← catalogue

Het beleg en de verdediging van Haarlem, in 1572-1573 (deel 1 van 3)

by J. van de Capelle · Dutch · Gutenberg #41312 · 568,458 chars · public domain (US)

The Project Gutenberg eBook of Het beleg en de verdediging van Haarlem, in 1572-1573 (deel 1 van 3)
    
This eBook is for the use of anyone anywhere in the United States and
most other parts of the world at no cost and with almost no restrictions
whatsoever. You may copy it, give it away or re-use it under the terms
of the Project Gutenberg License included with this eBook or online
at www.gutenberg.org. If you are not located in the United States,
you will have to check the laws of the country where you are located
before using this eBook.

Title: Het beleg en de verdediging van Haarlem, in 1572-1573 (deel 1 van 3)

Author: J. van de Capelle


        
Release date: November 7, 2012 [eBook #41312]
                Most recently updated: October 23, 2024

Language: Dutch

Other information and formats: www.gutenberg.org/ebooks/41312

Credits: Produced by Jeroen Hellingman and the Online Distributed
        Proofreading Team at http://www.pgdp.net/ for Project
        Gutenberg


*** START OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK HET BELEG EN DE VERDEDIGING VAN HAARLEM, IN 1572-1573 (DEEL 1 VAN 3) ***

                                  HET
                        BELEG EN DE VERDEDIGING
                                  VAN
                                HAARLEM,
                             in 1572-1573.

                                  DOOR
                           J. van de CAPELLE.

                              EERSTE DEEL.

                                HAARLEM.
                             J. P. NOBELS.







                                  Aan

      het Edelachtbaar GEMEENTEBESTUUR en den SECRETARIS der stad

                                HAARLEM.



Edelachtbare Heeren!

In 1843 verscheen te Schoonhoven een werk, getiteld Het Beleg en de
Verdediging van Haarlem, door J. van de Capelle, onder den pseudoniem
Bosdijk.

De schrijver droeg het op aan Heeren Burgemeester, Wethouders, Raden
en den Secretaris dezer gemeente en erkende in die opdracht, dat
hij de bronnen ervan grootendeels aan het toenmalig gemeentebestuur
verschuldigd was, »bronnen, die niet alleen aan zijne verwachting
beantwoordden, maar ze verre overtroffen".

Eeuwig gedenkwaardig blijft het Beleg en ook de Verdediging van
Haarlem, niet alleen voor de ingezetenen van die stad, maar ook
in de gevolgen voor geheel Nederland en het romantisch gewaad,
waarin de schrijver zijn boek kleedde, maakt de mededeeling van het
geschiedverhaal des te aantrekkelijker. Volkomen onderschrijft de
tegenwoordige uitgever, wat Bosdijk in zijn opdracht zegt:

»Er ligt iets onrechtvaardigs in, het oog der bewondering alleen op
»de vrijgevochtene of vrijgemaakte" steden te slaan, iets ongerijmds
daarenboven, wijl het juist de weder onder het juk gebrachte waren,
die het meest deden voor de welvaart, voor de vrijheid. Onder deze
staat Haarlem op den voorgrond. Tot nog toe heeft men die stad te zeer
voor Leiden in de schaduw gesteld, omdat God er niet even onmiddellijk
in een zichtbaar wonder nederdaalde. Het beleg van Haarlem echter
is niet alleen een toon- en voorbeeld voor Nederlanders, maar voor
alle natiën, die godsdienstige en burgerlijke vrijheid op den echten
prijs weten te schatten. Die roemruchtige verdediging, die onbevlekte
overgaaf is te weinig bekend;--bij binnen- en buitenlanders te weinig
begrepen, van welk een invloed zij geweest is op het waarachtig
belang der menschheid. Immers, de schakel der gebeurtenissen van
dien tijd nagaande, vinden wij er den samenhang in van zooveel,
dat wij nog als met verbazing aanschouwen. Had Haarlem zich niet
zoolang verdedigd, wat zou er van de grootsche plannen van Oranje,
dien beschermengel der vrijheid, geworden zijn?--Hij toch stond daar
bijna zonder hulp, zonder bronnen, wel omringd door wakkere mannen,
maar ook door zwakke vrienden, twijfelende partijgangers; in Frankrijk
verslagene Hugenooten; in Duitschland koelheid, terughouding van de
meesten, tweedracht onder Calvinisten en Lutherschen; in Engeland
eene staatkunde niet vrij van eigenbaat, schitterende beloften,
armzalige vervulling--doffe insluimering.

»En toch stond daar de prins, vast als een zuil. Ook van hem
kon men zeggen: »Die met geringe middelen machtige verdrukkers
ten onder brengt, is grooter dan een alleenheerscher over een
werelddeel." Naarden had bovendien getoond, dat geen verdrag tegen
woede kon beveiligen: Haarlem spiegelde zich er aan; want zou de
plotselinge overgang van Haarlem niet het sein geweest zijn tot den val
van nog grootere steden, en zou Spanje dan niet al de Nederlanden--die
zich thans konden versterken--onder zijn juk hebben gebracht? Had
Nederland dan kunnen worden, wat het eertijds was en nog is? Het was
dan misschien den doodslaap ingesluimerd; nooit zoude het onder de
rij der volken eene zoo luistervolle plaats hebben bekleed."

Nu ik aan mijn langgekoesterd voornemen, om van dit werk eene
volksuitgave te bezorgen, met het doel het grootsche feit van
Haarlem's beleg nogmaals onder de oogen der natie te brengen, gevolg
heb kunnen geven, acht ik het eene bijzondere eer voor mij, aan het
tegenwoordige Gemeentebestuur, dat de plaats zijner voorgangers heeft
ingenomen, deze nieuwe uitgaaf eerbiedig te mogen opdragen, met de
bede, dat het Haarlem welga en het Uw Edelachtbaren gegeven worde,
te blijven medewerken tot den bloei dezer gemeente, en den wensch,
dat Nederland tot in geslachten hoe langer zoo meer leere waardeeren,
wat het in bange dagen aan de heldhaftige verdediging van Haarlem te
danken heeft gehad.


    HAARLEM, Maart 1886.

    De Uitgever.







INLEIDING.


De tachtigjarige strijd onzer voorouders is eenig in de geschiedenis
der wereld. Vergeefs naar eene worsteling gezocht, waarin men
scherper tegenstelling vindt tusschen twee partijen, dan Spanje en
Nederland. Spanje rijk, groot door voorspoed, het machtigst rijk van
Europa. Nederland arm, bestemd om door druk te groeien evenals een
boom, dien de storm te steviger doet wortelen; eene schier onzichtbare
stip op de kaart. Aan Spanje ontzaglijke legers, tallooze vloten ten
dienste, legioenen, rijk in zegepraal, die met Karel V aan het hoofd,
geheel Europa hadden doen sidderen. Nederland, wel niet weerloos door
den moed van zoovelen, maar nog zonder geregelde troepen, nog zonder
machtige vloten en nog afhankelijk van de willekeur van den huurling,
die meestal slechts voor geld en buit vocht.

En toch zou een gedeelte van dat nietige Nederland met dat ontzaglijke
Spanje den strijd voeren: tachtig jaren zou het dien volhouden,
als overwinnaar uittreden, aan Spanje de wet voorschrijven. Maar
groot, vermogend ook waren de drijfveeren, die het daartoe in staat
stelden. Of werd er wel iets nagelaten van hetgeen de geest der
terugwerking gewoonlijk beraamt, om den geest der eeuw te bestrijden
en gewelddadig in zijn loop en invloed te belemmeren? Was Spanje's doel
niet de onderdrukking van godsdienstige en burgerlijke vrijheid? Zooals
het toen in ons vaderland geschapen stond, kon het niet blijven: de
vrijheid der drukpers in kluisters; pijnlijke, onteerende straffen,
met bloedige letters boven iedere wet geschreven; de heffing van
een tienden penning,--eene onwettige opgedrongene belasting, die
privilegiën en vrijheden schond en eene wijde deur opende voor nog
grooter afpersingen en volslagen ondergang; velen het land ontwijkende
en nog het overschot der uitgeputte bronnen met zich nemende; tegen
die uitwijking strenge plakkaten, waardoor de verbeurdverklaringen
vermeerderden; de dood aan elk, die slechts eene handbreed afweek van
de oude leer: Vargas die de Hervormden uitroeide; Lumey en Sonoy, die
uit weerwraak tegen de Roomschen woedden--beiden door Alva vervolgd
en te zwak om eene partij te vormen, in den droevigsten toestand;
een Bartholomeus-nacht in Nederland in het verschiet. Neen, zoo kon
het niet blijven: de onderdrukking zelve gaf aan den geest der eeuw
meer veerkracht; de Nederlanders waren toch nog weerbaar gebleven uit
de dagen van ouds; de vonken van vroegere krijgshaftigheid waren nog
niet uitgedoofd: zij zouden gaan strijden om door heel Europa met
eere begroet te worden. Hen miskende de grootheid van dien strijd,
door hem eene lage partijschap te noemen; maar wat de Spanjaardsopstand
heette, was een strijd om God, naar overtuiging, volgens het Evangelie
te dienen. Onze vooronders begrepen niet alleen, dat, door moedig
voor de vrijheid te strijden, zij verlorene eigendommen zouden
terugkrijgen,--zij wisten ook, dat men den eerbied, aan de Godheid
verschuldigd, niet verzwakken kan zonder den maatschappelijken band
te verslappen. Zij wisten ook, dat vrijheid van geweten een schat
is, grooter dan aardsche schatten,--dat de mensch zich dien nimmer
mag laten ontrooven, en dat de geest, die wezenlijk vrij is, noch te
vuur, noch te zwaard kan verwoest worden. Zij hadden eene onbezwekene
volharding onder tegenspoeden: door daden van mannelijken moed wisten
zij er den meesten tegenstand aan te bieden; een heilige plicht scheen
op hen te rusten om de schatten van den geest ongeschonden tot ons over
te brengen; zij gevoelden, hoe onder de leiding der Voorzienigheid
kleine ondernemingen met rijke gevolgen worden bekroond; en dit
verlieze men toch nimmer uit het oog, dat bijna op iedere bladzijde
van de geschiedrol dier dagen zich de vinger der Almacht vertoont.

Is Coster's geboortestad, de wieg en bakermat der verlichting, zij is
ook de hoeksteen, waarop Nederland zijne vrijheid en onafhankelijkheid
heeft gebouwd.

Ik bezocht dat Haarlem. Op de stille straten en grachten verrezen
voor mijne verbeelding de sporen van eene belegerde stad met de
hooge muren en torens, als het hoofdtooneel van zooveel schitterende,
bloedige wapenfeiten, en de kern der moedige bevolking, de schimmen
der vermoorde helden traden mij voor den geest. Verbeeldde ik mij, bij
het helder Spaarne nog het doffe, geplons der verdronkene dapperen te
hooren, te meer eerbied greep mij aan voor de doorluchtige mannen, voor
wie toch elke plek op aarde een eervol graf is; te hooger bewondering
doorgloeide mij voor een moed, die tot zulk eene wraak dwong.

Ik besloot, er eenige tafereelen van te schetsen; maar begreep, dat de
algemeen bekende geschiedenis, zelfs van vóor het verbond der Edelen,
niet genoeg was. Onmisbaar schenen mij de beroemde archieven van
Mr. Groen van Prinsterer, de uitmuntende geschiedenis der Watergeuzen
van Ds. van Groningen, het belangrijk werk van Van der Vijnckt over de
Nederlandsche beroerten. Maar ook alles, wat door geschiedschrijvers
geboekt is, scheen mij niet voldoende om waarachtig historische
personen naar ouderdom, woning, familie-betrekking en stand in de
maatschappij te laten spreken en handelen, in overeenstemming met den
geest en de zeden van het tijdvak. Ik ging een stap verder: ik poogde
toegang te verkrijgen tot het stedelijk archief van Haarlem, tot de
aanteekeningen in de stedelijke registers, en met eene voorbeeldige
heuschheid werden mij die geopend; geen bescheiden wensch was geuit,
of hij werd vervuld. Zoo kwamen mij onder de oogen een uittreksel
uit een dagboek van een ooggetuige, niet in druk voorhanden,
alsook belangrijke bescheiden, alleen in het bezit van bijzondere
familiën. Veel werd door mij in het archief en de registers gevonden,
hoezeer dan ook Mr. Johan van Zuren, in dit verhaal voorkomende,
al de vroedschapsbesluiten sedert 19 April 1572 tot aan de overgave,
alsook de gehoudene correspondentie vernietigde, voorzeker met het
edel doel om vele zijner vrienden en regeeringsleden later niet in
nog grooter ongelegenheid te brengen.

Men klaagt--en misschien niet ten onrechte--dat in geschiedkundige
romans de lezer veel gevaar loopt om het versierde met het gebeurde
te verwarren. Wij willen dit gevaar vermijden, door op ons geweten
af aan te toonen, wat hier verdichting, wat waarheid is. Van al de
opgevoerde personen zijn er geene gefingeerd, dan Maria van Schagen
en Anna Elsen; en letterlijk verdichte gebeurtenissen zal men niet
aantreffen, wanneer men den kleinen tocht van Floris van Schagen
uitzondert. Wat de episode van Magdalena van Duivenvoorde betreft, men
zal wellicht vragen, waarom wij haar kozen op grond van het verhaal,
dat er zich eene vrouw als gevangene in het Spaansche leger bevond. Wij
antwoorden kortaf, dat wij de voorkeur gaven aan deze aanzienlijke
vrouw, ten einde meer kans te hebben om van Duivenvoorde's wezenlijk
karakter èn als held èn als Christen te doen uitkomen.

Thans ten besluite nog dit:

Na de inneming van den Briel had Haarlem de zijde van Oranje
gekozen. Gerrit van Berkenrode, vroeger kannunik, en Hans Coltermans,
ontvanger over het kwartier van Noord-Holland, waren op last van
den prins met de regeering reeds onderscheidene malen daarover in
onderhandeling geweest, zoodat de stad op 3 Juli aan Oranje was
overgegaan.

Op 20 Juli echter poogden de Spanjaarden de stad door verrassing weder
te bemachtigen. Reeds waren zij in aantocht om de Schalkwijkerpoort,
waar slechts een man de wacht had, binnen te rukken, toen dezelfde
Coltermans, de wacht komende nazien, het verraad ontdekte, het vendel
van Ruikhaver en de burgerij in het geweer bracht, de bruggen deed
ophalen en de stad aldus bevrijdde.

Datgene, wat ruim vier maanden later plaats greep, meenden wij het
geschiktste tijdperk tot aanvang van ons eigenlijk verhaal te zijn,
en zoo wij er nog iets hebben bij te voegen, is het deze oprechte
wensch: Moge men onder het lezen dezer flauwe schets evenzeer als ik
van dankbaarheid voor het voorgeslacht gloeien, en moge men als ik
met dezelfde geestdrift van Helmers uitroepen:


    Ik juich! Geen grooter heil heeft ooit mijn ziel gestreeld,
    Dan dat ik, Nederland, ben op uw grond geteeld!


        DE SCHRIJVER.







EERSTE HOOFDSTUK.


Een winterdag in de maand December hoeft iets statigs en liefelijks,
wanneer het ontbladerd bosch met ijzel gekleed en ieder uitstekend dak
een sneeuwheuvel geworden is, en wanneer dan de heldere zonnestraal die
takken doet glinsteren en de rookwolk kleurt, die uit de besneeuwde
daken oprijst: want het zilverwit is wel het doodskleed der natuur,
maar het goud der zon doet er de hoop van leven, herleven over
opgaan. Doch akelig en neerdrukkend is de Decemberdag, waarop de grauwe
sneeuwwolken laag over de aarde neerhangen en huilende stormvlagen
door de dorre takken gieren, als droeve zuchten uit den beklemden
boezem der natuur.

Zulk een dag was de Dinsdag van den tweeden December 1572 voor
Haarlem. En toch was dit naargeestig winterbeeld in harmonie met
den toestand der stad en hare bewoners. Uit menige borst rees een
bange zucht voor de toekomst; menig oog waande reeds den dood in huis
te zien sluipen; en uit iedere wijk werden velen door bekommering,
onrust en nieuwsgierigheid naar het Zand- of Marktveld voortgejaagd.

Of was op het raadhuis dier markt de Regeering niet weer vergaderd? Was
Naarden niet in vuur en bloed ondergegaan en werd Haarlem niet
evenzeer bedreigd? Had op dat raadhuis geene worsteling plaats
tusschen fierheid en ootmoed, tusschen kloekheid en vrees, tusschen
moed en lafhartigheid? Wierp daar de zwakke den sterke, de sterke den
zwakke niet den handschoen toe? Klonk ter linker de taal van Alva,
ter rechter de taal van Oranje niet? En deed die worsteling geene
worsteling ontstaan tusschen hen, die, als het volk, door eene wijde
klove waren afgescheiden van het kamptooneel?--Daarom die bonte groep,
welke uit de hooge Zijl- en Barteljorisstraat, uit de groote Hout-,
Koning- en Smedestraat zich een weg naar het stadhuis baande. Men
zag er St. Jansheeren in hun zwarten mantel met wit kruis, tusschen
poorters en poorteressen, in den dikgevoerden mantel en de zedige
huik: den deftigen burger in zijn zwart fluweel met zilveren boordsel,
naast zoo menigen wever en brouwersknecht in het bombazijnen wambuis
en met de ruwe bonte muts: hier en daar zelfs meer dan eene gegoede
burgerdochter in haar eng sluitend, zwart lakensch keursje, de muts
met laag nederhangende slippen, en het net, glad gescheiden haar,
of de deftige huismoeder met de stokbeurs en den sleutelring aan hare
zijde, onder de luifel of bij de steenen bank harer stoep, hunkerend
en onrustig uitziende, of de vader, de broeder, de geliefde, of de
echtgenoot, hetzij uit de dichte menigte, hetzij van het raadhuis,
nog niet huiswaarts keerde, om haar te zeggen, wat de Magistraat had
besloten, en er dan het wel of wee over uit te spreken.

--»Wie die knaap zijn mag? Ik heb erg op hem,« fluisterde op eenige
schreden van het huis van Laurens Coster, de wijnkooper Pellikaen,
wiens mantel de wit en blauw satijnen sjerp en het zilveren
stadseereteeken verborg, als het blijk van zijn hopmansrang bij de
schutterij. »Voor een paar uren liep ik hem in de Molensteeg bijna
tegen 't lijf: in de Peperstraat en bij 't Zijlklooster heb ik hem
ook al ontmoet, en nu weer hier; 't is geen poorter van Haarlem.«

--»Wie?«: vroeg Pieter Vlasman, die gelijken rang had, en, schoon
reeds twee en zestig jaar oud, door zijn spits gespleten kinvlokje
en blozend gelaat, het voorkomen had, de vijftig nog niet bereikt te
hebben. »Ik zie er wel meer, die geen Haarlemmers zijn; maar daar is
weinig acht op te slaan; er zijn wichtiger dingen aan de hand.«

--»'t Is te zeer een donkere tijd om niet te turen op alles,« hernam
Pellikaen. »Geef acht! daar gaat hij verder. Er schuilt boeverij onder,
en ik wed, dat het een zevenstuiversman is.«

Terwijl Vlasman, Matthijzen, een paar andere hoplieden en vaandrigs
elkander hunne verwondering te kennen gaven, wat den Magistraat toch
zóó lang te zamen deed zijn, trad Pellikaen eenige schreden dichter
naar den in zijn oogen verdachten persoon. Zijdelings loerend,
sloeg hij hem oplettend gade. De vreemde kenmerkte zich echter door
niets bijzonders. Gelijk de meeste burgers, droeg hij den ronden,
smalgeranden hoed op het korte, rosse haar. Ook zijn donkerkleurig
wambuis was kort en met een' rijgveter vastgemaakt, terwijl zijne wijde
broek met linten boven de knieën was vastgestrikt, en zijne gekleurde
kousen onder die broek waren opgerold. Niets verraadde den spion, den
zevenstuiversman of hoe men hem noemen wil, die Alva's verderfelijke
staatkunde met zeven stuivers daags bezoldigde, om datgene te weten,
wat zijn oor niet opving. Niets van den bespieder, dien grootsten der
veinzaards; niets van een dichtgesloten mond met fijne lippen, of van
plooien rondom de oogholten; niets van eene voorovergebogene houding
of een puntigen blik: alles in rust, het oog zelfs bijna gesloten,
en toch meende Pellikaen eene zekere inspanning bij hem waar te
nemen--de inspanning van den volhardenden bespieder en luistervink;
en--hopman Pellikaen bedroog zich maar zelden.

--»En 't verwondert mij, dat hij zelf niet kalt,« dacht Pellikaen,
»als hij is, want ik denk, dan speelt hij zijne rol niet te best.«

Op dat oogenblik liet de klok van de St.-Bavo's-kerk drie slagen
hooren. De verdachte, hetzij hij den loerenden hopman bemerkt had,
hetzij hij zelf begon in te zien, dat zijne stilzwijgendheid wellicht
achterdocht kon baren, wendde zich nu op eens tot een paar nevens
hem staande lakenwevers en zeide op ongezocht ongeduldigen toon:
»Wat het daar bijster lang wordt gerekt.«

--»Wie kan er bij?« was het antwoord: maar schier op hetzelfde
oogenblik liet zich van eenigen tegelijk hooren: »Daar komt meester
van Schagen! Nu zal 't aan een end zijn.«

Werkelijk verliet het vroedschapslid, Christoffel van Schagen, door
eenige anderen op den voet gevolgd, het raadhuis. Toen hij echter de
Koningstraat, waar hij woonde, wilde inslaan, traden een paar deftig
gekleede burgers hem op zijde en schenen hem fluisterende iets te
vragen. Met vriendelijke, maar angstig-driftige gebaren wees hij hen
evenwel af, bracht den wijsvinger naar het stadhuis, als wilde hij
daarmede te kennen geven: »Een andere mond dan de mijne zal het u
wel zeggen,« en vervolgens verwijderde hij zich met spoed.

--»Wat heeft hij gerept?« vroegen nu een paar lieden, die gaarne hunne
nieuwsgierigheid bevredigd zagen en minder terughouding gevoelden
voor de twee burgers, dan wel voor het deftige vroedschapslid: »Wat
order is er beraamd?«

--»Wij zijn nog zoo wijs als daar flus,« was het antwoord, »meester
van Schagen had geen pratenstijd, en van veel woorden is hij ook
geen vriend.«

--»'t Is een schandelijk stuk,« liet een knecht uit de brouwerij de
Drie Lelieën hooren, »Het volk wordt maar geblinddoekt, en de groote
heeren zitten bij de kaars.--Maar 't is licht om te zien, waar het
heen moet, en als we worden verkocht ... bij de Drie Lelieën, dan
zweer ik ...«

--»Daar komt hij! daar is hij!« klonk het op eens uit het midden der
menigte, »burgemeester Van der Laan ... die zal ons wel zeggen wat
er in 't vat is.«

Inderdaad zag men burgemeester Nicolaas van der Laan met zijne
ambtgenooten Van Vliet en De Vries op de trappen van het raadhuis te
voorschijn komen. Enkelen onder de volksschaar meenden op het gelaat
van De Vries te lezen, dat er veel en heftig gesproken, doch dat men
de zaak niet eens was geworden. Op het schrander en rustig aangezicht
van Van der Laan zag men er geen zweem van.

--»Mannen, broeders!« zeide hij, op minzamen en toch krachtigen
toon, tot eenigen, die hem het naast omringden, »de magistraat heeft
weer schrift ontvangen van den Graaf van Bossu. Er is geraadpleegd,
wat meest oorbaar en passend zal zijn voor de belangen van ons allen;
maar de woorden verschillen en de meeningen; van daag dus zal er dieper
gepeinsd worden en overwogen, en morgen zal het de dag van beslissing
zijn. Middelerwijl, vrome burgers, moge de Hemel ons bijstaan, opdat
wij doen naar besten rade voor de welvaart van deze stad.«

--»Leve burgemeester van der Laan!« lieten sommigen, die van zijn
doorzicht en ijver voor het welzijn van Haarlem overtuigd waren,
met zekere geestdrift hooren; en in weerwil der mistige koude,
werden hier en daar eerbiedig de hoeden gelicht, eene eer, die aan
verscheidene der Achtbaren niet ten deele viel.

--»Weer geschrift van Bossu den verrader!« hoorde men hier, »dat zijn
lammerenwoorden van wolven.«

--»En veellicht van onze vrienden in Amsterdam!« klonk het spottend
daar. »Mooie tusschenkomst bieden zij aan; maar 't zal wezen om ons
in slaap te sussen. 't Is van Amsterdam, zoo de pot zoo de lepel! Wat
de Spanjaard daar doet, is altemaal goed.«

--»Geef maar acht!« liet dezelfde brouwersknecht hooren, »Morgen
verkoopt men ons met huid en met haar. Geen hoppebier zoo zuur en zoo
slecht in de Drie Lelieën, of nog beter is 't dan de schelmsche Bossu,
voor wien ik al tien stroppen vaardig heb, om duc D'Alf den tienden
penning te betalen.« En bij het uiten van dat hatelijke woord tiende
penning, bracht hij met een dreigenden blik en eene krampachtige
beweging de vingers aan zijne keel, als trachtte hij daardoor zijne
woorden nog te versterken.

--»Liever tienmaal den dood, dan den tienden penning betaald!« riep
een lakenwever, »dat enkele woord drijft mij het bloed naar den
kop. Vivent les gueux! weg met den Spanjaard, dien ik al van verre
riek. Maar wat burgemeester Van der Laan sprak, dat was goed, mannen,
geen grooter vertrouwen dan op hem!«

--»Of heel de magistraat maar van zoo 'n brouwsel ware!« sprak de man
uit de Drie Lelieën, »het zou ons tot groot profijt wezen. Maar er zijn
er onder, als hop zoo bitter, en zoo slap als bier op haverdoppen. En
wie toch die éénoog mag zijn, voor wien gij allen den hoed licht?«

--»Dat is een man van goeden aard!« antwoordde Reijer de turfdrager.

--»Snoer den mond; want daar is hij zelf,« lieten een paar wevers te
gelijk hooren.

Loensch tuurden verscheidenen naar den kant heen, waar de aldus
betitelde persoon stond, terwijl er oogenblikkelijk een fluisterend
gesprek plaats greep, waarin de naam van Wigbolt en Asinga Ripperda
voorkwam, en waarvan telkens het refrein was: »wie hij toch wezen mag?«

En dat wie of hij toch wezen mag? werd niet voor de eerste maal
uitgesproken. Gisteren en vroeger reeds had men deze vraag gedaan,
doch nog altijd had het antwoord er aan ontbroken.

Sinds weinige weken had zich op de Bakenessergracht iemand metterwoon
nedergezet, in wien iets geheimzinnigs doorstraalde. Zijne gestalte was
zeer lang doch mager. Zijn aangezicht had een bleeken, zwakken tint,
door eene zwarte wenkbrauw en zwart haar overschaduwd, en in zijn
bruin oog lag een dweepachtige gloed, die nog meer ware uitgekomen,
zoo het andere oog niet door een zwarten doek was bedekt geweest:
want ofschoon de vreemde in de wandeling voor éénoog doorging, had
wellicht niemand recht, hem dien naam te geven. Zijn breed en hoog
voorhoofd duidde een ondernemenden geest aan; en wanneer men zijn neus,
doch vooral zijn gelaat en profil beschouwde, meenden sommigen er eene
overeenkomst in te ontdekken met dat van een aanzienlijken dienaar
van Spanje, die Nederland had moeten verlaten, omdat hij er, meer
dan de pest, was gehaat. Den meesten tijd bracht hij in zijne woning
door en scheen een liefhebber van duiven te wezen; want zijne naaste
geburen op de Bakenessergracht hadden het gezicht op eene groote,
op de achterplaats van zijn huis uitkomende, duiventil; men zag er
azuurblauwe, kastanjebruine en sierlijk bonte uitvliegen, en daar men
menigmaal zijne fluitende of lokkende stem hoorde, vermoedde men niet
ten onrechte, dat hij zich ook met hare africhting bezig hield.

Nog had men hem, behalve met Ripperda, slechts in aanraking gezien met
Simon Simonsz, den braven predikant der hervormden, die in Haarlem het
eerst als openbaar evangeliedienaar was opgetreden; en met Martinus
van Herenthals, den hooggeachten gardiaan van het Augustijnerklooster
in de Achterstraat. Dit moest roomsch en onroomsch bevreemden, te meer
daar het gerucht ging, dat de naar gissing ruim vijf en dertigjarige
vreemdeling door den prins van Oranje aan Ripperda was aanbevolen,
met het verzoek om hem in geene van zijne handelingen te beperken:
maar bij die bevreemding voegde zich ook achting en ontzag, als een
blijk, hoe men den mensch afmeet naar zijne vrienden.

