wachten, eigenares van het bijbeltje.
IV.
Reeds lang was de Ajax te Brouwershaven aangekomen. De passagiers
hadden zich naar alle zijden des lands verspreid, en elkaar reeds lang
vergeten. Mevrouw Muntingh had zich te Amsterdam gevestigd. Toen de
verrassing over al het vreemde en nieuwe in de hoofdstad wat bekoeld
was, begon Marie aan Van Laar's moeder te denken. Zij wilde der oude
het lint en den bijbel brengen, zoo het mogelijk ware haar te vinden.
Eenmaal met deze gedachte bezield, rustte zij niet, voordat een oud
vriend der familie, een achtenswaardig en welgegoed Amsterdamsch
burger, haar beloofd had in persoon naar de oude vrouw onderzoek te
doen.
De uitkomst van dit onderzoek was alleszins voldoende. De weduwe Van
Laar leefde rustig in een hofje, welvarend, opgeruimd, gedienstig en
vriendelijk voor ieder, die dagelijks met haar omging. Nauw had Marie
dit nieuws vernomen, of ze stond eensklaps voor hare moeder met hoed
en mantel, het bijbeltje van Van Laar in de hand, vast besloten,
oogenblikkelijk naar het hofje te gaan. Maar ook Frits en Willem wilden
haar vergezellen, en, na inlichtingen en waarschuwingen trok het drietal
onder geleide van Karel den huisknecht naar het hofje.
Een hoogst eenvoudig vertrek, met de allernoodigste meubelen, was
alles wat de weduwe Van Laar het hare mocht noemen. Maar welk eene
netheid en gewetensnauwe zindelijkheid had bij het ordenen van dat
vertrek voorgezeten! Geen enkel stofje is er aan de weinige meubelen
te bespeuren. Voor het venster waren eenige bloempotten geplaatst, en
't scheen of rozen en goudsbloemen al haar best deden, om dat kleine
kamertje zoo vroolijk mogelijk met kleur en geur te versieren. De stilte
van het hofje, de vriendelijke zonnestralen, die heel het vertrek kwamen
vergulden met licht en gloed—alles werkte saam, om het daarbinnen zoo
genoeglijk en fraai te maken, dat niemand de deur kon voorbijkomen
zonder even in te gaan en met „moeder” Van Laar eene poos te keuvelen.
Zij zelve zit bij 't venster, ijverig breiende. Haar voorkomen is
zeer alledaagsch—de diepe rimpels van voorhoofd en wang, de zachte
uitdrukking der nog levendige bruine oogen alleen schenken het iets
eerwaardigs en aangenaams, dat u aanstonds tot vertrouwen en genegenheid
stemt.
Langzaam en voorzichtig wordt de deur geopend. Marie, Frits en Willem
treden binnen. De oude staat op, en ziet de kinderen vragend aan.
„We wilden vrouw Van Laar even spreken!”—zegt Frits, die het meest
verlegen is, en op den drempel blijft staan.
„Dan ben je terecht, jongeheer! Kom binnen, ga zitten, jongejuffrouw!”
Marie weet niet hoe ze beginnen zal.
„Wij komen uit Batavia!”—valt Willem in—„heeft u daar geene familie,
vrouw Van Laar?”
Bij het hooren van dit woord ziet het besje de drie kinderen scherp in
de oogen. Allen worden hoe langer hoe meer verlegen. Langzaam keert de
oude naar haar stoel terug, schudt voortdurend het hoofd, en legt de
gevouwen handen in den schoot.
„Of ik familie in Batavia heb”—begint ze—„ik weet het niet, ik heb er
nooit van gehoord. Al mijne familie is al lang dood. Mijn man is dood en
mijn zoon ook.... 't Is al meer dan twintig jaar geleden, dat ik niets
van mijn jongen gehoord heb—hij is als soldaat naar de Oost gegaan—hij
zou me wel geschreven hebben, als hij nog leefde. Want hij hield veel
van zijne moeder, al was hij de ondeugendste jongen van de buurt. Hij
heeft me veel verdriet gedaan, maar ik had hem toch zielslief. Mijn
goeie man heeft den jongen den duivel in 't lijf geslagen, en toen is
hij weggeloopen naar zee, en nooit heb ik hem teruggezien, dien armen,
besten, braven Hein. Een matroos heeft me later verteld, dat hij soldaat
geworden is, en nu is hij al lang gestorven, al lang!”
Vrouw Van Laar heeft de oogen gesloten—zij schijnt de kinderen geheel
te vergeten en zich met weemoedig welgevallen in het verleden te
verdiepen. Maar nu is het de beurt aan Marie, om te spreken. Zij
plaatst zich naast den stoel van het besje, en begint langzaam haar de
geschiedenis van haren zoon te verhalen. Vrouw Van Laar heeft de oogen
wijd geopend, en volgt de vriendelijke spreekster met de uiterste
belangstelling.
„Wij hebben hem allen gekend”—zegt ze in 't eind—„hij was zoo goed,
zoo zacht, zoo hartelijk voor ons. We hebben met hem gespeeld en
gepraat, dagen achtereen, en allen hielden we zooveel van hem, dat we
niet tevreden waren, als hij niet bij ons was....”
„En ziet u”—ging ze voort, de hand der oude grijpend— „hij was een
braaf en dapper soldaat, de Koning heeft hem een kruis gegeven, en ieder
prees hem. Ze hebben aan boord zijn goed verkocht, en zullen u het geld
brengen—maar hier is zijn bijbeltje en het lint van zijn kruis, dat heb
ik voor u meegenomen!”
Marie had de laatste woorden zoo snel mogelijk uitgesproken: ze voelde
de stramme hand in de hare beven. Zonder een woord te spreken neemt
vrouw Van Laar het bijbeltje en het lint. Ze tast haastig naar haar
knijpbril, en opent het boek. Op de eerste bladzijde stond het nog met
verbleekte maar duidelijk zichtbare letteren: „Aan mijne lieve soon
Hendrik van Laar op sijn geboortendag 2 Maart 1839.”
Langzaam daalde het hoofd der oude op de borst, een weldadige
tranenstroom kwam het diep geschokt gemoed lucht geven. Zwijgend geven
de kinderen elkaar een wenk—snel en onhoorbaar verlaten zij het
kamertje.
* * * * *
Sinds dien dag werd er tusschen de Muntinghs en vrouw Van Laar eene
nieuwe vriendschap aangeknoopt. Telken Donderdag komen ze naar 't hofje,
en drinken ze saam thee. Het lint der Militaire Willems-Orde is met
toepasselijk bijschrift achter lijst en glas gezet. De oude vrouw
schijnt kalmer en blijmoediger dan ooit te voren. Ze heeft haar grooten
bijbel met pauweveeren en prentjes ter zijde gelegd—zij leest alleen in
het versleten bijbeltje van haar zoon.
TER KOPEREN BRUILOFT
VAN DEN WELEDELGEB. HEER
CASPAR JANSSEN VAN DER COMME,
AANNEMER VAN PUBLIEKE WERKEN.
#Eene bijdrage tot de geschiedenis der zeden en usantiën van de
Amsterdamsche Burgermaatschappij uit de tweede helft der XIXde eeuw.#
„Och, Amsterdam, jij goeije stad!
'k Wou, dat je meer courage hadt,
Ja meer courage hadt!”
Liedeke van PIET BOCHELJOEN.
EERSTE HOOFDSTUK.
#Waarin de Thesaurier der Rederijkerkamer: Sic itur ad astra, op
zeer toevallige wijze een ouden vriend ontmoet—waarin rekenschap
wordt gegeven van alle de bewoners der kapitale heerenhuizing,
gelegen op de Heerengracht, Buurt U. U. No. 103—waarin eindelijk
een waarachtig en gemoedelijk geschiedverhaal wordt ingevlochten
nopens het verleden en de toekomst van een veel belovend jonkman.#
I.
Langzaam, zeer langzaam, stapte een jongmensch van een bijzonder
fatsoenlijk voorkomen langs de huizen der Heerengracht te Amsterdam.
Van tijd tot tijd keek hij naar de namen op de deurposten, en glimlachte
soms even, met een flauw zweempje van bitterheid in de uitdrukking
zijner opene, helderbruine oogen. Dat hij een vreemdeling was, maar
toch niet geheel onbekend in de hoofdstad, was hem terstond aan te
zien. Voor een volbloed Amsterdammer liep hij veel te verstrooid en
te rustig, zag hij veel te vaak om en naast en vóór zich, lette hij
veel te nauwkeurig op de voorbijgangers, op de dames, die vóór de ramen
zaten te geeuwen, op de kornetjes, die boodschappen ontvingen, of de
hoffelijkheden eens slagersknechts met passende minachting afwezen.
Dat hij geen Amsterdammer was, bleek tevens eenigermate uit zijn
voorkomen. Zijn hoed was niet zoo netjes afgeborsteld, dat men
er zich in spiegelen kon, al stond hij toch met genoeg zwier op
't krullend blonde hair, om zijn eigenaar van alle opzettelijke
slordigheid vrij te pleiten. Daarvoor getuigden ook de breede,
omgeslagen halsboorden, het nette, zwarte jasje, de grijze pantalon,
de lichtbruine glacé-handschoenen—een zekere tint van frischheid en
zwier over zijne heele kleeding en houding.
Maar bovenal bleek zijn vreemdelingschap uit zijn gezicht. Op zijne
wangen zetelde een frissche blos—zelfs scheen eene fellere zon dan de
Amsterdamsche zijn geheele wezen een weinig te hebben verbrand. Uit zijn
oog sprak moed en geestkracht. De wat strenge en trotsche trek, die soms
langs den fijnen neus en om den fraaien mond mocht spelen, was merkelijk
getemperd door een grooten, blonden, krullenden knevel—en zelfs deze
bracht er het zijne toe bij, om dat gelaat iets opmerkelijks en boeiends
te leenen, 't welk reeds bij den eersten blik tot aandacht trok, en
nooit in gebreke bleef zich vast in de herinnering te dringen.
Toch was hij geen volkomen vreemdeling in de hoofdstad. Daar was te veel
beteekenis in zijn oogopslag, als hij sommige huizen voorbijtrad, te
veel aandoening in den blijden lach, waarmee hij enkele plekjes, straten
of grachten begroette—en zachtjes in zich zelven sprekend, stilstond,
om rond te zien en waar te nemen.
Juist naderde hem een klein heertje met een oudachtig voorkomen, een
gouden bril, een fonkelnieuwen hoed en een zwaren, gouden horlogeketting
met reusachtig gouden medaillon.
„Zie ik wel?”—riep hij uit, den jonkman gemeenzaam op den schouder
kloppend—„Jij weer in de stad, Vechters?”
„Ah! meneer Van der Comme.... als ik me niet vergis!”
„Wel zeker! Je kent Van der Comme toch nog? Jasper Jodocus Van der
Comme, makelaar in effecten, thesaurier der Rederijkerkamer: ~Sic itur
ad astra~, Voorzitter van verschillende liefdadige en philanthropische
vereenigingen, enz. enz.—je hebt me nog niet vergeten, he?”
„Hoe zou 't mogelijk zijn! Uwe familie heeft me als knaap en jongeling
zoo dikwijls en zoo hartelijk ontvangen! En toen.... ja toen had ik soms
ontzaglijk veel plezier!”
„Niet waar? M'n broer Caspar heeft slag van die zaken. Als er iemand is
van m'n kennissen, die een familiefeest, eene zilveren bruiloft of zoo
iets wil vieren, dan zeg ik altijd: Ga naar m'n broer Caspar! Dat is een
man voor feesten! Hij zal je inlichting en raad geven. En royaal, vat
je, royaal....”
„En u zelf, meneer Van der Comme? Nog altijd de onvermoeide, wakkere
ceremoniemeester van vroeger?”
„Dank je! Dat gaat zoo zachtjes op dezelfde wijze voort. Sakkerloot,
daar valt me een kostelijk idee in. Over acht dagen viert Caspar zijne
koperen bruiloft. Hij geeft een groot, prachtig souper—'t spreekt van
zelf! Hij zei me gisteren nog: Jasper, kerel denk er om, dat ik morgen
over acht dagen een feest geef! Wil je weer ceremoniemeester zijn? Zeg
ja—ik kan me met die zaken niet wel bemoeien! Ik heb 't aangenomen, vat
je—en 't zal goed zijn—prachtig, vat je! Een bal, een souper—enfin
eene partij, als Caspar alleen kan geven. En jij, Vechters! moet onze
gast zijn, dat spreekt van zelf!”
Het kleine heertje lachte zeer vergenoegd. Zijne kleine oogen blonken
door de glazen van zijn bril, en zijn kleinen arm om Vechters arm
klemmend, wandelde hij driftig voort zonder eenige zorg, of zijn vriend
denzelfden weg moest volgen.
„U weet”—had Vechters geantwoord—„dat ik nog maar een paar dagen in
het vaderland terug ben....”
„Geene tegenspraak! Je komt op het feest! We hebben jou noodig. Je
brengt leven en vroolijkheid aan. Je spreekt als de beste advocaat.
Ik heb nooit toosten hooren voordragen, als jij het kunt—vol vuur,
geestig, duidelijk en met zoo'n flinke stem. Je komt—dat blijft
afgesproken. En nu van wat anders. Is het je ginder goed bevallen
in Italië en Duitschland? Sakkerloot, je ziet er goed uit, hoor!”
„Ik heb drie zeer aangename jaren doorgebracht en hard gewerkt. Italië
is een heerlijk land!”
„Zoo. Ik hoor altijd, dat er zoo'n massa bandieten op de groote wegen
zwerven, dat de wijn razend duur en het kalfsvleesch ellendig is!”
„Iedere stad is schatrijk aan de heerlijkste stukken van de groote
meesters. Ik heb er meer geleerd en gestudeerd in drie jaren, dan in
de twaalf, die ik vroeger hier op m'n atelier doorbracht!”
„Sakkerloot! Wat is dat? Ben je gedecoreerd?”—En het kleine manneke
bleef stokstijf staan, op een klein zilverwit lintje wijzende, dat maar
even en zoo zedig mogelijk uit Vechters knoopsgat naar buiten kwam
gluren.
„Dat heb ik in Munchen verdiend met eene goed gelukte schilderij!”
„'k Feliciteer je man! Je hebt je ferm gehouden, hoor! 't Doet me
waarachtig plezier van je.... O! hier ben ik juist, waar ik wezen moet.
Neem me niet kwalijk.... Je komt aanstaanden Donderdag? Goed. Ik zal je
nog een officiëelen brief zenden, reken er op!”
II.
En even met de hand wuivend vloog de thesaurier der Rederijkerkamer:
~Sic itur ad astra~ de stoep van een aanzienlijk huis op, en schelde
driftig.
Daar woonde zijn broeder, de WelEdelgeb. Heer Caspar Janssen van der
Comme, Aannemer van Publieke Werken, een man van grooten invloed en
buitengewone bekendheid om.... zijn geld. Als de heer Caspar van
der Comme in 't publiek verscheen, ontving hij meestal eene kleine
hulde—daar was hij aan gewoon. Ter Beurze glimlachte menigeen zeer
welwillend, als hij zijn hoed voor den rijken aannemer mocht afnemen—in
't Park stond een wolk van netjes afgeschuierde heeren om de stoel van
mevrouw Van der Comme—in ~Artis~ namen de knechts zoo eerbiedig
mogelijk hunne petten af, en als hij maar even opzag, kwamen er vijf
of zes aanhollen, om zijne bevelen diep buigend op te vangen.
Dat was niet altijd zoo geweest. Caspar Janssen had een tijd gekend,
toen niemand den hoed voor hem afnam, toen nog geen enkel fraai gedoste
Parkpronker zijne vrouw kwam begroeten, toen niet één knecht in ~Artis~
zijn pet voor hem afnam—eenvoudig, omdat hij onbekend en arm was,
en dus geen lid van eene dier hoogst fatsoenlijke sociëteiten. Er
was een tijd geweest, toen Caspar Janssen in eene akelige achterbuurt
woonde—toen zijn hoed zoo lange jaren dienst deed, dat de rand er
wanhopig van werd, en dreigde te sterven aan verval van kracht—toen
mevrouw Van der Comme zich met één loopmeisje behielp en zelve de
uitvoerigste redeneeringen hield met Hein den groenman, om een bosje
wortelen of asperges machtig te worden—als 't seizoen voorbij was, en
de groenten goedkoop werden.
Toen, onverwacht en buiten alle hoop, had Caspar op zekeren dag de
blijde tijding ontvangen, dat hij erfgenaam geworden was van een zedig
sommetje, hem door een verren, onbekenden neef in Indië nagelaten.
Dit legaat was de eerste stap tot zijn fortuin. Langzaam en zeer
voorzichtig had hij verbeteringen in den meer dan armoedigen vorm van
zijn dagelijksch leven gebracht. Voorzichtig ook waagde hij het nu en
dan eene inschrijving te doen bij aanbestedingen—reeds werd zijn naam
wat minder onbekend en vergeten—soms zelfs kwamen ambtgenooten hem
raadplegen en aanmoedigen, om met vereende kracht eenig werk te
ondernemen.
Want Caspar was wel arm en weinig geëerd geweest, maar nooit had iemand
durven volhouden, dat het hem aan fijne loosheid of practisch overleg
schortte. Langs een tal van trappen klom hij, voorzichtig steeds
omziende, naar boven, en eer men het vermoedde, stond hij plotseling
aan 't hoofd eener aanzienlijke onderneming—laagste inschrijver voor
een groot stadsgebouw, tot welks oprichting men bij tonnen gouds
cijferde. Zoo was Caspar, na tien jaren van onverpoosden arbeid,
door zijne schranderheid en zijn beleid rijk geworden en—merkwaardig
wonder!—niemand had ooit eene boosaardige tong hooren fluisteren, dat
de oorsprong van zijn fortuin in een geheimzinnig, ongenaakbaar duister
verborgen lag.
Wat Caspar veel moeite en hoofdbrekens kostte, was de juiste harmonie
te treffen tusschen zijn huiselijk en openbaar leven, en den steeds
stijgenden bloei zijner kas. Caspar Janssen was uit eene zeer eenvoudige
burgerfamilie gesproten, en droeg er dagelijks alle overleveringen van
met zich om. Zijne hoogste glorie bestond in de hoop om eenmaal tot
aanzienlijke kringen te worden toegelaten, mannen van rang en naam de
hand te drukken, lid te worden van den Gemeenteraad, en wie weet wat
meer, als alles eens eene gelukkige wending ging nemen—doch, schoon
hij deze zoete verwachting, naar hij waande, in 't innigst geheim zijns
harten verborgen hield, was er bijna geen woord of daad, waarmee hij
haar niet telkens onwillig deed doorschemeren.
Vandaar, dat zijn huis beroemd was, om de talrijke feesten en
maaltijden, welke hij onbekrompen en gaarne ontwierp, zoo dikwijls er
zich maar de geringste aanleiding toe voordeed. Maar hij miste tact
en smaak, om zijne gasten met waardigheid te ontvangen. Daar was een
groot verschil tusschen de prachtige meubelen en den platburgerlijken
gastheer, tusschen den fijnen wijn en den vormloozen, ploertigen toon
van het onderhoud. Want Caspar was en bleef een ~parvenu~, en wel een
der zoodanigen, die gevatheid, en schranderheid te over hebben in de
maatschappelijke betrekking, welke hen tot rijkdom verhief, maar geen
zweempje beschaving of vernuft, om het gezellig leven met die tint van
bevalligheid en sierlijkheid te kleuren, waarvan het geheim alleen door
fijne en wel verzorgde ontwikkeling wordt verkregen.
Treed de stoep zijner weidsche woning op, en ga binnen, om er u van te
overtuigen. Wat denkt ge van het salon en de aangrenzende vertrekken?
Zeker, het is den bewoner volkomen gelukt u een juist denkbeeld omtrent
zijne welgegoedheid in te boezemen. Al wat moderne weelde kostbaars en
prachtigs kan aanbieden is er vereenigd, en hier en daar—ge merkt het
met blijdschap op—zijn sporen van goeden smaak. Het kwistig gebruik
van verguldsel en marmer wordt door den stillen zilvergrijzen toon van
behang en gordijnen aangenaam getemperd. Gravures naar de meesterwerken
der Nederlandsche schilderschool doen kleine, bonte knutselarijen
van onbekende grootheden en eenige zeer belachlijk geschilderde
familieportretten in 't niet verdwijnen. Er is strijd wederom bij die
prachtige voorwerpen tusschen sierlijkheid en platheid—welk deel komt
hiervan den eigenaar toe?
Enkel bij feestelijke gelegenheden zult ge hem, in eigen schatrijken
persoon, ter dezer plaatse aantreffen. Anders sluit hij zich met zijne
cijfers in een klein kantoortje op, dat zoo eenvoudig en gemakkelijk
mogelijk is ingericht. Caspar Janssen is een veertiger van kloeken bouw,
met een wat gebogen rug en een kaal hoofd. Zijn gelaat vertoont meest
eene ernstige, peinzende uitdrukking of een onverschilligen, botten
glimlach, die geen den minsten indruk maakt. Zijne grijze oogen liggen
diep verborgen in de kassen, de benedenste helft van zijn gelaat is
verweerd en verbruind als van een zeeman.
Zoo spoedig Caspar zijn salon binnentreedt, sluipt hij stil naar
een hoek, verbergt zijne grove, knobbelige, roode handen onder zijne
rokspanden of in zijne zakken, en staat of zit dan rustig, totdat een
zijner gasten hem komt begroeten. Zonderling is de schuwheid, waarmee
hij zijn eigen kostbaar tapijt betreedt, en voet voor voet zich beweegt,
als vreesde hij te zullen uitglijden. Zonderling is de voorzichtigheid,
waarmee hij op zijne eigene prachtige stoelen plaats neemt, en let er
op, hij kiest nooit den een of ander der met blauw fluweel bekleede
leunstoelen. Zoo spoedig er iemand binnenkomt, waarvan het slechts in de
verte zou kunnen blijken, dat hij in betrekking stond met de voorname
wereld zijner hoop, vermeerderen deze zonderlingheden tot belachelijk
wordens toe, en geeft hij zich ongelooflijke moeite, om, terwijl hij
zich zooveel mogelijk verschuilt, eene zeer deftige en gewichtige
uitdrukking op zijn gelaat te voorschijn te roepen.
Mevrouw Van der Comme pleegt met vrij wat meer drukte in hare
receptiezalen te verschijnen. Terwijl haar schroomvallige man zijn
uiterste best doet, om zacht en zoetelijk te spreken, klinkt hare diepe
altstem driftig en luid door het vertrek, zoodat niemand behoeft te
vragen, waar ze zich bevindt. Zij is eene kleine, levendige dame met
roodblond hair en nog fraaie blauwe oogen. De kleur van haar gelaat en
handen is echter niet zoo zuiver blank, als men wellicht bij den eersten
oogopslag mocht vermoeden. Voor wie in de geheimen van haar ~toilet~ was
ingewijd, kon het niet verborgen blijven, dat ze er in hare binnenkamer
des morgens onbehaaglijk geel placht uit te zien, en al wie smaak had,
kon dikwerf eene neiging tot schaterlachen niet bedwingen, zoodra hij
de reusachtige zeegroene linten van hare allerzonderlingste muts en de
zwartfluweelen arabesken van haren steenrooden zijden japon had in 't
oog gekregen.
Tot de familie Van der Comme behoorde nog een knaap van tien jaren en
twee meisjes van acht en vijf. De knaap heette naar Oom Jasper, was even
smakeloos, ruw en brutaal, maar ruim zoo lastig en ondeugend als deze.
De beide meisjes waren zachte, gehoorzame kinderen, niet bevallig en
aangenaam van uiterlijk, maar frisch en sterk, schoon grof van trekken
en geel van wezen. De opvoeding van deze beiden was toevertrouwd
aan Mlle de Tourzel, eene Zwitsersche van aanzienlijke geboorte,
opmerkelijke schoonheid en uitstekende talenten, door familierampen
verplicht in afhankelijken staat te leven. Indien er iets smaakvols
te bewonderen was in het huis der Van der Commes, zoo mocht men zich
overtuigd houden, dat zij er de oorzaak van was.
III.
De „officiëele brief” van Jasper Jodocus lag op de schrijftafel
van Koenraad Vechters, den onlangs uit Italië en Duitschland met een
lintje teruggekeerden schilder. De inhoud was zoo stijf mogelijk.
Mijnheer en mevrouw Caspar Janssen van der Comme wenschen hunne
twaalf-en-een-halfjarige echtvereeniging met eene feestviering te
herdenken, waartoe de heer Koenraad Vechters wordt uitgenoodigd. Er
wordt gunstig antwoord verwacht met vijf letters van gelijkluidende
Fransche woorden, enz. enz.
Vechters had gunstig geantwoord, en thans, nu de feestdag was
aangebroken, vindt men hem diep mijmerend in 't kleine vertrekje,
't welk zijne goede moeder zijne „studeerkamer” pleegt te noemen. En
wel niet volkomen onjuist, want Vechters wijdt zich met kloeken ijver
aan veel ernstiger studie, dan menigeen zijner broeders in de kunst
dit noodig zou achten, schoon hij hier toch het meest komt, om zich
eenvoudiglijk een oogenblik te verpoozen van ingespannen arbeid op
zijn ~atelier~. Heden inzonderheid wilde zijn werk hem niet vlotten,
zijne gedachten zwierven telkens af, zijn penseel maakte gedurig eene
doellooze kennis met al de kleuren van zijn palet. Zuchtend had hij den
ezel verlaten, en, toen hij zijn leescelletje binnentrad, plooide er
zich dieper rimpel in zijn voorhoofd, sprak er feller smarte uit de
saamgeknepen lippen, dan dat het vooruitzicht der koperen bruiloft des
heeren Van der Comme er ooit de eenige oorzaak van zijn konde.