Juist toen doctor Elsen, een hoogst vreesachtig man, aan een paar
naast hem staande burgers zijn angst voor den vreemdeling en zijne
verwondering uitdrukte, dat nog niemand diens geluid gehoord had, werd
op eens de aandacht afgeleid op den vermeenden spion bij het huis van
Coster, en wel door het daverend geroep van: »een spion! een spion!«

--»Waar is hij?« lieten, onder een dicht gedrang, eenigen te gelijk
hooren.

--»Daar tijgt hij te loop, de Smedestraat in!« klonk het,
en oogenblikkelijk verstrooide men zich om den bespieder na te
ijlen. Pellikaen namelijk, had den verdachte geen minuut uit het
oog verloren. Hij had diens vraag gehoord, er min of meer een
Vlaamsch accent in bespeurd en onder diens wambuis een wapen zien
flikkeren. Spijt gevoelende den verdachte niet rechtstreeks te
kunnen aanklampen, had hij zijn vermoeden toch aan een paar burgers
medegedeeld. Deze sloegen hem nu insgelijks gade, en Pellikaen, die
geene rust had, aleer hij overtuigd was, ving nu in zijne onmiddellijke
nabijheid een veelbeteekenend gefluister aan. De verdachte scheen zijne
rol te vergeten, wendde zich schichtig om, zag eenige aangezichten
strak en doorborend op hem gericht, en trachtte vervolgens zijne
rol te hernemen. Hetzij hij zich echter niet op zijn gemak gevoelde,
hetzij hij genoeg had vernomen, hij wilde zich op de onverschilligste
wijze verwijderen, doch op eens riep nu Pellikaen met luider stem:
»een spion!«

--»Een spion! een zevenstuiversman!« riepen ook een paar anderen. Eene
tien- twintigvoudige echo bauwde nu dien uitroep na, en dit was voor
den bespieder het sein, dat hij niet te schielijk zijn heil in de
vlucht konde zoeken.

--»Een spion van duc D'Alf!« klonk het van alle kanten, »een spion! een
zevenstuiversman!« En snel volgden Pellikaen, Matthijzen benevens
eenige anderen den vermeenden Vlaming achterna. In vlugheid moest men
nochtans ver voor hem wijken. In een oogenblik had hij de dichtbij
gelegene Morinnesteeg bereikt, terwijl de mist niet weinig bijdroeg, om
hem voor het oog zijner vervolgers verder onzichtbaar te maken. Juist
echter toen de spion in de Ceciliasteeg gekomen, zijne vaart een weinig
had begonnen te korten, klonk hem op het einde dier steeg eensklaps een
donderend »sta!« te gemoet, en voelde hij zich te gelijker tijd door
eene behendige vuist aangegrepen. Dat was de vaandrig Pieter Dirksz
Hasselaar, de neef van Kenau, een zeventienjarig jonkman en lid van
het St.-Hubertus of jagersgild, die zich naar de markt wilde begeven,
doch nog even eene kennis moest spreken, die in de Ceciliasteeg
woonde. Juist toen hij van de Jansstraat, rechtsom, die steeg zoude
inslaan, vernam zijn fijn gehoor het geroep in de verte; tevens
zag hij den vluchteling vlak voor zich, en geen seconde aarzelende,
greep hij hem, met zijne gewone handigheid, bij het wambuis.

--»Halt, kompaan« riep de vaandrig en sloeg meteen de andere hand
aan diens heup.

--»Houdt hem vast; laat niet glippen!« klonk het op korten afstand,
»'t is een spion van duc D'Alf!«

Maar eer de achtervolgers den tijd hadden, hem dichter te naderen,
voelde Hasselaar op eens een hevigen schok, een krachtigen ruk. Eer
hij het vermoedde, was de spion aan zijne handen ontsnapt; onder
een schimpenden lach sloeg hij, in den mist, over de Jansstraat,
de Lombardsteeg in, en liet aan den jongeling, benevens de overigen,
gaarne de vrijheid, om zich over zijne kracht en snelheid te verbazen.

--»Een geluk voor hem, dat ik zonder musket was,« zeide Hasselaar
spijtig tot Pellikaen en Matthijzen, die zich thans bij hem
voegden. »Bij St.-Hubertus! als ik vleesch noch been had getast,
zou ik meenen een spook te hebben gezien.«

--»Razend jammer!« sprak Pellikaen, »hij is als een haas op de
loop. Maar gij, die op school reeds den roem hadt, dat ge niet glippen
liet, wat u tusschen duim en vinger was.... hoe kost gij hem laten
ontkomen als een gladde aal?«

--»Ik kan er zelf niet bij,« antwoordde Hasselaar, »ik meende goeds
hands te wezen; maar ik kan niet in zijne schaduw staan. Toch durf ik
wedden om eene ton bier uit de Mouthaan, dat gij mij geen van allen
ontslipt, als ik u zoo krachtig beet heb.

--»'t Is om te bersten van spijt!« hernam Pellikaen, »maar ik moet er
haring of kuit van hebben. Naar de Spaarnwouderpoort: want dáár is
hij heen, en 't mocht wezen, dat hij er slib vangt. 't Is een spion
van den Spanjaard. Wie weet, wat euvels hij ons brouwt!«

En zonder op zijne schielijke vraag, wie hem wilde vergezellen, het
antwoord af te wachten, snelde hij van daar. Hasselaar en nog eenige
anderen volgden hem; doch de meesten verstrooiden zich, daar zij weinig
lust gevoelden, om in den grauwen nevel iemand na te ijlen, wiens
talent, vooral van harddraven, hun maar al te zichtbaar gebleken was.

Het gevolg eener verdere nasporing was dan ook, dat de wacht van
de Spaarnwouderpoort verklaarde, eene minuut of tien geleden, de
hamei of kleine poortdeur te hebben ontsloten voor iemand, die met
de persoonsbeschrijving volkomen overeenkwam, doch die niet alleen
geen den minsten argwaan opgewekt, maar ook daarenboven van een goed
poortersbewijs voorzien was.

--»Ja, ja, de vogel is wel gevlogen,« zeide Pellikaen, »maar....tien
minuten! dan moet hij wel bek-af zijn geweest.«

--»Het lijkt er niet naar, hopman!« zeide een der soldaten van de twee
vendels garnizoen, binnen Haarlem, »hij kwam zoo aangaan op zijn gemak,
dat ik nog zeide: »die heeft ook niet veel spoed in de koten!«--Maar
we zullen goeds kijks wezen, als hij weêr aan de hamei komt.«

--»Als het geen spooksel is geweest, dan zal hij voortaan wel
achterwege blijven;« merkte Hasselaar aan; »jammer maar, dat ik
zonder musket was; want op mijne vendrigseer, het zou hem wel eene
vlerk hebben gekost!«.

Onder herhaalde betuigingen van Pellikaen, dat het hem bitter speet,
zich niet in tijds van den spion meester te hebben gemaakt, dewijl hij
vreesde, dat hieruit voor Haarlem iets kwaads zou volgen, en onder
vernieuwde verzekering van Hasselaar, dat hem het gemis van zijn
voortreffelijk musket, de eenige oorzaak van de ontvluchting was,
keerden zij langzamer, dan zij gekomen waren, naar hunne woningen
terug, en spoedig was de gedachte aan den verspieder verdrongen
geworden door het meer gewichtige punt, wat op morgen het besluit
zou zijn van den magistraat.






TWEEDE HOOFDSTUK.


Nog lag een donkergrijze sluier over Haarlem uitgespreid; nog flikkerde
hier en daar eene star tusschen dikke, grauwe wolken, toen te zeven
ure de regeering reeds in de antieke, ruime vroedschapszaal van het
raadhuis vergaderd was.

Het vuur, onder de twee breede, kolossale schoorsteenen, die op
ronde kolommen, met kunstig beeld- en snijwerk, rustten, wierp
een koesterenden gloed om zich heen, en door het licht der kaarsen
geleek de morgen naar een helderen avond. Daar zag men het viertal
burgemeesters, de zeven schepenen, benevens een aantal deftige
vroedschapsleden; en overwegende, hoe de eersten het gewone bestuur
hadden en het hoogste gebied in alle politieke zaken, hoe op hen het
beheer rustte van de tijdelijke goederen en inkomsten der stad, hoe
zij moesten waken voor hun behoud en welvaren, waken voor den burger
en diens rechten en privilegiën en handvesten,--hoe tot dat ambt
een tienjarig poorterschap met een vermogen van zeshonderd schilden
vereischt werd, dan moeten wij bijna glimlachen bij de waarheid, dat
nog slechts sinds drie jaren, tot belooning dier moeitevolle taak,
hun vrije belasting vergund was geworden en, voor elke zitting, het
tiende gedeelte van een Hollandschen gulden. En toch zien wij hen
daar vergaderd met alle belangstelling in hun gewichtigen post. Wij
zien er hen niet meer als die stadsregeering ten tijde van Filips van
Bourgondië, kiezende uit hun midden naar willekeur en naar luim;--wij
zien hen daar, sinds den opstand tegen verguizing, in toenadering
tot den poorter; den poorter vaak hoorende en kennende in zaken van
gewicht, sinds voor Nederland het groote vraagstuk was opgeworpen,
te bestaan of niet te bestaan. Met een gevoel van hooge achting en
eerbied zien wij er hen vergaderd om er het belang van Haarlem te
wegen op de fijne goudschaal van het verstand en den godsdienstzin der
tijden; wij zien hen daar plechtig en statig in het vroege morgenuur
te zamen. De kleine, vlakke hoeden met smalle over den bol liggende
randen, bedekken thans hun hoofd niet; die hoofden zijn ontbloot,
en verhoogen den deftigen ernst op sommiger gelaat. Die prachtige
halskragen, op zilveren of gouden banden geregen--hoe keurig zijn ze
geplooid, en hoe blinkt het witte der fijne kant of het Kamerijksche
doek u tegen. Werp een blik op die sierlijk kastanjebruine en
zwartkleurige wambuizen van satijn, zijde of laken, kunstig met
bevallige bloemen, strepen en schakeersels geborduurd en met een aantal
zilveren of gouden knoopjes gesloten: want velen hunner zijn rijk en
vermogend, in weerwil van den sinds lang in beoefening gebrachten,
Spaanschen stelregel: »beter geen land dan een uitgeput land: liever
eene wildernis dan een land met dwaalgeesten.«--Maar sla vooral het
oog op die halve mantels, waarin sommigen gedost zijn; het is waar,
ze zijn kostbaar en prachtig, doch vorm en snede zijn die van den
Spanjaard, van den Spanjaard, met wien Nederland in openbaren krijg
is. Grooter jammer voorzeker, dat zoo velen dier achtbare vergadering
niet slechts in uiterlijken maar ook inwendigen vorm dien Spanjaard
gelijk zijn, of hem althans op zijde hangen; jammer, dat wij enkelen
dier vergadering, vooral Van der Made en Groeneven, verachten, voor
sommigen een schouderophalend medelijden moeten gevoelen, daar wij er
zoovelen aanschouwen, voor wie wij met eerbied en ontzag zijn vervuld.

Dirk Jacobs de Vries, een tenger en bleek man van twee en zestig
jaren, is thans president of voorzittend burgemeester. Hij is het,
die in het beraadslagen aan de vroedschap desnoods perk en maat stelt,
die advies vraagt, die stemmen verzamelt en er dan het besluit uit
opmaakt. Aan hem is het ook, de vergadering te openen; en, nadat dit op
de gebruikelijke wijze was gedaan, nam hij ook het eerst het woord op.

--»Mijne Heeren!« sprak hij, op een toon, niet geheel vrij van
belemmering. »Gelijk u bekend is, sloten wij op gisteren onze
vergadering, zonder eindbesluit, en om met dieper zin te bepeinzen,
wat nuttig zijn zal en noodig. Ik zal dan aanvangen, om u allen te
zaam te verzekeren, dat ik op de wichtige aangelegenheden meer dan den
halven nacht heb gewaakt; dat ik gewikt heb en gewogen het welzijn van
deze goede stad en burgerij; en alzoo spreek en betuig u plechtiglijk,
dat mijne meeningen van gisteren ook die van heden zijn.«

Strak en ernstig waren aller oogen op den schroomvollen voorzitter
gericht, en--eenige seconden heerschte er een veelbeteekenend
stilzwijgen. De medeburgemeester, Gerrit Hendriksz Stuiver, gaf zijn
ongenoegen door een licht hoofdschudden te kennen; Johan van Vliet
vertoonde een ontevreden trek om zijn mond en Nicolaas van der Laan
gevoelde afkeuring en wrevel, die hij echter op geenerlei wijze aan
den dag legde.

--»'t Zal dan noodig wezen, heer voorzitter, dat gij die meeningen
herhaalt,« zeide, op zijn gewonen vrijmoedigen toon, Johan van Vliet,
een veertigjarig man, van een even bevallig als edel voorkomen, zelfs
in weerwil van de misnoegde plooi om zijne lippen, »of is daar niet
de schepen Adriaansz en het vroedschapslid Deyman, die op gisteren,
gewis om wichtige redenen, niet ter vergadering waren? want ofschoon
zij iets gehoord mogen hebben van 't geen over aller tong gaat,
zoo is dit niet geschied in den raad.«

--»'t Zal dan ook noodig zijn en passend, vooraf het geschrift
te doen kennen, dat ons behandigd werd van den eerwaardigen heer,«
zeide de president, zonder te laten blijken, dat hij het scherpe in de
woorden van zijn ambtgenoot gevoeld had.--En nu verzocht hij, dat de
secretaris, met luider stemme, den brief zou voorlezen van Jacob Wy,
pastoor van het groote Bagijnhof, zich thans te Amsterdam bevindende,
en gericht aan zijn' broeder. Deze luidde aldus:


    »De verzekering van des konings groote goedertierenheid en
    genade is er, bijaldien zij zich vanzelven kwamen presenteeren en
    overgeven aan den hertog van Alva; alsdan zou niet gedacht worden
    aan al 't geen, dat was gepasseerd, maar alles zou vergeven en
    vergeten zijn, zonder dat men een eenig burger daarover zoude
    straffen, reppen of roeren, gelijk gebleken was aan de steden,
    die zich goedwillig hadden komen over te geven, en was er alleen
    rigueur gebruikt tegen diegenen, die hardnekkiglijk hadden
    gepersisteerd in hunne rebellie en des konings heirkracht hadden
    willen tegenstaan en tegenweer bieden: hun overzulks radende,
    deze occasie niet te laten voorbijgaan, maar hunne gedeputeerden
    te zenden, en zichzelven te presenteeren en over te geven, alzoo
    zij toch des konings macht niet konden tegenstaan. Zij konden
    wel considereeren, hoe kwalijk het hun vergaan zoude, indien
    zij hardnekkig bleven en deze macht zouden willen verzoeken en
    experimenteeren.«


--»Gij hoort het geschrift van een wijs man, die Haarlem goed
gezind is,« sprak nu de voorzitter. »En mijne meening?... Zij is
de zijne. Verderf wacht ons, zoo wij het hoofd hoog dragen en door
rebellie en ongehoorzaamheid den koning onzen heer tegengaan. Veel
beter zal het wezen, van onzen rechten landsheer geprezen te worden,
met genot van genade, dan in 't gevaar te vallen van vuur en van
zwaard. Wijselijk te wijken voor overmacht was heilzaam in alle tijden,
en wanneer ook wij alzoo met de wijsheid te rade gaan, dan hoeden
wij ons voor leed en verderf, terwijl wij ons tevens kwijten van den
plicht, die op den trouwen onderzaat rust. Aan zulk een gevoelen blijf
ik mij vasthechten in vertrouwen en hope, dat het zoo ook wezen zal
met u allen.«

Nauwelijks had hij gesproken, of een vijftigjarig man verhief zich
ten halve van zijne zitplaats; een man over wien de geschiedenis een
onverschoonbaar stilzwijgen bewaart, de tweede burgemeester Nicolaas
van der Laan. Maar, wie van hem zwijge--wij kennen hem. Voor ons liggen
de stedelijke registers en archieven, als de onwraakbare getuigen,
wie hij was, wat hij deed. Voor ons ligt het afbeeldsel van den man
met zijn eenigszins ingevallen doch edel, ernstig gelaat, de blijken
dragende, hoe zijn geest onverpoosd dacht, en uitvoerde, na rijp
beraad. Aanschouw dat beeld, want het is uwen blik waardig. Zie
op zijn aangezicht die onveranderlijke, die eenparige rust, maar
de rust, die een vurige ziel verbergt, welke noch het begin, noch
het midden van den draad, dien zij spint, aan anderen in handen
geeft. Zie in hem een geest, niet ongelijk aan dien van Oranje, een
geest, ondoordringbaar voor list, onvermoeibaar als de raderen eener
machine, maar toch buigzaam als was, toch kneedbaar voor de hand van
vriendschap en liefde. Hij wist anderer gemoed te peilen en naar zijn
doel te vormen, doch had genoegzaam beleid en beheer op zichzelven, om
geen zweem van eenige lotswisseling te vertoonen, hetzij die helder,
hetzij die nevelachtig was. Want vrees had geen toegang tot zijne
ziel. Vandaar die spoed, die standvastigheid in het uitvoeren, in
een tijd van woeling en botsing, van hartstochten en onbeslist gezag,
in een tijd, dat er veelal spoed en vaardigheid werd geëischt.

--»Een voorrecht is het, dat men vermag te spreken, eer men besluit,«
zeide hij, »en raad gebruiken ontslaat den regeerder van veel
opspraak. Hoe is het geschapen met ons land, met onze goede stad? Wat
is er gewrocht, en wat toeft ons? Van ééne zaak slechts zal ik reppen,
maar 't zal wezen van eene wichtige zaak voor heel het volk, voor
heel het land. Felle wonden zijn ons reeds geslagen, en zij zullen nog
bloediger worden. Of wat is er te hopen van eenen Alva? Was hij niet
doof, wanneer er met kracht van rede werd aangevoerd, hoe de hatelijke
tiende penning tot ondergang zijn zou van heel het Vaderland? IJdel,
dat men hem voor oogen hield, hoe 't woedende water nog kortgeleden
onzen grond had overstroomd, hoe de handel gestremd, de armoede der
gemeente groot was. IJdel onze klachten over den duren graantijd,
rooverijen, brandschattingen, last van garnizoenen, verlies van
schepen ter zee en ongewone tollen.--'t Was de stemme des roependen
in de woestijn, dat de vreemdeling Holland zou schuwen, dat hij in
Holland niet meer ter markt zou gaan, zoo de verkoop bezwaard werd
door een tienden penning. 't Was vruchtelooze taal, dat de weverijen
zouden verkwijnen, als de handel en haringvisscherij,--dat de last
bovenal zou drukken op den schamele, die slechts geld voor kleine maat
heeft, nadat ze door menige hand is gegaan. Maar vrijelijk had men
woord en klacht mogen sparen: want zij vielen in een rotsgrond. Met
het glippen der nering, sloop de verbittering in, en toch dreigde de
hertog, bleek van wrevel en hoon, dat hij wapenen zou te baat nemen,
om den tienden penning in te vorderen; en kan Brussel niet getuigen,
hoe zijne beulen reeds den strop vaardig hadden? Dit alles ligt ons
nog versch in 't geheugen: want de tiende penning is geene artsenij van
korten nasmaak. Laat ons dan niet in den strik van eene onzekere hoop
vallen! Want ik vraag het u allen, ik vraag het met luider stemme--wat
vertrouwen, wat hope is er op een man, die slavernij en dood in zijn
vendel voert?«

Dat was wrijving, dat was contrast met de woorden van De Vries. Eene
halve minuut heerschte er een gespannen stilzwegen onder de
magistraat. Op het Judas-aangezicht van het vroedschapslid Van
Groeneven kwam zichtbare wrevel te voorschijn. Johan van Duivenvoorde
hing met de volle, edele ziel aan de lippen van Van der Laan. Van
Schagen rilde inwendig, dat Van der Laan's woorden zouden zegevieren,
en Philippus van der Mathe beet zich ongeduldig op de tanden,
dat de beurt om te spreken nog niet aan hem kwam: want nog moesten
burgemeester Stuiver en Van Vliet zich laten hooren, en men wist,
hoe getrouw deze den koning van Spanje wilden zijn, maar hoeveel
verachting zij hadden voor den landvoogd.

--»Geen vertrouwen op den hertog!« zoo ving burgemeester Van Vliet
aan met de drift, die zoowel aan zijne stem als gebaren eigen was,
en tevens den edelman van rang en vermogen kenmerkte. »Dat hij bukke,
die liever slaaf wil wezen dan vrijman. Denkt men, in ons land de domme
lieden weder te vinden van Peru en Mexico, die zich verdelgen lieten
bij duizenden?... Ik zie enkel handvestbreuk en geweld, en het bloed
van Egmond en Hoorne heeft gestroomd tot onze waarschuwing. Wie zich
nog niet heeft laten blinddoeken, kan heenzien door het gordijn. 't
Mag zijn, dat de wetten door Viglius ontworpen, op landgenooten en
privilegiën gegrond, door onze nakomelingen zullen aangemerkt worden,
als blijken van hooge wijsheid; maar achter het mooi omkleedsel schuilt
het doel om zich rijker te maken met ons geld en onze have; of diende
de pijnbankstraf van Bakkerzele tot iets anders, dan om te weten, dat
de koffer vol zilver en de elf kisten van den Graaf Van Egmond bij de
zwarte poort lagen begraven?.... Dat wij dan toezien, mannen broeders,
ons niet vaster te laten inklemmen: want men loert op verderf van
het land en overweldiging door het dwingelandsjuk; de voorrechten
van de edelen, de rechten van het volk liggen gekneusd; en wanneer
wij niet kloek en fier het hoofd opsteken, dan zal, met de glorie,
ook de naam van ons land dra verdwenen zijn van de wereldkaart. Trouw
aan den koning onzen heer, maar weg met Alva en zijne tirannie!«

Feller werd de wrevel van Van Groeneven, Van der Mathe en anderen;
en hoe men dien wrevel ook trachtte te ontveinzen, toch ontsnapte
hij niet aan de scherpe blikken van Van der Laan.

Thans was het woord aan Gerrit Hendriksz Stuiver, een man van ongeveer
veertig jaren, op wiens zachtgerond aangezicht oprechte vroomheid en
braafheid te lezen stonden.

--»En wat ligt nauwer ons aan 't gemoed dan de godsdienst?« sprak hij
met eene bedaarde, welluidende stem. »Als de meesten van ulieden,
bleef ik aan het geloof mijner vaderen getrouw, en toch kunnen
velen uwer getuigen of ik niet mijn penning bijdroeg tot opbouw der
kerkloods op de Baan, voor hen, die van de nieuwe leer zijn. En ik
deed het van ganscher hart, tot den dienst en het welbehagen van onzen
Heer. Naar mijne conscientie toch en voor Christus acht ik het oorbaar,
alle uitoefening van godsdienst te gedoogen, zoo zij rein geschiedt
en met een goedgezind hart. Of is het niet de gruwelijkste dwang,
een vrij gemoed tot een geloof te dwingen, dat men voor valsch acht
en kwaad? Of is het geen tirannie, iemand tot letsel te zijn in een
godsdienst, dien hij voor waarachtig houdt? En hoevelen zijn niet
afkeerig geworden van de kerk, door vervolging en bloedplakkaten
tegen ketterij? De graaf Van Bossu moge gewagen van verwarring in de
religie, zoo wij niet met een hart vol berouw ons onderwerpen aan 's
konings zachtmoedigheid.... Maar bij de Heilige Drievuldigheid, bij
den God, die de nieren proeft en de harten van roomsch en onroomsch
kent.... reeds ziet mijn oog binnen de muren onzer stad schavot en
brandstapel verrijzen, wanneer voor 's hertogs soldeniers hamei en
poort ontsloten zullen zijn. Ik zie reeds den beul met de brandfakkel
in aantocht. Mannen broeders! dat wij dus kloek zijn en waken voor
de vrijheid van onze burgers, bovenal in zaken van 't geloof. Dat zij
laten, wat hun kwaad--dat zij doen mogen, wat hun goed dunkt. Mannen
broeders! zijn wij gedachtig, wat het zegt: vrijheid van nijverheid
en nering, maar bovenal vrijheid van geloof.«

Daar wij ons toch niet van de onaangename taak kunnen bevrijden,
met Adriaan van Groeneven in aanraking te komen, zoo willen wij
hem liever thans dan later in zijn uiterlijk, zoowel als in zijn
karakter voorstellen. Zijn, door de kinderziekte geschonden ovaal
gelaat, had niets opmerkelijks, tenzij men uit het nedergeslagen
oog vreesachtigheid, op het gefronste voorhoofd trotschheid wilde
lezen. Inderdaad maakten dan ook deze beide eigenschappen gedeeltelijk,
en hebzucht hoofdzakelijk zijn karakter uit: voegt men daar nu bij,
dat hij loos en valsch was, doch vooral van gloeienden haat tegen de
belijders der hervormde leer blaakte, dan begrijpen wij wel, dat hij
vroeger tot schepen, en deken van den Cloveniers-doelen,--doch slechts
ten halve, hoe hij in Augustus van dit jaar, door de afgevaardigden der
edelen en steden van Holland nog tot lid van Haarlem's vroedschap was
benoemd geworden. Maar hij was bedreven in de kunst van vermomming;
en wat zijne onverdraagzame hevigheid in den godsdienst betrof--Van
Groeneven was roomsch-katholiek, zooals de magistraatspersonen in
de steden toen nog voor het meerendeel waren; en de hervorming was
in veler oogen slechts afschaffing van het beproefde en eerwaardige,
slechts oproerige heiligschennis: een verkeerde waan voorzeker, doch
waartoe de razende ijver van vele hervormden maar al te zeer grond gaf.

--»Wee den wolf, ter kwader naam staande,« zeide hij, terwijl de gloed
van het haardvuur den gloed op zijn aangezicht nog verhoogde. »Wat
aanleiding is er om al de woorden van den graaf Van Bossu voor list en
valschheid uit te krijten? Waarom moet men in zijne handelingen veel
meer kwade praktijken zoeken dan in die van anderen, die hunne ambten
van den koning ontvangende, die ambten gansch onwaard zijn? Verbergt
dan ieder, die in dienst is van den landvoogd, den dolk des verraads
onder zijn kleed? Geeft de graaf Van Bossu geene goede waarschuwing
in naam van den koning? Of waar moet het heen, als wij zijne woorden
verachten? Om slechts van ééne zaak te reppen, zal onze waarachtige
godsdienst niet te gronde worden gericht, wanneer wij de ketters in
de hand werken, die, onder den schijn van zuiverheid in de leer, een
vinnig vuur van ontucht en tweedracht stoken? Laat ons niet, ziende,
blind wezen; laat ons onderworpen zijn aan den koning onzen wettigen
heer en dengene, dien hij zijn gezag waard keurde.«

Van Vliet en Van Duivenvoorde, maar vooral Van der Laan, gloeiden
van verontwaardiging bij deze openlijke hulde aan Alva, den man, dien
roomsch en onroomsch haatten, al ware het alleen wegens den tienden
penning, om niet te gewagen, hoe hij roomsch en onroomsch naar het hart
stak. Hoe gaarne zou Van der Laan op dien oogenblik reeds de taal van
Van Groeneven op mannelijk forschen toon ontzenuwd hebben. Het woord
echter was aan het Vroedschapslid Jonker Christoffel van Schagen,--den
man, huiverende van vrees bij het denkbeeld aan een mogelijk beleg.

--»Laat ons niet spreken met verbittering en vooroordeel!« zeide
hij. »De welvaart en het heil onzer goede stad en burgerij staan op
het spel; enkel daarover moet worden geraadpleegd. Zoo de hertog zijne
soldeniers herwaarts zendt; zoo Haarlem wordt belegerd, dan toeft
ons veel euvels en ten laatste verderf. Dat wij dus alle vertrouwen
stellen in de woorden van 's hertogs Stadhouder; dat wij hem blijk
geven van dat vertrouwen door het afvaardigen van eene bezending
naar Don Frederik; want op mijne eer en conscientie! slechts dit
kan ons vrijwaren voor de schromelijke gevolgen van onvergeeflijken
wederstand.«

--»Wat bange taal klinkt mij in de ooren!« zeide het vroedschapslid,
de rijke bierbrouwer Pieter Janszoon Kies, een man van ruim vijftig
jaren, wiens bleek gelaat, sluike haren en onbevallig uiterlijk
geenszins zijne edele geestdrift voor recht en vrijheid uitdrukten
of zijn fier, onwrikbaar en deugdzaam gemoed.