Toch kwelde en pijnigde hem de gedachte aan dat feest. Men zal een
rasschen blik op zijn verleden moeten slaan, om die bekommering recht te
doen. Koenraad Vechters was de oudste zoon van een braaf hoofdofficier.
't Was dezen wel gelukt door verdienste en beleid eene aardige
verzameling ridderkruisen te winnen, maar, toen zijne wankelende
gezondheid hem minder bruikbaar maakte voor den dienst, had men den in
elk opzicht uitmuntenden krijgsman, nauwelijks vijftiger, op pensioen
gesteld en zedelijk gedood. Toen hij een jaar later stierf, liet hij
eene weduwe en vier kinderen achter, zonder eenige middelen van bestaan,
dan een sober jaargeld, persoonlijk eigendom zijner echtgenoote.
Koenraad was de oudste, en de eenige zoon. Majoor Vechters had hem lust
voor den krijgsdienst pogen in te boezemen. 't Was volkomen mislukt.
Lang worstelde de natuurlijke aanleg des zoons tegen den vasten wil
des vaders. Eindelijk had Majoor Vechters toegegeven, Koenraad mocht
schilderen zooveel hem gelustte: zelfs werd er voor zijn onderwijs en
ontwikkeling groote zorg gedragen.
Toen zijn vader overleed, had Koenraad zijn achttiende jaar bereikt.
Reeds was hij algemeen bekend door zijn duidelijk sprekenden aanleg, en
werden sommige zijner stukken bijzonder geprezen. Thans kwam eene zware
taak op zijne schouders rusten. Hij moest zijne moeder en drie zusters
moediglijk steunen in den zwaren strijd des levens. Hij doorzag in een
oogwenk den toestand zijner familie. Ridderlijk trad hij voorwaarts,
en nam hij op zich het verweesde gezin bij te staan met al zijne
kracht, met al zijn talent en al zijn tijd. Lessen geven in de muziek
en teekenen werd zijne daaglijksche taak, en alleen steelsgewijze sloop
hij naar zijn ~atelier~, om er de kwalijk verdrongen, maar heimlijk
gloeiende liefde voor zijne kunst eenige oogenblikken naar hartewensch
te boeten.
In dit tijdperk bezocht hij van tijd tot tijd de schitterende
feesten van Caspar Janssen. Hij werd er algemeen bemind om zekere
onuitputtelijke, vroolijke luim, om de geestdrift, waarmee hij
elks feestelijke stemming wist aan te vuren, om de onvermoeide
welbespraaktheid, waarmee hij ieder wist te onderhouden, te boeien, te
vermaken. Op zekeren avond bevond zich daar eene gast, eene blondine,
half verborgen onder de schitterende, bont gedoste menigte—maar
aanstonds opgemerkt door Vechters. Argeloos had de jonge kunstenaar haar
bespied, argeloos haar gesproken en bewonderd, toen hij zich plotseling
betrapte op heeterdaad van verliefdheid, als de fraaie wereld het noemt,
van vurige vereering en geheele wijding des harten, als hij het bij zich
zelven heette.
Pauline van Someren was de dochter van een zeer vermogend rentenier,
die weleer op Java door geluk en vlijt en.... eenige welbestierde
suikerfabrieken zich vrij aanzienlijken rijkdom verworven had. Van
tijd tot tijd zag Vechters haar weer. Zwijgen en wanhopen lag niet in
eene krachtige, voortvarende natuur als de zijne. Dat Pauline zijne
eerbiedige, zijne teedere en schuchtere hulde aangenomen had, dat zij
den wensch van zijn hart kende, goedkeurde en aanmoedigde, was hem
zekerheid uit ieder woord, iedere daad, iederen blik—zoodra hij aan
hare zijde stond, en haar met onuitsprekelijke bewondering mocht
aanstaren.
Kloek en vastberaden meldde Vechters zich op eens bij den heer Van
Someren aan. 't Zou der moeite waard geweest zijn, u bij het onderhoud
tusschen den jongen, verliefden, openhartigen, talentvollen kunstenaar
en den bejaarden, trotschen, koudbloedigen, zelfzuchtigen oud-gast
tegenwoordig te doen zijn. Thans slechts dit. De heer Van Someren
luisterde met een gezicht zonder uitdrukking naar het lange verhaal, dat
Vechters zich verplicht waande den vader zijner Pauline omtrent zijne
familie, zijne maatschappelijke betrekking en zijne vooruitzichten
mee te deelen. Toen deze daarna zich van zijn zetel ophief, en grof
glimlachend, zijne verwondering te kennen gaf over den moed, welken de
jonge muziek- en teekenonderwijzer in zijne tegenwoordigheid had aan
den dag gelegd—toen hij met een enkel brutaal woord en een enkel even
brutaal gebaar den jonkman alle hoop op zijne goedkeuring en toestemming
had ontzegd—toen hij eindelijk schouderophalend den verslagen en
hoogblozenden kunstenaar geraden had, later wat beter na te denken,
en hem zonder groet den rug had toegewend, toen kroop er een bittere
wrok in Vechters' diep gekrenkt gemoed, en ving er een zware strijd
aan tusschen de oprechte, reine liefde, die zijne ziel met jubel en
zonnegloed had vervuld, en de pijnigende herinnering aan de onbeschofte
beleediging, die hem tranen van verkropte spijt en woede had doen
weenen.
Vechters had een fieren ridderlijken aard. Onverdiende krenking griefde
hem bitter, maar allerbitterst viel het hem de laatdunkende minachting
van zijn persoon, zijn stand, zijn talent te dragen. Van dit oogenblik
af besloot hij Pauline van Someren nimmer weder te zien. Hij hield
woord. Wel openbaarde zich het inwendig lijden door zichtbare teekenen
in zijn uiterlijk, maar hij verdubbelde in vlijt en werkzaamheid,
maar hij wijdde zich met koortsachtigen ijver aan zijne kunst, aan
haar alleen—en de zorgende, liefderijke genegenheid zijner moeder
meewerkende, kwam hij allengs tot kalmer stemming, tot berusting en
weemoedige tevredenheid.
Eensklaps werd hij nu door het blijde bericht verrast, dat zijn jongste
schilderwerk, zonder groote verwachting ter tentoonstelling gebracht,
met de gouden rijksmedaille was bekroond. Dit feit hief den gedrukte
werkelijk omhoog. Lang reeds had men zijne geestige teekening geprezen,
maar nu men eene frissche, aantrekkelijke en geheel oorspronkelijke
kleur hoe langer hoe meer als een hoogst opmerkelijk kenteeken van
zijn talent moest waardeeren, nu vielen hem alle kunstrechters toe,
en aarzelde de Jury niet den veelbelovenden jonkman het eermetaal aan
te bieden. 't Was of hij thans voor goed zijne wijding tot kunstenaar
ontvangen had, met dubbelen ijver keerde hij tot zijn atelier terug,
en alras begon zijn penseel op betere wijze in de behoefte van zijne
familie te voorzien, dan zijn moedig les geven ooit had kunnen doen.
Dagelijks blonk het talent van Vechters op schitterender wijze uit.
Niemand twijfelde meer, hem als uitstekend schilder te huldigen, zijne
kunstbroeders onderkenden in hem een machtigen mededinger, zijne
beschermers en bewonderaars eene star van de eerste grootte. Weldra
had men hem fondsen toegeschikt, tot het doen eener kunstreis naar
Italië—en welk gebruik hij van deze heerlijke gelegenheid gemaakt
had, kon het ordelint getuigen, hem door den smaakvollen Koning van
Beieren gegeven. Bij zijne terugkomst was hij allerwege met open armen
ontvangen, ieder had hem om strijd geprezen en gelukgewenscht. Meer
en meer had hij nu met onbekrompenheid zich kunnen kwijten van zijne
plichten als dankbaar zoon en liefhebbend broeder. Alles lachte hem
aan in de toekomst, toen eensklaps de doodonschuldige uitnoodiging tot
de koperen bruiloft des heeren Van der Comme hem het verleden op 't
pijnlijkst herinnerd had. Want nog was de wonde niet geheeld, en dikwerf
nog huiverde hij van weedom bij 't herdenken van dien eersten smaad en
die eerste liefde. En nu, op den morgen van het feest, nu bedacht hij
bij zich zelven wat er geschieden kon, zoo hij zijns ondanks zich
plotseling geplaatst vond in de tegenwoordigheid van Pauline van
Someren.
TWEEDE HOOFDSTUK.
#Waarin de ongelukken van den thesaurier der Rederijkerkamer:
Sic itur ad astra een aanvang nemen—waarin eene zeer knappe
gouvernante eene belangrijke rol begint te spelen—waarin
verscheidene achtenswaardige Amsterdammers ten tooneele verschijnen,
en alles overtroffen wordt door een zeer plechtstatigen optocht van
de koperen Bruid en Bruigom en de zeer onverwachte koppigheid van
den jongeheer Jasper Jun.#
I.
Er heerschte buitengewone drukte in al de rijk gemeubelde vertrekken van
Caspar Janssen. De feestavond was gekomen. Alles zag er recht opwekkend
en aanlokkend uit. Zoo spoedig we de breede vestibule binnentreden,
vinden we links eene kamer tot berging van sjaals en hoeden, met een
reusachtigen spiegel voor al wie nog een laatsten oogopslag aan 't
misschien wat gekreukt feestkleed wil wijden. Deze kamer is het
uitsluitend eigendom van drie luidbabbelende kornetjes, zoo prachtig
gedost, of 't haar eigen feest ware, en zoo hoogrood van kleur, of ze
reeds bloosden over de uitbundige, luidklinkende zegewenschen, haar heer
en meester toegebracht.
Rechts treden we de receptiezalen binnen, welke we al vroeger in stilte
hebben waargenomen. 't Is nog geen tijd, en niemand der gasten is
gekomen. Twee rijen stoelen zijn zeer houterig op kleinen afstand van
de wanden geplaatst. Aan 't eind der tweede kamer is eene sofa, met
blauw fluweel bekleed, onder voorbedachten rade wat vooruitgeschoven
en door prachtige bloemen omringd. Let even op die bloemen! Met welken
smaak zijn ze gerangschikt, 't is of ze eene fraaie gedachte willen
uitdrukken, die donkerroode camelia's, die vruchtdragende oranjeboomen,
die veelkleurige geraniums, alle zoo zorgvuldig en geestig naast andere
rijkbloeiende kasplanten geplaatst, dat ge uwe nieuwsgierigheid niet
kunt onderdrukken, en telkens vraagt, wie ze zoo uitmuntend heeft
saamgeschikt!
Het ruischen van een zijden kleed wekt u uit uwe mijmering. Het is
Mlle de Tourzel, de Zwitsersche. Met een fijnen glimlach staart ze haar
werk aan, en tegelijk schittert er kwalijk verholen spot uit de diepe,
donkerbruine oogen, als ze de kamer overziet, en de twee rijen stoelen
opmerkt. Er spreekt uit hare figuur zooveel ongezochte sierlijkheid en
smaak, dat men onverwijld aan 't zonderling verschil denkt, 't welk de
arme, betaalde gouvernante binnen weinige oogenblikken met de bont
getooide, feestvierende ~parvenus~-familie en de misschien nog bonter
getooide gasten zal vormen.
Mlle de Tourzel nam reeds door hare verschijning ieder voor zich in.
Haar oogopslag en uiterst bekoorlijke glimlach schenen bestemd om ieder
hart stormenderhand te veroveren. Welk een eenvoud, welk eene gratie in
de keuze van haar feestkleed. De laaguitgesneden, zwartzijden japon,
de zwart kanten pelerine daarover hoog aan den hals met eene enkele
diamanten speld vastgehecht, de witte camelia als eenig kapsel, alles
zoo onopgesmukt en zoo welgekozen—waarborgden haar reeds vooraf den
schoonsten triumf over hare omgeving, den triumf van den goeden smaak en
den fijnbeschaafden geest.
„Zoo, heb je er die bloemen toch naar toe gesleept, juffrouw Tourzel!
Laat ze nu maar staan! 't Is maar om de plaats, die ze innemen, vat je!”
De spreker was Jasper Jodocus van der Comme, makelaar enz. enz. Zie
hem eene seconde aan, uit iederen trek van zijn gezicht, uit iedere
bijzonderheid van zijn kostuum spreekt de hooglijk met zijne eigene
heerlijkheid ingenomen ceremoniemeester. Hij heeft een reusachtigen
strik uit zijne rotsharde witte das weten saam te knutselen van zoo
groote symmetrie, dat hij het hoofd nauw durft te bewegen, uit vreeze
iets te bederven. In zijn knoopsgat zwelt eene kokarde van vuurrood
en wit satijn lint, aan den ketting van zijn uurwerk zijn eenige
buitengewone fraaiigheden en medaillons aangebracht.
Mlle de Tourzel had schielijk opgezien, toen ze zijne stem vernam, en
daarna den blik afgewend, en haar fijnen, kanten zakdoek even aan den
mond gebracht.
„Ik weet niet, of je al op de hoogte van de zaken bent, juffrouw
Tourzel!”—ging Jasper voort.—„Als al de gasten zitten, de dames
namelijk, de heeren kunnen tusschen den muur en de stoelen der dames
staan....”
„~Permettez~! Maar wie zal de gasten ontvangen?”
„O! dat komt van zelf in orde.... u, bij voorbeeld, juffrouw!”
„De ~grâce~, dat zou niet passend zijn! Me dunkt, een ceremoniemeester,
zoo vindingrijk, zoo adroit, als u, meneer Van der Comme, moest
zichzelven die taak hebben toegewezen!”
Jasper lachte goedkeurend. Mlle de Tourzel hield even de fijne, witte,
wonderfraaie hand aan de lippen.
„Nu, we zullen zien.... Maar, zooals ik zeide, als al de gasten gekomen
zijn, ga ik Caspar, Mina en de kinderen waarschuwen. Ik keer hier
terug, en bericht den menschen, wat er komen zal, vat je! Ik deel de
gedichten-verzameling rond, voor deze gelegenheid door de leden der
Rederijkerkamer: ~Sic itur ad astra~ expresselijk vervaardigd.....”
„Hebben al die heeren zich in onkosten van verzen gestoken. 't Ontbreekt
hier waarlijk niet aan dichters te Amsterdam!”
„Daarop laat ik de muzikanten komen, om de wijs te spelen van 't
eerste gezang: ~Marlborough s'en va-t-en guerre~, vat je? Dan kan de
trein binnentreden. Eerst ga ik zelf, dan kleine Mina en Jet, dan de
koperen Bruidegom en Bruid, dan kleine Jasper, en eindelijk de zes
orde-commissarissen. Als men goed en wel gezeten is, geef ik kleinen
Jasper het woord, om zijn zegenwensch uit te spreken, welken ik zelf
voor hem heb gesteld. Heeft hij dien reeds voor u opgezegd, juffrouw
Tourzel?”
„Ik ben gouvernante der beide meisjes, meneer Van der Comme!”
„Ja, maar je hadt beloofd, mij zooveel mogelijk te helpen, om het
ondeugend manneke zijne les te leeren!”
„O! ~quant à ça~, ik heb hem eens gevraagd hoe het met de aanspraak van
oom Jasper stond en toen heeft hij zulk een afschuwelijk gezicht gezet,
dat ik hem rustig zijn weg liet gaan. U weet, dat ik den jongeheer
Jasper geheel aan 't bestuur zijner private onderwijzers overlaat, en
ik vermoedde, dat hij onder uwe leiding vooral wonderen zou doen!”
„We willen het hopen. Nu, na zijne aanspraak zullen Jet en kleine Mina
hare liedjes zingen.... Sakkerloot, dat heeft je toch zeker genoegen
gedaan, juffrouw Tourzel, ik heb het juist zoo beschikt, om je ~élèves~
eens te doen uitkomen!”
„~Merci, monsieur~! Ze kunnen het perfect opzeggen, en zingen het zoo
goed het wil. De woorden zijn kostelijk en het ~air~—neen het ~air~ is
~charmant~: ~Du bist der beste Bruder auch nicht~!”
Een lichte blos vloog over het voorhoofd der bevallige Zwitsersche. Ze
keek oplettend naar 't veelkleurig Smyrnaasch tapijt, en sloot de oogen
met een flauw zweempje van toorn.
„Och! het een is zoo goed als het ander! Als je een lied wilt maken,
moet je natuurlijk eene wijs hebben. Nu neem ik altijd die wijs, welke
mij 't eerst invalt. 't Doet me plezier, dat het je bevalt!”
„En daarmee zal wel het eerste bedrijf van de feestelijkheid gesloten
zijn?”
„Nog niet. Na het liedje van de kinderen, kies ik er een ander uit de
verzameling van feestzangen voor deze gelegenheid door de leden der
Rederijkerkamer: ~Sic itur ad astra~ expresselijk.... Sakkerloot! daar
komt een rijtuig aanrollen, ik ga de commissarissen van orde
waarschuwen!”
II.
De drukte in de vestibule neemt hoe langer hoe meer toe. Eene lange rij
van vigilantes rangschikt zich daarbuiten op de Heerengracht. Telkens
stapt een nieuw paar feestelijk gekleede gasten naar het domein der
drie kornetjes. Daar is een luid gefladder van veelkleurige linten, een
ruischen van zijden en gazen balkleedjes, een gemengde geur van allerlei
~double-extraits~ en ~Rimmel-bouquets~ te genieten, daar wordt schielijk
eene speld gevraagd aan Leentje, Koosje of Klaartje, dan wordt het
gezicht recht vroolijk en prettig geplooid, dan trekt men uiterst
voorzichtig een paar nieuwe witte balhandschoenen aan, en grijpt men den
arm van den eersten heer, die zich vertoont.... of gaat men alleen, zoo
er zich geen aanbiedt.
Want, schoon dit de taak der orde-commissarissen is, schijnen dezen er
zich luttel om te kreunen, of ze naar eisch vervuld wordt. 't Zijn een
zestal jongelui, die orde-commissarissen, met bleeke troniën, kleine,
zeer zorgvuldig opgemaakte kneveltjes en half gesloten oogen. Daar is
eene dame van middelbare jaren alleen naar binnengekomen. 't Is waar,
haar voorkomen is wat ouderwetsch—er is wat al te eenvoudigs in hare
kleeding—wat onbevalligs in haar gelaat, en daarom heeft mejuffrouw
Anna Geertruida van der Comme, eigen nicht van den feestvierenden
gastheer, zich geheel alleen naar de receptiezaal moeten begeven, waar
niemand naar haar omziet. Want ze is arm en afhankelijk.—„Een lastpost
voor de familie, vat je!”—pleegt Jasper Jodocus te zeggen, terwijl hij
luide met zijn horlogeketting rammelt.
Let op welk een ijver zich eensklaps bij de heeren orde-commissarissen
ontwikkelt, nu een vijftal jongedames en een bejaard heer met een gouden
bril binnentreden. 't Is de heer Zilverlink, een zeer gegoed makelaar in
edele metalen, en zijne vijf zeer knappe dochters. Al deze dames zijn
uiterst prachtvol in wit gaas getooid met kersroode, hemelsblauw of
saffraangele linten, allen hebben een heuveltje van witte en andere
rozen boven op de roetzwarte vlechten of krullen. De commissarissen
lachen en buigen en bieden den arm aan, alles met de volkomenste
onbevalligheid en de volmaakste smakeloosheid.
Het salon en de aangrenzende vertrekken zijn nu bijna gevuld. De dames
hebben de rijen stoelen ingenomen. De heeren houden zich bij den ingang
van de laatste ~suite~ bijeen, of ze ernstig beraadslaagden over
gewichtige staatszaken. Maar ze spraken zeer weinig, en glimlachen
gedurig zoo welwillend tegen elkander, of ze het volkomen eens waren
over alle mogelijke zaken. De dames fluisteren saam, of nemen elkaar
van ter zijde op. Mevrouw Berghuysen heeft zeer veel aan mejuffrouw
Rotsenaer te zeggen. Ze vindt het al heel mal, dat de twee leelijke
dochters van den rijken wijnkooper Van Menghelen gevraagd zijn, dat de
vijf dames Zilverlink en de twee Van Noorts gekomen zijn. Onder de roos
wil ze mejuffrouw Rotsenaer wel meedeelen, hoe Berghuysen er eerst zeer
tegen was, dat Agathe en Anne zouden gaan, want er was altijd zoo iets
raars bij de Van der Commes, en dan, zulke late partijen deugden niet
voor jonge meisjes—ze was maar blij, dat men Mathilde en Elize niet
gevraagd had, die ondeugende kinderen zouden om alles gelachen hebben.
Mejuffrouw Rotsenaer stemt mevrouw Berghuysen alles gaaf toe. Ja er was
iets raars bij de Van der Commes. Als Papa haar niet gedwongen had, zou
ze, heusch! veel liever thuis gebleven zijn—toen ze aankwam had geen
der zes orde-commissarissen haar den arm geboden.
Niemand heeft het getroffen, dat gastheer en gastvrouw afwezig zijn.
Mlle de Tourzel heeft aanvankelijk de eerste gasten verwelkomd, maar
spoedig bemerkend, dat men haar goedig toeknikte, zonder op hare
beleefde woorden acht te geven, trok ze zich diepbuigend terug, en was
uit de zalen verdwenen. Jasper Jodocus had zich nu en dan vertoond, den
een en ander terloops aangesproken, en zeer geheimzinnig wenken gegeven
over het begin der feesten. Ook de zes orde-commissarissen verscholen
zich van tijd tot tijd achter de groep der heeren, en hadden het
schijnbaar zeer druk met rond te gluren naar de jongedames, en innemende
gezichten te zetten.
Juist trad Koenraad Vechters binnen. Hij draagt den afschuwelijken,
zwarten rok met zekere vrijheid, die het gemaakte en stijve van het
danskostuum bijna geheel uitvaagt. Zijn blond krullend hair is wat beter
geordend dan in de studie-uren op zijn ~atelier~—een klein kruis aan
een zilverwit lint prijkt in zijn knoopsgat. Hij loopt haastig vooruit
door het salon en de ~suite~, en stuit eindelijk op de ledige sofa en de
bloemen. Verrast ziet hij rondom zich heen, maar niemand ontwarende,
loopt hij glimlachend en langzaam terug.
Op eens ontdekt hij mejuffrouw Anna Geertruida van der Comme, met een
vrij ontstemd gezicht onder de oudere dames zich verbergende.
„Vergun me”—begon Vechters, na korte begroeting—„daar ik niemand der
feestvierende huisgenooten hier tegenwoordig vind, om u geluk te
wenschen met dezen heuglijken dag.”
't Is waar, Vechters woorden behelsden niet veel meer, dan eene zeer
alledaagsche gemeenplaats, maar ze werden toch op zoo rondborstigen,
hartelijken toon uitgesproken, dat ze beter ontvangst verdiend hadden,
dan het vinnige:
„Dank u, meneer! Ik had het bijna vergeten, dat het vandaag 'n feestdag
was. Niemand van de familie heeft naar me omgezien. Ik heb nog niemand
gesproken. Ik moest heel alleen naar binnen gaan, en ik ben eene eigen
nicht van Caspar....”
„Ik hoop toch, dat onze gastheer niet door ongesteldheid verhinderd
wordt hier te zijn?”
„Ik heb er niets van gehoord, want niemand neemt de moeite om eens
naar mij te komen kijken. Maar ik geloof het niet, anders zou de partij
afgezegd zijn. 't Is zeker eene verrassing van neef Jasper, die me al
vijfmaal voorbijgeloopen is, zonder te groeten. M'n goeie vader placht
altoos te zeggen: Anne-Trui! reken nooit op de neven. Als Caspar noten
eet, steekt Jasper de schillen in z'n zak!”
„Weet u ook wie die heer is met eene viool in de hand en zoo'n
zonderlingen, grooten strik in zijne das. Hij komt daar juist binnen.
Ha, daar komen nog zes andere virtuozen!”
„'t Is meneer Quastman, de dansmeester, die het bal zal dirigeeren. Wat
kan mij een bal schelen! De jongelui zijn allemaal lomp genoeg, om me te
laten zitten, en m'n familie laat me aan m'n lot over. Neen! als Caspar
me ooit weer inviteert, bedank ik—'t is van avond voor 't laatst
geweest!”
„Zoudt u zoo goed willen zijn, meneer! achter de stoelen der dames eene
plaats te zoeken!”
Deze vraag werd tot Vechters door een der ordecommissarissen gericht,
die hem diepbuigend op alle andere heeren wees, reeds geruimen tijd
achter de dames in gelid geschaard. Daar de jonge kunstenaar steeds meer
en meer begon te verlangen, om het gesprek met Anna Geertruida af te
breken, boog hij zich even voor de vergramde oude vrijster, en haastte
hij zich eene toevlucht achter de dameszetels te vinden. Dezelfde
commissaris van orde, mijnheer Proost, een doodsbleek jonkman, met
blauwe cirkelbogen onder de oogleden, naderde hem daarop andermaal, en
bracht hem een net gebonden boekske, koperrood van omslag en verguld
op snee. 't Was de verzameling van feestliederen, door de leden der
Rederijkerkamer: ~Sic itur ad astra~ voor deze gelegenheid expresselijk
vervaardigd. De heer Vechters werd beleefdelijk uitgenoodigd, om, zoo
spoedig de plechtstatige optocht van den koperen Bruidegom en Bruid zich
mocht vertoonen, het eerste lied uit den bundel te willen aanheffen op,
de wijze van: ~Marlborough s'en va-t-en guerre~.
III.
Het gewichtig oogenblik was nabij. Jasper Jodocus vloog de zalen
in en uit, sprak even met den heer Quastman en zijn muzikaal
gevolg, en verdween. Tegelijkertijd scheen er eene paniek onder de
ordecommissarissen gekomen, die allen vol bedrijvigheid de deur
uitsnelden. De heer Quastman streek de hand door de valsche zwarte
krullen van zijne zwierige pruik, trok de groote geborduurde slippen van
zijne witte gala-das zoo wijd mogelijk uiteen, en poogde practisch te
staven, wat treffelijke theoriën van sierlijke houdingen er in zijn
dansmeestersbrein verscholen waren. Op eens geeft hij een teeken aan
zijn orkest:
„Nummer 1—Malbroek—heeren! As-je-blieft!”—En koddig heft de
strijkmuziek de eentonige wijze aan, weldra door het algemeen gezang der
gasten gesteund.
Bij den ingang van het salon verscheen de plechtstatige optocht.
Juist zooals Jasper Jodocus het aan Mlle de Tourzel had voorspeld.
Met een kalm, deftig gelaat opende hij zelf den trein. Twee meisjes,
de dochtertjes van Caspar, allerliefst in 't wit—jammer alleen, dat
de gele halzen en armen er wat onaangenaam tegen afstaken—volgden.
De feestvierende gastheer en gastvrouw traden als een sprekend
contrast langzaam naast elkander voort. Caspar met gebukten hoofde,
bot glimlachend, op het tapijt starend—mevrouw Van der Comme in eene
wolk van lichtgroene linten en een luid ruischende, splinternieuwe,
lichtgroene, zijden feestjapon, ieder vroolijk en druk een welkomstgroet
toewerpend. De jongeheer Jasper loopt lomp en onverschillig achter zijne
ouders. Hij dompelt de handen diep in de zakken van zijn witten broek en
kijkt ieder zeer vrijpostig en minachtend aan. De zes commissarissen
sluiten den trein.
De vijf coupletten van den eersten feestzang zijn afgezongen. De
koperen Bruidegom en Bruid zitten op de blauwe sofa, naast geraniums en
camelia's. Alle gasten houden het oog op hen gevestigd. Jasper Jodocus
neemt zijn neefje Jasper Jun, bij de hand, en plaatst hem voor de
canapé.
„Houd je goed, manneke!”—fluistert hij zachtjes aan 't oor van den
kwajongen—„morgen krijg je een gouden Willem van oom Jasper, hoor!”
De elfjarige knaap onttrekt zijn arm met drift aan oom Jasper's
vingeren, steekt zijne handen weer in den zak en schopt met zijne
nieuwe verlakte laarsjes naar de franjes van het karpetje voor de sofa.
Eensklaps ziet hij op, en gewaarwordend, dat ieder hem aanstaart, richt
hij zich met eene korte beweging van ongeduld in eene gedwongen,
stokstijve houding op, en vangt, luid en radsprekend dus aan:
„Beminde ouders! Vergunt uw oudsten zoon, hij UEd. met dezen lang
gewenschten dag mag feliciteeren en UEd. toewenschen UEd. nog lange
jaren van den dag van UEd. huwelijksfeest moogt profiteeren, en alsdat
UEd. nog veel vreugde en voorspoed van UEds. kinderen moogt beleven.
Wilt mijne eenvoudige, kinderlijke taal excuseeren en denken het alleen
op de intentie aankomt, waarvan UEd. ook een bewijs kan zien in het
arrivement van zooveel geëerde en toegenegen gasten.... van....
zooveel.... geëerde en.... en....”
Eensklaps ziet de redenaar om. Oom Jasper trekt hem aan de mouw en wil
hem het vervolg der aanspraak toefluisteren. Daar trekt een vuurroode
blos over 't aangezicht van den driesten knaap—hij aarzelt een
oogenblik—eindelijk rukt hij zich los en schielijk de kamer uitloopend,
schreeuwt hij:
„Weet je wat, Oom Jasper! ik dank je voor je gouden Willem, en ik geef
er de weerga van. Onthoud zelf je preken!”
DERDE HOOFDSTUK.
#Waarin het tweede deel der feestelijkheden door welwillende
medewerking van den heer Quastman en zijn gevolg een begin
neemt—waarin de gastheer zich zeer voorzichtig over Duitsche
ridderkruizen en Duitsche schilders uitlaat—waarin een zeer
gewichtig besluit genomen wordt door den opperceremoniemeester,
en een zeer levendig gesprek gevoerd wordt door Mlle de Tourzel
en Koenraad Vechters.#
I.
Een zacht gemompel van verwondering en onderdrukten lachlust doorliep de
rijen der gasten. Twee dames alleen glimlachten niet: de koperen Bruid,
die vragend naar Jasper Jodocus opzag, en nog eene andere jongedame met
fraaie blonde krullen, die gedurende de speech van Jasper Jun, toevallig
eens had omgezien en eensklaps—toen ze Koenraad Vechters onder een
drom van jongelui herkend had—de kleurschakeeringen van het tapijt
met zooveel ijver begon te bestudeeren, dat ze verrast opzag bij de
ontknooping van een tooneel, waarvan ze den samenhang niet gevolgd had.
Jasper Jodocus had zich geen oogenblik verslagen getoond. Onmiddellijk
had hij den heer Quastman een wenk gegeven, de twee kleine meisjes vóór
de feestvierende ouders geplaatst en juist toen de brutale knaap uit het
gezicht verdween, hieven de muzikanten aan: „~Du bist der beste Bruder
auch nicht~!” Ditmaal speelde er een zeer ondeugende lach over het
geestig gelaat van Mlle de Tourzel, die zich bij de meest verwijderde
rij der dames had aangesloten en rustig den afloop van 't gezang harer
leerlingen scheen af te wachten.
De kleinen deden haar best. Het liedje, met al zijne laffe
gemeenplaatsen en zouteloozen onzin, werd zonder haperen voorgedragen.
Mevrouw Van der Comme zag den talentvollen ceremoniemeester met
dankbaarheid aan, Caspar Janssen knoopte zijn rok tweemalen toe, en
ontknoopte hem wederom tweemalen met angstige zijblikken. Daarna bleef
hij met saamgevouwen handen rustig naar het slot van 't gezang wachten.
Zoo spoedig de meisjes geëindigd hadden, trok hij beiden naar zich toe
en verschool zijn kaal hoofd achter de kunstig gekapte kopjes zijner
kinderen.
„Wat moet er nu nog komen, Jet?”—vroeg hij zachtjes aan zijne oudste.
„Het bal, Pa. Al de lichten zijn achter in de zaal al opgestoken. O, zoo
mooi! En de juffrouw zegt, dat we met ons beiden wel eens mogen
meewalsen!”
„Goddank!”—zucht Caspar bij zich zelven—„dan ben ik ten minste vrij.
Tot nog toe kan niemand zeggen, dat het niet hoogst fatsoenlijk is!”
Er is intusschen beweging onder de gasten gekomen. Eene dichte groep
vormt zich rondom de beide echtelingen, die haastig opstaan. Ieder
schudt hun de hand en spreekt een paar onverstaanbare woorden, waarop
mevrouw Van der Comme zeer luid antwoordt:
„Dank u wel, meneer Van Menghelen!—Wel verplicht, juffrouw
Zilverlink!—Dat willen we hopen, meneer Versuylen! Dank u, juffrouw Van
Someren!—Zeer verplicht, mevrouw Berghuysen! Zeer verplicht, Agathe!
Dank je, Anne!—Zeer lief, dat u gekomen is, meneer Vechters! Hartelijk
dank, nicht! ik hoop dat je 't nog menigmaal moogt beleven!”
En zoo vloeide het gestadig voort, totdat alle gasten den geijkten
zegenwensch hadden uitgesproken. Luid gerucht en geruisch begint nu de
deftige stilte van het begin af te breken. Men schaart zich in kleine
afdeelingen bij elkaar—begroetingen en gesprekken volgen. Als meneer
Proost 't heusch nimmer over zal vertellen, dan wil juffrouw Rotsenaer
hem wel verzekeren, dat ze er eigenlijk plezier in had, toen de kleine
Jasper zoo brutaal was. Meneer Proost zou het zeker wel bemerkt hebben,
dat meneer Jasper van der Comme niet durft spreken—neen, dan was de
vorige partij toch aardiger, toen meneer Proost zelf zoo'n geestige
aanspraak tot opening van 't feest had gehouden. Meneer Proost had de
heele zaak buitengewoon dwaas gevonden, en dacht, dat men kinderen
buiten zoo iets laten moest. Wie zou zoo indiscreet zijn, om een
kwajongen het woord te geven, als de beste leden van de Rederijkerkamer:
~Sic itur ad astra~ tegenwoordig waren. Overigens was Jasper een patente
kerel en de beste thesaurier, dien de kamer ooit bezeten had.
Mevrouw Berghuysen vindt, dat nicht Anna Geertruida er zeer slecht
uitziet. Nicht Anna Geertruida zucht diep, en vertelt, dat ze zooveel
aan hoofdpijn lijdt. Ze zou stellig niet gekomen zijn, want in
vertrouwen wil ze mevrouw Berghuysen wel bekennen, dat de familie
volstrekt geene notitie van haar neemt, en ze is toch eene eigen nicht
van Caspar—maar ~zij~ wil nooit aanleiding tot onaangenaamheden geven,
en zooveel mogelijk toonen, dat er nog fatsoenlijke leden in de familie
zijn.
Mejuffrouw Wilhelmina Zilverlink verlangt, dat het bal moge aanvangen.
Ze was gisteren nog op eene prachtige partij bij Jhr. Van Naerssen tot
Stompwijk geweest. Ze begreep niet, waarom ze meneer Brunner daar niet
gezien had. Meneer Brunner, een der zes ordecommissarissen, had wel eene
invitatie ontvangen—waarheid spreken is zijne eerste deugd niet—maar
hij had zich voor eenigen tijd bij een diner van den Zweedschen consul
enorm geërgerd over de importante ~airs~, welke freule Cornelie van
Naerssen zich had aangewend, en daarom had hij maar liever bedankt.
Daar klinkt schetterend luid de wijze van een levendigen galop. De heer
Quastman en zijn muzikaal gevolg hadden zich reeds voor eene poos
verwijderd. Jasper Jodocus noodigt met luider stem tot den dans, de
paren zetten zich in beweging—het eigenlijke feest vangt aan.
II.
Koenraad Vechters had zwijgend en glimlachend het begin der feesten
bijgewoond. Met zekere aarzeling had hij de verzamelde gasten, die zich
in zijne onmiddellijke nabijheid bevonden, gâgeslagen. Daarna had hij al
zijne oplettendheid aan de ceremonieele handelingen van Jasper Jodocus
gewijd, en schoon het mocht schijnen, dat hij alles met de uiterste
aandacht volgde, zou elk, die in zijn gemoed had kunnen lezen, er
slechts deze enkele gedachte gevonden hebben: Pauline van Someren is
hier niet tegenwoordig, anders had ik haar al gezien.
Toen de groote drom der gasten zich naar de danszaal begaf, had hij zijn
arm geboden aan eene onbekende dame, die geheel alleen bleef staan, en
er zich volstrekt niet over scheen te ergeren, dat niemand naar haar
omzag. Er werden een paar woorden gewisseld. Schoon de jonge kunstenaar
zich de uiterste moeite gaf een beleefd gesprek aan te knoopen, daar hij
tot tweemaal toe een geestig antwoord op zijne vragen ontvangen had, was
de weg naar de zaal echter te kort, om dit voornemen ten uitvoer te
brengen—en trok de dame zich aanstonds terug, zoodra men den ingang
bereikt had. Eene poos nog zag hij haar zwart zijden kleed langs de
witte gazen baljaponnen der dansende dames zweven. Eindelijk werd zijn
blik door eene talrijke groep galoppeerende paartjes onderschept en
scheen zij in 't gewoel verdwenen.
In elk ander geval zou Koenraad Vechters ten levendigste getroffen zijn
door eene zoo bevallige verschijning, als thans een oogenblik aan zijne
zijde had getoefd—hij zou gevraagd hebben naar haren naam, naar alles
wat hem inlichting omtrent haar had kunnen geven—hij zou niet vergeten
hebben te vermelden, dat zijne belangwekkende onbekende met een zeer
vreemd Fransch accent sprak, 't welk, eer bevallig dan zonderling, haar
aanstonds als vreemdelinge verried. Thans liep hij verstrooid door de
schitterend verlichte balzaal, en wijdde maar zeer weinig aandacht aan
allen luister van luchters, spiegels en sofa's. Zijne gedachten volgden
telkens eene bepaalde richting, en schoon hij zich ieder oogenblik ten
stelligste voornam, om afleiding te zoeken, stond hij weldra in een
verborgen hoek der zaal te mijmeren en te droomen—en uit te zien wie de
danseressen waren, die hem voorbijkwamen.
Toevallig om zich heen blikkend, bemerkt hij, dat nog iemand dien hoek
gekozen heeft, om te mijmeren en waar te nemen—de gastheer zelf: Caspar
Janssen van der Comme. Vechters had nog maar enkele woorden met hem
gewisseld, en rekende het zijn plicht, zich een oogenblik met hem te
onderhouden.
„Een mooi gezicht, meneer Van der Comme!”—begon hij.—„Zulk eene
prachtige zaal en zooveel vroolijk pratende en dansende jongelui!”
„Ja, niet waar, men doet mij werkelijk veel eer aan. 't Heugt me
niet hier ooit zooveel gasten bij elkaar gehad te hebben—en zeer
fatsoenlijke lui—zeer fatsoenlijke lui, meneer Vechters!”
Caspar Janssen schoof zich zooveel mogelijk naar 't eind der canapé,
waarop hij aarzelend had plaats genomen, toen Vechters voor hem staan
bleef. Hij had daardoor gelegenheid zich zooveel mogelijk achter de
rijzige gestalte van zijn gast te verbergen.
„Ik moet u bekennen”—vervolgde Vechters—„dat ik mij hier bijna geheel
vreemd gevoel. Drie jaren afwezigheid schijnen veel veranderd te hebben.
Oude gezichten zijn verdwenen en nieuwe, onbekende zijn daarvoor in de
plaats gekomen. Uwe familie alleen, meneer Van der Comme! en hare gulle
gastvrijheid zijn nog geheel dezelfde gebleven.”
„Dat kan ook niet anders. 't Is mij groote eer, mijne talrijke kennissen
uit aanzienlijken stand te mogen ontvangen. Mijn kring heeft zich zeer
uitgebreid. Ginder ziet u den heer Versuylen, een zeer rijk man, met
zeer deftige en invloedrijke relatiën in den Haag, en die heer met een
gouden bril op is het nieuwgekozen lid van onzen Gemeenteraad, de heer
Zilverlink, een buitengewoon fatsoenlijk man!”
Er brandde eene vraag op Vechters tong. Reeds wilde hij haar uitspreken,
toen Caspar half fluisterend voortging:
„Me dunkt, zoo drie jaren in het buitenland moeten u met vele
hooggeplaatste mannen in aanraking gebracht hebben. Je ontving je kruis
immers uit de handen van den koning van Beieren?”
„U bedoelt of de koning het mij persoonlijk ter hand stelde?”
Er speelde een ondeugende lach om Vechters' lippen. De koperen bruidegom
kneep zijn oogen geheimzinnig toe, en knikte.
„Ik bracht bijna een halfjaar te Munchen door”—ging Vechters voort—„en
ik betuig u, dat ik noch den koning, noch de koningin, noch een der
vorstelijke personages gezien heb. Ik ging alleen met mijne
kunstbroeders om, met eene groote menigte talentvolle, maar arme
Duitsche schilders!”
Caspar Janssen was uit zijne gebukte houding opgerezen. Er sprak wat
meer leven uit zijne ingezonken oogen, dan gewoonlijk het geval was.
„Ja, zoo ben-jelui, jongelui! Als je de beste gelegenheid hebt je
aanzienlijke relatiën te verwerven, dan zoek je het gezelschap van....
Duitsche schilders. Later als je fortuin maakt—ieder kan fortuin
maken!—zul je je genoeg beklagen. Geloof me, 't is geen duit waard,
om een paar tonnen gouds te bezitten, of mooie schilderijen te kunnen
maken, als men geen aanzien, geene eervolle onderscheiding geniet,
helaas!”
Terwijl de gastheer deze laatste woorden met buitengewone geestdrift
sprak, terwijl Vechters zich zelven vermande, om kalm te blijven, en
's mans grofheden in stilte te belachen, een tweetal gasten langzaam
genaderd. De een is een heer van middelbaren leeftijd, met een nobel
gezicht, dezelfde, dien Caspar Janssen nog kort te voren als den
invloedrijken Versuylen heeft aangewezen. De andere is de jongedame met
fraaie blonde krullen, welke gedurende den zegenwensch van Jasper Jun,
zoo ijverig de kleuren van het tapijt heeft waargenomen. Juist toen
Caspar zijne verzuchting had uitgesproken, traden beiden glimlachend op
hem toe.
„Wij wisten waarlijk niet, dat u zelf in deze zaal was, Van der
Comme!”—ving de heer Versuylen aan.—„Pauline zocht u, om u persoonlijk
geluk te wenschen, en we konden u nergens ontdekken!”
Koenraad Vechters week plotseling eenige schreden terzijde. Zij was
het—geen twijfel, zij was het! En welk eene verandering in zoo korten
tijd. Toen hij, nu bijna vier jaren geleden, Pauline van Someren
voor het laatst gezien had, was zij een vroolijk, geestig meisje van
zeventien jaren, dat, waar ze binnenkwam, elke kamer met blijheid en
levenslust, schaterlachen en gezang opluisterde. Nu zou men bij den
eersten blik niet vermoeden, dat die statige jonkvrouw eenmaal zulk
een luidruchtig, schalklachend kind geweest was. Nu sprak er iets hoog
ernstigs uit de groote helderbruine oogen, en 't was, alsof de wat
bleeke tint van het gelaat, of de prachtige, los krullende lokken er
toe meewerkten, om die uitdrukking van ernst en statigheid tot
zwaarmoedigheid toe te verhoogen.
Vechters was ter zijde geweken, was plotseling onbehoorlijk rood
geworden, en had, om zich eene houding te geven, eene groep bloemen,
vol goeden smaak en vernuft in eene nis gerangschikt, met de uiterste
oplettendheid waargenomen. Zoo stond hij half verscholen, en mocht hij
van tijd tot tijd een blik ter zijde werpen naar 't drietal, 't welk in
druk gesprek gewikkeld was. De schelle dansmuziek overstemde elk geluid,
zoodat er niet de minste onvoegzaamheid in stak, om zoo nabij hen te
blijven toeven.
't Was of er met elken slag van zijn luid kloppend hart tot den
verrasten kunstenaar eene stem sprak: „Zij is veel mooier dan ooit
te voren, en nog hebt ge haar lief met geheel uwe ziel!” Wat was hare
gestalte rijzig en rank geworden! Welk eene bevalligheid in elke harer
bewegingen! Hoe gevoelvol sprak het geestig fonkelend oog! Wat zwaren
strijd had hij gestreden, om dat lieflijk beeld uit zijne herinnering te
verbannen, en nu—in één oogwenk was de moeielijk bevochten zege
vernietigd!
Een storm van vragen en twijfelingen begon nu met klimmend geweld zijn
geest te schokken. Zou zij het weten, welk eene ontvangst den armen,
nog weinig beroemden schilder van haar vader was ten deel gevallen?
Zou zij er misschien om hebben geglimlacht, toen de practische, koude
suikerfabrikant haar van zijn stout aanzoek verhaald had? Zou hij, arme
wroeter, ooit genoeg naam en roem verkrijgen, om naar hare hand te mogen
staan? Was het geene onzinnige dwaasheid te hopen, dat het beste, het
schitterendste talent immer eene aanbeveling zoude zijn bij de dochter
van den Indischen kapitalist?
En wie was de man, aan wiens arm zij zich met zooveel vertrouwen
en vreugde vastklemde? Caspar Janssen had het gezegd, hij was rijk,
hij had grooten invloed. Wat lette het, dat hij het dubbele van haar
leeftijd bezat? Wat hinder, dat zijn hair reeds grijsde—dat hij een
onafwijsbaren aanleg tot zwaarlijvigheid bezat? Zoo de dochter het
gezond verstand des vaders had geraadpleegd, zou er niets belachelijks
in steken, dat zij hare hand den zwaarlijvigen, maar rijken man had
geschonken. Pauline.... de vrouw van ~dien~ man! Het werd hem te eng in
de danszaal, en zonder er zich aan te kreunen, of hij op het balkleed
van mejuffrouw Wilhelmina Zilverlink trapte, en of hij zich den haat des
heeren Brunners op den hals haalde, streefde hij eensklaps vooruit door
de dicht opeengepakte menigte, en snelde hij de zaal uit, alsof hij
gezworen had, er nimmer weer in terug te komen.
III.
Jasper Jodocus was volstrekt niet op zijn gemak. Dat zijn „petekind”
hem zoo had teleurgesteld, was aanvankelijk wel eene onaangename
herinnering, maar hij kende den knaap, en berustte in 't geval. Er
was meer, wat hem hinderde. Sinds het bal begonnen was, scheen hij
zijn gezag als opperceremoniemeester volkomen verloren te hebben. De
commissarissen van orde waren geheel in 't dansgenot verzonken, of zaten
te rooken in een klein, als buffet ingericht zijvertrek, en.... er moest
wederom een feestelijk feit tot stand worden gebracht, er moest gezongen
worden uit den kunstrijken bundel der heeren kameristen: ~Sic itur ad
astra~ op de wijze: Wie staat aan 't hoofd der (!) heldenstoet?
Er was nog meer. Schoon hij zich voorgenomen had, uithoofde zijner
gewichtige betrekking, slechts zeer zelden mee te dansen, had hij toch
het plan gevormd zich aan een paar quadrilles te wagen. Zijne dames
had bij gekozen. De eerste was Mlle de Tourzel. Reeds sedert zeer
langen tijd had hij haar zichtbaar onderscheiden, en ook zij—was
zijne bescheiden meening—had hem genoeg aangemoedigd, maar altijd
had hij geweifeld, of het wel passend ware eene arme gouvernante met
beleefdheden te overladen, bloot omdat ze er lief en aardig uitzag.
En, ongehoorde coquetterie, toen hij haar ten dans had uitgenoodigd,
had zij hem—Jasper Jodocus van der Comme, makelaar enz. enz.,—met
eene zeer alledaagsche uitvlucht geweigerd. Voor 't eerst had bij zich
zelven de ongehoorde moeite gevergd, om na te denken over zulk eene
belachelijke kleinigheid als deze weigering. Hij had ontdekt, dat hij
buitengewoon gekwetst was, dat Mlle de Tourzel verreweg de knapste dame
van het gezelschap was. Hij had besloten haar rechtstreeks te vragen,
wat haar in hem mishaagde, en dan.... en dan zou hij haar nog iets
meedeelen, 't welk zeker een ontzaglijken indruk op haar zou maken,
schoon hij het bij zich zelven nauw waagde uit te spreken.... Jasper
Jodocus wilde geen oude vrijer blijven!
Hij had er lang over nagedacht, hij had gewikt en gewogen. Als
jongmensch had hij te lang gewacht; hij wilde eene „goede partij” doen,
maar—niemand wist het vreeselijk geheim—hij had tot driemaal eene
weigering moeten verduwen. Toen had hij besloten ongehuwd te blijven,
maar langzamerhand had hij vergelijkingen gemaakt tusschen zijn broer
Caspar en zijn eigen, hoogst merkwaardigen persoon. Had Caspar geld om
diners en feesten te geven, hij had smaak en tact om ze te ordenen en te
besturen. Waarom zou hij zijn vernuft altijd aan een ander dienstbaar
maken? Al lang had Mlle de Tourzel zijne aandacht getrokken. Hij was het
nog niet geheel met zich zelven eens, hij wilde er nog eene poos over
nadenken....
Daar treft een luid schaterlachen zijn oor, terwijl hij in de breede
marmeren gang op- en neergaat. Het schijnt uit het buffetkamertje te
komen. Plotseling herinnert hij zich het gezang en den versbundel. Zijne
ceremoniemeestersziel wordt bewogen over zijne eigene nalatigheid, en
ijlings snelt hij naar 't zijvertrek, waar de rookers en lachers zich
bijeen bevinden. Eene groote menigte jongelieden, waaronder vier zijner
trouwelooze trawanten met witte en vuurroode linten in 't knoopsgat,
stonden daar in een wijden kring geschaard, en, midden in dien kring,
met flesch en glas in de hand en een zwaren havanna in den hoek van zijn
mond, bevond zich zijn „petekind”, Jasper Jun.
„Laat ik je nog eens inschenken, meneer Proost! Kom, je bent toch niet
bang voor een glas Rijnwijn! Papa kan 't betalen! Daar ga je!”
Jasper Jun, dronk zijn glas met zwier leeg, en zich tot een buitengewoon
lang jongmensch, met vermiljoen rood hair, wendend, vervolgde hij:
„Geef me eens wat vuur van je, lange? Ben je uit? Zoo, dat staat je
slecht met dien brand op je hoofd!”
Luid gelach van 't gehoor.
„Ha, daar is oom Jasper!”—gaat de knaap voort, door toejuiching en wijn
half beschonken.—„Op je gezondheid, man! Komt heeren, maakt plaats voor
oom Jasper! Een schoon glas Karel! gauw dan wat!”
De heeren evenwel zijn met hunne figuur verlegen. Zij treden op den
verbaasden en verbitterden ceremoniemeester toe, anderen nemen Jasper
Jun. flesch en glas af, en willen den driftig schreeuwenden knaap het
stilzwijgen opleggen. Jasper Jodocus doet zich groot geweld aan, om
bedaard te blijven, verzoekt de heeren naar de danszaal te gaan, en
neemt zijn ~aide-de-camp~ Proost onder den arm, om hem met een order
aan Quastman omtrent het te zingen lied weg te zenden.