--»Wat!« sprak hij driftig, en ten halve van zijne plaats
opstaande. »Men zou hier niet te pas brengen de valschheid en
woordbreuk van den Spanjaard?.... Van mijne grieven, van mijne
ballingschap zal ik hier niet reppen; maar nog hooren wij al
te zamen de bloedklok in Naarden, of zou dit feit reeds uit ons
geheugen zijn gewischt?.... Romero!.... met een valschen lach trad
hij binnen Naarden, en--zijne intrede was de dood.--Geen betrouwen op
don Frederik! dat roep ik luide: ook zijne komst zal de dood wezen;
en zoo in Haarlem het bloed der burgers stroomde, dan zou het met ons
aller berouw te laat zijn. Geene laffe bezending; de lafheid dient
enkel tot blaasbalg voor het vuur van overmoed.«

Nu nam het vroedschapslid Cornelis Duyk, een man van kennis en
braafheid, het woord op. Vier jaren te voren als rector der groote
Latijnsche school, van ketterij beticht, werd hem, op aanzoek van
den bisschop, door de meerderheid van den magistraat aangezegd, dat
hij dien post zou moeten verlaten. Wellicht, dat hij thans een blijk
wilde geven, hoe onrechtvaardig hij toen was beschuldigd en behandeld,
althans hij zeide belemmerd en bijna afgebroken: »Mij dunkt, dat het
plichtig en oorbaar zij, tot wering van alle gevaar, een gezantschap
te zenden naar don Frederik.«

--»Ook ik breng geene andere stem uit;« zeide Phillippus van der Mathe,
doctor in de beide rechten, en tien jaren vroeger tot algemeen vicaris
van den rechtschapen eersten bisschop Niklaas Nieuland benoemd. »Wee
ons, zoo wij den koning onzen heer trotseeren; wee ons, zoo wij
de hand uitstrekken tot afbreking van Gods heilige Kerk: en toch
zal het zoo zijn, wanneer wij de genade van 's konings landvoogd
verachten. Handelen wij dan niet in dwazen waan, tot ons deerlijk
verderf; want slaan wij, tot tegenweer de hand aan 't rapier, dan is
er geen hope, dan is er een afgrond voor onzen voet.«

--»Mijn gevoelen zal blijken uit mijne woorden,« zeide, op zijn
gewonen zachtaardigen toon, het vroedschapslid Johan van Duivenvoorde,
die in het woelig jaar der beeldstorming, burgemeester geweest,
en nu ook overste van Haarlems schutterij was. »In plaats van eene
bezending naar don Frederik, vaardige men een geschrift af aan den
graaf van Nassau, den prins Van Oranje. Bidden wij hem om soldeniers,
en--met Gods hulp en met kloekheid verdedigen wij onze goede stad
tegen 's vijands geweld. Beter wakend met de hand aan 't rapier,
dan eene bedriegelijke insluimering onder een verguld juk.«

--»Men peinze, wat men doe!« liet nu de schepen mr. Johan van Zuren
hooren, een man van vijf en vijftig jaren, met scherp geteekende
gelaatstrekken, en om geleerdheid en edele grondbeginselen bemind. »Ik
heb eerbied voor den prins; maar hebben wij grond genoeg om op
zijn gewapenden bijstand rekening te maken? Tot heden heeft zijne
Doorluchtigheid nog geene onzer goede steden ontzet; zij zijn altegader
in 's vijands hand gevallen, en zóó groot is de macht van den koning,
dat het ijdelheid zou wezen en dwaasheid, zoo het zwakke Haarlem die
macht wederstond, geene hope hebbende op den goeden uitslag der zaak.«

De schepen mr. Ramp, het vroedschapslid Verwer en eenige anderen
hechtten zich aan het gevoelen van Van Zuren; doch eigenlijk waren de
gevoelens zóó verschillend, dat uit al het aangevoerde geen bepaald
besluit kon worden opgemaakt.

Nu wendde zich de voorzitter tot den pensionaris Van Assendelft. Deze
post werd toen, evenals altijd, door degenen bekleed, aan wie men de
meeste wijsheid en welsprekendheid toekende. Hij was ambtenaar op
eene jaarwedde; hij kon zijn post nederleggen, doch stond anders,
met de regeering in contact, zoodat hij, daartoe geroepen, zonder
eene stem te hebben, in alle regeeringsvergaderingen de raadgever
of adviseur zijn moest: het behartigen van de belangen der stad was
hem dus bijzonder aanbevolen. Ook thans zou men zijn gevoelen en raad
inwinnen; doch nauwelijks had De Vries hem zijne meening afgevraagd,
of ieder verwonderde zich over zijn kort, bepaald en stellig antwoord.

--»Dit is mijn raad,« sprak hij forsch, »dat men ramp en onheil
voorkome, door wijselijk te handelen; en slechts dit kan wijsheid
wezen, dat men naar verzoening trachte met den machtigen koning
onzen heer.«

Een oogenblik heerschte er eene stilte van verbazing. Ieder had
zich als het ware voorbereid om eene lange rede te hooren, en--de
taal van den pensionaris was korter dan van een dergenen, die tot
nog toe gesproken had. Niemand uitte verder een woord: nog bleef de
gespannen stilte eene wijl voortduren, en reeds begon het licht der
kaarsen te verflauwen, terwijl de meer en meer aanbrekende morgen
zijnen lichtgrijzen tint door de glasramen wierp.

--»Wij hebben thans allen onze meeningen doen hooren en advies
genomen,« vatte de president-burgemeester ten laatste weder het
woord op. »Sommigen van ulieden hechten zich aan mijn gevoelen, dat
het wijken voor de overmacht de wijste keus is. Gijlieden verlangt
eene bezending naar den zoon des hertogs; gij haakt ook naar eene
zending tot den prins om gewapende soldeniers: sommigen uwer neigen
zijdelings of beurtelings tot beide, weifelende en aarzelende, wat
het beste zij. Maar de zaak moet worden voleind; want het belang
van Haarlem--dat van ons allen staat op het spel. Wij zullen dus
aanvangen met eene bepaalde, beslissende stemming, en geve de Hemel,
dat wijsheid ons daarin tot gidse zij!«

Nadat zich gedurende eenige seconden een dof gemompel had laten hooren,
ging men tot de gewone stemming over, en--de heillooze uitkomst was,
dat er eene bezending naar don Frederik zou plaats hebben. Dat was voor
velen een ontzettend oogenblik. Maar nu moest nog het lot beslissen,
wie deze bezending zouden uitmaken.

--»Wiens hand zich naar de lotbus uitstrekke--de mijne nooit!« sprak
burgemeester Van der Laan, op standvastig fieren toon. »Eer sterf ik
binnen Haarlem, eer ik een voet buiten den wal trede, om genade te
bidden van een tiran.«

--»Ook ik niet, in alle eeuwigheid niet!« sprak het vroedschapslid
Kies, op wiens bleek gelaat zich een blos van verontwaardiging
vertoonde.

--»En zoo waar als geen Hollandsch edelman zich voor een Castiliaan
buigt,« liet Van Vliet hooren; »zoo waar doorstoot ik mij eer de borst,
eer ik deel zal hebben aan zulk een lot.«

Ook Stuiver en nog eenige anderen gaven hetzelfde te kennen, zoodat de
loting nu alleen moest plaats hebben onder hen, die voor de bezending
naar Frederik gestemd hadden. Dit gebeurde, en weldra bleek het
nu dat de president-burgemeester zelf, benevens Jan Jansz. Verver
deze belangrijke taak hadden te vervullen. Nauwelijks echter had de
laatste dezen uitslag gezien, of de menschelijke zwakheid vertoonde
zich daar op het zichtbaarst, in al hare kleuren; zoo ooit, dan bleek
het aan Verwer, hoe menig mensch gelijk is aan eene zwakke plant,
die heen en weer wordt geslingerd, al naar dat een koeltje of eene
windvlaag haar bij den ranken top grijpt.

--»Op mij het lot!....« sprak hij angstig en onthutst, terwijl op
zijn aangezicht de vermiljoenkleur zich beurtelings wisselde met
doodelijke bleekheid. »Neen, niet alzoo; ik voel mij vroed noch
kloek tot deze wichtige taak. Het zou mij falen aan passende woorden
om het onweer van onze stad af te wenden, of zoo niet, dan zou er
wellicht een kwade zin aan gegeven worden. Neen, dezen last mag ik,
kan ik niet aanvaarden: ik ben er zoo min bekwaam toe als gezind:
gelieft er mij dus van te verschoonen; tot iedere andere zaak ben ik
van ganscher harte bereid; niet tot deze.«

--»Wat ijdele uitvlucht, wat groote lafhartigheid!« zeide Van
Groeneven, en hij was op het punt, nog bitser uit te varen, toen de
voorzitter het gewone teeken tot stilte gaf.

--»Hoe!....« zeide hij op ontevreden toon, »gij zoudt thans weigeren,
u thans onttrekken, mijnheer, aan eene noodige, wettige taak? Zijt
gij geen lid van deze vroedschap, en heeft het lot niet beslist naar
gebruik en met alle rechtvaardigheid? Er kan geene billijke reden
wezen, dat gij achterwaarts treedt, en wij mogen u niet verschoonen.«

--»Ik moet schuld belijden,« hernam Verwer, die zich meer en meer
door een plotselijk opgerezen, somber-angstig voorgevoel overmeesterd
zag. »Het is zoo; maar ik ben niet in staat;.... mijn eed, toen
Haarlem overging aan de zijde van den prins;.... ik beloofde hem,
als stadhouder, gehoorzaamheid. Neen, ik word geslingerd en ontrust;
ik kan niet. Benoemt een ander in mijne plaats, of ik moet mijn ambt
van lid der vroedschap nederleggen, als had ik het nooit bekleed. Ik
kan, ik mag niet bij de bezending tegenwoordig zijn.«

Verbazing met spottende verontwaardiging was op sommiger aangezicht
te lezen. Opnieuw wilde de voorzitter, als ook Van Groeneven en Van
der Mathe hem deze zwakke handelwijze onder het oog brengen, en hem
van besluit doen veranderen, toen Christoffel van Schagen het woord
vroeg, en hem zulks toegestaan werd.

--»Welaan, mijnheer! dan treed ik vrijwillig in uwe plaats,« zeide
hij tot Verwer. »Voor de bezending heb ik overluid mijne stem doen
hooren; ik zal tot don Frederik gaan om de zwarte onweerswolk,
die onze stad bedreigt, af te wenden, en, bedrieg ik mij niet, dan
zullen mijne woorden niet ijdel zijn. Ik heb evenzeer als gij, den
stadhouder en grave van Nassau den eed van gehoorzaamheid gezworen,
en 's konings landvoogd, den hertog van Alva, tot vijand verklaard;
maar het is nuttig en noodig, om verder kwaad te voorkomen. Ik zal
mijne conscientie minder bezwaren, wanneer ik, afwijkende, stad en
burgerij voor een wissen val behoede, dan wanneer ik, hardnekkig
blijvende, hen doe vallen in een afgrond, welks diepte niet is te
peilen.--Mijnheer Verwer! gij kunt dus gerust naar huis gaan, wetende
dat gij u niet aan eenig gevaar hebt blootgesteld.«

Zij, die voor de bezending naar Frederik gestemd hadden, zwaaiden nu
Van Schagen hoogen lof toe, en zij, die tot de tegenpartij behoorden,
bewaarden een veelbeteekenend stilzwijgen.--Burgemeester Van der Laan
echter kon zijn gevoel van verontwaardiging niet verbergen. Wellicht
hoopte hij, den noodlottigen stap nog te voorkomen.

--»Nog één woord moet ik spreken,« zeide hij, zich met bedaardheid en
ernst tot al de leden van den magistraat wendende. »Wij hebben geene
orakels geraadpleegd; en desniettemin zeg ik u, dat het besluit met
geen goeden uitslag zal worden bekroond. Dat gij beiden, mijne heeren,
dezen stap moogt kunnen verantwoorden voor God en den prins! Maar
ik aarzel niet, u dit toe te roepen: de dag van heden zal worden
aangeschreven met eene zwarte kool. De nakomeling zal u verwijten, dat
gij aan den vijand u vertoond hebt in het schamel kleed uwer zwakheid,
om hem een verguld juk af te bidden. Verhoede nochtans Christus, onze
Heer, dat gij voor u zelven dezen stap met heete tranen beschreit;--dit
is de wensch van uw ambtgenoot, die u enkel leed en rouwe voorspelt.«

Maar het besluit der zwakheid en vreesachtigheid was onherroepelijk
genomen. De woorden van Van der Laan mochten al een somber-ernstigen
indruk maken--zij konden aan de zaak geene andere wending meer
geven:--het wrakke schip was aan den wind ter prooi; het ging de
branding te gemoet. Meester Adriaan van Assendelft, sedert vier jaren
pensionaris, liet zich als derde, tot de bezending bezigen. Van
hem is het gebleken, dat hij in der tijd, bij zijn aanzoek aan
burgemeesteren, tot de verkrijging van dat ambt, door Viglius, den
voorzitter in den geheimen raad, en door drie andere Spaanschgezinde
heeren was aanbevolen geworden. Zijne deelneming aan den last is
dus, niet zonder grond, aan eene gelijke Spaanschgezindheid toe
te schrijven. Men verlieze echter ook niet uit het oog, dat hij,
uit hoofde zijner betrekking als pensionaris, niet kon bedanken,
zonder wrijving of botsing te veroorzaken; en dat de regeeringsleden
dit wisten, bleek duidelijk daaruit, dat men over hem het lot niet
wierp, maar eenparig hem benoemde. Met De Vries en Van Schagen begaf
hij zich in eene ijsslede buiten de Amsterdamsche poort, terwijl hij
alleen tot den voerman zeide, dat zij te Sparendam moesten zijn. Deze
veinzerij was nochtans ijdel. Men wist, dat zij Frederik om genade
gingen smeeken. De beklagenswaardige afgezanten! Zij vermoedden niet,
wat donderwolk boven hunne hoofden hing.






DERDE HOOFDSTUK.


Groote sneeuwvlokken zweefden en dwarrelden in veelvormige figuren
over Haarlems straten, zonder echter de menigte te verjagen, die op
gelijke wijze door elkander dwarrelde, of, als daags tevoren, bij en
in den omtrek van het raadhuis had post gevat.

Het was ongeveer twaalf uren. Nabij den Nieuwen Schuttersdoele ging
iemand driftig over straat--niet met de drift, die naar een bepaald
doel snelt, maar die heen en weer kruist, onverschillig wáár. Hij
was van middelbare grootte, en zijne gestalte kon eerder tenger
dan kloek genoemd worden. Een zeer zware snor- en kinbaard teekende
hem ouder dan twee en dertig jaren, en echter had hij dien leeftijd
nog ternauwernood bereikt. Hij had een rijken overvloed van glanzend
donkerbruin haar, dat van onder den breedgeranden hoed langs de slapen
en den hals kronkelde. Zware wenkbrauwen overwelfden een paar groote
oogen, waaruit een flonkerende gloed blonk van kracht, gezondheid
en geestdrift. Zijn hals sierde een dier kostbare groote kragen,
zoo keurig, fraai-gesteven, dat de plooien, beurtelings op elkaar
sluitende, het zonderling en aardig voorkomen hadden van dichte,
cirkelvormig gerangschikte buisjes, zoo blank, dat ze met de sneeuw,
die er op neerviel, naar den prijs konden dingen. Een blauwe mantel,
met sabelbont gevoerd en iets langer dan de Hollandsche mantels,
bedekte gedeeltelijk zijne overige kleeding. Deze bestond uit een
bruin lakensch wambuis, eng sluitend om de armen, en aan de handen
met groote, sierlijk gewerkte lubben omgeslagen. Op zijne borst en
reikende tot aan den gordel, hing de Geuzenpenning aan een blauw lint,
terwijl de andere zijde van den penning een gouden ruiter vertoonde
op een zwart veld. Dit was het wapen van Ripperda, en hij, die het
voerde, Ripperda zelf--Wigbolt Ripperda van Winsum.

Unico Ripperda, proost en hovelink te Farmsum, schijnt de stamvader van
de latere geslachten te zijn geweest, en de naam schijnt afgeleid van
den voornaam Rippert, niet van Reit das pferd da, zooals men gewild
heeft.--Ripperda was de zoon van Focco en Clara van Eversum, en hij
had drie broeders, van welke Asinga het meest in zijne vroegere
krijgsbedrijven, ook in Haarlem, gedeeld heeft. Als jongeling
begaf hij zich naar Genève's hoogeschool, waar hij door kennis en
welbespraaktheid uitmuntte; teruggekeerd, ging hij onder de vanen
van Oranje, waar hij spoedig den rang van hopman verkreeg. Toen
de Geuzen ons land zochten vrij te maken, had een edelman in de
Groninger Ommelanden, Pompejus Ufkens, op eigen kosten, driehonderd
man gewapend. Ook door Asinga, Peter en Wigbolt Ripperda werden
driehonderd man uitgerust, en onder bevel van Wigbolt zijn deze
wellicht gezamenlijk, onder Sonoy en Lazarus Muller, naar Noord-Holland
getrokken. Hoe het zij, Ripperda had zich de gewichtige betrekking van
gouverneur van Haarlem waardig gemaakt, en als zoodanig zullen wij
hem opvoeren;--want schoon Haarlem tot nog toe geen standbeeld voor
hem heeft opgericht, leeft de dappere Fries gewis in ieders hart en
staat zijn naam als die van Kenau als in marmer in ons gemoed gegrift.

--»Eilaas, 't moet maar al te waarachtig wezen,« sprak hij in zich
zelven, terwijl hij van de Gasthuisstraat op het St.-Gangolfs-plein
trad. »Men fluistert en rept van verraad; maar het is geen verraad:
het is vrees en lafhartigheid, een schandelijke raadslag, waarin ik
woord noch stem heb gehad...«

--»'t Mag reeds te laat zijn; maar bij Unico, mijn stamvader, ik gedoog
het in eeuwigheid niet,« herhaalde hij, driftig naar de Koningstraat
voortstappende. Nu ziet hij op eenigen afstand, bij de Stoofsteeg,
twee personen, haastig en oogenschijnlijk op hem aantreden. Een hunner
is de burgemeester Stuiver, de andere jonker Lancelot van Brederode,
die vroegere wakkere vlootvoogd onder de Geuzen, die moedige, getrouwe
ijveraar voor de nieuwe leer, die schoonste der mannen van zijn tijd,
en de vriendschap van eenen Ripperda waardig.--

--»Spreek, wat is er geschied, mijnheer?« vraagt Ripperda op luiden,
onbedwongen toon, »zal Haarlem in 's vijands hand gaan?... Schande
over uw hoofd, zoo het gerucht geene logentaal is!... En u, mijnheer
Van Brederode! U, een krijgsman als ik, zie ik nevens hem, die in
den raad zat en in het onvergeeflijk besluit...«

--»Niet verder, mijn heere!« viel Brederode, eenigszins gekrenkt,
hem in de rede »te overijld is uwe fiere drift; wien gij ook schuldig
rekent en verdenkt--doe het mij niet...«

--»Noch mij,« voegde Stuiver er bij. »Hoor mij aan: nog is het geen
uur geleden, dat de vroedschap uiteen ging. Ik begaf mij naar mijn
huis en flus daarop naar het uwe; ik vond er u niet, en nu ijlde ik
met mijnheer Van Brederode naar den Doele, denkende dat gij daar zijn
zoudt, om u...«

--»De heillooze maar te brengen, dat men den Spanjaard om pardon
smeekt,« viel Ripperda hevig en verontwaardigd hem in de rede, »en
alreeds te laat is het tot herroeping van dat zinneloos bedrijf?«--

--»Te laat tot herroeping van 't lafhartig feit,« antwoordde Brederode.

--»Ja eilaas!« sprak ook Stuiver, »de president met jonker Van Schagen
en den pensionaris zijn al buiten de poort. Ook mij pijnigt het fel;
maar mijne stem tegen het onverschoonbare stuk was een ijdel geluid,
dat in de lucht wegsterft. Zwakheid van gemoed en vrees hebben de
overhand gehad.«

--»Hoe!... de president zelf!...« hernam Ripperda, »de jakhals
kroop in zijn hol eer hij den leeuw zag, omdat hij van verre 't
gebrul hoorde? En Van Assendelft!... een vuur van verontwaardiging
en toorn brandt in mij. Snood verbrak men dus den eed aan den prins
gezworen--de heilige belofte om Alva tot vijand te zijn... Straf en
schande over hun hoofd!«

--»De kwade zaak is begaan,« zeide Brederode. »Over den president
heeft het lot beslist, en Van Schagen heeft vrijwillig het schandkleed
aangetrokken, dat een ander niet passen wou. Maar de tijd zal doen
blijken, of om zijn hals ook niet evenzeer de strop past.«

--»Ja, dat zal de tijd leeren,« zeide Ripperda veelbeteekenend, »en
de schandsmet op den magistraat zal zwart blijven als roet. Maar,«
ging hij voort, terwijl het vuur van billijke, fiere gramschap en
miskenning, een zachteren tint begon aan te nemen.--»Maar nog is
het niet te laat; al is de lont ontstoken, nog is het pulver niet
aangetast. Er is eene oppermacht van 't volk, en dat volk haakt fier
en begeerig naar de vrijheid. Het kan hun dus niet genoeg wezen,
bestuurd te worden; het moet in dat bestuur een stem hebben.--Een
verbond of afspraak van het tijdelijk bewind is zonder kracht of
gezag, zoo het geschiedt zonder medewil van het volk; dat steunt op
onze privilegiën, bij den graaf en het volk bezworen.«

--»En de vrijheid van geloof staat bovenal,« voegde Stuiver er bij.

--»Ook ken ik de trouwschennis van dien Alva;« vervolgde Ripperda. »Ik
ben in ervaring gekomen, hoe hij speelt met den heiligsten eed, als de
hand met den kaatsbal. Ik zal mijne stem doen hooren. Geen blind lot
heeft mij uitgekozen om hier een traag aanschouwer te zijn. U beiden
verzoek ik, met den schout, ter klokke twee ure in den Doele te wezen:
ik zal er, zonder vertraag, de hoplieden en burgers doen bijeenkomen,
en zij zullen mijne stem hooren. Ik ben niet enkel gouverneur van
Haarlem, ik ben ook een vrije Fries, en dat hoop ik te blijven tot
aan mijn dood.«--

--»Ik hecht mijn zegel aan uw plan,« zeide Stuiver, »want men heeft
u zeer miskend.--Spreek, opdat wij vrij blijven om te laten, wat ons
kwaad dunkt,--om te doen, wat oorbaar is en goed.«--

--»En op mijne eer, gij zult er ook mij zien;« sprak Brederode,
»middelerwijl doorkruis ik de stad: want men kalt van listig bedrog en
verraad: daar ginds schoolt men weer te hoop: ik zal zien te zorgen,
dat men niets euvels brouwt.«--

--»Ter klokke twee ure dan,« herhaalde Ripperda, en terwijl hij
zich vervolgens met fieren tred verwijderde, en Stuiver naar de
woning van den hoofdschout Adriaan Jansz. van Dort snelde, hoorde
men hier en ginds en overal de luide kreten des volks, dat allengs
hoe langer zoo meer dreigend de hoofden bijeenstak; want hoezeer er
een aantal Spaanschgezinden in Haarlem waren, en het meerendeel eener
bevolking van achttien duizend zielen tot de oude kerkleer behoorde,
zoo kon het eigenlijke lichaam der burgerij aan de zijde van den prins
gerekend worden en voor de vaderlijke vrijheid van godsdienst, handel
en nijverheid ontgloeid te zijn.--Roomsch en onroomsch waren met haat
tegen Alva vervuld; dat is onloochenbaar; dat staaft de geschiedrol op
ieder blad.--Toch heerschte er spanning, botsing en wrijving, telkens
wanneer zich eenig waar of valsch gerucht verspreidde. Aller oogen
vestigden zich op den strijd voor recht en voor vrijheid, en zochten
door te dringen in de vermoedelijke gevolgen. Men werd geslingerd
door hoop en door vrees, en ieder oogenblik van de gewone bezigheden
afgetrokken door gestadige afwisselingen in het gemoed.--Godsdienst,
regeering en maatschappelijk belang! wanneer deze met verandering,
met gevaar worden bedreigd, welk een invloed oefenen zij dan uit op
den mensch. Het hart verkrijgt een hooger gevoel van eigenwaarde,
en begint meer op eigen onderzoek en overtuiging te bouwen. De
traagste tongen worden vlug. Van alle kanten treden redenaars te
voorschijn. Rondborstigheid en stoutmoedigheid worden opgevoerd tot
hooger trap. Maar hoe licht vervalt men ook tot wanbegrippen, tot
twistgierige verdedigingen van een deugdelijk of gewaand recht. Men
wordt wispelturig, argwanend ten opzichte van hen, wie men vroeger
vertrouwen schonk. Men wil aanhang verwekken, en ontevredenheid en
woelziekte veroorzaken, wanorde en ongeregeldheid.--

Onder de menigte, thans in de Koningstraat, nabij de woning van Van
Schagen samengeschoold, was weder dezelfde brouwersknecht, Heijnsz
geheeten.

--»Daar woont de verrader!« riep hij forsch en ruw, »maar nu is hij
niet in zijn huis. Hij is naar Amsterdam om ons aan den Spanjaard
te verkoopen. Hij zal het ons als zuur bier op den kop doen druipen:
geef maar acht.«

--»Is het dat, dan verdient hij den strop!« riep eene kloekgebouwde
gestalte, bekend onder den naam van: de ketelboeter uit de
Warmoesstraat. »Die ons aan duc D'Alf' verkoopt, dien haal ik het
hart uit het lijf. Weg met duc D'Alf' en zijn' tienden penning. Leve
de Geuzen, leve de prins!--«

--»Wij vliegen als muggen om de kaars!« hernam Heijnsz, »maar 't is nog
niet in het vat, waar 't in zuren moet. Geen muis zou ik op den staart
trappen; maar hoor ik, dat die verrader ons onder de plak brengt,
dan blijft er geen steen van zijn huis overend.« En met opgesperd
oog zag hij het trotsche gebouw aan, als ware hij reeds gereed om
het onder den voet te halen.--

--»Wat weet gij er van?« lieten nu een paar stemmen zich hooren tot
eenige burgers, die zich insgelijks bij den hoop voegden, »want er
wordt hier gekald en geschermd, en wij slaan als de blinden naar
't ei.«--

--»Dat ze met de ijsslee naar Sparendam zijn,« antwoordde er een,
»maar 't is gelogen; ze zijn naar Alva, om hem den penning tien te
betalen. Het ziet er Spaansch voor ons uit.«--

--»Ja, den penning tien. Daar zal het heen moeten,« klonk het.

--»Snoer me den mond van dien schelm;« riep de ketelboeter, »want
als ik zijn naam hoor, dan denk ik altijd aan den elfden dag van de
Meimaand.--Of zat ik toen niet op een ketel te kloppen en te zingen,
en werd toen niet op eens de stadsklok geluid, ofschoon de klepel maar
vijf slagen sloeg? Vloog ik toen niet op, en werd toen, op zijn last,
de penning tien niet afgelezen?--Bruide mij dat, berooid van hoofd
als ik werd, niet heel den dag door den kop, als had ik een tik van
den molen weg? En men is naar dien bloedhond heen, om ons in den
strik te werken?«

--»Dat zou ik meenen,« was het antwoord, »maar dat ze geen hei! roepen,
eer zij over de sloot zijn! Dan moest mijnheer Ripperda er niet wezen.«

--»Wat gaan ze daar op den loop!« riepen op eens eenigen, die nog
altijd voor het huis van Van Schagen stonden. »Wat mag er nu weer op
til zijn?« En in een oogenblik greep er vernieuwde woeling en dichter
gedrang plaats; terwijl het van mond tot mond klonk: »De stadsklok
wordt geklept.«--

--»Naar de markt dan; wij moeten het hooren,« riep men.