Jasper Jun. heeft zich zeer gemakkelijk op eene sofa uitgestrekt. Hij
heeft de oogen gesloten, en haalt hoorbaar adem. Zoo spoedig ieder
verwijderd is, vliegt oom Jasper op hem toe, vat hem bij den arm op,
en poogt hem wakker te schudden. Tevergeefs. De looze knaap veinst in
diepen slaap gevallen te zijn. De lakei uit het buffet snelt toe, en
merkt op, dat de jongeheer misschien wat te veel wijn gedronken heeft,
en dat het maar beter is den jongeheer daar te laten.
Jasper Jodocus geeft echter last, dat men den jongeheer onmiddellijk
te bed legge, en Karel, de lakei, getroost zich schijnbaar de meeste
moeite, om dit bevel ten spoedigste ten uitvoer te brengen.
Verstoord over de slechte orde en het gedrag van zijn neefje, door
wien andermaal zijne vernuftige feestregeling gevaar liep verbroken
te worden, snelde hij ijlings naar de danszaal, toen hij plotseling
staande gehouden werd door Koenraad Vechters. Deze laatste had de zaal
met evenveel opgewondenheid verlaten, als Jasper Jodocus haar wilde
binnenstuiven. Vandaar, dat beiden een oogenblik moesten standhouden,
om eene botsing te vermijden.
„Reeds zocht ik u overal, meneer Van der Comme!”—begon de
schilder—„kan u mij ook zeggen....”
„Nu niet, Vechters! Ik moet op mijn post, vat je! Als ik zelf mijne
bevelen niet geef, komt er niets van terecht. Sakkerloot! je weet niet
welk eene beslommering een ceremoniemeester zich op den hals haalt....
Wat hoor ik.... ja zeker.... uitmuntend: Wie staat aan 't hoofd der (!)
heldenstoet? No. 4.”
De heer Proost, een beetje ontrust, dat men zijne gedragingen met Jasper
Jun. euvel zou nemen, had zich de uiterste moeite gegeven, om het
verlangen van zijn chef ten uitvoer te leggen, en daarom klonk nu zang
en muziek van het bedoelde lied in 't verraste oor van den
opperceremoniemeester.
„Goddank!”—ging deze tot Vechters voort—„nu ben ik tevreden. Ik
geloof, dat je me spreken wildet? Nu heb ik den tijd. 'n Recht
fatsoenlijke partij, hè? Ze zijn allen gekomen: Berghuysen, Versuylen en
ons nieuw lid van den Raad, Zilverlink. Eerst dacht ik, dat de zaak fout
was, toen mijn neefje zoo onverwacht de orde verstoorde, vat je? Maar
als je bij den eersten, kleinen tegenspoed al begint te wanhopen, kom je
er niet. Verbeeld je, Vechters, dat ik van avond eene dame hier om eene
quadrille vraag, en dat ze me weigert.... vat je? Zou ik daarom
aanstonds wanhopen, dat....”
Beide heeren stonden op dit oogenblik stil voor den ingang der balzaal.
Vechters had tevergeefs gepoogd den woordenvloed van den rederijker af
te breken. Geduldig wachtte hij nu met zijne vraag tot Jasper Jodocus
zou zwijgen, en vermaakte zich intusschen door de dansende paren waar te
nemen.
„Wie is die dame in 't zwart?”—had hij eensklaps gevraagd, toen de
onbekende, geestige spreekster, welke hij bij het begin van 't bal naar
de danszaal geleid had, hen bevallig voorbijzweefde.
Zoo was het geschied, dat Jasper Jodocus zijn verhaal moest afbreken,
moest opzien en, de richting van Vechters blik volgend, eene dame
gewaarwerd, waarover hij juist eene uitvoerige mededeeling wilde
beginnen—schoon hij zeer wel bemerkte, dat zijn toehoorder hem in 't
minst niet gevolgd had.
Jasper Jodocus gevoelde eene belachelijke neiging tot blozen. In een
ondeelbaar oogenblik had hij die neiging overwonnen, zijne vuurroode en
wit satijnen linten uitgeplukt, zijn uurwerkketting doen rammelen en,
zich in zijne volle lengte oprichtend, geantwoord:
„Die dame in 't zwart? O! dat is juffrouw Tourzel, de gouvernante van
Caspar, vat je!”
„Tourzel!”—viel Vechters in—„dan is ze de zuster van mijn kunstbroeder
te Rome. Dan heb ik haar wat te zeggen. Wees zoo goed mij aan haar voor
te stellen, meneer Van der Comme!”
IV.
Koenraad Vechters was op de deftigste wijze aan Mlle de Tourzel
voorgesteld.
Hij had te Rome zich dikwerf in gezelschap van een vroolijken,
veel schertsenden en luid zingenden Franschen schilder bevonden,
wiens naam Henri de Tourzel was en wiens vaderland—bij latere
kennismaking—Zwitserland bleek te zijn. Ter vlucht had hij van dezen
eens vernomen, dat zekere Mlle de Tourzel in Nederland gouvernante was.
Bij zijn vertrek naar 't vaderland had Henri de Tourzel hem verzocht
eens naar die dame om te zien, en haar te verzekeren, dat zij nog altijd
de meest geliefde zuster was eens broeders, die eene onvergeeflijke
luiheid in 't schrijven van brieven aan den dag legde.
Nu wandelt Koenraad, levendig sprekend, met de Zwitsersche door de
danszaal. Mlle de Tourzel is zeer verheugd iets van den zorgeloozen
broeder te hooren. Koenraad verhaalt veel en steeds gaat hij voort,
alsof hij vreesde, dat eene pijnigende gedachte zich plotseling aan hem
zal opdringen. Hij wenscht in stilte, dat Pauline van Someren moge zien,
hoe kalm en opgeruimd hij met eene andere kan spreken—hij durft de
vraag, door toeval verzwegen, niet uiten, daar hij liever in onzekerheid
wil blijven, dan plotseling de volle waarheid te vernemen.
„En is u niet tevreden, meneer Vechters?”—vraagt onverwacht Mlle de
Tourzel—„onder zoo goede omstandigheden in 't vaderland terug te komen.
Hoe benijd ik u! Konde ik eens even in Zwitserland adem scheppen,
hoeveel lichter zou ik dit Amsterdamsche leven dragen!”
„Ik moest het voorrecht hooger waardeeren, u heeft gelijk, mademoiselle!
Maar ik ben hier een vreemdeling, evenals u zelve. Men spreekt hier eene
taal, die ik niet versta; al mijne vrienden zijn verdwenen of hebben
nieuwe betrekkingen aangeknoopt, waardoor zij.... in mij geen belang
kunnen stellen!”
„~Permettez!~ U oordeelt te spoedig. Zou u gelooven, dat ik u kende,
voor dat ik u ooit had gezien, voor dat ik kon bevroeden, dat Henri te
Rome uw vriend was geweest!”
„Misschien heeft de heer Jasper van der Comme u het een en ander omtrent
mijne bruikbaarheid op de feesten zijns broeders meegedeeld!”
„~Comment donc?~—In welk gezelschap brengt u mij daar! Ik heb genoeg
van de Van der Commes, om te geeuwen, als ik dien heer Jasper zie. ~Mais
vous n'êtes guère clair-voyant, il me semble!~”
„Hoe zou ik het kunnen zijn, ~mademoiselle~! 't Is heden voor 't eerst
na drie jaren afwezigheid, dat ik een klein stukje dier Amsterdamsche
wereld terugzie, die mij te voren nooit eenige genegenheid betoonde, en
mij nu wel volkomen, tot op den klank van mijn naam toe, zal vergeten
hebben!”
„Vergis ik me, of is u van avond niet wat buitengemeen somber gestemd? U
schijnt te vergeten, dat uw naam hier een voortreffelijken klank bezit,
dat u een paar uitmuntende schilderijen naar de expositie hebt
gezonden?”
„O, is het dat, dat alleen maar!”—Vechters zag teleurgesteld voor
zich heen. Eene geheimzinnige hoop, waarvan hij zich volstrekt geene
rekenschap wist te geven, had zich plotseling van hem meester gemaakt.
Maar nog wilde de naam, die hem 't naast aan 't harte lag, niet over
zijne lippen. Hij gevoelde, dat het hem aan kalmte schortte, om dat
woord te spreken tot eene vrouw, zoo schrander en scherp ziende, als
Mlle de Tourzel.
„Ik heb eene lieve vriendin”—ging deze voort—„aan wie ik al mijne
kleine zorgen en bekommeringen meedeel. Dagelijksche omgang deed mij
haar zoo hoogschatten, dat ik haar mijn volle vertrouwen schonk, en in
stilte met haar lachen kan over de duizenden ~indélicatesses~, welke men
hier zonder ophouden mag genieten. Zoo heerscht er hier eene volkomene
onwetendheid omtrent alles wat kunst en letteren aangaat, en vind ik
alleen in haar dien fijnen smaak....”
„Is uwe vriendin getrouwd, ~mademoiselle~!”—Vechters deed eene
heldhaftige poging, om zoo onverschillig mogelijk naar de schitterende
kristallen kroon op te zien, welke zij juist voorbijtraden, schoon hij
met onstuimig kloppend hart het antwoord afwachtte. De Zwitsersche
wendde het hoofd af, om een ondeugenden glimlach te doen verdwijnen, en
dit alles was zoo snel geschied, dat ze haast oogenblikkelijk op het:
„Is uwe vriendin getrouwd, ~mademoiselle~?”—geantwoord had:
„~Ma foi! je ne comprends pas trop pourquoi....~”
„Vergeef mij, ~mademoiselle~, ik begrijp, dat ik onbeleefd gevraagd
heb!”
„Wel niet in 't minst! Maar uwe vraag verbaasde mij, omdat ik u den naam
mijner vriendin niet genoemd heb, en u al scheen te vermoeden, wie ik
bedoelde!”
Vechters is wat bleek geworden. Hij zwijgt, en wacht totdat men hem
verder zal inlichten.
„Wat ik u verhalen wilde”—gaat de looze gouvernante voort, in stilte
het gezicht van den jonkman opmerkzaam waarnemend—„is, dat ik onlangs
met mijne lieve vriendin en haar oom onze expositie bezocht. Toen we
voor uwe Italiaansche dorpstafereelen stonden, en uw naam met hoogen lof
genoemd werd, vernam ik toevallig, dat u een oud bekende was....”
De strijd werd Vechters te zwaar. Hoop en vrees, ontzag voor den fijnen
blik van Mlle de Tourzel en beduchtheid, zijne geheimste gedachte te
verraden, geen enkel bezwaar vermocht nu langer zijne gewone
stoutmoedige voortvarendheid te bedwingen.
„Zoo noem mij dan den naam dier vriendin....”
„Ik wilde u juist van haar spreken, om u te bewijzen, hoe ik volkomen
recht had te beweren, dat ik u kende, voordat ik u gezien had. Mijne
vriendin heet Pauline van Someren—zie, ginder gaat ze gearmd met
mejuffrouw Anna Geertruida van der Comme!”
„En die zwaarlijvige heer met grijs hair, welke nog altijd met den
gastheer keuvelt, kent u hem ook?”
„~Ma foi, oui!~ 't Is Paulines oom, de heer Versuylen!”
„Maar haar vader dan?”
„Voor ruim twee jaren stierf hij. Pauline heeft zich dat verlies zeer
aangetrokken. Ze sloot zich geheel op in 't huis van haar oom en voogd,
waar ik haar toevallig ontmoette, ~pauvre, chère enfant~!”
„En nu uw bewijs, dat u mijn naam kende door.... door inlichting
misschien van mejuffrouw Van Someren!”
„Dat heb ik niet beweerd! Ik zeide eenvoudig, dat we op de expositie
voor uw werk stonden, dat uw naam genoemd werd, en juist wilde ik er
bijvoegen, dat Pauline mij verhaalde, hoe ze zich herinnerde u weleer op
de bals van den heer Caspar van der Comme ontmoet te hebben—toen u me
haastig in de rede viel!”
„~Pardon, mademoiselle!~ Juist ook mij was het voorgekomen, toen ik
hedenavond uwe vriendin terugzag, dat ze eene oude kennis was, maar haar
naam ontsnapte mij, en daarbij bracht mij haar ~cavalier~ in de war!”
„U is een beroemd en talentvol schilder, meneer Vechters! maar u heeft,
dunkt mij, weinig aanleg om uwe geheimen te bewaren!”
Vechters zocht tevergeefs naar een antwoord, en deed eene mislukte
poging om opgeruimd in 't rond te zien. De Zwitsersche lachte fijn en
ongedwongen. Hoe langer hoe meer kwam Vechters in dien zonderlingen
toestand, wanneer eene enkele tirannieke gedachte zich van den geheelen
geest meester maakt, wanneer noch woorden noch feiten eenigen indruk
teweegbrengen, wanneer men luistert zonder te hooren, rondstaart zonder
te zien, antwoordt zonder te denken. Zoo wandelden beiden geruimen tijd
zwijgende voort. Eindelijk zijne stem tot een vreesachtig en vleiend
fluisteren dwingende, sprak hij, het hoofd vooroverbuigend naar Mlle de
Tourzel:
„U is de vriendin van Pauline van Someren. Zou u den vriend van Henri de
Tourzel een dienst willen bewijzen!”
„~Mais certainement!~”
„Stel mij dan voor aan Pauline, of ik haar nooit gekend had, en zeg haar
in stilte, dat ik vrees vergeten te zijn!”
VIERDE HOOFDSTUK.
#Waarin koperen Bruid en Bruidegom wat meer op hun gemak
worden gesteld—waarin de ongelukken van den Thesaurier der
Rederijkerkamer: Sic itur ad astra hun hoogste toppunt bereiken
bereiken—waarin zeer vele fraaie feestdronken worden ingesteld,
en alles besloten wordt door een zeer ernstig onderhoud tusschen
een schilderijenverzamelaar en een veelbelovend jonkman.#
I.
De koperen-bruiloftsfeestelijkheden hadden elkaar intusschen met
stelselmatige orde opgevolgd. Er werd druk gedanst en geschertst.
Sommige jeugdige gasten met zwarte rokken hadden zich om het buffet
geschaard in het zijvertrekje. De heer Proost is in vertrouwelijk
gesprek gewikkeld met Karel, den lakei. Hij vraagt naar den afloop van
't tooneel tusschen Jasper Sen. en Jasper Jun. Karel lacht geheimzinnig,
en vertelt, dat hij den jongeheer naar zijne kamer had moeten brengen,
maar dat de jongeheer dit volstrekt niet wilde toelaten, dat de
jongeheer nog meer wijn gedronken had, en zeer bleek begon te zien, dat
hij den jongeheer eindelijk met moeite te bed had gelegd, en dat de
jongeheer nu zeer ziek was.
De heeren schateren luide over de heldenfeiten van Jasper Jun. en gaan
over tot de orde van den dag: het Park, de Opera, het Ballet, de Dames.
Eenige meer bejaarde heeren spreken fluisterend over handelsbelangen,
een paar anderen twisten over moderne of rechtgeloovige godgeleerdheid.
Jasper Jodocus verschijnt van tijd tot tijd, fluistert met de
commissarissen van orde, en glimlacht, of hij de held van 't feest ware.
In de beide groote receptiekamers is een vijftal lakeien met de drie
kornetjes ijverig bezig met het plaatsen van kleine tafeltjes. Ieder
dezer tafeltjes wordt voor zes personen gedekt, en beladen met een leger
van fijn geslepen glazen, van alle vormen en tot velerlei doel bestemd.
De commissarissen van orde nemen de zalen in oogenschouw, en 't ontsnapt
niemand, dat de blikken van de heeren Proost en Co. steeds zonderling
glimmen van ondubbelzinnig genoegen. Alles voorspelt, dat het bal weldra
ten einde zal spoeden, en het feestelijk maal alras zal beginnen.
In de danszaal is juist de slotquadrille aangekondigd. Ettelijke
paartjes streven haastig door elkander en plaatsen zich in slagorde.
Eene groote menigte dames van middelbaren leeftijd en twijfelachtige
jeugd houdt de stoelen aan den wand bezet. Door haar opgeruimd lachen
zou men mogen vermoeden, dat ze den ondeugenden Henri van Meerbeeke
nooit gelezen hebben, en volstrekt geene bewustheid koesteren van de
„muurbloemen”-leer, door dezen schranderen opmerker met zooveel
juistheid in 't licht gesteld.
Gesproken wordt er genoeg. Mevrouw Berghuysen weet waarlijk niet, hoe ze
geschikte woorden vinden zal, om mevrouw Van der Comme haar compliment
te maken over de lieve partij. Ja, dat is juffrouw Rotsenaer ook geheel
met haar eens, en nicht Anna Geertruida ook al, en iedereen, die in
de nabijheid van de gastvrouw zit. Mevrouw Van der Comme lacht zeer
tevreden en zeer onnoozel. Zij laat alles maar aan Jasper over, dat
begrijpen de dames wel—en dan bemoeit de juffrouw er zich eens mee, als
deze laatste dat zoo eens in 't hoofd komt.
Mevrouw Berghuysen zou het met zoo'n juffrouw nimmer kunnen uithouden.
Ze had er den heelen avond al op gelet, hoe dat dametje met een voornaam
~air~ in 't ronde liep, en zich niet schaamde te dansen als jongere
meisjes bleven zitten. Daaraan had ook juffrouw Rotsenaer zich „fameus”
geërgerd, en nicht Anna Geertruida ook, en alle andere dames in de
nabijheid. Mevrouw Van der Comme zuchtte zachtjes, streek de breede
lichtgroene linten van hare monstermuts glad, en bekende, dat Caspar
altijd zeer tevreden was over de juffrouw, omdat ze zulke fatsoenlijke
manieren had, zulke fatsoenlijke familierelatiën en zulke fatsoenlijke
kennissen in de stad.
Wat verder op zitten twee jonge meisjes met volmaakt gelijke
baltoiletten en hoogroode wangen. 't Zijn de dames Van Menghelen,
Anne-Kee en Suze, beiden zeer grof van uiterlijk en onverbiddelijk
leelijk. Anne-Kee had het Suze vooraf wel gezegd, dat ze zich toch niet
amuseeren zouden, en als Pa het niet volstrekt gewild had, omdat hij
zoo'n goeden klant als meneer Van der Comme wat ontzien moest, dan
zou zij althans liever thuis gebleven zijn. Dat kan Suze niet zeggen:
hadden ze beiden niet uit blijdschap door de kamer gewalst, toen de
uitnoodiging kwam? En dan vond zij het toch altijd aardig het dansen te
zien, men kon soms zulke dwaze gevalletjes opmerken. Dat vond Anne-Kee
ook. Suze moest maar eens letten op dien langen heer met vuurrood haar,
die daar juist zijn ~cavalier seul~ zou maken. Hij sloeg met armen en
beenen zoo driftig van zich af, of hij in een net gevangen zat en zich
met alle geweld wilde vrijmaken. En dan die eene juffrouw Zilverlink met
„~cerise~-roode” linten! Wat eene belachelijke drukte, ze hing in de
armen van dien bleeken jongen, alsof ze bang was, dat hij haar op den
grond zou laten vallen.
In denzelfden hoek en op dezelfde sofa zit nog altijd de omzichtige
koperen bruidegom. Hij heeft met Versuylen en Zilverlink eene geruime
poos gesproken. Hij heeft zelfs een weinigje geredetwist met den eerste
over de beteekenis eener buitenlandsche decoratie, waartoe een toevallig
voorbijgaan van den jongen schilder aanleiding gegeven had. Hij gelooft,
dat hij recht fatsoenlijk gesproken heeft. Koenraad Vechters is enkele
percenten in zijne hoogachting gerezen, vooral door 't gunstig advies
van Versuylen over zijn talent en zijne ter tentoonstelling gebrachte
stukken.
Caspar Janssen vermaakt zich op dit oogenblik met zijne beide meisjes,
die met van genoegen schitterende blikken de figuren der quadrille
volgen. De vader is volstrekt niet tegen den ~parvenu~ opgewassen. Hij
verliest zijne belachelijke bedeesdheid, zoodra hij zich met zijne
kinderen bezighoudt. Hij kan ongedwongen met hen spreken en schertsen,
zelfs voor het oog zijner gasten. Het oudste meisje vertelt, dat de
juffrouw wel vriendelijk was geweest, maar het toch geweigerd had, toen
ze gedwongen hadden, om tot het einde van 't feest op te blijven—dat
broer Jasper zoo ondeugend was, en zooveel wijn had gedronken, dat hij
al lang te bed was gelegd—dat er zooveel heeren in 't zijkamertje zaten
te praten, en dat ze soms hardop begonnen te lachen, men kon het in
de gang duidelijk hooren. Eene wolk trok over het voorhoofd van den
schatrijken gastheer. 't Was goed, dat men den jongen maar weggebracht
had, hij mocht nog andere onfatsoenlijke stoornis veroorzaken. Caspar
was onherroepelijk van voornemen, den knaap op dat strenge kostschool in
Noord-Brabant te brengen, waarvan Berghuysen hem nog onlangs gesproken
had; lang genoeg was de jongen thuis bedorven, en, wat Mina er ook tegen
zeggen mocht, 't zou geschieden.
Juist eindigde de quadrille. Jasper Jodocus trad met onverstoorbare
deftigheid in 't midden van zijn staf voorwaarts, en kondigde aan,
dat men zich naar de andere zalen begeven zoude ten einde een
vriendschappelijk feestmaal te gebruiken. Terstond snellen alle
ordecommissarissen uit het gelid, om hun arm aan de dame hunner keuze
aan te bieden. De heer Zilverlink wandelt met de gastvrouwe deftig rond
en wacht het teeken, om de zaal te verlaten. Caspar Janssen denkt een
oogenblik na, en biedt daarna zijn arm aan mevrouw Berghuysen, die hem
aanstonds dezelfde gemoedsbezwaren meedeelt, welke zij nog onlangs aan
zijne echtgenoote heeft geopenbaard.
De muziek heft een marsch aan, de stoet zet zich in beweging. Waarom
ziet Jasper Jodocus zoo verstoord? Hij heeft nicht Anna Geertruida aan
zijne zijde, maar Mlle de Tourzel heeft hem geweigerd—de heer Versuylen
had hem de pas afgesneden.
En midden onder de paartjes gaat er ook een door de gang, 't welk zeer
zacht keuvelt, en voor niemand oogen heeft, dan voor zich zelf. Vechters
buigt zich van tijd tot tijd voorover, en fluistert eenige woorden tegen
de zijzachte krullen van Pauline van Someren. Als hij dan het hoofd weer
opheft, en heimelijk de lieve gestalte aan zijne zijde met een enkelen
blik omvat, straalt er zoo heerlijke vreugde en zoo teedere hartstocht
uit zijne levendige oogen, dat hij zich wel in acht mag nemen voor de
omstanders, zoo hij er nog prijs op stelt, dat zijn geheim bewaard
blijve.
II.
De luister van het ~souper~ overtrof ieders verwachting. De lakeien en
kornetjes draafden ijverig heen en weer. De weelde der verlichting,
het schitterend tafelzilver, de rijkdom van porseleinen borden, de
overdreven pracht van fijngeslepen glaswerk, alles werkte mee om de
genoeglijke stemming der gasten tot dat ~sempre crescendo~ op te winden,
't welk den gastheer alleszins gerust mocht stellen omtrent het zeer
fatsoenlijke karakter van zijn feest. De beide groote receptiezalen
waren met tal van kleine tafeltjes gevuld. Een luid gerucht van stemmen,
van gelach, van glazen en kelken, waarmee werd aangestooten, getuigde,
dat de feestvreugde eerst nu haar hoogste glanspunt had bereikt.
Nog altijd zetelde er een wolk op 't voorhoofd van den verdienstelijken
ceremoniemeester ~en chef~. Jasper Jodocus was volkomen terneergeslagen
door de dubbele weigering van Mlle de Tourzel. En thans juist scheen
het, of ze elk oogenblik belangrijker werd in zijne oogen, thans had hij
haar maar een paar minuten afzonderlijk willen spreken, om te beproeven
of ze werkelijk alles zou weigeren, wat hij haar dien avond mocht
voorstellen. Toen de heer Versuylen zich met haar naar 't einde der
tweede zaal begaf, waar koperen Bruidegom en Bruid eene eereplaats was
aangewezen, had hij hen onmiddellijk gevolgd, en nicht Anna Geertruida
zoo haastig meegesleept, dat ze tot tweemalen toe tegen een paartje
jongelui aanbotste, 't welk zich rustig bezighield eene passende plaats
op te zoeken. Nicht Anna Geertruida glimlachte echter zeer opgetogen,
en knikte de gestoorde jongelieden zoo goedhartig toe, alsof hun
plotseling een onverwacht genot was ten deel gevallen. In een oogenblik
had Jasper Jodocus de zaak naar zijn verlangen geregeld. De heer
Versuylen werd zijn tafelgenoot en de groote zilveren schel der
ceremoniemeesterswaardigheid vond eene plaats in de onmiddellijke
nabijheid van 't bord der gouvernante.
Sinds dat oogenblik was hij zeker van zijne zaak, en wijdde hij zich
geheel aan de plichten van zijn feestambt. Hij vond den moed eene lange
rede uit te spreken tot openlijke gelukwensching van den ~jubilaris~ en
zijne echtgenoote. Deze laatste scheen wel de eenige te zijn, die zijn
proza recht genoot, daar zij telkens van het vroolijkste lachen tot de
diepste ontroering oversloeg en den spreker gedurende zijne voordracht
geen oogenblik uit het oog verloor. Caspar Janssen tuurde verlegen op
zijn bord, en bespiedde in stilte de uitwerking van den ~speech~ op
Zilverlink. De jongere helft der gasten fluisterde gestadig voort, en
schertste en dronk, of er geen opper-ceremoniemeester in de nabijheid
ware.
Oogenblikkelijk daarna werd er weder een lied uit den koperrooden bundel
opgezongen, gedurende welke plechtigheid de heeren Proost en Brunner
zich oefenden in het zingen met kunstig nagebootste vrouwenstemmen. Zoo
spoedig Jasper den boozen geest der toosten had wakker gemaakt, scheen
het of deze eene onverbiddelijke toovermacht over het gezelschap zou
uitoefenen. Deftig gevouwen papieren in groot formaat komen eensklaps
aan alle zijden te voorschijn. Men strijdt om het woord. De leden der
kamer: ~Sic itur ad astra~ verkrijgen den voorrang. Jasper werpt
fonkelende blikken naar 't feestvierend echtpaar.
Nicht Anna Geertruida vindt de partij zeer aangenaam en zeer
fatsoenlijk, ze had het in den beginne niet durven denken. Jasper was
toch wel een goed mensch, zoo spraakzaam en zoo beleefd. Waarom hij toch
zooveel wijn drinkt? Gedurig ziet hij glimlachend voor zich, en van tijd
tot tijd spreekt hij een paar woorden met de gouvernante, die naast
hem zit. Die gouvernante! Ze heeft waarlijk meer het voorkomen van
eene aanzienlijke ~logée~ of van eene hooggeborene gast dan van eene
gouvernante. Dat er toch altijd nog menschen moesten zijn die hunne
positie niet begrepen, en zich boven hun stand wilden verheffen!—Nicht
Anna Geertruida verzelt de laatste gedachte met een diepen zucht, en
neemt eene aanzienlijke hoeveelheid ham en kalfsvleesch.
Met koortsachtige haast volgen de officieele feestdronken elkander op.
Caspar Janssen hoort nauwkeurig toe, wie aan 't woord is en richt zijne
belangstelling naar het maatschappelijk gewicht van den spreker. Hij is
geheel oor, daar de heer Zilverlink hem een uitvoerig verslag van zijn
nieuw buiten bij Hilversum meedeelt. Hij betrapt zich zelven op de
stoutmoedige begeerte, om zijne vrouw minzame blikken toe te werpen, en
zijn glas haastig tweemaal te ledigen. Hij is bijkans geheel op zijn
gemak, en beschouwt zijn broeder Jasper Jodocus met meer dan gewone
dankbaarheid.
Deze laatste slingert zijne zilveren schel met uitbundige deftigheid,
zoo dikwijls hij het gezelschap tot gezang of stilte verlangt uit te
noodigen. Voor den scherpen opmerker blijft het niet verborgen, dat iets
buitengemeens in zijn gemoed voorvalt. Zijne stem klinkt opmerkelijk
luid, zijne woorden vloeien met het uiterste gemak, mocht ook zijne
logica bij een paar zijner hoorders de hoogste verbazing opwekken. Zijne
oogen glimmen met zonderlinge opgewektheid, hij schijnt zich zelven te
oefenen in een dom en geheimzinnig lachen. Mocht hij al zijne uiterste
krachten inspannen, om de plichten zijner hooge waardigheid met klem te
vervullen, nog ijveriger doet hij zich als plaatsvervanger van den
gastheer aan zijn tafelgezelschap kennen.
Onafgebroken noodigt hij de heeren Versuylen en Van Menghelen, om hunne
glazen te vullen tot bescheid op den een of ander hoogst belangrijken
dronk. De eerste kreunt zich zeer weinig aan den ijver van 't kleine
manneke, en zet steeds een levendig gesprek voort met Mlle de Tourzel,
waarin somtijds de naam van Koenraad Vechters fluisterend wordt genoemd.
De tweede is geenszins onwillig, om het verlangen des ceremoniemeesters
te bevredigen. Tusschen Anna Geertruida, die in stilte een
eerbiedwekkenden eetlust ontwikkelt, en zijne dochter Suze, voor
wie zich geen gelei-jonker tot het ~souper~ had opgedaan, vindt hij
geene betere uitspanning, dan de volkomene bevrediging van zijn
wijnkoopersgeweten—in 't geheim de fijne merken prijzende, die uit
zijn kelder naar dien van Caspar Janssen zijn overgebracht.
De jongere leden van het feest hebben zich bijna allen in de eerste
receptiezaal aaneengesloten. Ook onder hen verheffen zich van tijd
tot tijd sprekers, maar schoon er opstaan, die onder de bekende en
alom gehuldigde sterren der kunstlievende Kamer: ~Sic itur ad astra~
geteld worden, niets beweegt een al te ondankbaar gehoor, om eene poos
zijn heiligschennend rumoer te staken. De heer Verswayen, de lange
jonkman met vuurrood hair, dien wij reeds onder de drinkers in 't
zijvertrekje hebben opgemerkt, moet tot zijne ongemeene verbazing
gewaarworden, dat dezelfde stuipachtige gebaren, die hem nog kort te
voren, als Don Carlos, de uitbundige toejuiching van een wellevend
publiek hadden verzekerd, thans ten eenenmale nutteloos zijn, nu hij een
koperen-bruiloftsgedicht, voor deze gelegenheid expresselijk vervaardigd
door een leerling van Schenkman, poogt voor te dragen. Ja, zelfs de heer
Sleepman Galmering, de alom geprezen ~jeune-premier~ der Kamer, de held
van wedstrijden en samenkomsten der Nederlandsche Rederijkers, zelfs
Sleepman Galmering wordt onachtzaam verwaarloosd, nu hij eene ode op 't
huiselijk geluk in den vorm van een toost door de zaal doet trillen. Is
't wonder, dat beide jongelieden elkaar blikken van verstandhouding
toewerpen, tot driewerf toe een beker van onderlinge vertroosting
drinken?
Ook de jongedames schijnen niet oningenomen met de vermakelijkheden van
den avond. De dames Zilverlink beheerschen hare omgeving, en vinden naar
gewoonte een krachtig verzet van de zijde der dames Berghuysen, welk
verzet zich echter heden tot eenige zeer hoffelijke schermutselingen
bepaalt. Wilhelmina Zilverlink geeft den heer Brunner soms een
vriendschappelijk tikje met haar waaier, als hij onder 't langzaam
proeven van een glas kostelijken Bourgogne aan zijne bijzondere neiging
tot mijmeren botviert. Laura Zilverlink barst telkens in gillend
schateren uit, naar aanleiding van de mededeelingen des heeren Proosts,
die, met meer dan gewone geestdrift en opgeheven glas, elken redenaar
aan 't eind zijner toespraak begroet, schoon hij de minst aandachtige
hoorder was en volstrekt niet weet wien de feestdronk geldt.
Juffrouw Rotsenaer zit in een hoek, waaruit ze het gewoel volkomen
overzien kan, schoon 't haar smart, dat ze van de voorvallen in de
tweede zaal maar fragmenten kan opvangen. Haar ridder is een verlegen,
linksch jongmensch, wiens naam ze niet kent, en die telkens zijn mes of
zijne vork op haar lichtblauw zijden balkleed laat vallen. Dat er bij de
Van der Commes altijd iets min of meer zonderlings moet voorvallen,
blijkt haar allerduidelijkst uit de ongepaste vrijheden, die de dames
Berghuysen, Zilverlink, enz. enz. zich in hare gesprekken met jongelui
durven veroorloven. De oudste juffrouw Berghuysen fluistert zoo lief
met dien langen, rooden redenaar, welken niemand heeft willen hooren,
dat hij gemakkelijk een ~souper~ met hare valsche bruine vlechten zou
kunnen doen—en juffrouw Rotsenaer heeft het met eigen oogen opgemerkt,
dat Laura Zilverlink hare hand gelegd had op den schouder van dien
halfbeschonken commissaris van orde, die zoo luide schreeuwt bij iederen
toost, dat zijn voorhoofd en hals er purper van worden.
Ter zijde van den ingang der zaal is een tafeltje ingenomen door
twee teleurgestelde Rederijkers, die niet durven optreden, daar de
beste sprekers der Kamer niet naar eisch worden gewaardeerd. Zij
worden vergezelschapt door mejuffrouw Anne-Kee van Menghelen en eene
dertigjarige blondine, die zeer naïef lacht, eet en drinkt, en ieder
oogenblik bloost. Het derde paar aan dat tafeltje wordt gevormd door
Pauline van Someren en Koenraad Vechters. Toevallig zijn ze allen daar
te zaam gekomen, men heeft derhalve in den beginne enkele beleefde
woorden met het gezelschap gewisseld, vervolgens hebben de Rederijkers
zich uitsluitend tot hunne dames gewend en zoo is het geschied, dat
Vechters een levendig gesprek heeft gevoerd met de zijne.
't Was Zondagmorgen in zijn gemoed geweest van het oogenblik, toen
Pauline hem gul hare hand aangeboden en beweerd had, dat zij oude
kennissen waren, dat hij niet aan haar behoefde voorgesteld te
worden—toen beiden en Mlle de Tourzel, die hen tot elkaar had gebracht,
in een vroolijk lachen saamstemden, schoon zij zelven niet wisten, wat
de eigenlijke oorzaak van hunne vroolijkheid was. Daarna had Vechters
al zijne schroomvalligheid overwonnen, en al zijne welbespraaktheid
teruggevonden. Wat ze beiden gezegd en geantwoord hebben, zou noch de
een noch de andere u hebben kunnen meedeelen, maar Vechters wist, dat
Pauline oneindig schranderder en bevalliger was, dan drie jaren geleden,
en dat zijn hart klopte van verrukking, zoo dikwijls hare welluidende
stem begon te spreken. Zeker had zij nooit iets vernomen van zijn
onderhoud met haar vader—zij had van diens verscheiden met weemoedigen
ernst gesproken—later had zij hem alleen nadrukkelijk gevraagd, waarom
hij toch zoo plotseling verdwenen was, zonder iemand zijner vrienden
vaarwel te zeggen.
Thans verhaalde hij van Italië, van Rome, van zijne ervaringen in den
vreemde, en zag haar daarbij met zoo levendigen blik in de mooie oogen,
dat hem lichtelijk mocht aangezien worden, welk een heerlijk oogenblik
hij doorleefde. In 't geheim van zijn hart schetste hij reeds een
liefelijk beeld der toekomst, en hij was er te talentvol schilder voor,
om niet de schitterendste en schoonste verven van zijn palet te kiezen.
Wel vreesde hij, nog te spoedig en te veel te hopen—maar de gedachte,
dat na het overlijden van den heer Van Someren, niemand over de hand
zijner dochter zou te beschikken hebben dan zij zelve—stelde hem gerust
en moedigde hem aan, zijn tafereel te voltooien. En dan klonk er in zijn
binnenste zulk een zegevierend jubellied, dat hij verbijsterd stilzweeg,
en er niet eer weder aan dacht om te spreken, voordat Pauline hem
lachend gevraagd had, waarom hij zoo afgetrokken en verstrooid in 't
rond staarde.
III.
„Wel, wel! uw voortreffelijk geheugen brengt mij in verlegenheid, meneer
Van der Comme!”
„Ik heb er den heelen avond over nagedacht!”
„Ik beveel u betere onderwerpen aan!”
„Geloof me, 't was eene kapitale teleurstelling!”
„Bijzonder hoffelijk van u, ~parlons d'autre chose s'il vous plait~!”
„Neen, maar in goeden ernst, juffrouw Tourzel, ik geloof niet, dat ik in
een of ander opzicht je ontevredenheid heb kunnen verdienen, of dat ik
iets gezegd of gedaan heb, waarover je boos zou kunnen zijn, vat je?”
„Ik geloof het ook niet. Maar—~sans vous commander~—hoe komt u tot dat
zonderlinge denkbeeld?”
„Omdat je mijn arm niet aangenomen hebt, noch voor de quadrille, noch
voor het souper, vat je? Ik had er op gerekend, vast op gerekend!”
„~C'est bien aimable à vous, monsieur!~”
„'t Heeft me den heelen avond gehinderd, begrijp je? Tevergeefs heb ik
de gelegenheid gezocht, het je te zeggen. Als niet een van de jongelui
daar ginder zoo'n lang vers reciteerde, zou het me ook nu nog onmogelijk
geweest zijn. Sakkerloot, juffrouw Tourzel, ik heb je iets heel
gewichtigs te zeggen!”
Jasper Jodocus dronk schielijk zijn boordevol glas uit, zag de
gouvernante zeer geheimzinnig aan, en legde zijn vinger op de lippen.
Mlle de Tourzel schoof haar stoel snel wat achteruit. De hoogroode
gelaatskleur van den talentvollen ceremoniemeester, en de zonderling
grappige wijze, waarop hij in 't ronde zag, boezemde haar weinig
vertrouwen in. Gelukkig voor Jasper, dat niemand op hem lette, daar
de heeren Versuylen en Van Menghelen zoo beleefd waren naar een zeer
uitvoerig relaas van nicht Anna Geertruida over de familieverwikkelingen
der Van der Commes te luisteren.
„Ik twijfel geen oogenblik aan 't gewicht uwer woorden, meneer Van
der Comme! We hebben allen daartoe te veel verplichting aan uwe
voortreffelijke leiding van dit feest, we zijn te zeer overtuigd van uwe
talenten!”
„Ware het alleen, om dit nog eens van je te hooren, zoo zou ik gaarne
voor 't minst vijftig keeren het dubbele van dit werk willen doen, vat
je?”
Mlle de Tourzel schoof wederom wat achteruit, en hield haar waaier voor
den schamper lachenden mond.
„Ik geloof, juffrouw Tourzel, dat je niet twijfelt, of ik een solide man
ben. Vraag op de Beurs aan ieder, of de firma Van der Comme & Laarman
solide is! Vraag wie de meest geachte makelaars in effecten zijn! 't
Zal tot mijne eer uitkomen, begrijp je! Dat je zoo iemand weigert voor
eene quadrille en een souper, dat zijn damesgrillen, daar is niets aan
verbeurd! Maar luister nu eens goed toe. Ik ben het oude-vrijers-leven
moe, vat je? Ik heb er lang over nagedacht, alles goed berekend, goed
overwogen, en daar ik me vlei, dat ik je hoogachting en genegenheid
gewonnen heb—zoo vraag ik je rondborstig....”
Jasper Jodocus had bij deze woorden driftig zijne linkerhand
vooruitgestoken. Hij wilde tot naderen aandrang zijner
makelaars-verliefdheid de fijne vingeren zijner uitverkorene vatten—hij
zag in zijne geestdrift het woud van glazen over 't hoofd, dat tusschen
hem en haar een natuurlijken scheidsmuur vormde, en wierp er een
drietal, met wijn gevuld, in den schoot van Mlle de Tourzel. Alles
was zóó snel geschied, en zóó juist van pas stond een aantal heeren
op, om—bij 't eind van een langdradigen heildronk op de familie Van
der Comme—met koperen Bruid en Bruidegom te klinken, dat niemand
de waarachtige toedracht der zaak vermoedde, toen Versuylen met de
gouvernante de zaal verliet, en Jasper Jodocus met onverstoorbare
koelbloedigheid de talrijke gelukwenschingen beantwoordde, welke ook
hem, als zoo talentvol lid der familie, van alle zijden werden
aangeboden.
Opgewonden en vol heldenmoed stelde hij zich aanstonds voor, het gesprek
op bekwamer tijdstip te hervatten, daar hij niet vermoeden konde, dat
juffrouw Tourzel zoo dwaas zou zijn, om een man van zijne soliditeit te
weigeren. Wel begreep hij niet, waarom ze zoo spoedig was opgestaan,
ook herinnerde hij zich niet, of hij eenige verschooning in 't midden
had gebracht. Maar dit alles was bijzaak, 't kwam er nu op aan de
aandacht van het gezelschap geheel in beslag te nemen, opdat niemand
van het voorgevallene iets mocht merken. Stormachtig klonk eensklaps
zijne schel. Met buitengewone geestdrift kondigde hij aan, dat het
oogenblik gekomen was, om opnieuw eenige verpoozing te zoeken in de
danszaal,—daar reeds de toonkunst hare stem bij de zijne voegde, en
ieder uitnoodigde zich nog ten slotte eene wijle onder de bevelen van
den heer Quastman te stellen.
Ieder snelde vroolijk toe, om aan de uitnoodiging te voldoen. De oudere
heeren hadden uit verveling, gedurende de lange ontboezemingen der
Kameristen: ~Sic itur ad astra~, hunne flesschen geledigd, en verlangden
naar beweging en gesprek. De dames van leeftijd hadden zooveel opgemerkt
en gezien, 't welk zij malkaar gaarne in 't diepst geheim zouden
toefluisteren. De jongelieden—zoowel de Romeo's als de Julia's—hadden
al zooveel gesproken, dat ze waarlijk verlegen omzagen naar iets nieuws,
en geen beter hulpmiddel zouden hebben kunnen ontdekken, dan eene polka.
Daarenboven vreesden de Julia's zeer, dat de laatste glazen misschien
nog de kleine rest van 't verstand der Romeo's zouden rooven, en daarom
drongen zij ijverig vooruit naar de danszaal.
Maar drie der aanwezigen waren teleurgesteld door 't plotseling afbreken
van 't souper: de twee treurende Rederijkers, die nog eensklaps den moed
voelden rijzen, om hunne stemmen op te heffen en te spreken—en de
gastvrouw, die het bejammerde, dat er geene amandelen en rozijnen waren
aangeboden, waarvan HED. zoo buitengewoon veel hield.
IV.
Er werd gewalst en gepolkeerd, er werden quadrilles en mazurka's
gedanst. De heer Quastman glimlachte in stilte over de uitmuntende
geestdrift van het gezelschap. De virtuozen deden hun uiterste best.
Niemand van 't aanschouwend publiek, tot Caspar Janssen incluis—die
niet in stilte wenschte, eens even te mogen meedoen. Deftige oude
vrijers met kale schedels en dikke buiken wendden zich tot de spijtigste
muurbloemen, en verkregen een dans. Zelfs nicht Anna Geertruida walste
met een wanhopig Rederijker.
In den hoek naast de nis der bloemen stond nog altijd de sofa—weleer
het toevluchtsoord van den koperen Bruidegom. Thans zitten er twee
vriendinnen in levendigen kout gewikkeld, zonder een oogenblik naar 't
dansgewoel om te zien. Mlle de Tourzel heeft Pauline van Someren veel
nieuws mee te deelen, en veel van haar te vernemen. 't Is een voorrecht,
beide bevallige jonkvrouwen in stilte te mogen bespieden, als ze
plotseling uitbarsten in een kluchtig-hartelijk lachen, en 't haar aan
tijd schijnt te schorten, om elkaar alles te vertellen, wat haar op 't
hart ligt.
Na het heldenfeit van den opperceremoniemeester had de Zwitsersche
den heer Versuylen gevraagd, zoo spoedig mogelijk te willen vluchten,
daar 't haar te eng werd aan 't feestmaal, en ze zich alleen vergunnen
mocht in stilte over de groteske aanmatiging van den trouwlustigen
effectenhandelaar te lachen. Toen ze aan 't eind der tweede receptiezaal
genaderd waren, stond Pauline van Someren aan den arm van Koenraad
Vechters eensklaps voor hen, en scheen er aan 't vragen en schertsen
geen eind. Pauline was zeer nieuwsgierig en wilde weten, waarom oom
Versuylen en zijne dame zoo spoedig opstonden; was het tijd om te
vertrekken, ze meende dat het nog zeer vroeg was. In 't eind had men
Koenraad Vechters plechtig aan oom Versuylen voorgesteld, had het
viertal zich eene poos in de breede marmeren gang vertreden, en, toen
eindelijk het feestgewoel opnieuw naar de danszaal verplaatst was, had
men zich onder de blijde, koutende paartjes gemengd, totdat de beide
dames dringend noodzakelijk vonden, elkaar in 't diepst vertrouwen te
spreken, en de heeren alzoo genoodzaakt werden een goed heenkomen te
zoeken.
Op dit oogenblik keurde Vechters het gepast, zich terug te trekken, en
den heer Versuylen niet langer met zijn gezelschap lastig te vallen,
maar deze verhinderde hem spoedig door de uitnoodiging, om saam eene
sigaar te ontsteken, en weldra vinden we beiden druk rookende en
sprekende in de kleine smoking-room bijeen, waar Jasper Jun. zich eenige
uren vroeger zoo goed vermaakt had. Natuurlijk handelde men over kunst,
over de tentoonstelling, over Italië. De heer Versuylen deed zich
onmiddellijk als een smaakvol kunstvriend kennen—zijn oordeel was
altijd wellevend, nooit oppervlakkig.
„Uwe tafereelen van het Italiaansche landleven zijn geestig ontworpen en
uitmuntend van kleur—ik heb ze voor mijn kabinet aangekocht, meneer
Vechters!”
De schilder bloosde. [Als ik naar waarheid moest bekennen, wat er de
oorzaak van was, zou ik min of meer onbescheiden zijn, dus volsta de
vermelding van het feit.]
„'t Is wel eene aangename belooning, als men in 't eind zijn ernstig en
veelgeliefd streven door mannen van uwe kennis gewaardeerd ziet!”—had
Vechters met warmte geantwoord.
„Ditmaal zijn uwe kleuren wat hard en overdreven!”
„Vergeef mij, als men veel teleurstelling en minachting ondervonden
heeft, dan is eene erkenning als de uwe dubbel welkom!”
„Ik meende, dat u zich niet te beklagen had. Men heeft aanstonds uw
ontluikend talent opgemerkt, men heeft u naar Italië doen reizen, en 't
schijnt, dat ook uw verblijf te Munchen niet zonder vrucht is geweest!”
„Zoo heb ik onjuist gesproken! Ik klaag niet over miskenning van mijn
schilderwerk bij deskundigen, ik herinnerde mij alleen de vernederende
geringachting van mijn kunstenaarsstand!”
„Jongelieden oordeelen dikwijls snel en hard!”
„Mannen van rijperen leeftijd letten meestal op de eischen van het koude
gezond-verstand!”
„En terecht, meneer Vechters! Waant u misschien, dat u door uw
uitmuntend talent een vrijbrief bezit tot het doen van overijlde,
onvoegzame handelingen, waarmee een kalm en redelijk overleg geene
rekening houdt?”
Vechters zag den spreker angstig aan. Zou hij zijn verleden kennen?
Versuylens stem althans klonk bescheiden en innemend. Op zijn gelaat was
niet de minste toespeling te lezen.
„Verschoon mij”—antwoordde de jonkman snel en hoog—„ik herinner mij
niet aan dergelijke dwaasheden schuldig te zijn!”
„Ik beschuldig u ook in geenen deele. Al wederom is uw oordeel te
haastig, en daarbij schijnt mij uw geheugen niet volkomen nauwkeurig!”
„Meneer Versuylen, het kan uw doel niet zijn mij te krenken. Zoo u
weten mocht, wat ik een diep geheim waande, zoo u kennis draagt van eene
teleurstelling, zoo bitter en grievend als geene enkele in mijn heele
leven—spaar mij dan ten minste de herinnering, of laat ons een gesprek
af breken, dat mij noodeloos zou kunnen verbitteren!”
„Nog altijd dezelfde! Welnu, ja, ik weet wat er eens tusschen mijn
zwager Van Someren en u is voorgevallen. Ik heb behoefte om er u over te
spreken, want, spijt uwe lichtgeraaktheid, en ondanks uwe zonderlinge
overijling, heb ik achting voor uw karakter, ingenomenheid met uw
talent!”
„Zoo heeft ook u mijn gedrag veroordeeld! Zoo heeft ook u miskend, dat
ik in dat uur mij ten heiligste verplicht achtte te spreken van de
eenige, groote, alles beheerschende gedachte, die ieder oogenblik van
mijn leven met zaligheid vervulde. Zoo heeft ook u toegejuicht, dat ik
met koelen trots gehoord, met smadelijke onverschilligheid afgewezen
werd!”
„Nog eens, u is heftig en onbillijk! Heeft u ooit nagedacht over den
indruk van uw aanzoek op Van Someren? Wie was u? Een jongmensch van
gelukkigen aanleg, zooals er meer zijn. Dat u kunstenaar was en wakker
streefde, om door nobelen arbeid uwe betrekkingen te onderhouden, het
waren uwe eeretitels! Maar, dat u toen reeds naar de hand zijner eenige
dochter stond, zou de alles met verstand overleggende vader nimmer
hebben kunnen billijken!”
„Alsof een waarachtig liefhebbend hart alles met ijskoud verstand zou
moeten becijferen. O, de logica van 't gemoed is toch veel
verkwikkender!”
„Onverbeterlijke dweper!”
„Daarenboven, had men mij dit waardig en wellevend onder 't oog
gebracht, ik had mijn hoofd moeten buigen—nu hief ik het fier omhoog,
daar ik geleerd had trots tegen trots te stellen, en laatdunkende
minachting met gelijke munt wist te betalen!”
„Hoe u mijn armen, overleden zwager miskend! Hij had twintig jaren in
Oost-Indië doorgebracht. Denk eens na, welk eene verandering dit bij
ieder, zelfs bij 't meest allerdaagsche karakter, moet teweegbrengen.
Van Someren was koel, kortaf, onbeleefd, zelfs ruw, maar zijn leven in
de tropische gewesten met kruipende bedienden en aartsdomme kleurlingen
had hem langzaam den fijneren Europeeschen toon doen vergeten. Hij had
een zeldzaam scherpen blik op menschen en zaken, maar bovenal bezat hij
een nobel, edelgevoelend hart; wist u eens, hoe vurig en teeder hij
zijne dochter liefhad....”