--»'t Is gelogen!« schreeuwde men van een anderen kant. »Er wordt
niet geklept; maar de hoplieden roepen de schutters bijeen op last
van Ripperda.«

--»Zoo, dat spelt wat goeds! Ripperda is de man, die zich niet in
slaap laat sussen.«

De meesten verlieten nu, zoo snel als het gedrang toeliet, de
Koningstraat, terwijl de een aan den anderen vroeg: »Waar, en hoe
laat?«

--»In den Doele!« was het antwoord, »aanstonds!«

--»Neen, na den middag!« zeiden weer anderen. »Bij de Kloveniers
moeten wij wezen: leve Ripperda!«

Weldra had nu de hier en daar verspreide volksmenigte de zekerheid, wat
er te twee ure in den Nieuwen Doele zou plaats hebben.--Velen begaven
zich derhalve naar hunne woning, om er deze tijding mede te deelen,
zoodat de dichte scharen zich hoe langs zoo meer verdeelden, evenals
eene donkere, breede wolk zich splitst, wanneer er een lichtstraal
doorheen breekt, in plaats dat zij zich in regenbuien ontlast.--



Reeds lang voor den bepaalden tijd was de Gasthuisstraat als
met menschen bezaaid. Nu zag men Lancelot van Brederode en Van
Duivenvoorde, dan weder de hoplieden Matthijszen, Pellikaen, Vlasman en
anderen, met den geestdriftvollen vaandrig Hasselaar naar den ingang
van den Doele snellen, terwijl achter hen nu eens twee dan weder meer
van de gewone schutters volgden. Op eens liet zich het »weg met duc
D'Alf! leve Ripperda!« hooren, toen ook deze laatste door het volk
naar den Doele ging, en een blik om zich heen sloeg, die met meer dan
woorden te kennen gaf: »Wees rustig, mannen van Haarlem! Ripperda waakt
voor u!«--Nu volgden weder andere hoplieden, vaandrigs en schutters,
en toen de klok van de St.-Bavo's kerk twee maal dof sloeg, waren de
meeste der St.-Joris- of Kloveniersschutters met Ripperda bijeen.--

Te dien tijde bestonden de twee schutterijen elk uit twaalf
rotten, en daar het rot twintig man sterk was, bedroeg hun getal
vierhonderd tachtig, waaronder zestien korporaals.--Vier kapiteins,
vier luitenants, even zooveel vaandrigs en acht sergeants waren
toegevoegd, terwijl de vier en twintig tamboers en een gelijk getal
pijpers wel buiten deze sterkte moesten beschouwd worden, maar voor
hunne diensten toch loon trokken en derhalve bij hen behoorden.--Wij
voeren dit aan, omdat men deze vijfhonderd burgers moet aanmerken
als onze tegenwoordige stemgerechtigden, als vertegenwoordigende
eenigszins de ingezetenen van Haarlem. Ieder hunner moest kunnen
bewijzen, ten minste honderd gulden rijk te zijn en was verplicht
voor eigene uitrusting van geweer en wapen te zorgen, hetgeen wel doet
blijken, dat zij tot de gegoede inwoners behoorden.--Voorts waren er
drie tot vier honderd der gegoedste ingezetenen, die men ieder uur
op de hoefslagen--verzamelplaatsen--gewapend kon bijeen roepen. Deze
beschouwde men als rustende schutters, wel tot de gewapende burgermacht
behoorende, schoon niet tot het bevoorrechte lichaam der schutterij,
terwijl de overige weerbaren tot zestigjarigen ouderdom, het staal
moesten aangorden, wanneer zij daartoe opgeroepen werden, en die
sedert zes jaren als een gewapend lichaam waren georganiseerd, zonder
de voorrechten te hebben, aan de schutterij toegekend.--

Men verschoone deze uitweiding, te meer daar wij ze slechts konden
nederschrijven, na het doorzoeken der vroedschaps-besluiten, doch
ons volgaarne deze taak getroostten, ten einde voor oogen te stellen,
wie de Haarlemmers waren, op de roepstem van Ripperda, en later op die
van Marnix van St.-Aldegonde naar den Doele gesneld. Men wane echter
niet, dat gansche getal daar vergaderd te zien. Niet allen toch waren
afkeerig van het Spaansche bewind; slechts door de minderheid werd de
Hervormde leer omhelsd; doch verreweg de meesten waren tegen Alva's
heerschappij met wrevel vervuld.--Haarlem kon nog zeer bloeiend heeten
ten aanzien van zijne brouwerijen, fabrieken en handwerken; en de
nijvere poorter zag, vooral in den vreeselijken tiende penning, van dit
alles den geheelen ondergang te gemoet. Zelfs èn de Spaanschgezinde,
èn de aan Rome's kerk gehechte regeeringsleden,--zelfs Talesius en
anderen hadden tegen dien hatelijken penning altijd luide hunne stem
doen hooren, zoodat men veilig mag aannemen, dat meer dan drie vierde
van het lichaam der schutterij, op de roepstem van Ripperda, vol
geestdrift en verwachting, naar de aangewezene plaats was gesneld.--

Intusschen overzie men de scharen, welke op al de straten, pleinen en
grachten in den omtrek van den Doele post hebben gevat. Niet slechts
het marktveld is met menschen bezaaid; maar van daar strekt de keten
zich uit door de Koningstraat, kronkelt zich langs eene menigte
straten en stegen, en reikt in tallooze bochten en slingeringen naar
den Doele, als de plaats, waar Ripperda's taal zich weldra zal doen
hooren.--Op die ruimte, waar men later tallooze driften van runderen
ter verkoop zag heendrijven--de tegenwoordige Botermarkt, waar toen
de kerk aan den heiligen Gangolf, en het gasthuis stond.--Nabij het
Predikheeren-klooster, nog heden het Princenhof, op de Oude Gracht,
het Verwulf, in de Gierstraat links en rechts, hebben honderden zich te
zamen geschaard, en verbeiden niet minder reikhalzend den afloop dan
die honderden, welke zich in stegen en dwarsstraten achter den Doele,
over de Volders- en Raamgracht als opeen hebben gepakt.--In dichte
vlokken dwarrelt en valt de sneeuw; maar van den sierlijk opgetoomden
hoed van den deftigen burger schudt men die vlokken evenmin af als
van de ruige, grijze muts van den wever: van den prachtigen Spaanschen
kraag des aanzienlijken evenmin als van het eenvoudige halsboordje van
den brouwersgezel. De zwarte zuster van St.-Clara aan de Oude Gracht
en de vrome Augustijnerbroeder uit de Achterstraat, staan in een kring
van moutmakers, kuipers en wolkammers, en in aller oogen gloeit één
verlangen, te weten, wat in dien Doele gesproken wordt.--Maar zoo ooit,
dan zag men de vier verschillende temperamenten hier tegenwoordig:
den lichtbloedige met zijne zorgelooze hoop, aan iedere zaak een
vluchtig gewicht hechtende, om een uur later er niet meer aan te
denken; den zwaarmoedigen diepdenker, overal oorzaak tot bekommering,
overal zwarigheden aantreffende, die hem wantrouwend en bezorgd doen
zijn; den licht ontvlambare als het buskruit, toornend zonder haat,
snel bouwende, maar nog sneller afbrekende, eergierig, hunkerend
naar luiden lof en altijd schranderder schijnende dan hij is; den
flegmatieke, op wien elk schot, als op een muur van metaal afstuit,
bij zijn onbuigzamen, overlegden wil om anderen te buigen,--dien de
vlam des vuurs slechts tragelijk verwarmt, doch die, eenmaal in gloed
gebracht, niet licht uitdooft. Men zag er, die vijf maanden vroeger
aan het klooster der Regulieren en ook aan dat der Minderbroeders
de plunderende hand legden, uit haat tegen de monniken, doch die
veertien dagen later hunne oproerige stem verhieven, toen men in de
Bakenesser kerk de eerste leerrede der Hervormden hield.--Men zag
hier en daar een Doopsgezinde, een Calvinist en Lutheraan, wanende,
dat hunne geloofspunten wijd en breed verschilden; hier en daar een wat
al te ijverigen Hervormde, geene smaadtaal ontziende, tegen hen, die
het licht van Luthers kandelaar schuwden; hier en daar een driftigen
belijder van Rome, met de brandtoorts in de hand, en toch hoogst
gebelgd over Granvelle's invoering van nieuwe bisdommen. Men zag er,
die op de goudschaal wogen, wat de vasal schuldig is aan den souverein,
en deze aan den vasal,--een verschijnsel steeds ongunstig voor eenen
heerscher.--Men zag er, wien geene hoop restte, dan een omkeer van
zaken,--die niets te verliezen hadden, maar zeer veel te winnen. Doch
de meesten, die men er zag, waren vaderlanders, het juk gevoelende
eenen Tiberius waardig, gloeiende voor eene Christelijke vrijheid,
die in geloof en in waarheid bestaat,--vervuld met den wensch, dat
Holland, dat Haarlem gelukkig mocht zijn, en die goed en bloed veil
hadden om dat innig, vurig verlangen verwezenlijkt te zien.--

--»Hoort gij hem nog niet?« vroeg een blind en half doof grijsaard,
in de zoogenaamde Ramen, in welk gedeelte, dat eerst in 1610 de
gedaante eener nieuwe stad met grachten en bruggen verkreeg, toen nog
de lakendrogerij plaats had. »Wat het mij smart, dat ik zijne stem niet
kan hooren. Die heer moet forsch en vroed spreken, zooals ze zeggen,
en in zijn postuur moet een deftigheid wezen, die tot eerbied spoort.«

--»Dat moogt ge vrij gelooven, oudevaar!« was het antwoord van den
lakenwever, tot wien de vraag gericht was; »hij staat vast ter been,
en schoon hij niet veel woorden den hals breekt, toch geven ze klank
als een klok. Hij zal flus wel beginnen, denk ik.«

--»'t Is troostelijk ook,« hernam de oude, »dat hij zoo kwalijk
pausgezind is; van hem valt dus niet te schromen, dat hij ons,
lakenwevers, aan duc D'Alf zal verkoopen. Maar ik verlang naar den
afloop.«--

--»Ik ook, bestevaar! want verkeerd is de schering van den draad. Ze
hebben maar gedacht: »wij kunnen de luiden wel foppen, die geene
oogen in den nek hebben,« maar de dank, dien zij verdiend hebben,
zal zoo mager zijn als een houten beeld.«

--»Die brouwers en lakenwevers,« liet een ander hooren, »weten te
goed, wat kwade boeverij er schuilt. Sommige lui mogen toezien, dat
ze zich rustig houden; anders kon het wel weer eens toegaan als op
den zesden van Oogstmaand.«--

Met dit gezegde bedoelde hij de plundering van de kloosters, zijnde
er niets verschoond geworden dan de Groote- en St.-Janskerk benevens
het Bagijnhof, eene daad, die de plunderaars voorzeker den billijken
haat der roomsche geestelijkheid op den hals had gehaald.

--»Daar zou nu kwalijk aan te tornen zijn;« sprak een ander, »ik
geloof, dat mijn heere Ripperda er flus met gekapt lood onder zou
jagen; of weet gij niet meer wat hij zeide, toen hij in de stad
kwam?«--

--»Wat ze 't daar lang rekken!« zeide inmiddels, op eenigen afstand
van daar, de brouwersknecht Heinsz tot een tiental van zijn gilde,
dat zich door kloekgespierde vuisten en een stevigen lichaamsbouw
onderscheidde. »Heer Ripperda is een stout man, die het goed meent met
Haarlem; maar hij moest bedenken dat wij hier met ongeduld staan te
wachten: mij ten minste jookt het, om te weten of we den Spanjaard
hebben te troeven al of niet; want in stede van hop smijt ik dan
rattenkruit in 't bier, en te barsten zullen zij zich drinken, zoo
waar ik leef.«--

--»Op den muur, mannen! wie langt mij een been?« riep inmiddels
dezelfde ketelboeter, op wiens gelaat het meeste ongeduld zichtbaar
was, terwijl hij door woorden en gebaren eenigen aanspoorde, om hem in
het beklimmen van den Doelemuur behulpzaam te zijn, ten einde een oog
te kunnen slaan over het plein, waar de schutters verzameld stonden.--

--»Niet kwaad verzonnen!« riepen drie, vier anderen tegelijk en reeds
strekten eenige handen zich uit om de ongeduldigsten en driftigsten
te helpen, toen de lange, eenoogige vreemdeling, wiens hoofd boven
de menigte uitstak, ijlings tot die plaats doordrong en met eene
krachtige, schelle stem zeide: »Doet dat niet, mannen, maar houd u
bedaard! Nog een oogenblik, en gij zult de stem hooren van den man,
die, als een engel, zijne vleugels spreidt over u allen.«--

Dat waren de eerste woorden, welke de Haarlemmers uit den mond van
den geheimzinnigen vreemde hoorden; die verraadden eene geestdrift,
welke, gevoegd bij gestalte en toon, aanstonds indruk maakten;
want de handen, die zich reeds ophieven, daalden oogenblikkelijk
langs het lichaam neder, en men zag den vreemdeling verbaasd aan;
doch tegelijk bracht deze statig den wijsvinger naar den neusvleugel,
als wilde hij zeggen: »luistert maar, ik heb de waarheid gesproken.«
Plotseling werd, althans in dat gedeelte van den Doele-omtrek, het
gewoel en rumoer door stilte vervangen: van schakel tot schakel
breidde die stilte zich van het eene eind der keten tot aan het
andere uit. En de vreemde had de waarheid gezegd: want ook daar,
binnen dien Doele, heerschte stilte, toen Ripperda in de ruime
zaal eene meer verhevene standplaats had ingenomen en zich tot de
gewapende mannen wendde, die, als tolken van gansch Haarlem, op dat
plein post hadden gevat.--Met gespannen verwachting hielden al de
stemgerechtigden de oogen op den Fries geslagen: want nog gloeiden
diens doorborende, donkere blikken van de verontwaardiging, die hem
aangegrepen had. En toen hij daar stond naast Lancelot van Brederode,
naast Stuiver en den hoofdschout,--toen hij statig de rechterhand
ophief, toen men hem daar zag als held en volkstribuun, toen werd
de stilte eerbiedwaardig--toen werd zij schoon en ontzagverwekkend:
want toen was het oogenblik daar, dat Ripperda sprak:

»Vrome mannen en burgers! de oorzaak waarom gij hier gekomen zijt,
is om u te kennen te geven, hoe don Frederik, zoon van den hertog van
Alva gekomen is omtrent Amsterdam, om deze stad te komen belegeren. Nu
is 't zoo, dat wij verstaan, dat hier zekere brieven gekomen zijn aan
de Wet, inhoudende, dat er nog genade bij don Frederik te krijgen is,
bijaldien men die terstond doet verzoeken, waarom die van de wet,
contrarie haren eed als die gezworen hebben, zonder ons weten, en
zonder weten van de zeven hoofdkapiteins niet te handelen, secretelijk,
zonder ook ulieder weten, naar Amsterdam gezonden hebben Dirk de
Vries en anderen, om genade en pardon te verzoeken. Maar bij zooverre,
lieve burgers, gij wilt bedenken de genade, die wij van hem te wachten
hebben, zoo moogt gij overleggen en u spiegelen aan die van Mechelen,
Zutphen en Naarden, wie ook pardon toegezegd is geweest, wat genade hun
gebeurd is. Wilt ook bedenken, met wat eed gij den prins van Oranje,
uwen stadhouder, zijt verbonden. Ik twijfel niet, of gij luiden,
dit voor oogen nemende, zult ulieder eed en eer, gelijk ik, zoeken
te betrachten; want ik van wil en van meening ben, om den laatsten
druppel van mijn bloed voor de burgers en de vrijheid dezer stad te
wagen. Zoo gij ook van meening zijt, zulks te doen, of niet, wilt dat
vrijmoedig zonder schromen zeggen en verklaren; want wij hopen dan
met hulp des Almachtigen zulke orde te stellen, dat onze vijanden,
die ons meenen te krenken, aan ons alhier geene eer zullen behalen.«--

En hoor! Daar laten zich geen honderden stemmen met verward geraas,
geene doffe, schelle of bulderende kreten hooren, evenals bij een
storm op zee, wanneer de kiel onophoudelijk heen en weer wordt
geslingerd. Terwijl zich aller hoeden eerbiedig lichten, terwijl
zich aller handen omhoog heffen, terwijl aller oogen op den koenen,
fieren man zijn gericht, laat zich daar een dommelend, weergalmend
gerucht hooren, een gerucht, uit honderden monden, maar dat als een
plechtstatig koorgezang tot één toon versmelt, dat slechts ééne stem
schijnt, en toch eene stem, die heinde en ver klinkt: »Weg met duc
D'Alf! leve Ripperda! Hals en have voor Haarlem; goed en bloed voor
de stad! Geen dwingelandsjuk. Leven de Geuzen! leve Ripperda!«--

Zoo onbedwongen, zoo geestdriftvol was de indruk, door Haarlems
bevelhebber te weeg gebracht. Zijne taal had zoo krachtig geklonken,
dat zelfs het ruischen der baren ze niet zou verzwakt hebben. Ook
buiten den Doele was die taal onder de menigte doorgedrongen; en onder
hen was een man, die, terwijl Ripperda sprak, met heilige geestdrift de
oogen ten hemel richtte en zachtkens stamelde: »Godlof! dat is de taal
van Bato. Zoo ontgloeit gij hen, o Heer, die u dienen met het zuiver
Evangelisch geloof.«--Dat was de lange vreemdeling. Geen woord scheen
aan zijne aandacht te ontsnappen; en toen Ripperda geëindigd had, toen
die vereenigde kreten van hoplieden en schutters zich lieten hooren,
toen kwam er een onbeschrijfelijke gloed van verrukking op zijn bleek
gelaat;--maar toen was ieders oog niet meer op hem geslagen; toen was
het ook daarbuiten een oogenblik van geschater en gejuich, en zelfs
zij, die de Roomsche godsdienst beleden, konden toen den uitroep niet
bedwingen: »Weg met Alva! weg met den tienden penning. Haarlem zal
vrij zijn!«--

Wat vermag niet de taal van een man, wanneer die man groot is. En
Wigbolt Ripperda was groot.--Kort tevoren zag men honderden menschen
daar verzameld, menschen van verschillenden rang en jaren, onder
welke verschillende godsdienstige en staatkundige gevoelens werden
geuit. En nauwelijks heeft Ripperda gesproken; nauwelijks heeft zich
luide verspreid, wat hij gesproken, wat het lichaam der schutterij
geantwoord heeft, of in de ziel der menigte schijnt, als door een
tooverslag, op eens eene omwenteling te ontstaan.--Wij zien eene
vrouw uit den deftigen stand,--eene vrouw, die wij later zullen
bewonderen, uit het midden der volksmassa's naar huis spoeden, om
daar met geestdrift de woorden van Ripperda te herhalen en te zweren:
»Ja, weg met Alva! Haarlem zij vrij!«--Wij zien mannen en vrouwen,
nog wel door vrees bevangen, nog wel huiverende bij het denkbeeld aan
een beleg, maar het niet wagende, dat denkbeeld te uiten, omdat zij er
zoovelen rondom zich zien, die voor immer de vrees hebben afgelegd.--De
verstandigen zijn tot dieper nadenken gebracht; de achterdochtigen
voelen hun argwaan verdwijnen; en ofschoon de verbitteringsgloed
tegen het afgevaardigde drietal nieuwe brandstof heeft bekomen,
doet de heilige indruk de vlam niet naar buiten slaan.--De meesten
bieden elkander de hand, drukken haar met warmte, en terwijl ieder
zich naar huis begeeft, zweren bijna allen met geestdrift, zich op
Ripperda te zullen verlaten, en hun leven te wagen voor het welzijn
der bedreigde stad.






VIERDE HOOFDSTUK.


Nog moge in de Koningstraat het eene of andere huis ons de
burgerwoningen van die dagen gedeeltelijk herinneren; maar men
zij voorzichtig, het luchtig, sierlijk moderne niet te zeer met het
zwaarlijvig antieke te verwarren, of de voorstelling zou geheel valsch
zijn. Statig in de hoogte, met spitse gevels te bouwen, was de trant
van dien tijd. Doch te midden van een blok dier piramidaalvormige
huizen met luifels, zag men hier en daar nog menige woning in den
verheven-somberen, Gothischen smaak. Deze hadden het vroolijk uitzicht
aan de straat niet en schenen veeleer met een najaarstint omgeven,
terwijl hunne nieuw voltooide, stomme geburen den vroolijken lenteblos
droegen; doch zij hadden reusachtige, dikke muren, een oud-adellijk
voorkomen en schenen den onaanzienlijken poorter toe te roepen:
»hier zetelde sinds eeuwen een aanzienlijk geslacht; wel heeft
het zijne vroegere macht verloren, maar toch, heb nog eerbied voor
mijne deftige grijze kruin.« Het is waar, wanneer men in de ruime,
met geweven doek behangen zaal trad, dan gaven de met zware stoffen
gordijnen bedekte glasramen er iets treurigs, iets doodsch aan: maar
die gordijnen waren geborduurd, kostbare tapijten dekten den vloer, en
de wanden kaatsten den glans van spiegels en schilderijen af, terwijl
de kunstige kasten, tafels, stoelen en zitbanken een sierlijker en
weidscher tint hadden, die echter bij het oud-ridderlijke van het
gebouw grootendeels afstak.--

Ook in de Koningstraat stond een zoodanig gebouw, dat later door
vermogende kooplieden--onder welke de heer Hoffman--bewoond werd.--Doch
de metselaars en timmerlieden zagen het met een winzuchtigen blik aan,
daar de eigenaar--Christoffel van Schagen--zich reeds meer dan eens
had uitgelaten, dat hij plan had, het front geheel te veranderen. Hoe
bedriegelijk zijn menschelijke plannen! Ook het uwe, ongelukkige Van
Schagen, zou in nevel worden opgelost; uw hecht gebouw van steen zou
nog lang onveranderd blijven; maar uwe lichamelijke woning zou dra
worden gesloopt!

De aanspraak van den miskenden Ripperda heeft geklonken; een nacht
is verloopen, en de gemoederen zijn in een andere stemming. Nog gaat
menigeen voorbij het huis van Van Schagen en mompelt, evenals voor
dat van De Vries en Van Assendelft: »hij is naar duc D'Alf, maar het
zal hem vergaan!« Doch de weldenkende, meer naar de kern dan naar
de schors oordeelende, slaat een medelijdenden blik op het gebouw
en denkt bij zich zelven: »daar heeft men zich droevig in strikken
verward. Arme vrouw! ik beklaag u.«--En wellicht zouden dezulken nog
deelnemender hebben gesproken, wanneer zij in den toestand der bewoners
geheel waren doorgedrongen, wanneer zij het inwendige tooneel hadden
kunnen gadeslaan. Want zie! daarbinnen, in die ruime zaal heerschen
verslagenheid, droefheid, angst, weifeling, smart, teederheid: daar is
een donkere nacht wakend of in afgebroken sluimering doorgetobd; daar
werpen de vlammen onder den kolossalen schoorsteen geen vroolijken
tint; want over sommiger gelaat ligt een sluier, door welken geen
lichtstraal kan heenbreken. Zie die vrouw van middelbaren leeftijd en
dat slanke twee en twintigjarige meisje; de eene is van Schagens vrouw,
de andere zijne dochter. Nog kort tevoren zag men haar in het fraai
luchtig kapsel en de met diamanten omzette bagge in het haar, met den
sierlijken Kamerijkdoekschen kraag en de met een gouden kruis op de
borst nederhangende keten. Toen wierp men op haar gekleurd fluweelen
kleed met zilveren onderrand en op de bevallig gestrikte citroengele
schoentjes een welbehagelijken blik! en thans zag men van dat alles
niets; geene met parels ingelegde keten, geen diamanten snoer hing
over schouder of borst: men zag slechts parels in haar oog, men zag
haar slechts in een eenvoudig ochtendkleedje; waarop een somber waas
lag, het evenbeeld van haren zielstoestand.--

Zie dien jonkman in zijn kort, fijn lakensch wambuis met zilveren
knoopjes; zijn gelaat is jeugdig mannelijk; nog wordt dit verhoogd
door zijne donkere, forsche wenkbrauwen en zwarte lokken; zijn
frisch-lachende blos is echter thans achter eene kleine wolk
verscholen, evenals de zon achter eene nevelvacht, en men ziet
het hem aan, dat de pijnlijke trek om zijn mond uit zielswee, niet
uit lichaamsmart is geboren; en toch is die trek niet zoo scherp,
of men kan er duidelijk in lezen, hoe de jongeling in één oogenblik
rustig en fier zich aan dien toestand zou kunnen onttrekken, zoo zijn
moed slechts door een kloeken vijand wierd getart. Het is de acht en
twintigjarige Hendrik Jan Matthijszoon, hopman bij de schutterij, met
een deugdzaam en wakker gemoed. Hij is nog meer; sinds maanden is hij
bezitter van het hart der jonkvrouw, wier hand hij thans in de zijne
klemt. Met warme liefde bemint hij haar, doch tevens met zulk eene,
die iedere minuut bereid is, een grooter offer aan het vaderland te
brengen dan aan haar. En die jonkvrouw is Maria, de dochter van hem,
op wien het volk verbitterd is, dien het een Spanjaard heet, en die ook
naar den Spanjaard is vertrokken, om een verdrag met hem aan te gaan.--

En die vijftienjarige knaap met dat schrander gelaat? Het is Floris,
de jongste zoon. Bij den vuurgloed warmt hij de handen, doch gevoelt
geene koude; hoe jong ook, gloeit hij van liefde voor zijn vader,
houdt nu eens het oog op zijne moeder, dan weder op Maria en
Matthijszen gericht, en zint en peinst of hij niets weet om zijn
vader te redden.--Want dat dezen een dreigend gevaar boven het hoofd
hing.... dat was de reden dier verslagenheid; dat was Matthijszen
reeds des avonds tevoren komen melden, dezen morgen komen herhalen;
dat doet hen daar zoo somber en somwijlen zoo sprakeloos zijn.

--»En schuwen allen thans mijn huis?« zeide Hadewy van Sparwoude,
de vrouw van Van Schagen. »Voor luttel dagen zag men mij gaarne, en
nu ik in gevaar ben, blijft men verre van mij; raad en troost moet
ik derven, nu troost en vooral raad mij zoozeer noodig zijn.«

--»Moeder!« zeide Maria, die zag, hoe deze woorden Matthijszen
griefden, »wees niet onrechtvaardig in uwe smart. Is het dan Hendrik
niet, die ons het eerst kwam waarschuwen? en wie kan ons beteren
raad geven? Wie is meer doordrongen van al het bittere, waarin wij
zijn? wie zal, wie kan meer voor ons doen dan hij?«--Bij deze woorden
klemde zij krachtig zijne hand in de hare: het was de vastklemming
der drenkeling aan eene rots in zee, maar eene rots, die haar niet
aan land kon brengen.