Luid juichend en schaterend stormen op dit oogenblik de
ordecommissarissen naar binnen, Jasper Jodocus is in hun midden. Al de
heeren zijn buitengewoon opgewonden, en snellen driftig naar 't buffet.
Men wil den hoogstverdienstelijken leider der feesten een warme dankrede
onder een extra-glas aanbieden. De knal der champagneflesschen geeft het
sein. De heer Proost klimt op een stoel. Jasper Jodocus leunt in eene
schilderachtige houding tegen het buffet, en overziet zijne trawanten
met opgetogen, zelfs wat brutale blikken.
Vechters was door het gerucht genoodzaakt een onwillekeurigen blik aan
dit tafereel te wijden. Toen hij weder opzag, was de heer Versuylen
verdwenen.
V.
De laatste oogenblikken der koperen bruiloft van den WelEdelgeb. Heer
Caspar Janssen van der Comme waren ten slotte gekomen. Er begon weer
groote drukte te heerschen in het particulier domein der drie pioenroode
kornetjes. Jonge en oude dames hingen zich die wijde, witte mantels om,
in de wereld der modeartikelen onder den naam van ~sorties~ bekend, en
legden dan het witte of lichtgele handje snel op de ruwe, harde vingeren
der kornetjes—'t welk altijd een vroolijken glimlach der laatsten ten
gevolge had, mitsgaders een echt Amsterdamsch uitgesproken: „Dank je
well, juffrauw!” of: „Dank uwes well, mevrauw!”
De koperen Bruid en Bruidegom hadden zich deftig in een hoek der
danszaal geplaatst, de commissarissen van orde en hun chef hielden zich
op kleinen afstand in gelid. Soms wierp Caspar Janssen een bezorgden
blik naar die groep, daar men er luidruchtiger was, dan wel met de
eischen van 's gastheers fatsoen scheen te strooken. En langzaam kwam nu
de talrijke stoet der gasten eene vleierij tot afscheid zeggen, waarop
mevrouw Van der Comme met luidheid en radheid, haar echtgenoot met een
tevreden glimlach, antwoordde.
Toen juffrouw Rotsenaer in hare vigilante stapte, glimlachte ze zeer
tevreden over het genot, 't welk zij reeds bij voorraad smaakte, van
morgen eens recht op haar gemak al de dwaasheden en aanstootelijkheden
van 't feest aan eene stokoude tante te verhalen, in wier huis zij de
betrekking van ziekentroosteres vervulde, en op wier erfenis ze al
vijftien jaren had gespeculeerd.
Toen de heer Van Menghelen en zijne beide dochters naar huis reden,
dacht de eerste met een gering zweempje van jaloezie aan de weelde, die
zoo'n aannemer kon tentoonspreiden, zich troostend met de overtuiging,
dat er toch eene aanzienlijke slachting in des aannemers kelder was
ontstaan. Suze dacht, dat Anne-Kee toch een intrigant schepsel was, en
Anne-Kee dacht, dat er zich spoedig eene goede gelegenheid zou voordoen,
om den beleefden, maar wanhopenden Rederijker aan hare ouders voor te
stellen—en zij hield zoo veel van reciteeren!
Toen de familie Berghuysen onder vele buigingen in haar rijtuig gepakt
was, ontstond er dadelijk eene levendige woordenwisseling over den
allerdolsten avond en de allerzonderlingste familie Van der Comme. In
stilte meende mijnheer, dat het souper en de wijnen toch ~first rate~
waren. Mevrouw zou er nu bepaald op aandringen, spoedig een diner te
geven, daar de meisjes zoo'n bijzonder succes hadden, vooral in
vergelijking met de Zilverlinks. De oudste juffrouw Berghuysen
herinnerde zich, dat rood hair inzonderheid bij de Schotten voor mooi
gold, en de jongste juffrouw Berghuysen dacht niets, daar ze van
vermoeienis in slaap was gevallen.
Toen de heer Zilverlink met zijne vijf dochters, uitgeleid door een
dozijn nog altijd volijverige orde-commissarissen en hoogst ernstige
Rederijkers, in twee rijtuigen had plaats genomen, begon de familie zeer
systematisch te geeuwen. Het achtbaar lid van den Stedelijken Raad dacht
een oogenblik met welgevallen aan de schuchterheid van den gastheer, aan
Hilversum, aan den stedelijken accijns op het gedistilleerd, en geeuwde
daarop zoo luide, dat Laura en Wilhelmina er waarlijk om moesten gillen
van lachen. De andere dames in het tweede rijtuig hadden zich maar zeer
middelmatig vermaakt, daar de twee fatsoenlijkste jongelui van het
gezelschap door hare twee oudere zusters zoo geheel waren in beslag
genomen, dat ze zich met de twijfelachtige hoflijkheden van een drietal
kunstlievende kamerbroeders hadden moeten vergenoegen.
Toen de heer Versuylen op 't punt was in zijn rijtuig te stappen, keerde
hij zich vluchtig tot Koenraad Vechters, die Pauline had uitgeleid, en
zeide:
„Zonder ~rancune~, meneer Vechters! Gun me het genoegen, u van tijd tot
tijd bij mij aan huis te mogen ontmoeten!”
* * * * *
„Ja maar, meneer de auteur! daar ben ik niet mee tevreden!”
„Wat ontbreekt er dan aan mijne vertelling?”
„Wel, hoe alles afliep—of de jonge schilder met Pauline verloofd
werd—of de heer Caspar van der Comme lid van den Raad is geworden—hoe
het met Jasper Jodocus ging—en wat er van Mlle de Tourzel geworden is!”
„Leest u de Haarlemmer courant?”
„Alle dagen!”
„Over eene week of zes, zeven zal u er de ondertrouw van den heer
Koenraad Vechters en mejuffrouw Pauline van Someren in moeten vinden,
over een paar jaren zal het den heer Caspar Janssen wel gelukken in den
Stedelijken Raad te worden gekozen, hij heeft er veel geld voor over. De
heer Jasper Jodocus gaat binnenkort huwen met eene der jongste dames
Berghuysen, en wat Mlle de Tourzel aangaat.... In het diepste geheim
zal ik het u en u alleen toefluisteren. Ik zelf was ook ter zilveren
bruiloft—u heeft het kunnen vermoeden—en.... en toen werd ik
zóó getroffen, zóó getroffen, dat ik op dit oogenblik mijne
vrijgezels-onafhankelijkheid mis, en—als men het dan toch volstrekt
weten moet—dat ik nu naast iemand zit, welke ik met het volkomenste
recht en de innigste vereering het mooiste, het liefste, het geestigste,
het vroomste vrouwtje der wereld noem: Mevrouw.... enfin, mijne vrouw,
vroeger Mlle de Tourzel!”
N'EST PAS PEINTRE QUI VEUT.
DROEVIGE WAARHEDEN.
I.
„Velen zijn geroepen....”
„Daar was een heer, die meneer graag eens zou gesproken hebben!”
Het nuffige kindermeisje van Mr. Johan van der Lely, kantonrechter in
het stedeke Valendam, riep deze woorden door eene reet van de deur. De
achtbare kantonrechter zat met zijne echtgenoote en zijn oudsten spruit
aan de theetafel. Eenigszins verrast zag hij op, en vroeg:
„Weet je niet wie 't is, Jans?”
„Neen meneer! 't Is een vreemd heer, weet u, en hij zei, alsdat hij
meneer graag wou spreken!”
„Ja maar,.... nu laat hij maar even hier komen!”
Mevrouw van der Lely, eene kleine tengere vrouw, met een mager, bleek
gelaat, waarop eene gestadige trilling van ontzag en heimelijke vrees
zichtbaar was, misschien voor den persoon van haar zwaarlijvigen
echtgenoot met zijn koperrood wezen en luide basstem—mevrouw van
der Lely zag angstig om zich heen, duchtend, dat de eene of andere
verwarring in het fraai gestoffeerde huisvertrek door den vreemden heer
zou kunnen worden opgemerkt. Haar oudste zoon, de jongeheer Frans van
der Lely, een knaap van veertien jaar—die sterk op zijn vader geleek,
en met eene even luide stem zijne bevelen tot een fraaien witten poedel
richtte, welke eene buitengewone vaardigheid in het uitvoeren van kleine
kunstvertooningen aan den dag legde—keek aanstonds nieuwsgierig op, en
liet het dier met rust. De kantonrechter was opgestaan—een bescheiden
tikken op de deur volgde.
„Binnen!”—klonk het, en zoo schel was de uitroep geweest, dat de wanden
van de kamer het geluid duidelijk weerkaatsten, toen de deur langzaam en
voorzichtig geopend werd.
Binnen trad nu een fatsoenlijk, maar vreemd gekleed heer, die in diepen
ootmoed voor den kantonrechter, voor diens echtgenoote, voor den knaap
boog, en al buigende twee schreden nader kwam.
„Wien heb ik 't plezier?” begon de kantonrechter, met dezelfde luide
stem, die den vreemdeling „binnen” had toegeroepen. Deze had juist zijn
hoofd uit zijne diepe buigingen opgeheven, maar bij het forsche geluid
van den heer Van der Lely boog hij het aanstonds weer omlaag, tastte in
eene kleine brieventasch en bood hem onder toenemende verlegenheid en
onhandigheid een kaartje aan.
„Hendrik de Leeuw! kunstschilder! Zoo, zoo, meneer! is u Hendrik de
Leeuw, kunstschilder?”
„Om u te dienen, meneer!”—bracht de meer en meer in verwarring
gerakende bezoeker uit.
De kantonrechter wierp met een lomp gebaar het kaartje op de theetafel.
Naar een stoel wijzend, zette de achtbare ambtenaar zich weer in zijn
gemakkelijken fauteuil, en sprak daverend:
„Ga zitten, meneer de Leeuw! en vertel ons wat je hier brengt!”
De jongeheer Frans had van zijne moeder een wenk ontvangen. Hij had met
loome schreden een stoel naar de tafel geschoven, en haastig den poedel
op zij geschopt, die nieuwsgierig en grommend langs de blauw- en
groen-geruite pantalon van den vreemdeling snuffelde.
„Dank u, doe geene moeite, jongeheer! Vraag u wel excuus! Dank u!”
Onder deze betuigingen ging Hendrik de Leeuw, „kunstschilder,” zitten,
terwijl hij zijn hoed voorzichtig onder zijn stoel borg, en met
zenuwachtige snelheid zijn blond hair achter de ooren streek. De
kantonrechter nam hem in een ondeelbaar oogenblik van 't hoofd tot de
voeten op, en kon zich geene rekenschap geven, of hij een jonkman, dan
wel een man van middelbare jaren voor zich zag. Hendrik de Leeuw had een
eenigszins kaal hoofd, maar levendige en goedhartig schitterende blauwe
oogen. Zijn gelaat had niets schoons of indrukwekkends, maar 't boezemde
vertrouwen in door eene uitdrukking van gestadige welwillendheid, die
zelfs te midden zijner tegenwoordige bedremmelde houding zich duidelijk
kenbaar maakte.
„Ik ben zoo vrij, meneer!”—begon hij, nog gestadig buigend—„mij in
persoon bij u te vervoegen.... de heer Burgemeester heeft mij aanbevolen
bij u te komen, meneer!.... Ik wenschte mij in deze stad te vestigen,
meneer!.... Men heeft mij verzekerd, meneer! dat er hier geene
gelegenheid voor teekenlessen in de stad was, meneer.... en daarom....”
„Kom je, om hier teekenlessen aan te bieden! Begrepen! als je denkt, dat
die onderneming gelukken zal, dan denk je mis!”
„Ha zoo, meneer!”—antwoordde de man, welke zich „kunstschilder” genoemd
had, met eene uitdrukking, die de grootste welwillendheid aan den dag
legde.
„Hier in Valendam teekenlessen geven!”—ging de kantonrechter voort,
terwijl hij beide handen diep in de zakken van zijne zwartlakensche
„beenkleederen” verborg.—„Dat is eene illusie, meneer! de Vos,.... de
Leeuw! meen ik.... dat is eene illusie! je kent zeker onze plaats niet,
hè?”
„Ha zoo, meneer!”—prevelde de „kunstschilder”, steeds welwillender.
„Neen, meneer! dan ken je onze plaats niet. 't Is hier alles
doodstroom! Er heerscht hier volstrekt geen publieke geest, meneer! Als
we hier niet zooveel rijke boeren rondom ons hadden wonen, dan hadden we
niemendal, geen veemarkt, geen paardenmarkt, niets hoegenaamd, meneer de
Vos!”
„Ha zoo, meneer!”
„Ja, meneer! Ik durf met zekerheid beweren, dat er geen lamzaliger
plaats in ons koninkrijk bestaat dan Valendam. Wil je een bewijs?
Laatst, bij de verkiezingen, toen ieder rechtgeaard staatsburger de
heilige verplichting gevoelde, om naar de stembus op te gaan, kwam niet
eens de kleine helft der kiezers zich aanmelden. Daarom hebben we hier
ook zoo'n potsierlijk afgevaardigde voor de Tweede Kamer—een vent, dien
we misschien nooit weer kwijtraken.... een liberaal van den kouden
grond. God beter het!”
„Ha zoo, meneer!”
Hendrik de Leeuw had onder den driftig en bulderend uitgesproken
~speech~ van den kantonrechter zich verschillende reizen met angst het
hair achter de ooren gestreken en enkele malen zenuwachtig gekucht.
Mevrouw van der Lely achtte nu het oogenblik geschikt, om zich in het
gesprek te mengen.
„Maar, Johan! als meneer zich hier toch vestigde, zou het dan niet goed
zijn voor onzen Frans, dat hij teekenen leerde? Je weet, hij teekent al
zoo aardig uit zich zelven!”
„Ha zoo, mevrouw!”
„Ja, meneer! Frans! laat je teekening van gistermorgen eens aan meneer
zien!”
Frans had gedurende het gesprek den aanstaanden teekenmeester van
Valendam met een nieuwsgierigen blik aangegluurd. Hij stond traag op,
schopte den witten poedel ter zij, en zocht uit eene portefeuille op de
vensterbank een paar zijner meesterstukken. Mevrouw van der Lely reikte
ze met een zweem van een glimlach aan den „kunstschilder.” Hendrik de
Leeuw beschouwde aanstonds uiterst aandachtig een grooten boom met een
loodrechten stam van gebrande terre-siènne, met dito takken, waaraan
gelijke en gelijkvormige bladeren van sapgroen en een verbazend aantal
uitheemsche vruchten van vermiljoen. Verschillende malen knikte hij zeer
welwillend tegen het kunststuk.
„Veel aanleg!”—zeide hij daarop, bescheiden kuchend.—„Zeer veel
aanleg, mevrouw!”
De kantonrechter, die, barsch rondkijkend, voortdurend met sleutels en
geld in zijne zakken gerammeld had, bracht nu zijne linkerhand te
voorschijn, en gaapte zoo luid, dat de witte poedel verschrikt naar een
schuilhoek vloog onder de sofa.
„Weet je wat, meneer de Vos!”—klonk het nu steeds geeuwend—„als jij
het hier in dit beroerde nest probeeren wilt, gun ik je veel succes!
Maar herinner je altijd, wat ik je dadelijk zei, 't is hier een beroerde
boel!.... Wat heeft de Burgemeester je gezeid?”
„De heer Burgemeester was zeer voorkomend, meneer! Hij vroeg mij naar
bewijzen mijner bekwaamheid. Ik vertelde hem, dat ik verschillende
medailles aan de teeken-academie in de hoofdstad dezer provincie
verdiend heb voor handteekenen en boetseeren, meneer!”
„Jawel, Geelhuyzen is altijd zeer formeel en zeer ceremonieel, dat weten
we. Maar hij heeft zonen....”
„De jongeheeren Van Geelhuyzen zijn mijne eerste discipelen, meneer!”
„Frans! kom eens hier!”
De kantonrechter had nog luider geschreeuwd en barscher gekeken, dan
gewoonlijk.
Frans naderde.
„Wil je teekenen leeren, jongen?”
„Ja, Pa!”
„Dan moet meneer maar zien of hij wat van je maken kan! Geef meneer de
hand!”
Hendrik de Leeuw, „kunstschilder,” was zeer vereerd, boog zich
verscheidene malen, en geloofde, dat het heel goed gaan zou. Nu kwam
er nog een gewichtig punt: de conditiën. Maar hierover scheen de
kantonrechter zich minder te bekommeren dan zijne echtgenoote, die
aanstonds vuur vatte bij deze onderhandeling. De eischen van den nieuwen
teekenmeester waren echter zoo bescheiden, dat het verdrag weldra
gesloten was.
II.
Drie weken later had het stedeke Valendam het zeer druk over de
verschijning van een nieuw lid der Valendamsche samenleving. De heer
Hendrik de Leeuw had een paar gemeubelde bovenkamers bij een koopman in
manufacturen gehuurd—hij had zijne opwachting bij alle notabelen van
het plaatsje gemaakt, en al een tiental leerlingen voor „handteekenen”
aangeworven. De ouders dier leerlingen hadden van hem tevens eene
bescheiden aanbeveling voor het schilderen van hun portret ontvangen,
maar tot nog toe was er van deze aanbieding geen gebruik gemaakt.
Evenwel was zijne verschijning genoeg geweest voor het stille
landstadje, om allerlei vriendelijke gesprekken uit te lokken. De
Burgemeester Van Geelhuyzen had met den Gemeente-Secretaris—een
deftigen ouden vrijer, die zich onderscheidde door eene verkleurde
donkerbruine pruik—een ampel gesprek gevoerd, waarbij ten stelligste
was uitgemaakt, dat Hendrik de Leeuw, „kunstschilder,” nimmer eenige
aanspraak zou maken op den titel van Stadsteekenmeester, noch op eenige
toelage uit de Gemeentekas, daar deze zoodanigen last niet zou kunnen
dragen. Voor 't overige merkte de Burgemeester op, dat de vestiging van
„genoemden” Hendrik de Leeuw in „deze gemeente” als eene aanwinst moest
beschouwd worden, weshalve hij ook zijne beide zonen aan de teekenlessen
deed deelnemen.
In het college: „Oefening en Vermaak”—een koffiehuis, waar de
notabelste heeren des middags van één tot twee ouderwetsche glaasjes met
„geestrijke vochten” opslorpten, en tweemalen 's weeks des avonds van
zevenen tot tienen zich oefenden en vermaakten in kaartspel en rooden
wijn—in dit zeer fatsoenlijk college had de kantonrechter Van der
Lely zeer luid aan den Ontvanger der directe belastingen, een sufferig
burgerlijk mannetje met een vuurrooden neus, te kennen gegeven, dat
die arme duivel van een De Vos of De Leeuw er wel spoedig berouw over
gevoelen zou, dat hij in zoo'n pitoyabele plaats als Valendam gekomen
was. Hoe zou er liefde voor de kunst ontstaan in eene stad, waar de
helft der kiezers niet opkwam en waar men zulke liberalen van den kouden
grond naar de Kamer zond? De Ontvanger, die drie volwassen ongetrouwde
dochters had, en tevens secretaris van het Valendamsche Nut was, die dus
van den armen duivel van een teekenmeester nog op de eene of andere
wijze partij dacht te trekken, stemde evenwel gaaf toe, omdat de
kantonrechter zeer luid had geschreeuwd, en bovendien door zijn geld en
ambt daar ter plaatse zeer gezien was.
In de wereld der oudere en jongere dames was tevens vrij wat beweging
over den nieuwen inwoner der stad. De ouderen vonden hem zeer beleefd en
voorkomend, maar zijn hair was veel te lang. Dit punt had inzonderheid
een onderwerp van bezorgdheid uitgemaakt voor de echtgenoote van den
predikant, wiens eenig kind onder de leerlingen des heeren de Leeuw werd
geteld. De jongeren hadden ook hare opmerkingen. De dochters van den
notaris vonden hem niet knap, en besloten hem bij alle voorkomende
gelegenheden dapper uit te lachen, een privilege, 't welk deze dames,
omdat zij de jongste, de knapste en de vroolijkste waren van den
„jofferenstoet” uit het stedeke, besloten zeer duchtig te doen gelden.
Maar de dochters van den ontvanger dachten wat gunstiger over den
nieuwen teekenprofessor. Hij droeg zeer zonderlinge broeken en vesten,
blauw- en groen-geruit, en zijne leverkleurige dassen met zwarte ouwels
waren niet volgens haren smaak, evenwel scheen hij een zeer „geschikt
jongmensch.”
Het onderwerp van al deze beschouwingen stond juist op een
Zaterdagmorgen te tien uren klaar voor het eerst zijn tiental
leerlingen te ontvangen. Van zijne beide vertrekken had hij het beste
voor leerkamer en atelier ingeruimd. Op de breede schuiftafel stond een
zwart rek, bestemd voor de teekeningen en gravures, die het tiental
tot model zouden dienen. Voor ieder was een overvloed van papier en
teekenbehoeften gereedgemaakt. De stoelen stonden om de tafel
geschaard—alles wachtte op de komst der jeugdige, teekenlustige
Valendammertjes. Aan de wanden der kamer hingen velerlei studiën, die
het kunstenaarstalent van Hendrik de Leeuw moesten staven—vooral
portretten en studiekoppen, officiers met zwarte knevels en buitengemeen
fraaie gouden epauletten, benevens Socratessen of Homerussen naar
gipsbeelden op een bruinen grond met een stuk tafellaken van purper.
Het kloppen aan de deur deed den eenigszins zenuwachtigen teekenmeester
verschrikt opzien. Oogenblikkelijk daarna kwamen de teekenlustige knapen
een voor een binnen. Met veel verwarring en haast wees Hendrik de Leeuw
hun ieder eene plaats aan. De oudste zoon van den notaris, een jonkman
van zestien jaar, die meer aan teekenen gedaan had, kreeg eene soort van
eereplaats en koos aanstonds een groot landschap in waterverf, om te
kopieeren. De knapen, die nog nooit eene teekenpen in handen hadden
genomen, zaten bij elkaar, om rechte en kromme lijnen te maken, en
Hendrik de Leeuw stond bij hen, om hun de geheimen van de houtskool en
het zwart krijt te ontvouwen. De zoon van den predikant, een knaap met
fraai krullend blond hair, mooie blauwe oogen, maar met een gemeenen
trek om een leelijken mond, zat naast Frans van der Lely en brak
voortdurend elk nieuw stuk houtskool, dat de nieuwe teekenmeester hem in
handen gaf. De beide jongeheeren vonden het vernederend, dat men hen
strepen deed namaken, en nog geen kwart uurs had de les geduurd, of Hein
van der Grijp, des dominé's zoon, wierp een stuk houtskool over het rek
naar de overzijde van de tafel, waar de jongens van den Burgemeester
zaten. Deze jongeheeren zaten zeer rustig hun best te doen, om de
aanwijzingen van „meneer” de Leeuw te volgen, toen het voorwerp van de
andere zijde op hun werk viel.
„Pas op, Hein!”—riep de oudste jongen van den burgemeester.
„Pas zelf op, kroeskop!”
Kroeskop was een eerenaam, dien Jan van Geelhuyzen om zijn zwart
kroeshair onder de jeugd van Valendam voerde.
Een algemeen en luid gelach volgde.
Onze teekenmeester zag verschrikt op. Hij wijdde al zijne aandacht aan
den zoon van den notaris, die zeer voorzichtig en netjes zijn landschap
begon te schetsen. Daar evenwel de meesten den schilder nog maar zeer
kort kenden, bogen ze zich vol ijver over hun werk, zoodra hij opzag.
Zijn uiterlijk was evenwel weinig geschikt, om hun ontzag in te
boezemen. Hij droeg een nauwsluitend grijs huisjasje met koorden en
lussen als een huzarenpak, en op zijn hoofd prijkte eene roode Turksche
muts met blauwen kwast. Zijne welwillende blikken en goedhartige
glimlachjes dwaalden een poos over de hoofden der jongens—maar allen
schenen ijverig bezig.
„Meneer! mijn krijt is gebroken!”—riep Hein van der Grijp met luide
stem.
„Ha zoo, jongeheer!”
Met groote beleefdheid haastte hij zich, zijn discipel te helpen. Daarna
keerde hij weder naar de Geelhuyzens, die hem riepen, om inlichting.
Nauw had hij zich gebogen of eene groote prop papier vloog rakelings
voorbij zijn aangezicht. Bloedrood van verlegenheid en ergernis zag hij
op—een onderdrukt gelach klonk van de zijde, waar Frans van der Lely
naast Hein van der Grijp zat.
„Mijn krijt deugt niet!”—sprak de zoon van den kantonrechter, zoo luid
als zijn vader gewoon was, toen hij bemerkte, dat meneer de Leeuw hem
aanzag.
„Ha zoo, jongeheer!”—had deze gezegd en zich werktuiglijk naar de
andere zijde begeven, om met groote onhandigheid een nieuw stuk krijt
voor zijn leerling te zoeken. Dit oogenblik namen de Geelhuyzens te
baat, om het bombardement van hunne zijde te beantwoorden. Doch daar de
Leeuw aanstonds op hen toetrad, volgde er weder een oogenblik van rust.
Dit spel werd nu met nieuwe tusschenpoozen een uur lang voortgezet.
De heer Hendrik de Leeuw verkeerde in een moeilijk te beschrijven
toestand—hij zag volstrekt geen middel om de baldadigheid der
„jongeheeren” te keer te gaan, hij wilde ze wel gaarne eens ernstig
waarschuwen, maar hij was zeer onhandig met alles, wat naar eene
aanspraak geleek. Telkens, als hij zich met iemand in 't bijzonder
bezighield, vingen de anderen aan onderling eene of andere aardigheid te
vertoonen. De ziel van alle baldadigheid was de zoon van den dominé,
Hein van der Grijp. Juist was deze opgestaan, om een klein manneke van
twaalf jaren met een hoogen rug een reep papier achter op zijn buis te
spelden, toen de teekenmeester voor hem trad.