--»Ik versta u;« zeide Hendrik, den druk van Maria's hand ten halve
beantwoordende en de moeder strak in het oog ziende, »ik versta
u zooals ik u gisteren reeds verstond; maar wat ik gisteren zeide,
herhaal ik: ik mag, ik kan niet: ik zwoer binnen Haarlem te blijven en
ieder uur vaardig te wezen tot verdediging der stad. Dien eed breken,
mag ik niet.«

--»Ja!« zeide Hadewy, en de verslagenheid slechts deed haar aldus
spreken, »geef klemtoon aan dat woord; ik begrijp u. Gij wilt uw
eed niet breken, en mijn gemaal brak dien!.... Zoo is het; ja, geef
nadruk aan dat woord: en nu veracht ook gij hem. Eilaas, het is dan
vergeefsch; gij kunt niets opofferen aan uw plicht; de liefde vermag
dan niets op u. Dat is de ware liefde niet.«

Evenals iemand, die zich door een adder voelt gestoken, deinsde
Matthijszen, zijne hand uit die van Maria losrukkende, eenige schreden
achterwaarts. Toen zag hij met een gewond gevoel de moeder strak aan,
en vervolgens dienzelfden blik op Maria werpende, scheen hij deze te
vragen: »En gij .... durft, kunt gij de echo van deze woorden zijn?«
Maar hij sprak het niet uit; want het beschreide en toch vonkelende
oog der geliefde was zoo teeder en zoo welsprekend op hem geslagen,
dat het duidelijker, dan met woorden zeide: »mijn hart kent u, en
vergeef het haar.«

En de jongeling vergaf het der moeder; hij zou haar over het onverdiend
verwijt ook niet hard zijn gevallen; doch toen hij weder naderde en
andermaal Maria's hand wilde grijpen, toen ontsnapten dezelfde woorden
aan hare lippen, en zij voegde er bij: »zulk eene liefde, zeg ik,
steunt op zwakken grond.«--Maar nu namen zijne blikken eene ernstig
fiere uitdrukking aan, en terwijl hij andermaal Maria's weerstrevende
hand losliet, zeide hij: »Dat is te hard een grieve, dan dat ik die
zou verkroppen, wanneer gij mij zegt, dat in deze woorden uw gemoed
heeft gesproken. Verklaar mij dus rond, heeft niet droefheid over
de toekomst en liefde voor uw echtgenoot u zoo aangegrepen, dat gij
er u deze, te felle woorden door laat ontvallen? Of hebt gij genoeg
overtuiging, dat ik Maria niet zóó lief heb, als iemand voor wien
op heel de wereld niets liever is? Maar neen, eer gij spreekt en
een vonnis velt, dat mij, als man, een onherroepelijk besluit zou
doen nemen, moet ik nog dit uiten: Ik heb Maria zoo lief, dat ik
ieder oogenblik bereid ben, mijn leven voor haar te laten: gewillig
zou ik den hardsten dood te gemoet gaan, zoo ik haar tot hulpe kon
wezen. Maar haar redden met verzuim van mijn plicht of eed--dat kan,
dat mag ik niet, nu of nooit; dat zweer ik bij de gebenedijde Maagd!«

Nu hield hij een doorborend, gloeiend oog op de moeder gericht,
als wilde hij door de dikste schors tot in de kern dringen, en een
ijsklomp versmelten. Ook Hadewy zag hem aan, zonder dat zij nog
een woord sprak; maar toen zij nu de blikken naar Maria wendde,
en in haar oog zooveel roerends en de stomme bede las: »Doe, door
een onrechtvaardig vonnis, dat hart niet voor mij te loor gaan,«
toen greep zij plotseling met hartstochtelijk gevoel de hand van den
jongeling, en terwijl er tranen uit hare oogen sprongen, zeide zij:
»Neen, Hendrik, ik heb u wreed miskend; houd niet vast aan mijne
woorden. Ik weet, dat gij haar zeer lief hebt; maar mijn ongelukkige
Van Schagen.... Ik zie niets dan wolken boven mijn hoofd.«

--»Mijn Hendrik!« sprak nu ook Maria, »bespeurt gij het wel? Met
fellen angst hoorde ik die woorden; maar er was eene stem, die mij
toefluisterde: Haar mond spreekt door vreeze, wat niet kan opwellen
in haar gemoed.«--»Zij kent u, zooals ik u ken; gij zijt edel en goed,
en gij wilt alles doen voor mijn lieven vader, wat gij kunt....«

--»Ja, wees hem tot hulp,« viel nu Hadewy hare dochter in de rede. »Hoe
heimelijk hij in deze zaak moge te werk zijn gegaan, gij weet,
Hendrik, door den omgang, hoe zijn hart is. De burgers noemen hem een
verrader, heulende met den Spanjaard. Heilige Maagd! wat duldelooze
miskenning. Wat men heulen van hem noemt, is niets dan vrees voor de
toekomst; hij ziet de ellende, waarin de stad zal verzinken, zoo men
den vijand hardnekkig weerstand biedt; hij bespeurt den ijzeren voet,
die op ons zal drukken, wanneer, na den tegenstand, de getergden al
hunne woede zullen gekoeld hebben: hij heeft niets dan rampen voor
oogen en geweldige gebeurtenissen. Zijn angst is mogelijk te groot;
maar wat hij gewrocht heeft, deed hij gewis met volle overtuiging
tot welzijn. Hiervan is hij zoo gansch doordrongen, dat hij het oor
niet neigen zal naar andere taal. Maar hij zou luisteren naar u,
Hendrik! wanneer gij hem krachtig onder het oog hieldt, wat gevaar
hem wacht,--wanneer gij hem zeidet, hoe ieder uur hier voor ons een
uur vol verschrikking is. Och, werk toch uit, dat hij geen voet binnen
deze stad zet; zorg gij toch, dat hij zich niet stort in den afgrond,
die voor hem ligt.«

--»Zooals ik reeds gisteren zeide,« sprak Hendrik, »men gist, dat
hem straffe wacht.--Dit vermoeden is niet ongegrond, maar dwalen is
menschelijk. Mijn hart zegt mij niettemin, dat men zijne handeling
niet zal toeschrijven aan de ware bron,--dat zijne Doorluchtigheid
enkel zien zal op den eed, dien hij eens gezworen heeft.«

--»En dan?« vroeg Hadewy, »wat zal dan zijn lot wezen?«

--»Dat is Christus bekend!« sprak Maria.

--»Of gij de stad kondt verlaten!« zeide Hendrik tot de moeder »dan
zouden gewis uwe woorden het meest op hem vermogen, ja veel meer dan
de mijne; maar dat kan niet. Mijnheer Ripperda heeft alle uitgangen
laten bezetten, en de soldeniers hebben strenge orders. Hield geene
belofte van trouwe mij terug, dan .... Maar nog één middel rest ons;
schrijf hem, uw angst, het arg, het gevaar, in één woord, schrijf
hem alles, en ik zal middelerwijl uitzien of ik iemand, koen genoeg,
vinden kan, om de bode te wezen van dit geschrift.«

Nauwelijks had hij dit gezegd, of de jonge Floris, die bij den haard
nog altijd de stomme getuige van het gesprokene was geweest, sprong
nu eenige schreden nader, en zijne moeder smeekend aanziende, riep
hij uit: »Ja, lieve moeder, schrijf; ik wil den brief overbrengen;
ik wil het doen.«--

--»Gij, arme jongen!« zeide Hadewy, »neen, neen, dat zou ondoenlijk
voor u zijn.«

--»Dat denkt gij,« hernam Floris, »maar ik durf het en ik geloof niet,
dat het zal mislukken. Wat zegt gij, kapitein?«

--»Gij hebt goeden wil en courage genoeg, beste jongen; maar het is
eene zaak, niet zonder groot gevaar.«

--»Dat mag wezen; maar als een zoon voor zijn vader niets op 't spel
durft zetten, wie zal het dan doen?«

--»Lieve Floris!« zeide Maria »gij zult het niet doen; peins toch,
zoo u een ongeluk wedervoer, wat nieuwe smart dit voor ons wezen zou.«

--»Neen, goede, beste jongen!« riep Hadewy, »dat gedoog ik nooit; gij,
nog zoo jong.... Terwijl gij weg waart, zou ik in duizend dooden zijn;
neen, dat nooit!«

En toen zij nu een traan in zijne oogen zag wellen, klemde zij hem in
hare armen en zeide: »Maar Christus zal u zegenen, omdat uw wil goed
is, en gij geen bezwaar acht, om iets tot heil te doen van uw vader.«

Hierop liet zij den knaap zachtkens los. Floris zeide niets meer,
drong er niet verder op aan, maar nam onwrikbaar voor, om het op eens
in hem opgekomen besluit uit te voeren.

--»Ja, ik zal hem schrijven,« zeide Hadewy, »ik spoed mij om die taak
te vervullen. Geve de heilige Maagd, dat er een bode zij, eer alles
te laat is.«

--»Ik ga aanstonds van hier,« sprak Hendrik, »want het wordt ook tijd,
dat ik op de loopplaats bij mijnheere Ripperda zij. Dit nog slechts;
wees voorzichtig in uw schrijven: één dubbelzinnig woord sticht
soms bitter gevaar in troebelen tijd.--Liefste mijn!« lispelde hij
vervolgens, Maria omhelzende, »houd goeden moed: geef u niet al te zeer
over aan droeve gedachten; zoo spoedig mogelijk ben ik weer bij u.«

--»Ik zal zoo kloek wezen, als ik het kan, Hendrik. Maar mijn hart
klopt zoo onstuimig: ik zie een zoo zwarten sluier; mijn oog kan er
maar niet doorbreken.«

Veelbeteekenend wees Hendrik met den vinger naar boven; en na
zwijgend haar nog een kus te hebben gegeven, en tot aan de deur door
haar uitgeleid te zijn, verwijderde hij zich. Nauwelijks was hij op
straat gekomen of, zooals hij wel vermoed had, waren de oogen van
eenige voorbijgangers strak op hem gericht. Doch ofschoon zelfs de
een iets tegen den ander mompelde van »ook wel met de zaak bekend te
wezen,« en »dat Matthijszen ook wel met de bezending moest instemmen,«
gaf niemand dit echter zoo openlijk te verstaan, dat de hopman het
hooren kon. Ook stapte deze met fieren, vasten gang voort. Onbeschroomd
sloeg hij den mannelijken blik op ieder, die hem aanzag, en zoo er uit
het oog eene taal is te lezen, dan las men uit het zijne: »Wie wil,
verdenke mij vrij om mijne liefde voor Maria: ik tart iedere valsche
blaam; want ik ken mij niet schuldig aan iets; en wie blijk verlangt,
dat ik niet instem met de zwakke handeling van den vader, die volge
mij op de vest, waar ik met Gods hulp toonen zal, dat ik Alva haat
en mijn bloed veil heb voor Oranje en deze stad.«

Nauwelijks te huis gekomen, was zijne eerste bezigheid, iemand op
te zoeken, die tegen geldelijke belooning zich met de bezorging
van een brief aan Van Schagen zou durven belasten. Om echter, bij
mogelijke ontdekking, alle vermoeden van medeplichtigheid van zich
af te weren, belastte hij zijn getrouwen bediende met deze taak en
wel in dier voege, dat er voorloopig nog slechts van de bezorging van
een brief naar Amsterdam moest gesproken worden, zonder eenigen naam
te vernoemen. De bode zou toch eerst met de avondschemering moeten
vertrekken; en daar hij te twaalf ure in den Doele moest zijn, en
het reeds halftwaalf had geslagen, had hij weinig tijd te verzuimen.

Alvorens wij hem, dra, in den Doele wederzien, willen wij eenigszins
nader met hem bekend worden.

Hij was van burgerlijke afkomst. Van zijne betrekking weten wij alleen,
dat hij drie jaren vroeger, evenals zijn vader, den post van Fabrijk
bekleedde en daarin door een ander vervangen werd. Zijn vader stierf
eenige dagen nadat Alva voor het eerst den tienden penning had willen
invoeren, die in het gansche land een kreet van verontwaardiging deed
opgaan, en den ouden man nog op zijn krankbed had doen uitroepen:
»Al stond slechts daarom heel Nederland als een gewapend man op,
dan reeds zou die opstand rechtvaardig zijn!«--Hendrik beweende den
dood zijns vaders met diep gevoel; want zijn hart was edel. Het kon,
gelijk onvervalscht goud, den toets doorstaan; het was open voor zijne
vrienden, licht verzoenbaar voor zijne vijanden, schoon het getal dier
laatsten niet groot zijn kon. Dat hart was fier en kon onrecht noch
verdrukking dulden. Hij beleed de godsdienst van Rome, maar hij zag
in Luther den man niet, die zijn haat opwekte: hij vereerde hem met
een onbeneveld verstand, als den man, die voor de reinheid van den
godsdienst veel had gedaan. Hij haatte alle geloofsdwang, omdat hij
eerbied had voor God. Wel zacht als zijde was zijn karakter, maar
toch al zijne fierheid en vastheid handhavende; kneedbaar als was
tot verzoening bij beleedigingen, maar omvermurwbaar en onbuigzaam,
wanneer men het aanrandde tot verzaking van beloften of trouw. Eenzaam,
gelijk hij na den dood zijns vaders leefde, zocht zijn hart eene
hem waardige gezellin, en hij hoopte ze te vinden in haar, die wij
zoo even verlieten. Maar hoe was hij onder die hoop te moede? Hem
kende men als den jonkman, die met warmte en ijver de zaak van Oranje
voorstond, dien men den hopmansrang waardig gekeurd had, omdat zijn
moedige inborst een bolwerk tegen den vijand zou zijn.--Maar zou
men hem uit hetzelfde oogpunt kunnen blijven beschouwen, nu ieder
wist, wat de vader zijner Maria gedaan had?--Het is waar: bij de
aanstelling der stadsregeering, in Augustus van het voorgaande jaar,
was Van Schagen in de vroedschap gebleven, en ook een jaar later had
hij die plaats blijven behouden, in tegenstelling van zoovelen, welke,
als Spaanschgezinden, toen niet opnieuw waren benoemd geworden. Men had
dus blijkbaar geen vermoeden, dat ook hij tot dezulken behoorde. Maar
op eens wordt aan allen die waan ontnomen. Van Schagen begeeft
zich naar den vijand om genade af te bidden,--Van Schagen biedt er
zich toe aan; hij treedt vrijwillig in de plaats van Verwer, die
huiverde en terugdeinsde, toen op dezen het lot gevallen was.--En
die Van Schagen was de vader zijner geliefde. Kende ieder het gemoed
van Matthijszen tot in de kern? Was ieder overtuigd, dat liefde,
medelijden of andere drijfveeren geene botsingen, geene wrijvingen
zouden teweegbrengen? Kon ieder gerust zijn, dat de aanstaande zoon,
uit aanmerking van den toestand des vaders, het rapier even vast zou
omklemmen? Dat hij door aanvechtingen of gemoedsschokken niet weifelen,
niet wankelen zou?--Hendrik gevoelde het zelf, en hoe kon het anders,
of dit moest hem eene pijnlijke gewaarwording doen ontstaan? Toegerust
met al de kracht om er zich boven te verheffen, zou hij toch ieder
oogenblik nieuwe aanleiding vinden om er aan te denken: want men moge
het ontveinzen of verbloemen, de man met een edel, standvastig karakter
is niet altijd tevreden met de bewustheid, dat zijne handelingen goed
zijn--hij wil zoo gaarne, dat ook anderen die bewustheid hebben; hij
ziet zoo ongaarne, dat anderen de waarde van het metaal verdenken,
waarop hij weet dat de stempel der echtheid staat.

Levendiger dacht hij hieraan, toen hij, de woning van burgemeester
De Vries voorbijgaande, ook daar uitwendig eene somberheid meende
te ontwaren, zooals hij van eene inwendige nog korte oogenblikken
tevoren getuige was geweest; en alleen het gewoel der zich van alle
richtingen naar de loopplaats begevende schutters en de ontmoeting
van Hasselaar bij de Gangolfs-kerk gaf er eene noodige afleiding aan.--

Nog eer het twaalf uren geslagen had, bevond zich de schutterij op den
Doele; en toen de vendels in rotten waren afgedeeld, werden er van
het gansche lichaam slechts weinigen gemist en wel wegens zoodanige
geldige redenen van ongesteldheid of afwezigheid, dat Ripperda over
den invloed zijner taal van gisteren wel mocht tevreden zijn.

En welk een schouwspel leverden nu die vereenigde scharen op, wier
oorsprong het edel gilde van burgers was, en waarvan de leden zich
reeds in de vroegste tijden vrijwillig verbonden om de rust en de
voorrechten der stad te handhaven en, in oogenblikken van bang gevaar,
's lands zaak te verdedigen? Zag men hen daar thans als cloveniers met
hunne musketsoortige clovers; als voet- of handboogschutters met hun
reusachtigen stalen voetboog, of met den meer handelbaren, waarvan
de forsche hand de koord spande? Vertoonden zij zich daar thans in
hun harnas, met de brandende toorts, om den luister der processiën te
verhoogen; met den wit- en blauwkleurigen stormhoed of schutklovel,
zich naar willekeur rangschikkende en het gewicht hunner wezenlijke
bestemming niet beseffende? Neen! Wel dacht de groote Karel V zich
boven wetten en rechten; wel konden de Hollandsche steden het niet
vergeven, dat zij eenmaal hunne privilegiën voor zijne voeten hadden
moeten leggen, en dat hij een grooten slagboom had verbroken door het
uitspreken van dat machtwoord: »Nederland is slechts één gewest.«--Wel
had Karel over de Nederlanders geen donzen schepter gezwaaid; maar toch
had men het aan zijn veelomvattend beleid en geestkracht te danken,
dat de schutterijen op een geregelden voet werden gebracht. Hij toch
was het, die bij voorrechten en strenge bepalingen, hen als 't ware in
mobiele schutters of soldeniers herschiep, hen opschreef, in compagniën
en rotten verdeelde, de vuurwapenen vermeerderde, in één woord, die,
door hen, aan eene ordelijke, burgerlijke macht het aanzijn gaf. Het
was de vader van Filips, die hun veerkracht en zelfstandigheid schonk,
die hun het wapen als het ware in de hand gaf, om het later op zijn
zoon met zooveel bliksemende kracht te doen dalen, terwijl het aan
een Maurits was voorbehouden, om eenmaal die eenvormige beweging van
handgrepen in te voeren, waarvan hij bij Nieuwpoort al het voordeel
ondervond.--

En zoo stonden daar de kloeke Haarlemmer schutters op den Doele voor
Ripperda. Ziet hen daar in regelmatige rijen verdeeld, met hunne
hoplieden en vaandrigs, met hunne trommelslagers en pijpers op de
flanken, of in het centrum geschaard.--De lucht is helder, snerpend
fijn; het vriest, en de thans onbewolkte zon werpt hare middagstralen
op de breede heupzwaarden, lange spiesen en gepolijste musketten,
terwijl de banieren statig in de lucht wapperen en door vendrigs met
breede bandelieren en écharpen gedragen worden.--Die honderden staan
daar als een eenig man; geen rumoer in hunne rijen--er heerscht stilte
en ontzag; want al hadden ook kolonel Van Duivenvoorde en Brederode,
al hadden Vlasman, Matthijszen en zooveel andere officieren niet voor
het front gestaan, toch stond daar Ripperda met den edelen, fieren
oogopslag: toch stond daar de man, wiens taal zij gisteren hadden
gehoord, voor wien zij een ontwijfelbaar vertrouwen hadden opgevat,
die hun eerbied had ingeboezemd en wiens vrije, heldhaftige woorden
zij nog wel eens herhaald wenschten.

Maar de eene minuut na de andere verliep, en Ripperda sprak niet. Nu
eens met Van Duivenvoorde of Brederode, dan weder met zijn broeder
Asinga of den schout een woord wisselende, scheen men op zijn gelaat
te kunnen lezen, dat hij een plan koesterde, waarvan hij het nog
niet raadzaam oordeelde, te gewagen.--Geen kwartier uurs was echter
verloopen, toen een soldaat van het vendel Duitschers, te Haarlem
in garnizoen, Ripperda eene tijding kwam brengen, waarnaar hij
oogenschijnlijk reeds lang had gehunkerd. Nauwelijks althans had hij
den bode weder afgezonden, of op zijn bevel, werd door trommelslag
het teeken gegeven, dat hij aan de manschappen iets had mede te
deelen. Plotseling weder stilte; en Ripperda, zich voor het front
der gelederen plaatsende, sprak hen aldus aan:

--»Burgers van Haarlem! Daar ons, zooals licht te vermoeden is,
ieder oogenblik de vijand te wachten staat, zoo hebben wij het bij
gemeenzaam overleg en rade, nuttig en oorbaar geacht, brieven af
te vaardigen aan zijne Doorluchtigheid. Wij hebben hem den soberen
staat en de gesteldheid der stad voor oogen gelegd, met verzoek
om ons allen mogelijken bijstand toe te schikken. Maar wij hebben
ook een heimelijken bode naar den Nieuwendam afgezonden, opdat de
overste Muller eenigen van zijn volk herwaarts zou zenden. Zoo flus
heeft men mij bericht, dat deze in aantocht zijn; streven wij hen dus
onverwijld te gemoet, en heeten wij van harte welkom hen, die van nu
af onze wapenbroeders zullen zijn.«

Nauwelijks had hij deze woorden gesproken, of er ontstond een gejuich
van: »leve Ripperda!«--Maar de trommels en pijpers lieten zich hooren
en de hoplieden gaven bevel tot den marsch. Niet zoodra echter had
men den Doele verlaten, of het van alle zijden naar dit gedeelte
aangestroomde volk hief insgelijks daverende kreten aan. Jong en oud,
allen lieten reeds de heugelijke maar klinken, dat er troepen in
aantocht waren, die goed en have van den burger beschermen en hen
tegen allen overlast en geweld zouden beveiligen: want hoewel veel
burgers in groote vreese waren, en het, desen niet gheraden noch
vijligh was, haer selven te melden en t' openbaren, zoo was toch de
meerderheid gezind, den vijand het spits te bieden. In iedere straat,
die men doortrok, voegden zich dus weder anderen achter en voor de
gelederen, en dit duurde voort, totdat men de Janspoort bereikt had,
waar men de vreemde vendels reeds op korten afstand gewaar werd.

--»Leve 't volk van overste Muller!« riep de ketelboeter uit de
Warmoesstraat, »Leve de Prins! weg met al de schelmen, die voor duc
D'Alf zijn!«

--»Dat mag een dronk lijën!« riep Heijnsz, de brouwersknecht,
insgelijks onder de menigte; want sommigen, die zeer voor den prins en
zelfs niet ongeneigd waren om met wat al te grooten ijver aan iedere
opschudding deel te nemen, waren bij het minste nieuws oogenblikkelijk
op de been. »Als ik soldeniers in mijn huis krijg, dan zullen zo
't goed hebben.«

--»En bij mij!« lieten anderen hooren.

--»Ik zal hun allen mondkost schaffen, waar hen de maag naar jookt;«
riep er een, »'t zal een groote rust voor ons wezen; en hoeveel man
is er wel?«

--»Twaalf vendels,« riep de een.

--»Stop; niet zooveel,« liet een ander hooren.

--»Dat let niet,« riep de ketelboeter, »hoe meer hoe beter. Ze kunnen
mij drie man op mijn dak zenden, al moest ik er ketels voor kloppen,
dat mijn arm lam wierd...«

Onder deze en dergelijke uitvallen der eerste geestdrift, trokken
inmiddels vier vaandels van het vreemde krijgsvolk de poort binnen,
terwijl tot verwondering van velen, de zes overige zich langs den
buitensingel verwijderden en met het geluid van trommels en schalmeien
begroet werden. Dit alles geschiedde met de meeste orde, terwijl
Van Duivenvoorde en de hoplieden de schutters zoo hadden geschaard,
dat niemand van de menigte intusschen naar buiten kon sluipen.

De overste Lazarus Muller had daags tevoren de tijding van Ripperda
niet zoodra ontvangen, of hij was ijlings in alle stilte opgebroken,
en des nachts door Waterland trekkende, bevond hij zich reeds
thans ter plaatse, waar men zijne komst zoo verlangend te gemoet
had gezien. Wel geene luidruchtige vreugd bij hunnen intocht, maar
toch toejuichingen van hen, die het wèl meenden met het vaderland
en Haarlem. Niet plechtstatig maar met Hollandsche rondheid en
blijmoedigheid begroeten de officieren van de schutterij de hoplieden
der hulpbenden; en schutters en soldeniers, mannen, die elkander niet
kennen, burgers vol vaderlandsliefde, en vreemden, welke die nog te
meer aanvuren, bieden elkander de hand, evenals hadden zij jaren te
zamen gelijken roem en gevaren gedeeld.--

En wie zijn die benden? Zullen de belangen van Haarlem ook de hunne
wezen, of heeft slechts eigenbaat, de hoop op buit, hen van Duitschen
bodem naar de Nederlandsche grenzen gelokt? Die vraag zal later worden
beantwoord; genoeg zij het thans, dat vier hunner bekend staan als
»bliksemen in den oorlog,« Van Wittenberg en Pruis, Steenbach en
Vader. Ook schijnt hun uitwendig voorkomen te voorspellen, dat zij
pal zullen staan in gevaar. En gij, Maarten Pruijs, met uwe kloeke
gestalte, met uw stouten blik; gij, die daar aan hopman Gerrit van der
Laan, den zoon van Nicolaas, met oud-Duitsche rondheid de hand biedt,
die hem op de rustige houding der schutters wijst, vermoedt ge wel,
dat gij met dien zelfden Van der Laan reeds binnen weinig dagen den
Spanjaard zult toonen, wie gij zijt, dat gij dan reeds vallen zult met
het staal in de vuist? Wellicht niet; maar schoon niet ieder krijgsman
een zwaard aan de heup draagt, waarop de dagen en uren zijn gegraveerd,
toch weet hij, dat iedere dag, elk uur zijn laatste kan zijn; en zoo
hij braaf en onverschrokken is, dan bereidt hij zich daarop voor en
trekt zijn vijand kalm te gemoet.

In dien geest sprak dan ook Ripperda, toen hij zich op de markt voor
het front der schutters en hulptroepen had geplaatst.

--»Burgers van Haarlem!« zeide hij, »ons aanzoek om hulp is niet ijdel
in den wind geslagen. Gij ziet: strijdbare mannen zijn aangetogen op
onze roepstem om den vijand te weerstaan, die ieder uur op de stad
kan aantrekken. Als gij, zullen zij elk oogenblik vaardig wezen tot
verdediging van deze vest, en dat zij den dood niet zullen schromen,
dat waarborgt ons hunne krijgshaftigheid. Daar wij desniettemin
zonder order van zijne Doorluchtigheid zoo groot eene hulp niet
mochten aanvaarden, zoo zijn er zes vendels naar Leiden en Rotterdam,
het woord achterlatende dat zij zonder vertraag komen zullen als het
noodig is. Wapenbroeders! moogt gij elkaar tot schild wezen en harnas:
dat één wil en moed u beziele: dat vriendschap en eendracht u gedurig
op zijde zijn; want de dood zal van rondom op ons loeren Brave makkers,
denkt steeds daaraan, dat één pijl licht verbroken wordt, een gansche
bundel niet. Zij dit onze leuze: eendracht maakt macht!«

Met ontbloote degens begroetten nu de hoplieden Haarlems gouverneur;
soldaten en schutters hieven hunne musketten in de hoogte; de vaandels
wapperden boven de hoofden, en onder het volk stegen andermaal kreten
op, als de blijken met hoeveel geestdrift en vertrouwen men voor
Ripperda was ontgloeid.

Maar wat doet op eens onder de saamgevloeide menigte en de schutters
een gemompel ontstaan, dat driftig en nieuwsgierig van mond tot
mond gaat en weifelend beantwoord wordt. Zie Ripperda! Het is alsof
plotseling een andere trek op zijn aangezicht is gekomen, een trek,
zooals men vaak waarneemt bij hem, die een plan voedende, het oogenblik
der uitvoering meer en meer naderen ziet. Nu eens spreekt hij met Van
Duivenvoorde, of diens luitenant, Jan Arentsz de Jong; dan fluistert
hij eenige woorden tegen Vlasman, Schatter en Pellikaen, en het is,
alsof deze aan den vaandrig Hasselaar dezelfde woorden herhalen. Nu
weder wendt hij zich tot den schout, tot burgemeester Van der Laan of
Stuiver, welke laatste met de inlegering der soldaten is belast; en
toch schijnt hij daarover niet te spreken: van alles, wat er gezegd
wordt, is geen woord hoorbaar dan voor hen, tot wie het gericht
is. Maar weldra wordt de nieuwsgierigheid bij sommigen afgeleid,
bij anderen nog hooger gespannen, toen te zelfder tijd Ripperda aan
de hoplieden beveelt, zich bij hunne vendels te voegen;--de bevelen
worden gewijzigd, herhaald; de gewapenden deelen zich in rotten en--de
marsch vangt aan. Maar hoe! niet naar de Koningstraat om weer in den
Doele te komen? Neen, de weg naar de Lepelstraat--thans tusschen de
Paaltjes--wordt ingeslagen; vervolgens komt men op de Oude Groenmarkt,
en zonder dat iemand het vermoedt, houdt men plotseling halt voor
een aanzienlijk en ruim gebouw.

Men zie het! Wel verdient het den naam van »het keizerlijke« zooals
het daar, als op ijzeren grondslagen schijnt te rusten, terwijl de
oplettende beschouwer er een onderscheiden bouwtrant in ziet--den
Toskaanschen met dubbele kapiteelen, als hij op de kolommen naar het
westen, den meer grootschen, kunstigen Jonischen stijl, als hij naar
het oosten staart. Men zie dat kolossaal gewrocht, met het sierlijk
opgetrokken steenen welfsel in het midden, dien kunstigen hemel van het
oosten tot het westen, die boogvormige stijlen, evenals eene trotsche
gedachte zich eerst verheffende, dan langzaam dalende, om een rustpunt
te vinden op zuilen, onwrikbaar in den muur gehecht. Men zie dien toren
zich statig in de wolken verheffende, den doorluchtigen rijksappel,
het massief ijzeren kruis--het kruis des geloofs. En het gansche gebouw
met aandacht gadeslaande kon men wel wenschen, dat er meer eenheid in
mocht heerschen, als de hoogste schoonheid van ieder kunstgewrocht;
wel wenschen, dat ten opzichte van den vorm, evenzeer de hoogere
bekwaamheid mocht doorstralen van den werkman, als ten opzichte der
stof die van den kunstenaar, maar dan toch wordt die wensch getemperd
door het zichtbare blijk, dat de bouwheer, reeds bij het ontwerp,
het ideaal van schoonheid voor zijne verbeelding liet zweven; en met
verrukking zien wij in dien verschillenden stijl twee toestanden
van den Staat; in dien Toskaanschen den natuurlijken eenvoud, dat
eigen karakter, dien zich niets aanmatigenden steun van het geheel,
terwijl wij dien Jonischen ook wel zijn eigen last torschen zien,
wel diensten zien bewijzen aan dat zelfde geheel, maar toch zóó,
dat hij daarbij denkt aan eigen luister, met bevalligheid torscht,
en dat die diensten zichtbaar zijn voor allen. En dan die splitsing
van sommige kolommen, die verlenging van den boog, en die takken in
het midden van het gewelf, zich als twijgen van een dunner stam te
zaam strengelende, die ontelbare, die groteske aaneenschakelingen,
die sierlijke en toch streng eenvoudige toon in het geheel.... alles
heeft een indrukwekkend voorkomen: want het is eene kerk--het is de
prachtige kerk van St.-Bavo.

En voor dat gebouw staat nu Ripperda aan het hoofd der gewapenden. Wil
hij het binnengaan om te knielen, om God te smeeken, dat het
aangegrepen zwaard gescherpt en hij met kracht omgord worde tegen het
geweld?--Dat wil Ripperda; want hij is held en Christen: de Bijbel
is eene fakkel voor zijn voet, een sleutel voor zijn geloof, een
staal voor zijne vuist. Dat wil hij morgen en dan ieder uur van elken
dag. Slechts thans wil hij het niet, en wij zullen hooren, waarom. Op
zijn bevel verschijnt de koster, Johannes Nicolaas Balling, een man van
burgemeesterlijke afkomst en eerwaardig door zijn voorkomen. Sidderend
werpt hij zich neder voor Ripperda, want hij beseft, dat men wil
binnentreden, wat aan zijne bewaring is toevertrouwd; hij ducht het
ergste. Maar met krachtige stem beveelt Ripperda, dat hij den ingang
ontsluite, en onder koortsachtig beven en vruchteloos smeeken wordt
hem gehoorzaamd. Nauwelijks heeft hij den ingang betreden, nauwelijks
staan, op zijn bevel, de soldaten zoo geschaard, dat allen hem kunnen
zien en hooren, of hij geeft een teeken, dat hij wil spreken, en
allen zien stil en vol verwachting hem aan.

--»Burgers van Haarlem, vrome mannen en broeders!« begint hij. »Zou
er wel iets wezen, dierbaarder voor ons allen, dan de Godsdienst? Hij
is de hoeksteen, waarop alles rust, zoo hij zuiver is. Door vuur en
zwaard zocht de Booze het Woord te verdelgen en de waarheid; door
de knods der overmacht zocht hij de pilaren omver te rukken, waarop
het gebouw van 't zuiver geloof steunt, opdat hij meester zou blijven
met het volle gebied. Ik zal de tirannieke handelingen niet opsommen;
zij liggen u nog versch in 't geheugen. Nog zou men het water met ons
bloed willen verven en van elken boom eene galg maken; dat alles om
den Godsdienst. En die Godsdienst, waartoe men ons met vuur en staal
dwingen wil, wat is hij anders dan een beeldendienst? Zoo sprak de
Heer: »Hunne altaren en kolommen zult gij breken, hunne hagen afhouwen
en hunne afgoden met vuur verbranden:« »dat hebben Jozua en Hiskia
gedaan: zij hebben ze verstoord en uitgeroeid, omdat zij ijverden
voor Gods eer. Maar geen rabauten, door blinde woede en dronkenschap
gedreven, mogen daaraan de hand slaan; niet door oproer of wrevel,
slechts langs wettige wegen en met orde der macht moet de afgoderij
geweerd worden. En waarom zal ik het voor u verbergen? Met geen ander
doel ben ik hier gekomen, dan om aan de beelden de hand te slaan,
om de kerk te zuiveren tot eere van den waren Godsdienst. Wie uwer
aarzelt, daaraan de hand te leggen, hij trede vrij terug: want wij
schuwen allen dwang en willen geen conscientie verontrusten. Maar wie
uwer toegerust is met de kracht van het ware geloof, die breke ook af,
wat het bijgeloof heeft opgebouwd. En mocht niemand koen genoeg wezen,
mij te volgen, ja, mocht gij zelfs dreigen mij te weerstreven, zoo
weet dan, dat de vreeze mij onbekend is, en dat ik de eerste hand
zal uitsteken. Mannen broeders, wie vertrouwen heeft op Haarlems
bevelhebber, die volge hem na; mijn besluit staat vast!«

Dat was stoute taal. Zij, die slechts gedacht hadden, dat Ripperda
de kerk zou hebben willen sluiten, zooals zij in het jaar der
beeldstorming drie maanden was gesloten geweest, vonden zich
bedrogen. Dat was eene te stoute taal!--Het is waar, eenige jaren
geleden waren de vier bisdommen in Nederland op eens met veertien
andere vermeerderd geworden, zoodat Rome zelf verwonderd de oogen
opsloeg, dewijl in Italië dit getal niet groter was. Men had de
inkomsten derzelve uit de abdijen, kloosters en andere gestichten
moeten goedmaken. De kleinere geestelijkheid had zich dus wel
wrevelig gevoeld; sommigen hadden wel de nieuwe leer omhelsd,
en het zaad der beroerten was wel welig opgeschoten; maar door
den paus was toen toch aan het bisdom van Utrecht ook de kerk van
Haarlem onttrokken geworden: Haarlem had een bisschop ontvangen,
en deze had van toen af in de St.-Bavo's-kerk de godsdienstoefening
geleid. Die bisschopsbenoeming had plaats gehad onder voorwaarde,
dat al de rechten en eigendommen voor al de ingezetenen ongekrenkt
moesten blijven. Maar bij den overgang der stad tot den prins van
Oranje was ook de voorwaarde bedongen, dat niemand in goed of bloed
zou verkort worden, en dat alle geestelijken binnen hunne kloosters
vrij en ongedeerd moesten blijven in hunnen godsdienst.--

En in hoeverre was deze laatste voorwaarde nagekomen?--Ripperda! wat
hebt gij u vermeten?

Toen Ripperda aanving te spreken, lag er in zijn blik iets kalms
en ernstigs, als blijk, dat hij een plan koesterde. Maar hoe meer
hij sprak, hoe meer die ernst zich met ijver vermengde; dat donker
doorstralend oog begon al meer te fonkelen; wellicht was het een
wat al te ongeveinsde, maar toch vurige ijver, die gewis ontgloeien
moest wie één van zin met hem waren. Toen hij bijna geëindigd had,
toen hier en daar eenigen hem wrevelig en verbaasd aanstaarden, toen
hij dra de uitwerking zijner woorden zou hooren--toen wakkerde niet
zoozeer zijn ijver aan, als wel dat zijne oogen eene nog krachtiger
uitdrukking aannamen, om daardoor iedere kiem van wrevel te verstikken,
of iedere donkere wolk, die over hem mocht saamtrekken, te verdrijven.

En hoe was de uitwerking?

Niet zooals zij zou geweest zijn, wanneer een ander zich deze woorden
had veroorloofd. Die zou reeds bij het eerste gedeelte overstemd zijn
geworden, of, zoo men hem had laten eindigen, ware dat einde wellicht
het sein geweest om op hem aan te stuiven. Maar nu sloeg de vlam niet
op hem over, die ze had doen ontstaan. Ripperda had gesproken met
de volle overtuiging zijner zedelijke overmacht. Velen waren daar
tegenwoordig, die, als hij, den bloedigen geloofsdwang verfoeiden,
terwijl allen als hij, het hoofd van den beroerteraad--dien
raad, verheven boven en afgezonderd van alle landswetten en
rechtbanken--haatten. Maar slechts de minderheid omhelsde de leer van
Luther of Calvijn. Hoevelen waren er niet, wie het hinderde, dat de
meeste hervormden den Bijbel de eenige kenbron noemden--dat sommigen
zich een leerstellig gezag aanmatigden, anderen aan eene doode letter
meer hechtten dan aan den Hemel. Hoevelen waren er niet, afkeerig
van een geloof, dat niets uiterlijks had, om het hart tot eerbiedige
bespiegeling voor te bereiden, om de verbeelding op te wekken, om de
ziel te verheffen? En geen van die allen kon de roomsche eeredienst
eene beeldendienst noemen; ja zelfs sommige hervormden, in wie men
evenzeer als in Ripperda, om hen wèl te beoordeelen, de gebreken hunner
eeuw moet voorbijzien, hielden zijne taal, zoo al niet voor bitter,
dan toch voor hoogst vermetel en stout--voor strijdig met den zachten
geest van Oranje. En zie! in weerwil van het voor velen zoo smadende en
vlijmende in de woorden; in weerwil van de te volgen wegruiming hunner
heiligenbeelden, balde zich geene vuist, stak men geen wapen dreigend
op, liet geen enkele mond den kreet hooren: »weg met den schender van
onzen Godsdienst! weg met Ripperda!«--Zij, die zich getroffen voelden
over de openlijke tentoonstelling van den Godsdienst hunner vaderen;
zij, die liever den dood dan de aanranding hunner beelden zouden
aanzien, zij verwijderden zich uit de kerk, en snelden naar huis,
om er met gemengde gewaarwordingen het gesprokene te verhalen.

Maar velen verwijderden zich niet: want sommigen, wier ouders de
nieuwe leer waren toegedaan,--die, evenals Ripperda, voor die leer
van ijver blaakten, werden door zijne taal nog te vuriger ontgloeid.

--»Ja, weg met dat ontuig.« riepen de doldriftigsten, »de afgoden onder
den voet gehaald: het heilige gezuiverd van alles, wat het besmet!«

--»Waar zijn bijlen en hamers?« riepen anderen, »ladders en touwen! het
poppengoed naar omlaag; stampen wij het tot gruis en brengen wij
't voor den tienden penning aan duc D'Alf.«

Reeds is Ripperda met eenigen der zijnen over het graf van Laurens
Coster, getreden;--over de asch van den grooten verlichter is een
wakker man getreden, vervuld met het doel om die verlichting te
handhaven, om van de plaats te ruimen, wat haar in zijne oogen
nog krachtig weerstreeft. Reeds staan er eenigen voor het beeld
van St.-Bavo. Zij weten, hoe hoog die heilige vereerd wordt. Uit
doorluchtige ouders geboren, in 649 gestorven, had Bavo al de soorten
der strengste boetpleging uitgeput en vele wonderen verricht. Als
patroon der Gentenaars en Haarlemmers, staat hij daar met een hoed op
het hoofd, in vorstelijk gewaad, en--zooals hij aan de Haarlemmers
moet verschenen zijn--met een valk in de eene en een degen in de
andere hand. Een oogenblik schijnt Bavo hun eerbied in te boezemen,
niet omdat het beeld, aan louter zilver negen pond Keulsch gewicht
woog, maar omdat Bavo de patroon heet van Haarlem. Anderen echter,
van minder eerbiedig geloof, dringen aan, en terwijl sommigen reeds
met drift naar de in glazen vensters beslotene sacristie snellen,
schreeuwen anderen, dat men het beeld onder den voet moet halen. Eenige
handen strekken zich onstuimig uit, doch te gelijker tijd laat zich
de stem van Ripperda hooren:

--»Niet aldus, mannen!« roept hij, »niet met blindheid of
onstuimigheid. Niet als een woeste hoop er op aangestormd. Geene hand
strekke zich uit ter vernieling!«

Maar terwijl Cornelis Utenhage, de kapelaan, als een wanhopige door
de kerk rent en met ijzing de verguizing der altaren te gemoet ziet,
laat zich op eens het geschreeuw hooren: »Bijlen en koevoeten! Weg
met de beelden uit de kerke van Haarlem's poorters! Dat ontuig verpest
hier de lucht!«

--»Staat!« roept nu Ripperda met zoo forsche stem, dat zij boven
allen uitklinkt; en terwijl hij eenige der driftigsten met de hand
terughoudt, herhaalt hij luide: »staat, zeg ik u; gehoorzaamheid aan
Ripperda; geene hand strekke zich ter vernieling uit. Ik wil niet,
dat men zegge: »hier zijn rabauten en roovers geweest;«--niet met
wrevel te werk gegaan! men doe slechts, wat oorbaar is. Straf voor
wie zich vergrijpt!«

Nu stonden de driftigen stil en zagen Ripperda aan, terwijl in sommiger
oog het ongeduld vlamde om te hooren waaraan zij de hand moesten
slaan. Op zijn bevel haalde een sergeant met eenige manschappen
uit het houten portaal aan de westzijde eenige touwen en ladders te
voorschijn, en het eerst nam men het beeld weg van Maria, dat aan het
kerkgewelf hing. Toen werd Petrus, zooals hij daar met het kruis en
de sleutels in de hand, in zijne nis stond, van de plaats genomen,
en weldra zag men hem vernederd, die nog kort tevoren met zooveel
eerbied aanschouwd werd. Alles werd door soldaten en burgers van
zijne plaats genomen, niets echter vernield van hetgeen ook jaren
te voren gespaard was geworden. Alom hadden toen de beeldstormers
hunne razende woede gekoeld; maar Haarlem was verschoond gebleven,
en dat hadden de roomschen te danken gehad aan het edel, koen gedrag
van burgemeester Van der Laan. Zijne kloeke taal tegen de grootste
en voornaamste gilden, on de wijze maatregelen der regeering hadden
toen verhinderd, dat de roovers zich met de kostbaarheden van de kerk
verrijkten. En nu heeft de bevelhebber der stad zich in die kerk een
weg gebaand; thans ruimt men van de plaats, wat toen voor vernieling
gespaard bleef. Ook is het nu geen opgeruid grauw, door onbeschoftheid,
roofzucht en blinden moedwil gedreven; het zijn nu geene dievenbenden,
die de kunstrijkste schilderijen, grafzerken en boeken vernielen, die
zelfs de lijken uit de graven wroeten, die kisten en kasten oprammeien,
stelen wat hunne hebzucht streelt en als woeste horden met geroofde,
brandende waskaarsen door de straten rennen, in booze verrukking
het beeld des duivels op eene spiets met zich om voeren, en daarna
den katholiek durven beschuldigen, dat deze hen tot den beeldstorm
had aangehitst, opdat de katholiek te strenger op de hervormers zou
kunnen woeden. Neen, thans zijn het gewapenden, burgers der stad zelve,
aangevoerd door Ripperda. En Ripperda was een streng calvinist. Veel
heviger dan de lutherschen stelden zich de calvinisten tegen den
dienst der beelden, wellicht omdat er van den aanvang der hervorming
fanatieke buitensporigheden hadden plaats gehad, waarvoor Luther, niet
verantwoordelijk, maar waartegen hij bitter ontevreden was. Het jaar
1570 is als het tijdpunt aan te merken, dat de hervormde godsdienst
door Spanje volkomen werd onderdrukt; en dat verlieze men toch nooit
uit het oog, dat de opstand tegen Spanje een geloofsstrijd was. Al
mochten er zich later staatkundige drijfveeren mede vermengen, al
mocht staatkundige onafhankelijkheid van den vreemden troon weldra het
bijoogmerk zijn--door heel den tachtigjarigen kamp vertoont zich de
strijd des geloofs vooral in den aanvang. De uitersten verfoeiende,
valt nergens die verheven strijd te miskennen voor eene christelijke
vrijheid, in geest en waarheid bestaande, de groote worsteling tot
stichting eener kerk, die, ontbloot van zinnelijke versiersels,
de reinheid der apostolische dagen poogde terug te roepen. En men
beschouwe Ripperda, in dien geest handelende, handelende in de volle
overtuiging zijner goede bedoeling. Hoe koen en vermetel, hij gaat niet
met drift of onstuimig te werk: overal is hij tegenwoordig; zijn oog
ziet alles; vooral de beroemde meesterstukken der schilders spaart hij,
en die, welke voor het gevoel der hervormden stuitend zijn, zal hij,
ter liefde van de kunst, die ze schiep, evenzeer eene andere plaats
aanwijzen. Dat zilveren beeld van St.-Bavo, het zilveren kistje, dat
een gedeelte van diens arm bevatte, dat kruis van hetzelfde metaal, de
kostbare versiersels van het altaar en de kleinooden van de sacristie;
dat alles, wat in de oogen van Ripperda naar afgoderij zweemt, wordt
van zijne plaats genomen, maar niet vernield. Als de toestand der
stad het eenmaal vordert, zal het tot een beter doel aangewend worden;
het heeft waarde, die dan strekken zal tot algemeen nut. Maar dat er
niets in de kerk blijve van dat alles, waarop het oog van den hervormde
niet met vromen eenvoud en welgevallen zou kunnen rusten!--want daar,
waar vroeger, waar nog gisteren het Sanctus geklonken, waar men de
hostie getoond en de wierook gebrand had, daar zou binnen drie dagen
de gemeente der hervormden vergaderen, en dan moest er niets aanwezig
zijn van den eeredienst, waaraan men niet denken kon dan met afschuw
voor de beulen, die hem met bloed wilden handhaven. Ripperda sloot
voor den dienst des pausen en opende voor de leer van Calvijn.

Die taak is volbracht. Aan de beelden wordt in een afzonderlijk
gedeelte van de kerk eene plaats aangewezen en de kostbaarheden worden
in bewaring gesteld van den ontvanger Van Berkenrode, bij wien men
ze veilig achtte. En nu verlaat Ripperda met de zijnen de kerk--de
kerk in het oog van zoo velen geheiligd, maar ook in het oog van het
meerendeel ontwijd. Ripperda! gij hebt u eene koene daad vermeten,
eene daad, waartoe gij niet slechts bevelhebber van Haarlem zijn moest,
maar vooral een Ripperda.






VIJFDE HOOFDSTUK.


Nog was de schemering niet ingevallen toen Hendrik zich weder naar
Van Schagens woning begaf, zoowel om er de gebeurtenis in de groote
kerk mede te deelen als om er den brief te gaan halen, daar hij een
bode gevonden had, bereid om dien over te brengen.--

Nauwelijks echter was op zijn kloppen de deur door een bediende
geopend, of een ongewoon gerucht klonk hem in de ooren, en ook zag
hij op het gelaat van den knecht eene ontsteltenis, die hem bevreemdde.

--»Wat scheelt u?« vroeg hem Hendrik, »wat hoor ik?«

--»Kapitein!« was het antwoord, met haast en angst uitgesproken,
»ik weet het niet recht; de jongeheer Floris .... maar daar komt de
jonkvrouw zelve.«

Zoo was het ook. Marie, de stem van Hendrik hoorende, ijlde hem te
gemoet, en riep reeds op eenige schreden afstands: »eilaas, Hendrik,
moeder sterft van onrust! weet gij niets van Floris?«--

--»Ik, Maria! neen: maar wat is er gebeurd?«

--»Kom toch mede in de zaal. Moeder verlangt zoo naar u. Breng haar
tot bedaren zooveel gij kunt.«

--»Maar zeg mij dan toch, wat er gebeurd is, en van wien zijn de
stemmen, die ik daar hoor?«

--»Het is Floris, die ons zoo verontrust; al voor twee uren is hij
vertrokken, stil uit het huis, en heeft den brief mede genomen....«

--»Ik had er half vrees voor;« antwoordde Hendrik, »al voor twee uren,
zegt gij, en wat weet gij? 't Is een stoute knaap ....«

Al vragende en half antwoordende kwam men aan de zaal. Daar opende
jonker Albert van Schagen, een neef van Christoffel, de deur, en na
den uitroep: »Ja, het is de kapitein!« vroeg hij dezen oogenblikkelijk,
of hij van Floris niets gehoord of gezien had.

--»Niets,« zeide Hendrik, met Maria de zaal binnentredende en daar
ook jonker IJsbrand ziende, een anderen broeder van Maria, die, met
mejuffrouw Van Duivenvoorde gehuwd, insgelijks in de Morinnesteeg
woonde.

--»Hendrik, o, zijt gij daar!« sprak Hadewij, en onstuimig zijne
hand grijpende, liet zij er angstig en driftig op volgen: »niets dan
aangroeiing van smart; niets dan wat mijn kommervol hart nieuwe wonden
toebrengt: daar is Floris weg, het huis ontvlucht met den brief aan
mijn gemaal; ach, mijn dierbaar kind! dat zal een deerlijke afloop
zijn. Heilige maagd, dat hij mij aldus van het hart gaan moest:
wie weet, of ik hem ooit wederzie!...«

--»Gij beangst u al te zeer;« zeide Hendrik, »hoe weet gij, dat hij
met den brief zou vertrokken zijn? Ik zie nog zooveel aanleiding niet
tot zulk eene vrees.«

--»Dat zeg ik met u,« liet jonker IJsbrand hooren, »zoo jong als hij
is, ben ik niet bang voor hem: hij weet er zich doorheen te redden,
waar een ander staan blijft.«

--»Neen, neen, gij kunt mij niet geruststellen!« zeide Hadewij, »mijn
hart klopt zoo bang; in zulk een tijd van gevaar ... hij is nog een
kind. Och, had ik zijn opzet kunnen vermoeden, hij zou niet uit het
huis zijn gegaan!....« En van tusschen haren halsdoek een strookje
papier halende, gaf zij het met bevende hand aan Hendrik en zeide:
»zie, zoo heeft hij gedaan, lees:«

Hendrik las nu het volgende:


    »Ontrust u niet, moeder! ik breng den brief aan vader, en morgen
    in de vroegte zal ik reeds terug zijn. Ik zal op mijn weg de
    Heilige Maagd bidden, dat zij mijn voornemen zegene; en gij zult
    mij vergeven, dat ik uit liefde voor mijn vader, dit waag.«


--»Dat is allen lof waard!« riep Hendrik, »zoo jong nog en reeds zoo
koen; en laat u niet te zeer door angst overwinnen, mejuffer;--ik gis
niet, hoe hij deze zaak aanlegt; maar zeker, morgen in de vroegte
zal hij terug zijn; en wie weet, wat geruststellende tijding hij
dan brengt....«

--»Het krijgsvolk houdt hem aan;« zeide Hadewij, »wat zal zijne
jonkheid weerstand bieden? Kan hij niet omkomen in het water, en
zal het niet zoo donker wezen, dat men geene hand voor de oogen
ziet? Weet hij, waar in Amsterdam te moeten zijn, en zal hij mijn
gemaal vinden? Neen, het zal deerlijk afloopen om mijn ongeluk nog
grooter te doen zijn. Floris, dat vergeef ik u nooit!....«

--»Neen, moeder!« liet jonker IJsbrand hooren, »werp te groote vrees
van u af; en als hij morgen terugkomt, verwijt het hem dan niet. Hij
waagt het, uit liefde voor mijn vader, en dat doet zijn jong gemoed
eene zoo groote eer aan, dat ik hem van nu af liever zal hebben
dan ooit.«

--»En ik,« zeide jonker Albert, »ik ben nu trotsch op zulk een neef,
als ik het doel inzie, en geen hard woord of bittere berisping mag
zijne vergelding zijn.«

--»Maar is het dan plichtiglijk,« zeide Hadewij, die intusschen
aan de gedane toespraak meer gehoor begon te geven, »dat hij mijn
angst zoo vergroot, door heimelijk te ontsluipen, terwijl ik hem
in huis waan? En wat is er inmiddels bijgekomen? Welk eene stad
vol beroering! Reeds heeft men de hand geslagen aan Christus' kerk;
men heeft ontwijd wat heilig is, en dat deed hij, aan wien wij allen
toevertrouwd zijn--die de opperste van deze stad is. Waar moet het
heen met zulke woestheid? En dat heeft niemand kunnen verhinderen;
dat hebben allen aangezien en geduld, en dat weet mijn gemaal thans
niet! och, wist hij het maar; dan keerde hij wellicht niet weder:
want eilaas! dat is het voorspel van grooter leed; niets dan een
zwart verschiet ligt er vóór ons.«

--»Ja, dat is een tergend stuk,« zeide jonker Albert, »daartoe
moet men een verhard ketter zijn; en onbegrijpelijk is het mij,
dat niemand er zich tegen verzet heeft. Ripperda, die schennis zal
u duur te staan komen!«

--»Het is eene stoutheid zonder weerga;« zeide Hendrik, »een ander
vonnis mag ik er niet over uitspreken: want het is mijn heer: hij is
wijs en moet weten, wat hem past in zijne groote en bezwaarvolle taak.«

--»Gij verschoont dus deze zaak?« vroeg jonker Albert eenigszins
driftig.

--»Gij wilt verhelen,« zeide Hadewij »wat den toorn van Christus
verdient? Hoe! onze godsdienst aldus te honen en te schenden!.... zal
er van allen, die de kettersche leer niet aankleven, niet één kreet
van misnoegen tegen hem opgaan? Heeft voor zes jaar de magistraat zich
daarom zoo vroed betoond en alles zoo beveiligd tegen het woeste grauw,
om het nu onteerd te zien door den gouverneur der stad zelven?«

--»En is uw heer Ripperda nu niet evenzeer de razende beeldstormer?«
vroeg jonker Albert op bitteren toon.

--»Neen, dat is hij niet!« antwoordde Hendrik ernstig en met vuur,
»hij is na koel beraad met bedaardheid te werk gegaan. Niet enkel het
kostbare en kunstige, maar ook het geringe heeft hij slechts van de
plaats genomen, en als Fries, die hij is, ontgloeid voor de vrijheid,
en als ijverig beleider van de nieuwe leer, heeft hij gedaan zoo
als mogelijk ieder calvinist in zijn post zou hebben willen doen,
maar zooals niet ieder zou hebben kunnen of durven doen, omdat niet
ieder een fier en stout man is als Ripperda.«

--»Gij spreekt als een, die de onfeilbare leer onzer vaderen niet
hoog vereert,« zeide jonker Albert, hem strak aanziende.

--»Zeg veeleer, dat ik spreek als een, die allen dwang schuwt, met
billijke gramschap vervuld tegen een tiran, die het geloof mijner
vaderen door middel van rad en galg wil vereerd zien; dat ik spreek als
iemand, die Ripperda bewondert en bemint en hem mogelijk nog meer zou
bewonderen, zoo ik dat groot karakter beter begreep. Heeft hij mij, als
katholiek, fel gewond, dan wil ik, als Nederlander, als mijn vaderland
meer beminnende dan mij zelven, hem die wonde gaarne vergeven.....«

Maria, die haren neef goed kende en vreesde, dat dit gesprek wellicht
op onaangenaamheden mocht uitloopen, hield een smeekend oog op hem
geslagen, waarin men duidelijk las, dat de gebeurtenis met haren jongen
broeder toch geene aanleiding tot twistgesprek zijn moest. Toch hielp
dit weinig, want de kapitein was de man niet om, bij aantasting zijner
gevoelens, zelfs niet op het gevaar af van er iets dierbaars door te
verliezen, eene andere meening te huichelen. Goed was het dus, dat
op dit oogenblik Albert de boodschap van huis ontving, hoe er naar
zijne terugkomst verlangd werd; hij verwijderde zich dan ook spoedig,
nadat hij Hadewij andermaal getroost en haar de verzekering gegeven
had, zoo spoedig mogelijk te zullen terugkeeren; en zoo bij eenig
afscheid het bieden van de hand een teeken is, dat men het wèl met
iemand meent, dan was dit ook het geval bij Hendrik en jonker Albert.

Nu zat men een geruimen tijd zwijgend bij elkander. Aan het knetteren
der haardvlam en de drift, waarmede zij hoog in den schoorsteen werd
opgetrokken, bleek, dat het buiten vinnig vroor en er een scherpe,
gure wind woei. In de zaal zelve had zich echter de koude geen weg
gebaand; en al ware dit zoo geweest, dan toch zou het daar gezeten
viertal er weinig van gevoeld hebben, wanneer het waar is, dat de
ziel, door gewichtige dingen bekampt, aan de mindere geene speelruimte
laat. Het was wel noodig, dat de haardvlam door haren uitschietenden
glans het flauwe kaarslicht te hulp kwam; want niemand dacht er aan,
die kaars te snuiten, en aller aandacht scheen slechts gevestigd op
de vonken, die nu eens tintelend met de vlam opstegen, of, bij eene
nieuwe aanblazing, knappend en springend van onder den schoorsteen,
zich halverwege in de zaal verspreiden.