„Ha zoo, jongeheer! Mag ik u verzoeken te blijven zitten! Teekenen is
een moeilijk werk, jongeheeren! Daartoe behoort veel studie! Mag ik u
verzoeken, te blijven zitten jongeheer van der Grijp!”
Daar echter de blonde domineeszoon een zeer uitdagend gezicht vertoonde,
en eene prop tegen den zolder wierp, die aller vroolijkheid gaande
maakte, verloor de welwillende heer de Leeuw zijn geduld.
„Beroerde kwajongen!.... ga aan je werk, ga aan je werk, of ik smijt je
de trappen af, versta je?”
Ieder zweeg, ieder keek onthutst en verwonderd op zijne strepen en
kromme lijnen. De stem van den teekenmeester had rouw en luid
geklonken—hij had met den voet op den vloer gestampt, zijn gelaat was
purperrood geworden. Zijne drift was zoo onverwacht en plotseling
losgebroken, dat er dien morgen niets verder voorviel, alleen zat Hein
van der Grijp te fluisteren tot Frans van der Lely, dat hij zich niet
liet uitschelden voor „kwajongen,” dat hij niet terug wilde komen, dat
hij geene hand meer aan zijne teekening zette, dat hij het aan zijne
ouders zou vertellen. Het uur van twaalven verloste meester en
discipelen, alleen de zoon van den notaris had met genoegen gewerkt,
en het manneke met den hoogen rug, het eenig zoontje van den
hoofdonderwijzer, had veel achting opgevat voor zijn teekenleeraar.
Met luide uitroepingen van pret en baldadigheid stormden de wildste
jongens de trap af tot groote ergernis der eerzame wederhelft van den
manufactuurhandelaar, bij wien Hendrik de Leeuw kamers had gehuurd. Deze
zelf had zich, zoo spoedig zijne leerlingen vertrokken waren, op den
eenigen armstoel neergezet, die zijne woning rijk was. Hij kruiste de
armen over de borst, en verviel in een diep en somber gepeins. Zijn
goedhartig gelaat plooide zich in strakke rimpels en scherpe trekken,
zijne mondhoeken trilden, zijn oog staarde wezenloos in 't ronde. Als
ware het een gevolg van zijn gemijmer, greep hij eensklaps zijne roode
Turksche muts met blauwen kwast, en wierp haar woedend in een hoek der
kamer.
In 't eind schudde hij langzaam, zacht mompelend, zijn hoofd—eene
zucht rees uit zijne borst. Hij stond op en begon het teekengereedschap
weg te ruimen, terwijl zijn gelaat steeds diepe neerslachtigheid aan
den dag legde. Er werd aan de deur geklopt—de juffrouw van beneden
vroeg of „meneer” ook een kop koffie zou gebruiken. De Leeuw antwoordde
met verlegenheid, en nam het voorstel aan. Het wild gedrag zijner
leerlingen zou wel aan de juffrouw van beneden in 't oog gevallen
zijn. Daar twijfelde hij niet aan! Dankbaar aanvaardde hij dus den kop
koffie—terwijl hij zeer welwillend, schoon zonder eenige aanleiding,
opmerkte, dat er zeer veel passage was in de straat, waarop hij uitzag,
iets wat de juffrouw met eenige aarzeling toestemde, daar ze al te wel
overtuigd was van de stilte en eenzaamheid der buurt, waarin ze woonde.
Op dit oogenblik werd er luide aan de deur geklopt.
III.
De persoon, die binnenkwam, had nauw zijn gelaat vertoond, of hij riep
vroolijk:
„Bonjour, de Leeuw! Hoe maak je 't? Mooi weer vandaag, hè?”
Hendrik de Leeuw boog verlegen, en drukte den nieuw binnengekomen vriend
de hand. Deze was een klein manneke met kort afgeknipt rood hair, grove
trekken, grijze oogen met zonderlinge witte oogharen, eene zeer hooge
stem, als van eene vrouw, en een sluwen lach op het gladgeschoren wezen.
„Zoo, heb je teekenles gehad?”—ging hij voort.—„En wat ga je nu doen?
Naar de kroeg natuurlijk. Je bent al heelemaal een burger van deze
plaats, hè? Wat mij betreft, ik ben altijd blij, als er meer leven in de
stad komt—soms is het wel eens wat duf hier! Heb je ook eene sigaar?”
„Om u te dienen, meneer Hattinga! Neem me niet kwalijk.... Ik zal er wat
laten halen!”
De goedhartige, maar zuinige de Leeuw had geene sigaren in voorraad.
Hij schelde met groote overhaasting, en fluisterde aan de deur tegen
de juffrouw van beneden, die verdwenen was met iets zeer vinnigs op 't
gelaat, toen zij den bezoeker opmerkte.
De heer Hattinga was intusschen bezig de schilderijen aan den wand te
bestudeeren met een kennersblik.
„Weet je wel, dat daar weergasche aardige dingen bij zijn, de
Leeuw!”—riep hij steeds doorpratend.—„Dat bakkes van dien zwarten
generaal bevalt me! Ik zou m'n portret wel eens willen laten maken—nu,
zoodra als ik eene van die malle meiden hier trouw, dan zal jij me
portret maken! Die gipskoppen bevallen me minder—goed voor de jongens!
à propos, hoeveel kereltjes heb je er al?”
„Tien, meneer Hattinga!”
„Hoor eens, dat verveelt me! Gisteren en eergisteren heb ik je
onophoudelijk gezegd, dat ik Hattinga heet, of liever Tjerko Meindert
Hattinga—ik verzoek van dat meneer verschoond te blijven! We zijn
beiden jongelui, die onzen kost hier moeten verdienen, jij met teekenen
en schilderen en ik met de wijnkooperij—dat moet kortaf zijn: de Leeuw
en Hattinga of ik ga heen!”
„Zooals u verkiest!”—antwoordde de Leeuw verstrooid en verlegen,
terwijl hij een klein zakje met sigaren, dat juist gebracht werd, aan
zijn nieuwen vriend toereikte.
De wijnkooper Hattinga, „of liever Tjerko Meindert Hattinga,” greep eene
sigaar, nam een lucifer, en zweeg zoolang hij daarmee bezig was. Nauw
was hij gereed, of hij ging voort:
„Hoe is 't man! ben je vandaag niet in je humeur? 'n Beetje 't land,
misschien? Dat komt er niet op aan, iedereen heeft wel eens een beetje
het land! Je zult hier ook wel geen leven op rozen hebben, de Leeuw!
Maar daar hebben we wel een huismiddeltje voor. Wij jongelui, de
postdirecteur Van Schilferen en Jan Kalkman van de steenbakkerij, wij
zullen ons maar wat dichter aaneensluiten en ons onderling amuseeren!
Komaan, we zouden wel eens een paar droppeltjes kunnen gaan nuttigen,
proeven, verorberen ofte wel doorspoelen in onze veelszins vermakelijke
sociëteit: „Oefening en Vermaak!””
De wijnkooper Hattinga, die al den tijd van zijn vlug gesprek op een
hoek van eene tafel gezeten had, sprong op, en trok zijne ouderwetsche
hooge boorden uit zijn vale zwarte das. Hendrik de Leeuw, die meer
werktuiglijk aan zijne bevelen gehoorzaamde dan vrijwillig handelde—die
vooral niet wilde laten blijken, dat zijne pas ondernomen taak hem reeds
nu verdroot, schoot spoedig zijne beste zwarte jas aan, en zag in den
spiegel, of hij in staat was de fatsoenlijke Valendamsche sociëteit te
bezoeken. Hij kende den wijnkooper Hattinga nog maar een paar dagen, en
verwonderde zich wel over de snelheid, waarmeê hunne kennismaking tot
innige vriendschap was overgegaan, maar verheugde zich toch, dat hij
reeds in zoo korten tijd zich in de goede gunst der Valendamsche
jongelui had weten te vestigen.
Met snelle schreden spoedde het tweetal naar de sociëteit. 't Was het
eenige, wat het stedeke opleverde, had de wijnkooper gezegd, 't geen
voor hem eene zekere mate van waarschijnlijkheid mocht bevatten, daar
hij leverancier was van wijnen en likeuren aan den koffiehuishouder,
in wiens zalen de fatsoenlijke sociëteit: „Oefening en Vermaak” hare
Penaten had opgesteld. Bij het binnentreden van het gewone lokaal,
vonden zij de heeren habitué's reeds aanwezig—'t was ook kwart na
één—en groetten zij zoo vriendelijk mogelijk. De gemeente-secretaris
met de verkleurde donkerbruine pruik zag ongeduldig uit naar zijn
partner voor het edele dominospel, den postdirecteur Van Schilferen; en
daar hij verwachtte, dat die met Hattinga de zaal zou binnenkomen, trok
hij zijne vergrijsde wenkbrauwen zeer hoog op, toen hij zag, dat dit het
geval niet was. De nieuwe teekenmeester, bevreesd, dat zijn uitheemsch
toilet of zijne zwierige glacé-handschoenen de verstoordheid van den
achtbaren ambtenaar hadden opgewekt, boog zich nog dieper, en was zeer
tevreden, toen hij achter in de zaal aan een tafeltje met zijn vriend
had plaats genomen.
„Lamme kerels!”—ving Hattinga, zeer voorzichtig fluisterend, aan.—„De
burgemeester is nogal wel, zie je, maar de rest, altemaal ploerten!”
Bij deze woorden sloeg hij zich op de linkerborst, thans met een
versleten hoog toegeknoopt lakensch vest bedekt. De teekenmeester keek
schichtig op—zou iemand het gehoord hebben? Maar Hattinga knikte hem
bemoedigend toe—niemand lette op hen.
„Laat ons eens eene hartsterking nemen, waarde De Leeuw!”—ging hij
voort met zekere kluchtige overdrijving, die hem den naam van een groot
komiek had verzekerd.—„Piet, eene flesch port! Van de duurste soort, je
vader weet het wel!”
Dit was tot een mageren knaap gericht, die de dubbele betrekking van
markeur bij het biljart en koffiehuisknecht vervulde, en aanstonds op
een wenk van Hattinga toesnelde.
Hendrik de Leeuw staarde zijn nieuwen vriend met verbazing aan.
„Eene flesch port!”—sprak hij welwillend glimlachend—„me dunkt een
glas zou al zeer voldoende zijn!”
„Malligheid, mijn waarde! We blijven hier toch wel een beetje plakken,
en straks komen Van Schilferen en Jan Kalkman hier bij ons zitten! Proef
eens, is dat geen délicieuse port?”
De Leeuw dronk aarzelend eene kleine teug uit zijn glas. Hij knikte, en
hoestte verlegen achter zijn zakdoek.
„Ja, 't is goeie qualiteit en niet duur ook! Ik kan je nog van dezelfde
soort een paar ankertjes leveren: Maar je zult misschien liever met een
half ankertje beginnen.... zoo voor na het ontbijt, als je de vrienden
eens bij je krijgt.... 't komt altijd te pas!”
Onze teekenmeester had in 't minst geen plan om groote inkoopen te doen,
daar zijne middelen 't hem volstrekt niet vergunden, dus stotterde hij
in de uiterste verlegenheid de eene of andere verontschuldiging.
„Malligheid, De Leeuw! Neem gerust een half anker! Wij zullen het als
vrienden wel vinden! Bekommer je niet om den prijs! Kom, kom! als je 't
niet betalen kunt, dan laat ik je mijn portret maken. In elk geval, zal
ik je voor een kwart anker opschrijven! Over tafelwijn spreken we
later!”
Hendrik de Leeuw staarde sprakeloos in 't ronde. Hij had den moed niet,
om zijn nieuwen vriend tegen te streven, en toch.... hij gevoelde, dat
hij zich zorgvuldig van elke uitgaaf voor weelde moest onthouden.
Gelukkig kwamen op dit oogenblik twee leden van de sociëteit hun
gezelschap deelen. De nieuwe teekenmeester rees van zijne plaats op,
en reikte beide heeren de hand. Hij had ze al een paar dagen te voren
leeren kennen op dezelfde plaats. De een had een zeer pronkerig
voorkomen, een stroohoed met blauw lint, gekleurde das en lichte
handschoenen, de andere was geheel in 't deftig zwart zonder veel sporen
van linnengoed of eenigen smaak voor zijne kleeding. De pronkerige heer
had een dikken, knobbeligen neus en plukte onophoudelijk aan datgene op
zijn gelaat, 't welk in de toekomst wellicht eenmaal den naam van knevel
zou voeren. De zwarte had een rood verbrand wezen en dito handen—want
hij droeg geene handschoenen—en stak zijne lompe laarzen met zekere
zelfvoldoening vooruit. De Leeuw had beiden reeds bij naam en
hoedanigheid leeren kennen, de dandy was de postdirecteur Van
Schilferen, de zwartjas de steenbakker Jan Kalkman.
„Zitten jelui kerels al onder den port?”—vroeg deze laatste met een
zwaar provinciaal accent.—„Geef mij ook eens een glas!”
Piet, de markeur, stond al klaar, maar vroeg meteen uit naam van meneer
Schippers, den gemeente-secretaris, of meneer de postdirecteur niet zou
komen domineeren. Van Schilferen trok een lang gezicht, en bedacht zich
een oogenblik.
„Heb je geen zin, Schilfertje!”—riep de comische wijnkooper.—„Wacht,
Piet, zeg meneer Schippers, dat ik kom. Ik kan den man nog gauwer zijn
kwartje doen verliezen, dan jij, postdirecteur!.... Zeg, laat me soms
een inschenken!”
Met deze laatste woorden tot De Leeuw liet hij het drietal zitten, om
een klein winstje met het dominospel te maken. Hij was toch zeer handig
en grappig die Hattinga, zeiden de beide nieuw aangekomen heeren, en
zijn belang vergat hij nooit, nooit, wat er ook gebeurde. Intusschen
dronken de heeren een paar glazen port, en vroeg men De Leeuw, hoe het
hem in Valendam beviel. 't Gesprek vlotte niet recht in den beginne door
de schichtigheid van den nieuweling, maar de wijn had hem allengs wat
meer spraakzaamheid gegeven, zoodat men op 't laatst zeer vertrouwelijk
keuvelde. De steenbakker nam maar weinig deel aan het gesprek, hij
dronk, wiegelde met zijn stoel op en neer, en greep eindelijk het
Handelsblad.
„Men moet ergens beginnen, meneer De Leeuw!”—beweerde juist de
postdirecteur zeer wijsgeerig.—„Natuurlijk kan de waarachtige
kunstenaar zich niet in zoo'n nest opsluiten als Valendam. Maar de kunst
is soms eene bittere, onhartelijke stiefmoeder! Zooals ik hier voor u
zit, meneer De Leeuw! had ik ook nooit gedacht met een postje als 't
mijne hier mijn brood te moeten winnen! Ik ben letterkundige, ~mon
cher~! en naar ik verneem niet volkomen ongelukkig!”
De heer Van Schilferen sloot de oogen, en goot den inhoud van zijn
glas langzaam in zijne keel. Daarna zuchtte hij met diepen weemoed,
en bespiedde hij van ter zijde, welken indruk zijne woorden op zijn
nieuwen vriend maakten. Hendrik de Leeuw had vroolijk geknikt, ook
eens gedronken, en sprak nu sneller en opgewekter, dan hij in bedaarde
oogenblikken pleegde:
„Maar men moet wat opofferen voor de kunst, meneer Van Schilferen! mijn
heele leven tot nu toe was opoffering....”
„Als het mijne, als het mijne, ~mon cher~! Toen ik schooljongen was,
maakte ik mijne eerste verzen, aan een heerlijk onderwerp gewijd:
„~Zuleika~, de Circassische.” Ik zal je 't eens laten zien, als je bij
mij komt!”
„In mijne eerste jeugd wilden mijne ouders, later mijne voogden,
niet van schilderen weten! Ik zou in mijn ooms zaak komen. U weet
het misschien wel, als u in X....”—De Leeuw noemde de hoofdstad der
provincie—„naar de groote markt gaat, zal u die groote grutterswinkel
wel in 't oog gevallen zijn: Jakob de Leeuw & Zoon. Dat is mijns ooms
huis. Ik zou ook grutter worden, maar waarlijk ik gevoelde er niet veel
lust in....”
„Of je gelijk hadt, meneer De Leeuw! Laat ik je nog eens inschenken.
Neen, het kan volstrekt geen kwaad! Kalkman drink eens uit, en laat ons
nog een halfje voor den eten nemen!”
De ex-grutter-teekenmeester en kunstschilder gevoelde, dat de heeren
inderdaad zeer gul waren met aanbiedingen van morgenwijn. Reeds duizelde
zijn hoofd, maar 't hinderde hem niet bijzonder, zoodat hij aanstonds
weer even opgeruimd en goedhartig als gewoonlijk naar de orakelen van
den postdirecteur luisterde.
„'t Is mij bijna als u gegaan”—sprak deze, geheimzinnig met de oogen
knippend,—„mijne ouders bestemden mij voor een practisch baantje, en
inwendig gevoelde ik het ~feu divin~! Daarop heb ik menige klacht in
rijm vervaardigd—je moet eens bij mij komen, dan zal ik je meer laten
zien!”
„We zijn dan broeders in de kunst”—antwoordde de Leeuw met rooder tint
op zijne wangen.—„Ook ik moest voor den handel worden opgebracht. Maar
alles voerde mij tot de kunst. Als jongen op school bracht ik het tot
eene zeer aardige hoogte in 't schoonschrijven, en later ging het
evenzoo met het teekenen. Ik won twee medailles, meneer Van Schilferen!
voor schetsen naar 't naakt model!”
„Laat ons eens op onze broederschap drinken, De Leeuw! en dat stijve
meneer weglaten.”
„De drie percents weer gerezen!”—riep Jan Kalkman uit, die werktuiglijk
met de heeren klonk, en van het Handelsblad opzag.—„In die Amerikanen
is fortuin te maken!”
„Ik heb wel geen medailles verworven”—ging de postdirecteur voort,
zonder op den steenbakker in 't minst te letten—„maar ik heb toch mijne
sporen verdiend. Mijn eerste bundel: _Tulpen en Hyacinten_ getiteld, zag
verleden jaar het licht. Een persoonlijk vijand schreef er eene critiek
van in dat lamme _Leeskabinet_.... ik heb er wat onder geleden!”
„Niet waar, men kan lijden voor de kunst”—riep Hendrik de Leeuw uit
met stijgende geestdrift.—„Vandaag nog had ik eene onaangenaamheid. Ik
begon mijne teekenlessen, en de leerlingen betoonden zich meest allen
ongeschikt. Maar geduld.... ik zal er wel liefhebberij voor opwekken bij
de jongelui hier, als ik maar tijd heb!”
„Dat de kunst toch altijd aan zooveel materiëels en onaangenaams
verbonden is!”—klaagde Van Schilferen, en plaatste zijn glas zoo
driftig op het tafeltje, dat de kelk brak en de wijn over zijne vingers
stroomde.
„Dat doe je handig, Schilfertje!”—riep de wijnkooper Tjerko Meindert
Hattinga, die zijne vrienden weer kwam opzoeken, daar hij den secretaris
een paar kwartjes had doen betalen, en al de heeren reeds vertrokken
waren. 't Gesprek werd nu algemeener. Jan Kalkman bracht het een en 't
ander in 't midden omtrent de graanprijzen en de beursnoteeringen der
effecten. Hattinga was zeer grappig, en stelde voor, om des namiddags
een wedstrijd op het biljart te houden. Men scheidde onder wederzijdsche
belofte van omstreeks vier uren aanwezig te zijn.
Hendrik de Leeuw werd echter dien namiddag door zoo drukkende hoofdpijn
geplaagd, dat hij zijne kamer moest houden en geheel ziek zich te bed
begaf.
IV.
Er waren na de eerste verschijning van Hendrik de Leeuw in Valendam
ruim driekwart jaars verloopen. Veel verandering was er in dien tijd
niet tot stand gekomen. 't Was winter en de vergaderingen van het Nut,
het jaarlijksche bal der sociëteit: „Oefening en Vermaak”, alles had
op behoorlijken tijd plaats gegrepen. Een aanzienlijk inwoner had de
stad verlaten. Mr. Johan van der Lely was benoemd tot rechter in de
arrondissements-rechtbank te X.... de hoofdstad der provincie. De
jongeheer Frans had zijne kameraden met jongenshartelijkheid de hand
gedrukt, van zijn teekenmeester had hij ook een vroolijk, maar toch
dankbaar afscheid genomen.
Want Hendrik de Leeuw, wat er ook in dat driekwart jaars met hem
mocht zijn voorgevallen, had zich de vriendschap zijner leerlingen
weten te winnen. De onuitputtelijke goedhartigheid van zijn karakter
had, trots de baldadigheid der meesten, eindelijk over hunnen onwil
gezegevierd. Zij konden het op 't laatst niet meer van zich verkrijgen
den beleefden, vriendelijken man, die daarenboven zoo kennelijk een
trek van diepe zorg op 't gelaat vertoonde, met hunne uitgelatenheid
of euvelmoed te kwellen. De oudste zoon van den notaris had daarenboven
zeker zedelijk gezag over zijne kleinere kameraden weten uit te oefenen,
en zoo was het langzamerhand al beter geworden bij de lessen—de
jongelui, zelfs de bijzonder ondeugende zoon van den predikant, Hein
van der Grijp, hadden zich met min of meer goed gevolg op het teekenen
toegelegd. Hendrik de Leeuw had alles in 't werk gesteld, om zijne
leerlingen te boeien. Met vier der meest gevorderden begaf hij zich eens
in de week, zoolang het weer dit gedoogde, naar buiten om te „schetsen
naar de natuur.” Dit alles ging vrij voorspoedig—maar andere
zwarigheden begonnen hem te bemoeilijken.
Toen hij zich te Valendam ging vestigen, had hij gehoopt zijne inkomsten
te zien vermeerderen door het toenemen der lessen of door het schilderen
van portretten. Er mochten een paar jongelieden aan zijn tiental worden
toegevoegd, één—Frans van der Lely—vertrok weder; en portretten, zoo
die in Valendam werden gevraagd, zouden enkel besteld worden bij den
een of ander photograaf van de hoofdstad der provincie. De arme De
Leeuw zag duidelijk, dat hij van zijne kunst niet zou kunnen leven.
En het tegendeel hiervan had hij steeds bij zijn voormaligen voogd,
bij zijn oom, den grutter Jakob de Leeuw, volgehouden—daarom waren
zij vijandelijk van elkaar gescheiden, toen Hendrik zijne studiën aan
de teekenacademie had volbracht, en met de stoutste plannen voor de
toekomst naar Valendam vertrok. Want hij had zijn klein vaderlijk
erfdeel in zijne studiejaren moeten verteren, hij meende nu de renten
van zijn kapitaal te winnen.
Maar die tijd scheen nog verre. Van het begin af had hij geoordeeld, dat
hij zich zooveel mogelijk vrienden verwerven moest in de stad zijner
nieuwe vestiging. De heer Hattinga, de dichterlijke Van Schilferen en
de bemiddelde steenbakker Kalkman waren zijne meest intieme vrienden
geworden. Hij had hen zooveel mogelijk gezelschap gehouden des ochtends
en des avonds op de sociëteit—maar daarmee was al zijn gereed en
verdiend geld verslonden. De heeren hadden zich steeds gedragen, of zij
er niet op letten, als De Leeuw uiterst zuinig was gebleven in al zijne
verteringen en dit was zeer welwillend van hen—maar zoo kon het niet
blijven. Het fatsoenlijk publiek van Valendam had zich—o wonder!—tot
nog toe weinig met de huiselijke omstandigheden van den teekenmeester
bemoeid, alleen de manufactuurhandelaar, wiens kamers hij bewoonde,
schudde soms bedenkelijk het hoofd, daar de betaling der huurpenningen
onder allerlei vriendelijke en verlegen uitvluchten tot na de voleinding
van het eerste jaar was uitgesteld. De kennismaking met de meeste
families had langzamerhand plaats gegrepen. De voornaamste patriciërs
der stad hadden de behoorlijke reserve in acht genomen, vooral daar de
jonge kunstenaar tot de club van den wijnkooper Hattinga behoorde,
waartegen de dames een zeer sterk vooroordeel koesterden. Bij het
gezin echter van den ontvanger der directe belastingen was de club
welgezien, daar de dichterlijke postdirecteur op de Nuts-avonden verzen
declameerde, 't geen den heer des huizes aangenaam was—dewijl Van
Schilferen daarenboven vrij duidelijk zijn hof maakte aan de lichtblonde
Bertha, de jongste dochter des gezins, 't geen algemeen in den smaak
viel. Ook Hendrik de Leeuw had zich de goede gunsten van het
ontvangersgezin weten te verwerven, door zijne onuitputtelijke
goedhartigheid, en door in de vergadering van het Nut eene voorlezing te
houden over de verschillende genres van schilderkunst, 't welk hem veel
hoofdbrekens en luid gelach van des notaris dochters had op den hals
gehaald.