Maar schoon men daar eene geruime poos zweeg, zou een onbekende, het
vertrek binnengetreden, weldra gezien hebben, dat iets anders dan de
vuurvonken hunne aandacht bezig hield. Want op Hadewij's gelaat zag
men duidelijk het afgesloofde en geschokte gemoed der teederlievende
vrouw, die zich niets dan kwaad voorspelde en, onder eene schijnbare
rust, niets dan angstige woeling ondervond. Op dat van Maria zag
men wel eene meerdere kalmte, met meer vertrouwen, maar toch iets
benauwends, een kinderlievend gemoed, dat door een nevel omringd,
wel de dichtst bijzijnde voorwerpen ziet, maar niet die, welke buiten
dien kring liggen,--terwijl op dat van haren broeder eene meerdere
onverschilligheid zichtbaar was, eene zoodanige echter, die men wel
eens aanneemt om anderen gerustheid in te boezemen, zonder dat men
er zich zelven door kan misleiden; en als men de kunst van veinzen
niet genoeg verstaat, dan verraadt men zoo schielijk, dat men zelf
dieper gevoelt, dat men zelf een donkerder beeld en grootere gevaren
voor oogen ziet, dan men anderen, uit medelijden en opoffering,
zoo gaarne zou willen diets maken. Slechts op Hendriks gelaat
was die nevelloosheid, die bedaardheid zichtbaar, welke zooveel
vertrouwen inboezemt: hij vertoonde een gemoed, dat wel geschokt,
maar niet ontzenuwd kan worden, of zoo al, dan toch schier ter
zelfder tijd eene kracht erlangt om fier en onverschrokken het hoofd
op te heffen. Nu eens zag hij Hadewij aan, dan straalde er zuivere
deelneming en verknochtheid in zijn blik; dan ontveinsde die blik niet,
dat ook hij zich beklemd voelde; maar in die beklemming lag tevens
kracht tot opbeuring--eene lichtende star in een donkeren nacht;
en als hij dan Maria aanzag, straalde er zooveel liefde in zijn oog,
bij zooveel vermogende bescherming, dat zij, jeugdig, teeder boompje,
zich tegen een storm beschut waande, in de nabijheid van dien stevigen
eik; dan was het haar, of hij tot haar zeide: »Maria, teedere duif,
als de havik u aangrijpt, schuil dan aan mijne borst!«

De avond was nog zoo lang--de avond voor een nog langeren nacht:
want het was nu geen avond, die in minnelijk gekout gesleten werd: het
waren nu uren, die in plaats van om te vliegen, tragelijk omkropen, en
toch voor de angstige verbeelding, die in dergelijke omstandigheden
onophoudelijk denkt en plannen vormt, nog te kort waren. Jonker
IJsbrand verliet ten laatste de woning: want ook in de zijne was
geene blijdschap; zijne vrouw was ernstig ziek en reeds drie uren
waren verloopen, sinds hij haar verlaten had: hij moest weder tot
haar gaan, zelfs dien nacht bij haar waken; en na de verzekering, dat
hij reeds vroeg in den morgen terug zou zijn, nam hij afscheid. Ook
Hendrik moest nog voor een paar uren heen; hij had nog bezigheden,
met zijne tegenwoordige betrekking in verband. Maar daarna keerde
hij weder terug: want noch Hadewij, noch Maria kon er aan denken,
ter ruste te gaan. Bij den haardgloed zou men den nacht doorwaken; en
dat deed men gezamenlijk en sprak weder over alles, wat Van Schagen
en Assendelft betrof, over den angst en de smart in het huis van De
Vries, over Floris, in één woord: over alle verleden en toekomst,
slechts zijdelings of rechtstreeks met het tegenwoordige in verband.

Het was reeds vier uren in den morgen geworden, toen geklop aan de
deur allen plotseling deed opstaan. Deed opstaan? neen dat is het
woord niet. Hoe meer de tijd verliep, hoe onrustiger en angstiger
Hadewij's hart sloeg: een beminde echtgenoot en zoon waren niet in de
woning. Met zwak vertrouwen dacht zij onophoudelijk aan de woorden
»morgen in de vroegte zal ik reeds terug zijn;«--maar hoe zwak dit
vertrouwen ook ware, hoe zeer de hoop met vrees was vermengd, zij had
toch vertrouwen en hoop; en welke teederlievende vrouw, door die twee
machten geslingerd, kan daar nederzitten bij de nadering der minuut,
dat hoop haar verheffen of teleurstelling haar zal nederstooten? Zoo
had zij dan reeds eene geruime poos de kamer op en neder geloopen,
zich door de kille galerij naar de voordeur begeven, of met Maria en
Hendrik gesproken; dan weder was Hendrik of Maria wezen luisteren,
en eindelijk werd er geklopt.

--»Zou dat Floris wezen?« riep de moeder.

--»Zou hij daar zijn--mijn broeder,« liet Maria hooren, en
door Hendrik voorgegaan, snelden allen naar de deur, de moeder
met wankelende schreden, Maria met een luid kloppend hart,
Hendrik met bedaardheid, doch met geene mindere belangstelling en
gespannen verwachting. Schielijk wordt de deur geopend en--is het
Floris?.... teleurstelling! het is IJsbrand, in een dikken mantel en
terugkomende, zooals hij beloofd had.

--»Niet hij!...« riep Hadewij, »eilaas, wat vlei ik mij ook: hij komt
niet terug, en wat is het guur en koud.«

--»Gij zijt het, IJsbrand! en hoe is het met haar?« vroeg Maria.

»Goddank, niet erger;« was het antwoord, »zij is in gerusten slaap;
maar Floris?....«

En het antwoord luidde ontkennend. Gezamenlijk spoedde men zich weder
naar de zaal, om andermaal te spreken en te vragen, om opnieuw door
hoop en vrees geslingerd te worden, om andermaal af te wachten,
wanneer dat »uur der morgenvroegte« zou slaan.

--»Hoe het mij smart, als ik denk, waar mijn Floris omzwerft,«
sprak Hadewij. »Heilige maagd! aan hoeveel gevaren heeft hij zich
blootgesteld en hoeveel onrust gestort in mijn gemoed. Wie weet,
of hij niet reeds gevangen is; en zoo ik hem als spion of een, die
kwade streken broeit, in handen van het krijgsvolk zien moest; zoo
ik, zijn plan verijdeld zijnde, Van Schagen in leed zag .... hemel,
dat zou ik niet beleven kunnen; dat zou eene zwaarder ramp voor mij
wezen dan ik dragen kan.«

--»Gewis, wanneer men toegeeft aan de bangheid,« zeide Hendrik »dan is
er geen beeld zoo donker, dat men niet voor oogen ziet; maar als men
hooger blikt, dan ziet men achter iedere zwarte gestalte een helderen
straal, die ons hope schenkt. Hooger dan, en--het zal ons beter zijn.«

Nog lag de duisternis van den Decembernacht over Haarlem uitgespreid,
toen een vernieuwd geklop aan de deur werd vernomen. Allen snelden heen
om open te doen, en... was het andermaal teleurstelling? Neen, thans
was het Floris, teruggekeerd van zijn vermetelen tocht. Hadewij had
beloofd, dat zij den knaap geen enkel verwijt doen zou en--zij hield
haar woord. Maar hem niet aan haar hart te drukken of met vragen te
overstelpen, dat had zij niet beloofd; en daarom vroeg zij dan ook
zoo luid, zoo bevend en haastig, dat het den jonkman ondoenlijk was,
er op te antwoorden. Alleen zeide hij: »Moeder, wees gerust: werp
alle bangheid van u.«

--»Ik kan gerust wezen, Floris! versta ik u wel? hebt gij uw vader
gesproken, en zal hij niet terugkomen in deze stad?«

--»Hij komt niet terug, moederlief!« antwoordde Floris, en nu omhelsde
hem Maria, terwijl zij hem haar lieven broeder noemde, en er een
traan, eene echte parel van dankbaarheid, in haar oog kwam. IJsbrand
greep zijne eene hand, Hendrik de andere, en beiden voerden hem als
in triomf naar de zaal, terwijl allen hem tegelijk toespraken, doch
slechts onvolledige antwoorden ontvingen.--

--»En zijt gij niet verstijfd van koude?.... Maria, lang gij den
wijn. Jongen, wat hebt gij gewaagd! wat heb ik al doorgestaan! Kom bij
't vuur, Floris, och, zeg mij spoedig toch alles. In zulk weder! o,
heilige maagd! ik dank u: had ik dat durven hopen?....«

Op die wijze ging Hadewij voort, terwijl ook de overigen geene
stilzwijgende getuigen waren, en Maria een beker met verwarmenden
kruiderwijn vulde en dien haren broeder aanbood.

--»Ik ben niet koud, moeder; voel, hoe ik gloei,« zeide Floris, haar
de hand toestekende; en nu drukte zij die hand, bedekte ze met kussen
en voelde nu eerst, dat ze niet kil als ijs was, maar als een oven
brandde. Nu ontdeed zich de knaap van zijn mantel, en onvermoeid en
vergenoegd allen aanziende, zeide hij:

--»Wil ik nu vertellen? maar dan moet gij mij laten uitspreken:
dan weet gij alles in eens.«

--»Doe dat, beste jongen! en wij zullen u niet in de rede vallen,«
zeide Hendrik, »wij hooren allen toe, en niemand van ons spreekt een
enkel woord.«

--»'t Goede geluk heeft mij meer gediend, dan ik gissen kon,« ving
Floris aan, »en toch had ik een groot vertrouwen bij mij, zonder dat
ik reden kan geven, waarom. Ik nam de goede kans waar om den brief
in handen te krijgen, en het sloeg halfdrie, toen ik het huis uitging
naar de Papetorensvest. De menschen waren naar het Zand gegaan om de
ingekomen soldeniers: maar daar wilde ik niet wezen; ook moest ik
den gewonen kortsten weg laten liggen. Ik sloeg de Paarlesteeg in,
liep den Anegang door en de Korte Veerstraat; toen, over de Vischbrug,
door de Hoogstraat en Achterstraat; door de Spaarnwouderstraat kwam
ik in de Sleutelstraat; voorts liep ik gezwind den Scheepmakersdijk
over, en niet zoodra was ik de Dijkstraat voorbij, toen ik zag, wat
ik hoopte--drie turfschuiten aan de Catharijnebrug. »Was Harmen Bos
er nu maar!« dacht ik en--zie! hij staat er: hij kijkt vreemd op als
ik hem mijn plan zeg: »hoor,« voegde hij mij toe: »ik ben nog maar
pas aangekomen en toch weet ik alles; ik zou veel doen om uws vaders
wil; want die heeft me menig profijt aangebracht: maar dat kan niet,
voor nog zooveel geld niet: want we worden op staande voet gesnapt,
en ook moet ik hier blijven tot morgen.« Toch laat ik hem niet los;
want ik weet wel, dat hij de gunst heeft van de vroedschap om te varen
wanneer hij wil. Ik breng het dan zoover, dat ik hem beweeg voor eene
goede belooning, en dat ik als zijn knecht zal meegaan. Nu neemt hij
mij met zich naar huis, en terwijl ik de kleederen van zijn knecht
aantrek, en de mijne in een pak rol, maakt hij zich al vaardig,
want er kon niet te veel gespoed worden. Flink en met den overjas
aan komen wij aan de schuit, en ik heb 't er zoo wel afgebracht,
dat de wacht aan den toren ons na onderzoek vrij liet doorgaan,
schoon het mij bang werd, toen hij aan Harmen vroeg, waarom hij al
weer zoo gauw vertrok, maar die gaf hem tot kort bescheid: »daar hebt
gij niet af te weten,--dat is mijne zaak.«--

Het was fel koud op de schuit; maar ik leed er niet veel van. Om vier
uur kwamen wij te Spaarndam; ik trok mijn eigen wambuis aan, en nadat
ik met Harmen had afgesproken, dat hij mij daar zou blijven toeven,
vertrok ik te voet naar Amsterdam. Het was zeven ure, toen ik veilig
daar aankwam, schoon er ongeveer een uur te loor ging eer ik de poort
werd binnengelaten. Ik moest zeggen wie ik was, en wichtige reden
geven van mijne komst: maar daardoor kwam ik ook juist te weten,
waar ik zijn moest om vader te vinden. Fluks begaf ik mij naar het
Begijnhof, maar was bijster verslagen, toen ik enkel burgemeester
De Vries aantrof, die over mijne komst vreemde oogen opzette en mij
zeide, niet te weten, waar zich vader en de pensionaris bevonden. Hij
vroeg naar de reden mijner komst, en ik zeide alles, wel gissende,
dat dit geen kwaad kon, aangezien zij te zaam waren gegaan. Hetgeen
ik zeide, deed den burgemeester heel verbaasd zijn; en dat hoorde
ik hem luid tot zich zelven zeggen: »Neen, in geen geval nu terug!«
Wijders vroeg hij mij, of ik hem den brief wilde ter hand stellen,
want dat ik mogelijk mijn vader niet zien zou, zoo ik weer in den
vroegen morgen terug wilde wezen. Ik gaf tot bescheid, dat hij
den brief wel openen kon, en ik meende, ook daaraan niet kwalijk te
doen. Hij maakte het zegel dan los--en verbleekte zeer over 'tgeen hij
las.--Mij toen bij de hand nemende, zeide hij: »Floris! het is kwaad
gesteld met de zaken; uwe moeder dus in leed, en niet zonder reden;
zoo zal het dan ook wel wezen in mijn huis: maar dit kunt gij haar wis
zeggen, dat niemand van ons terugkeert.« Ik had moeten gaan zitten en
wijn drinken, want ik moest alles nog eens en omstandiger vertellen
en er was droefheid en onrust op zijn aangezicht; en toch zag ik,
dat hij veel leed te verkroppen zocht. Het eene halve uur voor, het
andere na verliep, en mijn vader of mijnheer Van Assendelft kwamen
maar niet terug.--Nu vroeg mij de burgemeester, of ik de bezorging
van eenig geschrift voor zijne vrouw op mij wilde nemen, en toen
ik ja gezegd had, zette hij zich aan 't schrijven. Spoedig had hij
daarmede afgedaan en zeide: »Zie Floris, dit schrift kunt gij ook
aan uwe moeder laten lezen, en laat het daarna terstond aan mijne
vrouw ter hand komen: de goede God beveilige u bij uw terugkeer,
opdat gij rust brengt in de gemoederen.--Maar, jonge vriend, ik wil
niet, dat gij weder eene moeilijke reis te voet aflegt tot Spaarndam,
ik zal u daartoe een voertuig verschaffen, want het pad is lang en de
nacht donker en koud.« Maar ik antwoordde, dat ik liever gaan wilde,
gelijk ik gekomen was, en dat ik nu moediger vertrok, daar ik, schoon
mijn vader zelven niet gesproken hebbende, de verzekering had, dat
hij zich niet aan het perikel van terugkomen zou blootgeven.

Ik nam dan afscheid, en zag hem daarbij niet wel te moede, misschien
uit vrees, dat mij onderweg iets overkomen kon. De burgemeester
verzelde mij tot aan de Haarlemmerpoort, en het zal toen zoo wat elf
ure geweest zijn. Het was heel donker en koud, maar ik zette het op
een loopen en werd spoedig warm. Veilig kwam ik weder tot Spaarndam
en vond er Harmen, slapende. Toen ik hem naar mijn gissing zeide, hoe
laat het was, gaf hij tot bescheid, dat wij dan nog toeven moesten,
wijl hij vóór halfzeven toch niet binnen komen kon. Ik zocht toen ook
een weinig in te slapen: maar dat gelukte niet, vanwege de koude,
denk ik, en 't was misschien goed. Wij zijn dan weder afgevaren,
en het moet zeer gevroren hebben, want er was veel ijs in het water,
en de schuit zou er zeker van avond niet meer door kunnen.--Aan de
wacht van den toren werd er weder onderzoek gedaan met lantaarnlicht;
maar niets vindende dan den schipper en zijn knecht, liep dit goed
af, hoezeer ik toch zeggen moet, dat het mij toen weer heel bang
was. Ik hield geen lange morgenspraak meer met Harmen; maar hij zal
nu wel hier komen, en ik moet zeggen, dat het een nobele baas is,
die wel iets verdiend heeft. Daar hebt ge nu den brief, lieve moeder,
van burgemeester De Vries: laat hem nu haastig brengen; want ik heb
beloofd, er niet mee te zullen vertragen, en zooals de kapitein altijd
zegt: »een man een man, een woord een woord.«--

Waren onder dit eenvoudige verhaal bij Hadewij en Maria tranen van
dankbaarheid opgeweld, thans sloot de moeder met innige liefde haren
zoon in de armen, uitroepende:

--»Heilige moeder Gods! al dat goede, mij gedaan, lieve Floris,
zal u eeuwig vergolden worden.«

Nu omhelsde zij hem andermaal; nu spraken IJsbrand, Hendrik, de
moeder en Maria veel tot zijn lof, zooals ook De Vries gedaan had,
maar, dat nederig, door Floris was verzwegen geworden. Het was
een gelukkig oogenblik van wederzijdsche liefde, van dankbaarheid,
bewondering en vreugd. De brief van den burgemeester werd gelezen,
doch behelsde niet meer, dan wat Floris verhaald had, dat namelijk,
de drie leden der bezending het geenszins raadzaam achtten, terug
te keeren en dit dan ook in den eersten tijd niet doen zouden. De
brief werd nu oogenblikkelijk naar de vrouw van De Vries afgezonden,
of liever, IJsbrand nam zulks op zich, om haar tevens de kleinere
bijzonderheden mede te deelen.--

Maar onder zooveel blijdschap en gerustheid meende Hendrik aan dien
helderen gezichteinder toch eene wolk te zien, die hem voorspelde,
dat ze nader drijven en andere wolken zou doen ontstaan. Het kwam
hem zoo zonderling voor, dat Van Schagen en de pensionaris niet in
het bijzijn van De Vries waren geweest, en dat deze aan Floris eene
eenigszins scheeve verklaring had gegeven, wáár zij, en waaròm zij
zich niet bij hem bevonden, aangezien toch één doel hen had doen
vertrekken, en dat doel van zooveel gewicht voor hen was, dat zij er
wel steeds op den duur gezamenlijk over hadden te raadplegen. Dan,
Hendrik wilde niet altijd de man zijn, die bezwaren opperde; hij wilde
de liefelijke zon der gerustheid, die hen thans bescheen, door geene
nevels verduisteren; hij wilde den kalm geworden stroom niet door
den riemslag der twijfeling in beweging brengen....



Het was ongeveer elf uur in den morgen geworden, toen men iemand in
eene warm lakensche huik gewikkeld, de Koningstraat zag inslaan en het
huis van Van Schagen binnentreden.--Het is eene vijf en vijftigjarige
vrouw, evenals Hadewij, nog kortelings door angst gefolterd, doch
thans, evenals Hadewij, met een ruimer kloppend hart: het is Catharina,
de vrouw van burgemeester De Vries, den man, die gelijk Van Schagen,
zijn eed aan den prins, als stadhouder des konings heeft verbroken,--op
wien de blaam rust, dat hij aan Alva den zwakken toestand van Haarlem
heeft kenbaar gemaakt.

--»Hoe! gij zelve hier, mejuffer?« roept Hadewij haar te gemoet,
»de tijding van dezen morgen....«

»Ja,« viel Catharina haar in de rede »mijne vrees is geweken: wat
blij bericht na zooveel droefheid: hoeveel verheuging na zooveel
tranen! Wat heeft uw zoon durven bestaan, zooals jonker IJsbrand mij
verhaald heeft!--ik durfde nauw mijne ooren gelooven; voorzeker, dat
is een zegen van den Heer, als men een zoo ouderlievend kind heeft;
daar mag men luider op roemen, dan op allen wereldschen schat.«--

--»Geprezen zij de Heere, die hem mij schonk!« antwoordde Hadewij,
»de huidige dag zal mij altijd onvergetelijk wezen. Dat was een
schemerachtige nacht, maar er volgde een heldere morgen op.«

--»Gewis, en ik ben u grooter dank schuldig dan ik betalen kan. Dat
durfde mijn hart, als toegeschroefd, niet hopen. Met geweld werd
ik naar u heengedreven; geen pad zou mij te lang zijn geweest,
geen pijn zou mij hebben kunnen afschrikken; ik moest naar u heen,
ik moest den wakkeren knaap, zonder verzuim, komen dankzeggen. Waar
is hij, mejuffer; dat ik hem zie, dat ik hem in mijne armen druk,
ook als mijn zoon.«

--»Hij slaapt nu;« antwoordde Hadewij; »eilaas! hij moet wel afgetobd
zijn: denk, hoe hij tweemaal den zoo langen weg tusschen Amsterdam
en Spaarndam heeft geloopen, en dat in een zoo vinnigen, donkeren
nacht, en alleen en nog zoo jong. Toen hij terug was, voelde hij geene
vermoeienis, geene koude--niets, maar het was overspanning. Och! zoo
hij maar niet droevig bekoopt, wat hij zoo koen en met een gemoed
vol liefde heeft gedaan.«

--»De heilige moeder Gods hoede hem!« zeide Catharina, »en gij zult
vreugde van hem hebben tot in uw ouderdom. Verhaal mij nu alles nog
eens: maar ik zie, ook gij zijt afgetobd, ook gij hebt rust van doen;
ik verg misschien te veel.«

--»Neen, bekommer u niet; ik ben wel,« zeide Hadewij. »Nu ik weet,
dat Van Schagen niet terugkomt om in den strik te vallen, dien men
hem spant, ben ik vol goeden moed....«

Nu deelde Hadewij haar alles mede. Wel hadden zij geen gewonen omgang;
doch in hooge vreugd of diepe smart is het, alsof de borst van
den mensch zich uitzet, om er de gansche wereld in te bevatten, en
niet zelden stort men dan voor vreemden of halve bekenden zooveel
vertrouwelijkheid uit, dat men, na terugkeer van den gewonen
toestand der ziel, zijne fout begint in te zien en zich die soms
dan ook wel eens beklaagt. Maar dit was hier het geval niet; het
gevaar geweken, de taak volbracht zijnde, behoefde Hadewij er ook
de toedracht niet van te verhelen, minst voor haar, die in gelijke
omstandigheden verkeerde.--Hadewij voldeed dan aan het verlangen;
zij schetste haar den toestand voor en na het vertrek van Floris,
hare onrust en spanning, hare gedachten zelfs, de terugkeer van den
knaap en diens verhaal, dat wij weten. Vervolgens sprak Catharina ook
van hare gewaarwordingen en die harer kinderen, over het oogenblik
toen IJsbrand bij haar gekomen was, over de ontwijding der kerk,
over de toekomst, in één woord: over alles, terwijl intusschen Maria
met IJsbrand en Albert ook in de zaal waren gekomen.

Het was ruim halftwaalf geworden, en Hadewij had Catharina
uitgenoodigd, hoezeer het wat later zou worden dan anders, het
middagmaal bij haar te houden: doch zij had dit aanbod niet aanvaard,
en maakte aanstalten om zich weder in hare huik te wikkelen, toen
een ander het vertrek binnentrad.... neen, met drift binnenijlde,
niet eens Catharina groette, maar zich tot Hadewij wendende, haastig
uitriep: »Men rept daar, dat Van Schagen terugkomt, dat hij al binnen
de poort is; het kan loos gerucht wezen; maar......

--»Heilige Maria, behoed mij!« riep zij met eene oogenblikkelijke
zenuwtrekking, »wat zegt gij? Van Schagen!....«

--»Mijn vader! .... o Heere, dan is hij verloren!« riep Maria, en
zij klemde zich aan Hendrik--want deze was het--vast, om niet neder
te storten.

--»Dat kan niet zijn,« liet Catharina hooren; »dat is logengerucht;
Maria, bedaar!«

--»Red hem, red hem!« riep Hadewij met eene wilde stem, en nu greep
zij Hendrik om den hals, en dan weder IJsbrand, die op haar toeschoot,
terwijl Albert zich insgelijks tot den kapitein wendende, met drift
zeide:

--»Wat gij daar zegt, kan immers niet waar wezen; waarom dan noodelooze
vrees gebracht?«--

Een blik van Hendrik gaf echter te kennen, dat het niet slechts wel
kon, maar zoo was, en tegelijk voegde hij er bij: »zoo er mogelijkheid
is tot redding, spoedig dan: want, eilaas! het is zoo,« en zich tot
Catharina wendende, »men zegt ook, dat de burgemeester met hem is.«

--»Mijn God!« gilde nu deze, »ook hij! .... o ramp! dan moet ik voort,
voort!....«

Half beseffeloos hare huik omwerpende, wilde zij jammerend de deur
uitsnellen. Hendrik en Albert hielden haar echter tegen, terwijl
Hadewij en Maria, handenwringend, zich nu aan den een dan aan den
anderen klemden en insgelijks de zaal met hare klachten vervulden.

--»Blijf, mejuffer!« sprak Hendrik, »bedaar: wat zoudt ge noodeloos
alarm op straat brengen? bij al wat u dierbaar is, blijf in huis.«

--»Ga toch niet heen;« riep ook IJsbrand, »licht duchten wij erger
onweer dan het zijn zal.«

--»Misbaar zou alles bederven;« zeide Hendrik, »het volk loopt al
genoeg te hoop.«

--»Neen, laat mij: ik moet voort, voort .... van hier,« riep zij
gillend, en zich met schier zinnelooze kracht losrukkende, snelde zij
de deur uit. Albert ijlde haar na; tevergeefs; zij ging niet, zij rende
den gang door, en onder de kreten: »ramp, verraad, bedrog!« stormde
zij de straat op, de huik half-open, de handen naar omhoog slaande: en
daarbuiten, op die straat stond reeds eene menigte, die door elkander
krioelde, schreeuwde, vroeg, fluisterde, die haar achterna jouwde,
hare radelooze smart bespotte en niet scheen te zien, hoe zij ieder
oogenblik dreigde te bezwijken. Sommigen volgden haar na, al roepende,
»naar De Vries! hij raakt in de boeien, die er ons in wou brengen!«--

Maar wij volgen haar niet. Wij willen thans slechts bij het tooneel
der smart tegenwoordig zijn in de woning van Hadewij. Aan Catharina
toch zou de schrik weldra vergoed worden door de zekerheid, dat
niet De Vries, maar Van Assendelft met Van Schagen terugkeerde. Het
gerucht was valsch geweest. De Vries toch bevond zich nog veilig
in Amsterdam. In slechts één gezin dus zou folterende smart plaats
grijpen, want Van Assendelft was ongehuwd, in zijn huis zagen geene
geliefde panden zijn terugkeer met beklemdheid te gemoet.--

Toen Hendrik met de ongelukstijding in huis kwam, waren ook Van Schagen
en Van Assendelft nog niet binnen de poort, maar er toch dicht genoeg
bij om hen te kunnen zien aankomen, en, in weerwil van het oponthoud
aan die poort, als een voortloopend vuur het gerucht te verspreiden,
dat zij reeds in de stad waren. Vandaar, dat in Van Schagens woning
eene geruime poos de vlam van den angst smeulde, eer zij in laaien
gloed uitsloeg. Zoo er slechts een middel geweest ware om hem daar voor
een dreigend lot te behoeden, zou men er meerder tijd toe gehad hebben,
dan men in den aanvang dacht. Maar bij dezen stand van zaken kon
dat middel er niet zijn; en toch lieten Hadewij en Maria bijna niets
anders hooren dan: »red Van Schagen! mijn vader .... o red hem.«--

--»Wat staat ons te doen?« zeide IJsbrand, »wat is er, dat ons
helpen kan?«

--»Wij moeten afwachten wat gebeuren zal,« antwoordde Hendrik. »Laat
ons kalm zijn, want met jammerlijk misbaar winnen wij niets. Mijne
liefste, och, barst niet zoo in klachten los! kom tot u zelve; al
loopt het volk daar zoo te hoop, dat is nog niet het bewijs dat alles
verloren is....«

--»Mijn God, wat droef misleiden!« klaagde Hadewij, »wat afgrond voor
mij! Arme Floris, is dat het eind van wat gij goeds deed voor mij,
wat gij moedig onderstondt!....«

Daar ijlde Albert weder de zaal in: hij had zich naar een der
vensterramen in het bovenste van het huis begeven; hij had van daar
het uitzicht over een gedeelte van Haarlem gehad, en zijne oogen
hadden den terugkeerenden neef gezien.--

--»Hij komt daar!« riep hij, »niemand moeit hem, hij is omringd
door niets.«

--»Neen, hij is verloren!« riep Hadewij, wild naar de deur vliegend,
»maar ik zal hem beschutten; niemand sla de hand naar hem uit!«

Nu wilde ook zij den gang doorijlen, maar Hendrik, de sidderende Maria
loslatende, vloog haar na, door IJsbrand en Albert gevolgd. Dat was
echter onnoodig; want toen de hopelooze vrouw nog geen vier schreden
buiten de deur was, viel zij, door angst half bedwelmd op den grond,
en nog had men haar niet opgericht, of Van Schagen stormde het huis
binnen, en met den luiden uitroep: »Hadewij!« haar te gemoet. Doch
van kouden schrik deinsde hij terug, toen hij het tooneel van jammer,
de verwilderde gelaatstrekken zag en de schrille kreten hoorde; en
toen hij teruggedeinsd was, stond hij opeens stil; hij was als door
den bliksem getroffen. »Hadewij!« riep hij nog eens en luider, en
daar vloog Maria gillend, met uitgestrekte armen op hem aan. IJsbrand
volgde haar, en Hadewij, door de stem van haren echtgenoot en den kreet
harer dochter weder tot bezinning gekomen, wankelde hem nu insgelijks
te gemoet.--Onder dat tooneel van vertwijfeling zijn nog maar eenige
minuten verloopen, en juist heeft Hendrik met eene bedaardheid, die
hem nooit verliet, door IJsbrand en Albert bijgestaan, den vader,
de moeder en dochter naar de woonzaal geleid, of het oogenblik,
waarvoor allen gevreesd hadden, is daar. Een zwaar geklop op de
voordeur laat zich hooren; de bediende, die wil opendoen, wordt door
Hendrik teruggewezen, en deze snelt, onder den weemoedigen uitroep:
»gewis, daar zijn zij!« er zelf heen.

Nauwelijks is de deur geopend of Lodewijk Horenmaker, de luitenant van
Ripperda, treedt met een sergeant en vier soldaten binnen, doch slaat
een hoogstverwonderden blik op, die met meer dan woorden schijnt te
zeggen: »hoe, kapitein! vind ik u hier, u in het huis van den man,
dien ik kom gevangennemen.« Maar Hendrik voorkomt zelfs zijn eerste
woord, door rustig en kortaf tot hem te zeggen:

--»Luitenant! gij komt op last van mijn heere Ripperda? en gij eischt
als gevangene den bewoner van dit huis?«

--»Gij hebt goed gegist, kapitein!« was het antwoord van Horenmaker,
en een perkament voor den dag halende, voegde hij er bij: »dien last
heb ik schriftelijk, en moet hem jonker Van Schagen voorlezen.«

--»Uw heusch gemoed zal toch wel eenige oogenblikken respijt toestaan?«
vroeg Hendrik.

--»Zoo lang als mijn Heer er mij verlof toe gaf, kapitein!--dat is
een kwart uur, maar ook geen seconde langer verwijl.«

Op dit gezegde geleidt Hendrik den luitenant in een klein vertrek,
eenige schreden den gang in, en terwijl de sergeant benevens het
viertal op hunnen eersten post blijven, ijlt hij naar de woonzaal
terug. Intusschen is het door het gansche huis een tooneel van schrik,
angst, droefheid, verwarring. De bedienden kruisen door elkander en
vervullen het met hun luid geklaag.

--»Jezus Maria!« gilt de een, »help: men steekt het huis in brand;--men
dringt woest naar binnen!«

--»Men vermoordt mijnheer!« gilt een ander, »heilige moeder Gods,
sta bij!«

--»De jonkvrouw is dood!« schreeuwt eene dienstmaagd en rent als
wanhopig van de eene plaats naar de andere, wil hulp verleenen en
weet niet, wat aan te vangen, daar de schrik zich geheel van haar
heeft meester gemaakt.--

--»Men neemt hem gevangen. Groote God! wat zal het zijn,« laat weer
eene andere stem hooren.

--»Soldeniers van Ripperda!--het volk omringt het huis!« roept een
oude dienaar. »Red mijn heer of het is te laat.«--

In het woonvertrek ziet men een hartverscheurend tooneel, een man,
vreesachtig en kleinmoedig van aard, en eerder daarom tot de Spaansche
zijde overhellende, dan omdat hij aan den Spanjaard gehecht is; al het
schrikkelijke van een beleg zich nog met zwarter kleuren voorstellende
en, om die ramp te ontgaan, zijn eed verbrekende, zonder te wikken,
hoeveel hij verbrak, zonder de diepte te peilen, waarin hij zich ging
storten,--slechts te denken, dat hij wèl deed, en kalm en bewust te
zijn van zijne onschuld, vast te vertrouwen op het goede zijner zaak,
en met dat vertrouwen terug te keeren naar de plaats, waar hem zijne
straf wacht; dien zelfden man, aan den godsdienst zijner vaderen
verknocht, onder dien terugkeer de maar hoorende, hoe men de kerk
ontwijd heeft, honderden aanschouwende, in wier blikken hij leest, dat
die toeloop hem geldt,--met een kloppend hart in zijne woning tredende,
om er een schouwspel van angst, van wanhoop te vinden. Zie hem, zoo
vol gloeiende liefde voor de zijnen, door vrouw en kind omstrengeld,
omklemd. En hoe innig hem zijne Hadewij, zijne dochter liefheeft,
dat vlamde in ieder woord van hare lippen; en hoe een vijftienjarigen
knaap de borst zwelt van echte kinderliefde, dat zagen wij in de taak,
die hij op zich nam. En wat die zoon voor hem waagde, dat hoort de
vader eerst thans in afgebroken woorden van bevende lippen; dat wist
hij niet, toen hij Amsterdam verliet, toen hij zijn huis intrad: dat
doet het wee van het oogenblik te snerpender zijn, want voor zijne
knieën ligt daar eene dochter, aan zijn hals strengelt zich daar eene
vrouw, wier aller smart te duldeloozer is, omdat zij allen hunne smart
reeds voorbij waanden door de blijde boodschap: »weg met alle vrees,
want hij keert niet.«--Dat was eene scherpe, weergalooze smart,--de
verrijzing van het licht voor hunnen geest het sein der neerstorting
in het donkerst graf.--

En toch vliegt dat oogenblik van nu eens luide, dan weder stomme
droefheid, zoo snel voort, als droeg de vreugd het met zich. Hadewij
kan haar wee niet uiten bij het denkbeeld, hoe haar echtgenoot op den
helderen dag, te midden van gewapenden, door eene menigte volks zal
worden heengeleid. Maar Hendrik ziet en gevoelt wat haar afpijnt;
hij ijlt naar den luitenant van Ripperda en schetst hem met korte
woorden het tooneel.

--»Makker!« voegt hij er bij, »mijn woord van eer verpand ik, dat
hij niet zal ontvluchten: maar laat hem;--eer een uur voorbij is,
voer ik zelf hem tot uwen heere.«

--»Bied mij heel de wereld, toch deed ik niet aldus,« is het
antwoord, »gij kent mij niet, kapitein! anders hadt gij die woorden
gespaard. Mijn last volbreng ik, al bracht het mij in den dood.«

--»Dat vlijmt mij fel,« zeide Hendrik, »maar uwe woorden prijs ik:
gehoorzaamheid en plicht vervulling gelden het meest.«--

--»Hij kan, hij mag niet;« roept Hendrik tot IJsbrand, die hem te
gemoet komt; »vraag het hem niet meer.«

--»Dan vlieg ik naar Ripperda zelven,« laat IJsbrand hooren.

--»Dat is te spade,« zeggen Horenmaker en Hendrik: en IJsbrand laat
zich terughouden, doch terwijl zich een traan naar zijn oog perst,
doet leedgevoel hem met bitterheid uitroepen: »wat zijt gij voor een
beul, dat gij u niet bewegen laat?«

--»Beul, mijnheer!« spreekt Horenmaker, en de gramschap fonkelt in zijn
oog, »beul? .... maar ik verkrop het ter wille van uw droef gemoed,
en ik zeg u, de tijd spoed heen.«--

Maar IJsbrand hoort het ternauwernood; want hij ijlt weer met Hendrik
de zaal in.

--»Al om niet,« zegt de laatste tot Van Schagen, »gij moet met hem
gaan: wees zoo moedig als gij kunt: licht zijt gij weder haastig terug,
en vertrouw op mij--ik zal doen, wat ik kan: vandaag nog spreek ik
met Ripperda; hij is mij niet ongezind.«--

--»Neen, hij kan niet van mij afgescheurd worden!« roept Hadewij met
hernieuwde smart en zich nog krampachtiger aan zijn hals klemmende,
»ik ga met hem; men voert hem niet heen zonder mij; rampzalige,
die ik ben! is er dan niemand die mij helpt? mijne borst breekt; o,
Heilige moeder Gods, behoed mij ....«

En zóó groot is hare foltering, zóó heftig is de aanval op hare ziel,
dat, bij het sidderen van al hare leden, de krampachtig geslotene
handen zich openen en zij machteloos ineenzinkt naast de dochter, die
haar wee in luide snikken lucht geeft, zonder dat ook zij kracht heeft
om op te staan van den grond, waar zij aan haars vaders voeten ligt.

--»En zóó moet ik nu vanhier,« klaagt Van Schagen, »ik, die niets
kwaads heb verricht om een zoo bitter lot te dragen; en wat wil
men dan van mij? Hadewij, Hadewij; eilaas! zij hoort mij niet,
is haar hart gebroken? Hadewij! God weet, dat geene schuld op mij
kleeft, dat ik niets dan het goede gewild heb, en niet doen kon wat
onmogelijk was.--Maria; wees getroost!--ik moet gaan en ik zal gaan,
rustig en kloek.-- Maar Floris .... laat hem hier komen; arme, brave
jongen! ik ga niet, zonder dat ik hem gekust heb: waar is hij? Floris,
kom bij mij ....«

--»Hij slaapt nog, mijn vader!« zeide IJsbrand, »hij moet zeer afgetobd
wezen. Och, laat hem.«--

--»Ja, laat hem,« zeide Albert, die de bewustelooze Hadewij
ondersteunde.

--»Neen, ik moet hem zien!« smeekte de vader, »breng mij bij hem.«

--»Waarom het droef tooneel vergroot?« sprak Hendrik. »De arme
knaap! het zou hem wonden in de ziel!«

Terwijl hij dit zeide, lieten zich de voetstappen van Horenmaker
hooren. Hij trad de zaal binnen, en de blik dien hij wierp, gaf
duidelijk te kennen, dat de last van zulk eene taak hem in de ziel
roerde. Maar dit was nu eenmaal zoo, en--Horenmaker was de luitenant
van Ripperda.

--»Heer, de tijd zal zoo verstreken zijn,« sprak hij, »zie hier mijn
schriftelijk bevel.--Ik ben grootelijks met uwen kommer begaan; maar
bedenk mijn last, waaraan ik de hand moet leggen; toef dan langer
niet--wees kloek.«

--»Ik volg u,« antwoordde Van Schagen »hoe heftig het mij vlijmt;
ik volg u.«

--»Aanhoor het bevelschrift!« zeide Horenmaker, »want dit heeft
mijnheer mij bevolen.« Nu las hij den korten inhoud voor: doch men
hoorde hem slechts ten halve. Van Schagen kuste de bleeke wangen
zijner vrouw, en zijne tranen vloeiden met die van Maria. Daar klemde
hij beurtelings haar, dan weder IJsbrand aan zijne borst, sprak met
afgebrokene woorden tot Hendrik en smeekte andermaal, Floris te mogen
zien. Nu ging hij en keerde terug, omhelsde opnieuw de machtelooze,
en snikte het uit; en dan kuste hij weder Maria, drukte vurig de
hand van den ouden bediende, van Hendrik, en kon niet scheiden. Maar
toch--hij moest, en hij ging dan ook, hoeveel het hem kostte, hoe
ook de teerste banden met geweld werden vaneengescheurd.--

Hij ging, en wij volgen hem niet met zijn gebroken hart,--wij
vergezellen hem niet op de straat--door de menigte, van welke er zoo
weinigen besef hadden, hoe de met knikkende knieën voortwankelende
man in de levensader getroffen was, maar van welke zoovelen hem nog
achterna schreeuwden en slechts den verrader in hem zagen, die ter
billijke straf ging.

Eer wij echter dit hoofdstuk eindigen, zijn wij verplicht, nog het
volgende neder te schrijven.

De oorzaak, dat de jonge Floris burgemeester De Vries slechts alléén
aantrof, was, dat het antwoord van don Frederik hem ten hoogste flauw,
althans onvoldoend en twijfelachtig had toegeschenen. Deze had, ja, wel
verklaard, dat het hem tot innige blijdschap strekte, de Haarlemmers
met leedwezen vervuld te zien, en dat hij onverwijld aan den hertog
zou schrijven; doch hij had hen tevens ten dringendste aangespoord
om ijlings terug te gaan en zorg te dragen, dat geheel het garnizoen
zich oogenblikkelijk uit de stad verwijderde: en dit gevoegd bij
's Spanjaards zichtbare toerusting tot een beleg, had in groote mate
zijn wantrouwen opgewekt; Van Schagen en Van Assendelft echter waren
het te dien opzichte niet geheel met hem eens, ofschoon zij er in
zoo verre hun zegel aan hechtten, dat ook zij verklaarden, vooreerst
niet naar Haarlem terug te zullen keeren. Intusschen waren Van Schagen
en de pensionaris van De Vries afgegaan, wellicht om gezamenlijk met
eenige uitgewekenen nog eens te raadplegen, en middelerwijl was Floris
bij den burgemeester gekomen. Het schijnt, dat het besluit der twee
heeren, hetzij uit eigene overtuiging, hetzij door aansporing en op
raad van anderen, eene gansch andere richting had gekregen; althans
Van Schagen en Van Assendelft keerden terug en hadden dit aan De Vries
schriftelijk doen weten, toen zij reeds vertrokken waren, wellicht om
niet in verzoeking te komen, door hem teruggehouden te worden. Ziedaar
de noodlottige oorzaak, waarom geen van beiden met Hadewij's tijding,
door Floris aangebracht, kon worden bekendgemaakt; want het is bijna
met zekerheid te vooronderstellen, dat zij het in dit geval niet
zouden gewaagd hebben en stellig niet, wanneer zij nog daarenboven
van het gebeurde in de St.-Bavo's kerk kennis hadden gedragen.--

Toen nu De Vries het vertrek zijner beide vrienden vernam, schreef
hij oogenblikkelijk aan de overige regeering, hoe ontzaggelijk de
macht van Filips was, en welke straf hun te wachten stond, zoo de
stad door kracht van wapenen werd ingenomen, terwijl hij hun ten
dringendste aanbeval om zich toch aan 's konings genade over te
geven, al hetwelk door eenige Haarlemsche uitgewekenen--Van Wamelen,
Van Nes, Wy, Sparwoude en L'Estannier --mede-onderteekend was.--Voor
eene belooning van dertig stuivers werd een Amsterdamsche zakkendrager
tot de bezorging van den brief overgehaald. Deze echter, onderweg door
hevige vrees bekampt wordende, wist tot die taak een boer te bewegen,
en deze ongelukkige, geen argwaan hebbende, bekocht de overbrenging
van het geschrift met den dood.

De pensionaris, evenals Van Schagen, intusschen gevangen genomen
zijnde, werden beiden met een door Ripperda geschreven brief nog
dienzelfden dag naar den prins te Delft gezonden. Beiden waren aan
het geleide van meester Willem Bardesius toevertrouwd, welke hen in
een met gewapenden voorzien rijtuig vervoerde; en men zegt, dat, toen
te Leiden de paarden gevoederd werden en men eenigen tijd vertoefde,
Van Schagen de beste gelegenheid ter ontkoming had, doch dat hij,
voor zich zelven op de rechtvaardigheid zijner zaak steunende, zulks
van de hand wees.--

Beklagenswaardige man! dra zoudt gij de maar hooren, dat dit steunpunt
gelijk stond met het vertrouwen op een zwakken dam tegen een bruisenden
stroom.--






ZESDE HOOFDSTUK.


In 1572 de Spaarnwouderpoort uitgaande, zag men tot halfweg Amsterdam
tusschen het Noorder- en Zuider-buitensparen en den mond van de
Meer tot aan Spaarndam en het IJ niets dan weiland, met enkele
boerenwoningen.--

Noordwaarts op een uur afstands ligt Spaarndam, dat ten dien tijde een
kleine voormuur van Haarlem kon genoemd worden,--en waar de lezer zich
voor een oogenblik vertegenwoordige. Reeds verscheidene jaren vroeger
wenschte men aan de oostzijde van het dorp, aan het Noorderspaarne
eene sluis aan te leggen, zoo kolossaal, dat buitenlandsche schepen
met staande masten en zeilen hunne lading binnen Haarlem zouden kunnen
aanvoeren. Wel werkte Rhijnland het tegen; doch burgemeester Van der
Laans onvermoeide poging bracht teweeg, dat de vermaarde sluis reeds
vier jaren vóór het beleg voltooid werd.

Ter hoogte nu van deze sluis in den Spaarndamschen polder, thans het
jaagpad, hadden de Haarlemmers twee bolwerken opgericht of liever eene
met geschut voorziene verschansing. Deze strekte over den Hoogendijk,
en was derhalve van den tegenwoordigen Lagendijk afgescheiden door
het Spaarne, dat zich aldaar met de mooie Hel (of Nel) vereenigt, en
er vrij breed is.--De Spanjaards, van Amsterdam verwacht wordende,
konden Halfweg over, zich met hun leger uitbreiden van de Meer tot
aan het IJ, en alzoo over den Hoogendijk Spaarndam naderen.--De
sterkte nabij de sluis was dus voor de Haarlemmers van het hoogste
belang; want de vijand liet zich niet lang wachten; daarom had dan
ook de prins, ofschoon tevergeefs, herhaaldelijk bevolen, den dijk
bij Spaarndam door te steken. Daags reeds na de gevangenneming van
Van Schagen en Van Assendelft had don Frederik, verbitterd, dat men
het tot een beleg zou laten komen, eenige soldaten naar het naburige
Spaarnwoude gezonden. Deze hadden met de kleine bezetting in den
polder eene schermutseling gehouden. Hoe gering die ook geweest ware,
had men op Zondag den zevenden December kapitein Gerrit van der Laan,
benevens den Duitschen hopman Maarten Pruijs met driehonderd man
tot versterking gezonden.--Toen had er andermaal eene schermutseling
plaats, doch het geschut van het bolwerk begroette den vijand zóó,
dat deze al spoedig moest wijken.

Een dag later brak don Frederik met zijn leger van dertig duizend man
en een grooten trein geschut naar Spaarndam op; doch ook toen zond de
regeering eenige met houweelen en spaden gewapende burgers derwaarts,
om achter de bolwerken den dijk door- en den vijand den gewonen
weg naar de stad af te snijden. Dan te midden van dien arbeid waren
eenige, der Spaansche partij toegedane boeren, gedwongen geworden,
de opening weder te dichten, hetgeen te gemakkelijker kon, wijl er
nog niet wijd en diep genoeg gegraven was, en--nu werd op dienzelfden
dijk eene vijandelijke loopschans tegen die van Spaarndam opgericht.

Met toerustingen en schermutselingen van weinig beteekenis verliep
de gansche dag van den negenden December, en in den daarop volgenden
nacht vroor het zoo hard, dat het ijs op de meeste plaatsen het
gewicht van menschen kon dragen.--

In eene van ruwe planken opgeslagen hut, ongeveer vijftig schreden van
de verschansing, bevonden zich Gerrit van der Laan met zijn adjunct,
kapitein Michiel, benevens Maarten Pruijs en diens luitenant N. van
Berkhout. Meer dan één post stond uitgezet; en toch durfde geen der
hoplieden zich een halfuur aan den slaap overgeven, uit vrees dat
de vijand zich ieder oogenblik van de donkerheid zou bedienen om het
bolwerk te overvallen.

--»Hoe laat zou het wezen?« vroeg Van der Laan.

--»Ik weet het niet,« antwoordde Van Berkhout, een lang mager persoon,
»naar gissing mag het zoo wat naar vijf uren loopen.«

--»Ik weet het ook niet,« zeide kapitein Michiel »maar waar ik niet
naar heb te gissen, is, dat het er wakker op los vriest,--en als wij
't hier lang moesten houden, zou ik er sterk voor zijn, om de reten
wat beter te stoppen.« Dit zeggende, wierp hij een paar dikke houten
op het vuur, dat geen te groote hitte gaf en waarvan de rook zich
door eene van boven aangebrachte opening den weg baande.--

--»Stook niet te hard,« zeide Maarten Pruijs lachend, met zijn
Mecklenburgschen tongval, »ge mocht anders ons nobel paleis in brand
steken.«

--»'t Hout is bevroren,« zeide Michiel, »die brand zal dus niet zoo'n
vaart nemen; want het heeft weinig zin om te ontdooien.«--

--»Op mijn woord, gij stookt te fel,« lachte Pruijs, »ik geloof,
gij zijt bang, dat het er vandaag niet warm genoeg zal toegaan.«

--»Wat reden daarvoor?« hernam Michiel »zoolang als het zoover niet
komt, heb ik het koud: br .... wat tocht het hier.«

--»Als ik niet gezien had, hoe ge Zondag als een leeuw die Spanjolen
op de huid vielt, zou ik denken, dat ge weinig vuur in 't lijf hadt,«
zeide Pruijs. »Kom, drink liever eens van 't Haarlemsch brouwsel;
dat zal het bloed beter in omloop brengen.«

Nu nam hij, na te zijn opgestaan, eene kruik van den grond; men had er
eenige achter het vuur gezet om er de eerste kilheid aan te ontnemen;
maar het bier leverde het beste bewijs, dat er meer rook was dan vlam;
want het had bijna niets van zijne koude verloren.--

--»Drink heil en warmte uit het bier van brouwer Kies,« zeide de
hopman, terwijl hij eene tinnen kan vulde en ze den krijgsmakker
aanbood: »dat is immers uit de brouwerij van den heer Kies, lid
van de vroedschap?« vroeg hij, zich tot Van der Laan wendende, die
ernstig en misschien om zich te verwarmen, de flauw verlichte hut op
en neder stapte.

--»Ja,« was het antwoord, »hij is brouwer in de Twee Ankers, en 't
ware te wenschen, dat ieder vroedschapslid een zoo koen en kloek man
was; dan zou jonker Van Schagen nu niet zoo bitter in leed zijn.«

--»Zoo; dan is hij zelf een anker, waarop men vertrouwen kan!«
hervatte Pruijs.

--»Niet gering,« zeide Van der Laan, »en 't zou mij niet verwonderen,
zoo hij morgen onder de schepenen kwam; want hij is een vroed man,
die nooit met eene dubbele tong spreekt,--die is zooals hij wezen moet,
een man, die de vrijheid zou voorstaan ten koste van zijn leven.«

--»Hij is als uw vader,« zeide Michiel, de kan in de hand nemende,
»en met de grootste oprechtheid drink ik de eerste teug op het heil
van burgemeester Van der Laan: dat doe ik niet, omdat gij er bij staat;
maar ik deed het gisteren; en 'k zal het morgen doen en altijd.«

--»Wel en waar gezegd,« antwoordde Van der Laan, »en al was hij mijn
vader niet, dan toch gaf ik hem alle eer. Wat hij met den mond zoo
wel zegt, dat zou hij ook toonen met de daad: voor 't welzijn van de
stad zou hij in den dood gaan, en zoo moet het ook wezen.«

--»Ja, zóó moet het zijn,« liet Michiel hooren, »geen verbond met duc
D'Alf; vrij of de dood! Maar wat hebt gij daar gezegd, kapitein? zou
de nieuwe regeering morgen al gekozen worden?«

--»Wel mogelijk,« was het antwoord, »de edele heer Filips van Marnix
van Sint Aldegonde heeft gisterochtend te tien ure de burgerij op
den Doele verzameld, en de tiende luiden, die de stemmen zullen
vergaderen, moeten ze morgen op schrift bij brouwer Kies inleveren;
want daar ten huize is de heer Van Aldegonde gelogeerd. Er moeten
acht burgemeesters en veertien schepenen op de lijst komen, en uit
dat dubbeltal zal men dan eene keuze doen.«

--»Wie is die heer van Sint Aldegonde?« vroeg Pruijs, die als onlangs
pas in Haarlem gekomen Duitscher, minder met de landsregeering dan
met de scherpte van zijne kling bekend was.--

--»Dat is een deftig jonker,« antwoordde Van der Laan met vuur;
»dat is een vrijheidszoon, die met den moed van een getergden leeuw,
geschonden rechten durft doen gelden; dat is iemand, die geen jok
dulden kan, en die voor geen storm terugdeinst; iemand, van wien ik
niet weet of hij kloeker staatsman dan held is. Zijne doorluchtigheid
heeft hem in de stad gezonden om de oogen over alles te laten gaan
en de heeren van de wet te veranderen, niet tot vermindering der
privilegiën of tot benadeeling der burgers, maar om de stad te beter
te verzekeren door eendracht en goeden wil.«

--»Ja,« zeide Michiel, »voeg er ook maar bij, dat hij kaf uit koren
komt ziften. 't Gerucht zegt altijd veel, waar niets van aan is;
maar daar zijn van die welwijze heeren onder, die niet enkel den
Spaanschen kraag dragen, maar die al zoo hard naar den Spanjaard
rieken, als mijn stootdegen naar diens bloed. Geef maar eens acht,
hoeveel er naar huis zullen gaan, voor wier neus de deur gesloten zal
worden, zonder respijt, zooals het geval is bij onzen oud-burgemeester
Quirijn Dircksz., bij wien Dircks, en Pieters, gezworen wakers, al
over den vloer zijn, opdat niemand bij hem zou komen om te spreken
dan in hunne presentie.«--

--»Daar hoorde ik den klepel al van,« zeide Pruijs, »en zouden er
van dezulken nog veel zijn?«

--»Dat zal men komen te zien,« hervatte Michiel »let maar eens op
meester Ramp; die woont naast mij in de Smeestraat; maar ik weet meer
van hem, dan dat hij mijn buurman is. Een vroed man mag hij wezen,
maar hij heeft het, zoo hard als Van der Mate, op den Spanjaard;
en heeft hij niet met Van Groeneven, Van Zuren, den rector van de
schole en anderen zijne stem gegeven, dat men den vijand om pardon
zou bidden?....«

--»'t Is niet voorzichtig,« merkte Van der Laan aan, »hen met name
te noemen, op wie men 't niet gemunt heeft: al te groote rondheid,
als ze niet noodig is, kan somwijlen schaden.«

--»Zooals wij hier zijn, zullen wij toch niet achterklappen,« sprak
Pruijs lachend, »ik ten minste geef er mijn woord op.«

--»En ik!« liet Van Berkhout hooren.

--»Gij moogt er van reppen, wat gij wilt,« zeide Michiel, »daar breek
ik mijn hoofd niet mee. Genoeg als ik bewijzen kan bijbrengen, dat
het geene leugens zijn: en hoort! ofschoon ik nu in Haarlem woon,
ben ik in Luik geboren; maar zoo waar als ik te Mons in Henegouwen
geweest ben, al wat Spanjool heet, haat ik met dubbelen haat! Als
ik in de regeering had gezeten, zou ik me eerder een strop om de
keel hebben gedaan, dan bewilligd om met de moorders van Naarden in
verdrag te komen; en is het geen jammer van Van Zuren? dat hij het
heeft kunnen doen, begrijp ik in 't geheel niet.--Neen, weg met de
beulen van Naarden! alle verdrag met hen moet gesloten worden met vuur
en staal, en als men hen vangt, met den strop; dat zal ik Julianus
toonen, als het goed geluk mij dien moordenaar ooit in handen speelt.«

--»Gewis,« zeide Van der Laan »gij hebt geene reden om tegen
Julianus verschoonend te zijn. Op hem kleeft de schuld, dat zijne
rauwe, knechten, in Naarden, uwe zusters in den dood brachten, en
ook ik hoop met Gods hulp te toonen, dat ik zijn vriend niet heet;
maar ik ben het niet met u eens, makker, dat de lieden, die gij daar
genoemd hebt, een verbond zouden hebben willen aa

Showing first 200,000 characters. Full text: gutenberg.org/ebooks/41312