Daar echter zijn toestand financieel hoe langer hoe pijnlijker werd,
had hij morgen en avond op het een of ander plan gepeinsd, om zich van
zijne zorg te bevrijden. Eindelijk had hij iets ontdekt. Met een strak
peinzend gelaat had hij een lang epistel geschreven aan eene oude kennis
in X....—eene dame, half en half eene nicht, een vijftal jaren ouder
dan hij en met een weinig fortuin, zeide men. 't Gevolg van dit alles
was, dat op zekeren morgen meer dan ooit gedronken werd door de club,
terwijl de postdirecteur Van Schilferen, tot verbazing van al de
aanwezigen, luide een vers declameerde. Hendrik de Leeuw verhaalde
aan zijne vrienden, dat hij verloofd was met eene nicht, geenszins de
dochter van zijn oom, den grutter, maar eene verre nicht, uit eene
zeer fatsoenlijke familie gesproten, eene wees.... De vrienden voegden
er bij, dat het een deksels slimme trek van hem was—dat hij zeker
wel een rijk vrouwtje zou huwen, dat al de jongedames in Valendam om
wraak zouden roepen. De geestdrift steeg zoo hoog, dat de goedhartige
kunstenaar niet nalaten kon, zijnen vrienden onder diep geheim te
verzekeren, dat zijne bruid inderdaad eenig fortuin bezat—zoodat men
het middagmaal in den steek liet, en een geïmproviseerd diner in de
sociëteit gebruikte.
Eerlang nam de gelukkige Hendrik de Leeuw een acht dagen vacantie.
Het huwelijk werd zonder veel vertoef gesloten. De bruidegom scheen
zijne 25, de bruid hare 30 jaren tot voorwendsel gekozen te hebben
om niet al te lang te wachten. Het jonge echtpaar betrok nu eene
flinke bovenwoning, die met de meubelen der nieuwe mevrouw de Leeuw
voortreffelijk werd gestoffeerd—en de huurpenningen voor den
manufactuurhandelaar met nog eenige kleinigheden aan wijn voor vriend
Hattinga werden, begeleid van zeer beleefde brieven, door den jeugdigen
echtgenoot aanstonds na zijne terugkomst in Valendam betaald. Ieder
had gedurende een veertien dagen veel op te merken over de Leeuws
huwelijk, maar toch bleef ieder uiterlijk zeer hartelijk gezind voor
de jonggetrouwden. Dezen meenden een stap te moeten doen, om de
welgezindheid der Valendammer fatsoenlijke wereld, vooral wat de
ongehuwde jongelui aangaat, voor goed te winnen. Vóór zijn huwelijk had
de Leeuw nog onder zijne leerlingen een prijs uitgeloofd voor de beste
teekening in zwartkrijt. Daar de oudste zoon van den notaris zich
buiten mededinging hield, was die prijs ten deel gevallen aan den zoon
van den hoofdonderwijzer, den jongen met den hoogen rug. Die prijs,
eene zilveren teekenpen, zou op eene plechtige wijze worden uitgereikt.
Daarom hadden „meneer en mevrouw” de Leeuw besloten eenige vrienden tot
bijwoning dier plechtigheid uit te noodigen. 't Waren de leden van de
club, Hattinga, de postdirecteur en Kalkman, benevens de drie dochters
van den ontvanger.
Omstreeks zes uren waren de jongelui in de nieuwe woning bescheiden. 't
Was der moeite waard het vergenoegd gezicht van Hendrik de Leeuw waar te
nemen, als hij daar te midden der toebereidselen uiterst gelukkig zijne
kamer op en neer wandelde. En daar was mevrouw de Leeuw waarlijk ook!
Welk een aardig, vlug, levendig vrouwtje was mevrouw de Leeuw! Ze was
wat heel klein, sommigen meenden al te klein, maar ze had een geestigen
wipneus, kleine fonkelende zwarte oogen en een fijn kinnetje. Men
behoefde haar maar eene enkele reis ontmoet te hebben, om haar aanstonds
te herkennen, waartoe niet weinig bijdroeg, dat niemand haar ooit zonder
een fraai mutsje met zwierige rooskleurige linten en een paar zwarte
zijden ~mitaines~ gezien had. Zoo was het uiterlijk der verre nicht, die
Hendrik de Leeuw hart en hand had geschonken. Vlug en vroolijk sprak ze
met haar echtgenoot, die in zijne gewone goedheid al de schoone
eigenschappen zijner vrienden nog eens opsomde.
Na een bescheiden tikken op de deur traden nu de Leeuw's discipelen
allen te zamen binnen. Mevrouw was recht vriendelijk tegen de
jongeheeren, en de teekenmeester was ook zeer vriendelijk, en tevens wat
deftiger dan gewoonlijk, en de jongelui waren ook zeer vriendelijk en
glimlachten allen even welwillend als hun goedhartige onderwijzer....
maar allen waren wat verlegen en het gesprek stokte ieder oogenblik.
De Leeuw deed met veel verwarring en drukte zijne leerlingen plaats
nemen, zijne kleine, bedrijvige vrouw schonk thee, en praatte snel
door over de suiker en de melk en duizend kleinigheden, zoodat men
reeds eenigszins meer vertrouwelijk was, toen de drie dochters van den
ontvanger met veel vriendelijke uitroepingen en buigingen binnentraden.
De verschijning dezer drie blonde schoonheden deed al het gesprek der
jongelui verstommen, maar integendeel het praten van mevrouw de Leeuw in
gelijke mate levendiger worden. Niet lang duurde het nu, of Hattinga,
grappiger, de postdirecteur, dichterlijker, en Jan Kalkman, lomper dan
ooit te voren, kwamen het gezelschap voltallig maken. In een oogenblik
waren de beide eersten meester van den toestand, en schertsten en
schreeuwden of zij zich in de lokalen der vermakelijke stads-sociëteit
bevonden.
„'t Doet me toch plezier, dat mevrouw de Leeuw nogal schik heeft in
Valendam!”—riep Hattinga uit.—„De menschen klagen wel eens wat gauw,
maar 't is hier goed uit te houden, wat zeg jij, Gonne?”
Gonne, of beter Hildegonda, de oudste blonde dochter van den ontvanger,
die evenals hare zusters een bolrond gelaat en groote, niet bijzonder
schrandere blauwgrijze oogen bezat, lachte verlegen, en zei rad:
„Hou je mond toch, Hattinga, zie je dan niet dat de Leeuw wat zeggen
wil!”
Inderdaad stond Hendrik de Leeuw juist op dit oogenblik gereed eene
aanspraak tot de jongelui te houden. Hij had een paar malen bescheiden
gekucht, reeds eenmaal aangevangen met een: „Dames en Heeren!” maar het
geluid der sprekenden had zijne stem overvleugeld, en daarom had hij nu
luider op de tafel getikt.
Allen zwegen. De heeren en dames, die tot nog toe den meesten tijd
staande hadden doorgebracht, zetten zich op een afstand van de tafel
en fluisterden vroolijk door, toen zij zagen, dat de Leeuw met zekere
zenuwachtigheid eenige teekeningen en papieren rangschikte, een rolletje
papier met roode linten ter hand nam en zijne leerlingen deftig aanzag.
Men bemerkte aanstonds, dat hij tamelijk verlegen was, maar toch eene
zekere waardigheid had aangenomen na zijn huwelijk, welke niet weinig
verhoogd werd door eene deftige zwarte jas en een sierlijken gouden
horlogeketting. Eindelijk begon hij:
„Dames en Heeren! Het doet mij hartelijk, ja zeer hartelijk
veel genoegen, dat gij wel zoo goed wildet zijn, deze geringe,
deze huiselijke plechtigheid, als ik zoo spreken mag, met uwe
tegenwoordigheid te vereeren. Voor een paar maanden heb ik mijne
leerlingen tot een wedstrijd opgeroepen en een prijs uitgeloofd voor de
beste teekening in zwart krijt....”
Hier haperde de Leeuw een oogenblik. Zijn geheugen—hij had zijne
aanspraak van buiten geleerd—liet hem in den steek. Weldra hervatte hij
kuchend:
„Voor de beste teekening in zwart krijt. Die wedstrijd heeft plaats
gehad. Na een onpartijdig oordeel te hebben geraadpleegd, bleek het mij,
dat de teekening van mijn jongen vriend Anton Lanting, oudsten zoon van
onzen geachten hoofdonderwijzer alhier, dien prijs had behaald, terwijl
ik een getuigschrift voor de tweede best gekeurde teekening aan Jan van
Geelhuyzen, zoon van onzen hooggeschatten heer burgemeester, mag
toekennen!”
De genoemde jongelui stonden op. De Leeuw reikte met volkomen
achtbaarheid—de blijdschap zijne rede naar wensch te hebben
uitgesproken, maakte hem stouter—de zilveren teekenpen en het
getuigschrift aan de bekroonde jongelieden, die vrij verlegen en met
diepe buigingen hunne plaats weer opzochten.
Had de echtgenoote van den glimlachenden teekenmeester juist niet met
een blad, waarop wijn en glazen, komen aandragen, misschien ware zijn
toestand dan wederom wat moeilijker geworden, want zijn voorraad van
buiten geleerde volzinnen was uitgeput. Doch nauw hadden de dames en ook
de heeren van de club een glas wijn in handen, of Hattinga stond op en
sprak:
„Jongens! jelui moet maar flink oppassen bij meneer de Leeuw! Ik zou
jelui aanraden, om een volgend jaar zoo weergaas mooi te teekenen, dat
je altemaal wat verdiend hadt. En als je me nu een plezier wilt doen,
dan drinken we dit glas op de gezondheid van meneer en mevrouw de
Leeuw!”
Luid gejuich en salvo's van vroolijke uitroepingen volgden. De oudste
zoon van den notaris vond het zeer aanmatigend van den roodhairigen
wijnkooper, om zich zoo in zaken te mengen, waarbij hij eigenlijk niet
anders dan als toekijker genoodigd was—maar omdat hij niet wist wat hij
zeggen zou, zweeg hij met een betrokken gelaat.
De plechtigheid was nu geëindigd. Mevrouw de Leeuw bood een gebakje,
haar man schonk wijn—waarbij Hattinga een aardig procentje winst
maakte—ieder bewoog zich met meerdere vrijheid dan voorheen. Doch de
jongelui stonden te zaam voorzichtig te fluisteren. Op eens traden zij
allen te voorschijn, reikten hun meester de hand, en gaven hun voornemen
te kennen, om te vertrekken. Maar nu moest ieder nog een glas drinken,
nu werd de gezondheid van beide bekroonden bedacht, en onder veel
betuigingen van wederzijdsche tevredenheid trok de stoet der jongens af.
„Zie zoo, dat geeft ruimte!”—riep Hattinga, zijn stoel bij de tafel
schuivend.—„Je weet niet wat je met die kereltjes praten moet! Ze
zitten zoo verduiveld zot rond te kijken. Die jongen van den
burgemeester had het op je krullen, Bertha!”
De lichtblonde Bertha, jongste dochter van den ontvanger, schaterde
het uit, meneer en mevrouw de Leeuw schaterden mede, en de heer
van Schilferen bewonderde de schakeeringen van zijn bont gekleurd
vest. Weldra was men in de genoeglijkste stemming. Jan Kalkman dronk
zoo dikwijls zijn glas uit, dat hij ook spraakzaam werd, en eenige
zwaarwichtige beleefdheden richtte tot mejuffrouw Thérèse, gewoonlijk
Trees genoemd. Deze was in leeftijd tusschen de dames Hildegonda
en Bertha, en onderscheidde zich door eene zekere kwijning in haar
voorkomen, benevens door een zeer kunstmatig keurslijf, 't welk eenige
gebreken in haar aanleg op passende wijze te gemoet kwam. De heer van
Schilferen was vol poëtische invallen—de schoonste richtte hij tot
Bertha. Mevrouw de Leeuw schertste zoo druk mede, dat ze al spoedig zeer
hoog in de schatting van de club stond aangeschreven. Haar gelukkige
echtgenoot deed zijn uiterste best. Op vereerend verzoek zong hij een
weemoedig lied—het eenige van zijn repertoire—waarin de kortheid van
het menschelijke leven, de maan en de eeuwige trouw der min werden
verheerlijkt. De postdirecteur was onuitputtelijk in het voordragen van
tragische, elegische en comische verzen. Sommige waren aan zijne eigene
kunst te danken, en bij deze noodigde hij telkens het gezelschap uit, om
eens bij hem te komen, daar hij hun de handschriften toonen zou.
Toen men eindelijk in eene zeer opgewondene stemming naar huis trok,
begeleidde het drietal heeren de dochters van den ontvanger naar hare
ouderlijke woning. Daar aangekomen, bleef mejuffrouw Thérèse nog een
oogenblik met den steenbakker keuvelen.
„Zou jij gelooven, Kalkman! dat die vrouw van de Leeuw zooveel fortuin
had?”
„Neen!”
„Weet je er ook wat meer van!”
„Ik weet alles!”
„En dat is?”
„Dat de Leeuw een heel zotten streek heeft begaan. Dat mensch met dat
mutsje brengt hem wat nieuwe meubeltjes aan, en een heel klein sommetje
geld. Ik weet het van mijn broer te X.....”
„'t Is de moeite waard, om zich zoo'n air te geven. Nu, adieu, Kalkman!
ik dank je voor je geleide!”
V.
Nog geen halfjaar na de Leeuws huwelijk, waren er reeds, die het
gevoelen van den steenbakker in hunne gesprekken openlijk durfden
herhalen. Ja, de teekenmeester had een dommen streek bedreven. Zijne
vrouw had weinig of geen fortuin, en hoe zouden zij in Valendam van
zijne teekenlessen bestaan. Een ander deel van het publiek, en het waren
de meest notabelen, de burgemeester en de predikant, zagen de zaak zoo
duister niet in—in elk geval scheen de welwillende en gedienstige
teekenmeester toch nog eenig vermogen te bezitten, als men naar zijn
uiterlijken staat mocht oordeelen en zijne verdiensten konden op den
duur vermeerderen.
Meneer en mevrouw de Leeuw vormden op dat oogenblik geheel andere
gedachten. Ze leefden in de blijde hope, eerlang hun gezin met een
telg te zien vermeerderd. De teekenlessen gingen geregeld voort en de
zeer matige inkomsten werden met vreugde door de echtgenooten geïnd.
Inderdaad had mevrouw de Leeuw eene kleine som aan contanten ten
huwelijk meegebracht, waarvan de onbeduidende rente het huiselijk budget
maar zeer onvoldoende kwam aanvullen. Daarom deed zich een en andermaal
de noodzakelijkheid gevoelen, om het kleine kapitaaltje voor een deel te
gebruiken in de hoop, dat toekomstige winsten dit te kort zouden dekken.
De Leeuw ontwierp daarom ook eene kapitale schilderij: „Eene episode uit
den watersnood” voorstellend, en waarvoor de bezieling hoofdzakelijk in
eene oude vergeten gravure uit de Muzen-Almanak van 't jaar 184* gezocht
was.
Een ander verschijnsel was van zorgwekkender natuur. Door de
onuitputtelijke goedhartigheid van zijn karakter had de gelukkige
teekenmeester in de eerste maanden van zijn huwelijk zijne dwergachtige
echtgenoote zoo volkomen gevierd en toegegeven, dat zijn wil allengs
eene vrij onbeteekenende omstandigheid in het gezin werd. Mevrouw de
Leeuw had een vroolijk en luchthartig karakter met eene kleine
overhelling tot zelfzucht, die door de medeplichtigheid van haren
echtgenoot zich langzamerhand ontwikkelde tot eigenzinnigheid en
heerschzucht. Nu de tijd meer en meer naderde, dat hare blijde
verwachting zou vervuld worden, kon de arme de Leeuw wel eens
oogenblikken doorleven, die hem aan zijn huiselijk geluk, zoo luid
geprezen bij de club, in allen ernst deden twijfelen. Reeds hadden
de vrienden uit kortswijl hem verweten, dat hij „onder de pantoffel”
zuchtte, en had hij zijne onafhankelijkheid bewezen, door getrouwer dan
ooit de fatsoenlijke sociëteit: „Oefening en Vermaak” te bezoeken.
Mevrouw de Leeuw was zeer tegen het laat blijven op de sociëteit, 't
zij des avonds, 't zij des morgens. Haar echtgenoot wist dit en paste
inderdaad voorbeeldig op zijn tijd. Eens gebeurde het hem, dat hij tot
kwart na tweeën aan het biljart bleef toeven, en toen ontstond er aan
tafel tusschen de echtgenooten een zeer ernstig geschil. De Leeuw was
altijd toegevend en goedhartig, tot laf wordens toe, maar als zijne
gevoeligheid eens was opgewekt, gaf hij toe aan eene plotselinge
uitbarsting van drift, die aanstonds plaats maakte voor een diep berouw.
Zoo ging het hem thans. Zijne vrouw kreeg een hevig zenuwtoeval, gilde,
huilde en wrong zich in allerlei bochten. De radelooze teekenmeester
stiet in zijn angst meubelen omver, riep om artsen, heelmeesters en
spiritus, doch de persoon, die weldra bleek het meest noodig te zijn,
vergat hij: de baker.
Mevrouw de Leeuw stond den schok dezer onverwachte gebeurtenis redelijk
wel door—zij schonk haren berouwvollen echtgenoot vergiffenis, en
beiden verheugden zich over hun telgje, waaraan niets opmerkelijks dan
eene bijzondere kleinheid en dwergachtigheid was waar te nemen. De
keerzijde van deze gebeurtenis was echter een noodzakelijk aantal
uitgaven, waartoe het grootste deel van het overblijvend kapitaaltje
gebruikt werd. Een jaar na zijn huwelijk kon Hendrik de Leeuw de
gedachte niet onderdrukken, dat de toekomst meer bezwaren aanbood dan
vóór zijn trouwen. Daarbij kwam, dat zijne kapitale schilderij: „Eene
episode uit den watersnood”—door de commissie van de Tentoonstelling
geweigerd was!
De arme kunstenaar had nu rust noch duur. Zijne schilderij geweigerd,
zijne uitgaven zich uitbreidend voor zoover hem dit mogelijk was, zijne
inkomsten verminderd door de vertering van het gering kapitaal zijner
vrouw—alles drukte hem diep ter neder. Daarbij kwam dat zijn krediet
allengs verminderde. Een jaar was verloopen en wederom was de nu vrij
aanzienlijke huishuur niet betaald. Daar werden beleefde briefjes
gewisseld met den banketbakker, wiens bovenwoning men gehuurd had. Een
uitstel van betaling werd toegestaan. En intusschen schreeuwde het wicht
in duodecimo, 't welk in die bovenwoning het licht aanschouwd had, op
zoo oorverscheurende wijze, dat De Leeuw ten einde raad zijn hoed greep,
en radeloos in de sociëteit zich met al de kranten boven zijn leed
poogde te verheffen.
In 't eind vertrouwde hij zijn moeilijken toestand aan den
postdirecteur. Deze schudde verschillende malen ernstig zijn hoofd. Zij
zaten in Van Schilferen's zwierige voorkamer en dronken, om de zaak
bedaard te kunnen overwegen, een glas Schotsch bier.
„Had je me dat maar vroeger vertrouwd, amice! dan was er nog wat aan te
doen geweest, ik heb je altijd gezegd, je moest eens bij me komen!”
De Leeuw zuchtte. Aan dien raad had hij niets. Van Schilferen dronk zijn
glas deftig uit, wreef met zijn wijsvinger tegen zijn dikken,
knobbeligen neus, en ging voort:
„In zoo'n akelig nest als Valendam kunnen eigenlijk geene kunstenaars,
als wij zijn, bestaan. Als ik dat ellendig baantje van postdirecteur er
niet bij had, dan zou ik ook niet kunnen leven. Ik had een ruimer en
beter werkkring moeten kiezen!”
„Je meent, dat het voor mij beter zou zijn, in een grooter en bevolkter
stad teekenlessen te zoeken?”
Van Schilferen schonk zeer bedaard de glazen in, dronk het zijne leeg,
en zeide langzaam:
„Juist!”
De Leeuw verzonk in diep gepeins. Dit was althans een raad. Maar Van
Schilferen sloot zijne secretaire open en nam er een tal manuscripten
uit, die hij op de tafel uitstalde. Weldra had hij er een opgevat.
„Ja, De Leeuw!”—begon hij—„'t Is wel treurig, dat de kunst zoo om
brood moet vragen. Ga daarom zoo spoedig je kunt. Ik moet hier blijven.
Maar ik verlies nog alle hoop niet. Ik wijd mij ijverig aan de Muzen.
Eenmaal zal misschien een dezer zangen de opmerkzaamheid wekken van een
echt kunstkenner. Hoor eens, wat dunkt je daarvan?”
En met eene kunstmatig trillende basstem hief hij aan:
#Verzuchting.#
„Wen 't bliksemvuur der maagdenoogen
Mijn aangezicht beroert,
Word ik gants, ja gants bewogen
Want ik ben.....”
„Een ploert!”—schreeuwde eene luide stem door het geopende venster.
De postdirecteur verbleekte van woede, en mompelde driftig eenige
vloeken. De Leeuw zag toevallig, hoe de oudste zoon van den notaris met
twee zijner zusters zachtjes den hoek omsloeg. Zij hadden staan
luisteren.
Twee maanden later werd door den teekenmeester en zijne echtgenoote het
plan vastgesteld, om hunne huisgoden naar de hoofdstad der provincie
over te brengen. 't Werd hun in Valendam toch reeds moeielijk genoeg
gemaakt. Het laatste overblijfsel van hun klein kapitaaltje werd
geofferd, om het noodigste te voldoen. De Leeuw kondigde zijnen
leerlingen weldra zijn aanstaand vertrek aan. De meesten namen het vrij
luchtig op. De zonen van den burgemeester kwamen met een fraai plaatwerk
als herinnering hunne dankbaarheid betuigen. Anton Lanting, de jongen
met den hoogen rug, kwam een der allerlaatste dagen van De Leeuw's
verblijf bij zijn teekenmeester, om hem vaarwel te zeggen. Hij vond
de geheele bovenwoning in verwarring. Overal stonden de meubels
gepakt—overal stof en wanorde. Mevrouw de Leeuw was uitgegaan, om hare
kennissen in Valendam voor 't laatst te groeten. Der waarheid getrouw,
mocht beweerd worden, dat zij waarschijnlijk sedert haar verblijf in
Valendam geen driemalen met dat doel hare woning verlaten had.
Anton Lanting vond zijn meester in groote onrust, het bovenvertrek op en
neer loopend. Hij droeg zijn telgje op de beide armen sussend heen en
weer. Het wicht gierde en schreeuwde van verontwaardiging, misschien
over de onhandige wijze, waarop het werd gedragen. Hendrik de Leeuw
vertoonde een buitengewoon mistroostig gelaat. Zijn schilderachtig jasje
met strikken en lussen als een huzarenpak hing gelijk een oud vod om
zijne leden, zijne roode muts, met vlakken olieverf bezoedeld, slingerde
achter op zijne verwarde blonde hairen. Hij gevoelde zich buitengemeen
ongelukkig. Toen hij Anton Lanting zag, riep hij aanstonds:
„Mevrouw is niet thuis, jongelief! Mevrouw maakt visites voor afscheid.
Ik ben alleen thuis.... Stil, mannetje, schreeuw dan toch zoo niet!”....
Het mannetje in duodecimo op zijn arm, tot wien deze laatste woorden
gericht waren, ving aan nu nog veel luider te gieren.
De Leeuw begon aanstonds nog ijveriger te sussen en rond te loopen.
Anton Lanting stond besluiteloos in een hoek. Daar eindelijk De Leeuw
zijn dwergachtig welpje tot eenig stilzwijgen scheen bewogen te hebben,
trad de jonge Lanting uit zijn hoek.
„Ik kwam meneer bedanken voor 't onderwijs!”—zeide hij met
jongensachtige verlegenheid.—„'t Spijt mij, dat meneer weggaat, want ik
was nu al een mooi eind op weg met teekenen, zeit vader.”
„Ja, Anton! 't spijt me voor jou, jongen—maar 't zal nu veel beter met
mij gaan. Ik zal ginder ook wel een aardig troepje leerlingen krijgen,
zeker meer dan hier.... stil dan toch, stil kereltje!”
Wederom deed het gekrijt van het kind hem de kamer op en neer loopen.
Anton Lanting bleef wachten, want hij had zijne taak nog niet volbracht.
Toen De Leeuw weer op hem toetrad, zei deze goedhartig, als altijd
glimlachend:
„Neem me niet kwalijk, dat ik je geen stoel kan geven. Ze zijn altemaal
ingepakt en naar 't schip gebracht, waarmeê we verhuizen!”
„O, dat komt er niet op aan, meneer! Maar als meneer 't niet kwalijk
neemt, vader zei, dat ik meneer als gedachtenis”—hier bracht hij met
moeite en haast een pakje te voorschijn—„dit drinkglas moest
aanbieden!”
De Leeuw had geen vinger, waarmee hij het geschenk kon aanvaarden. Hij
glimlachte zeer vriendelijk en verlegen, en verzocht of Anton het hem
eens wilde laten zien. Anton pakte het voorzichtig uit en deed hem een
kristallen bierglas zien, waarop met sierlijke krulletters de woorden:
„Tot eene gedachtenis aan Anton Lanting” gegraveerd stonden. Had zijn
kind niet zoo onophoudelijk gekraaid, De Leeuw zoude stellig zeer
getroffen geweest zijn, en zich in dankbetuigingen uitgeput hebben.
Thans was hem dit onmogelijk. Daarenboven werd er op dit oogenblik luide
gescheld. Omdat er niemand thuis was, zette de dankbare leerling zijn
geschenk op den schoorsteenmantel, en ging openen. Hij keerde terug met
een brief. Op verzoek van De Leeuw verscheurde hij de enveloppe, en liet
den brief aan zijn meester zien.
Deze herkende aanstonds de hand. Het was eene nota van Tjerko Meindert
Hattinga, wijnhandelaar: „voor aan UEd. geleverden wijn volgens
rekening.... ƒ84.40.” Onderaan stond: „NB: Meld mij ~vóór uw vertrek~,
wanneer ik over dit som
Showing first 200,000 characters. Full text: gutenberg.org/ebooks/42269