← catalogue

Het Leven der Dieren: Deel 2, Hoofdstuk 10: De Stootvogels

by Alfred Edmund Brehm · Dutch · Gutenberg #39404 · 768,109 chars · public domain (US)

The Project Gutenberg eBook of Het Leven der Dieren: Deel 2, Hoofdstuk 10: De Stootvogels
    
This eBook is for the use of anyone anywhere in the United States and
most other parts of the world at no cost and with almost no restrictions
whatsoever. You may copy it, give it away or re-use it under the terms
of the Project Gutenberg License included with this eBook or online
at www.gutenberg.org. If you are not located in the United States,
you will have to check the laws of the country where you are located
before using this eBook.

Title: Het Leven der Dieren: Deel 2, Hoofdstuk 10: De Stootvogels

Author: Alfred Edmund Brehm


        
Release date: April 9, 2012 [eBook #39404]

Language: Dutch

Other information and formats: www.gutenberg.org/ebooks/39404

Credits: Produced by Jeroen Hellingman and the Online Distributed
        Proofreading Team at http://www.pgdp.net/ for Project
        Gutenberg.


*** START OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK HET LEVEN DER DIEREN: DEEL 2, HOOFDSTUK 10: DE STOOTVOGELS ***




Produced by Jeroen Hellingman and the Online Distributed
Proofreading Team at http://www.pgdp.net/ for Project
Gutenberg.








TIENDE ORDE.

DE STOOTVOGELS (Pelargornithes).


Door de onderzoekingen uit den laatsten tijd zijn in het stelsel
der Vogels velerlei diep ingrijpende wijzigingen van de vroegere
rangschikking noodzakelijk geworden; een der meest in 't oog vallende
voorbeelden hiervan is de nieuwe orde der Stootvogels, die de drie
onderorden der Wurgvogels (Ciconiiformes), Fuutvogels (Colymbiformes)
en Gansvogels (Anseriformes) omvat. De onderorde der Wurgvogels
is samengesteld uit de groepen der Grijpklauwvogels (Accipitres),
Stapvogels (Pelargo-Herodii), Flamingovogels (Phoenicopteri) en
Pelikaanvogels of Roeivoetigen (Steganopodes).



De eerste rang in deze orde komt toe aan de Grijpklauwvogels
(Accipitres), die in vroegere stelsels met de Uilen tot de orde der
"Roofvogels" vereenigd werden en onder den naam van "Dagroofvogels"
er een onderorde van uitmaakten. Hen bedoelen wij, wanneer wij den naam
Roofvogels bezigen. Alle tot deze groep behoorende wezens voeden zich,
op zeldzame uitzonderingen na, zoo goed als uitsluitend met andere
dieren. Hoewel vele ook aas voor lief nemen, dooden de meeste hunne
slachtoffers bij voorkeur zelf, nadat zij hen onverhoeds overvallen,
of in de lucht, op den grond, tusschen de twijgen of zelfs in 't water
nagejaagd hebben, kortom, zij verkrijgen hun buit geheel op de wijze
van de Zoogdieren, die de orde der Roofdieren vormen.

De Grijpklauwvogels verschillen aanmerkelijk in grootte: sommige worden
hierin slechts door eenige Zwemvogels en de Struisvogels overtroffen,
terwijl enkele in omvang met een Leeuwerik overeenkomen. Alle
tusschenliggende grootten komen bij hen voor. Hoezeer zij echter in
dit opzicht uiteenwijken, zonder uitzondering hebben zij eigenschappen
gemeen, die hen op onmiskenbare wijze tot leden van dezelfde groep
stempelen. Hun lichaamsbouw heeft veel overeenkomst met dien van de
Papegaaien. De groote, afgeronde, slechts bij uitzondering langwerpige
kop is door den meestal korten en gespierden hals verbonden met den
korten, gedrongen, vooral over de borst breeden romp; forsch gebouwd
zijn ook alle afdeelingen van de ledematen, ondanks hun in sommige
gevallen bijna ongeëvenredigd groote lengte. Het is daarom niet
eens noodig op de wapens en het vederenkleed van de Grijpklauwvogels
te letten om hen als zoodanig te herkennen. Toch zijn deze de meest
karakteristieke bestanddeelen van hun uitrusting. De snavel gelijkt in
vele opzichten op dien van de Papegaaien. Evenals deze is hij kort, op
den snavelrug sterk gebogen, het voorste deel van den bovensnavel sterk
naar beneden gekromd, het achterste deel met een washuid bedekt. De
bovensnavel is echter breeder dan de ondersnavel en omgeeft dezen;
hij is onbeweeglijk; zijn haak is spitser, de zijranden zijn scherper
dan bij de Papegaaien het geval is. Dikwijls wordt de snijdende werking
van de zijranden nog bevorderd door de aanwezigheid van een tand boven
de spits van de onderkaak; indien deze tand ontbreekt, is de zijrand
van de bovenkaak minstens benedenwaarts gekromd; slechts bij groote
uitzondering ontbreekt ook deze kromming geheel. De voet herinnert
eveneens aan dien van den Papegaai. Hij is, evenals deze, kort, dik
en met lange teenen voorzien, onderscheidt zich echter steeds door de
ontwikkeling der klauwen, die den voet geschikt maken tot het grijpen
van de prooi. De klauwen zijn meer of minder sterk gebogen en dan
zeer spits, zelden flauw gekromd en stomp, aan de bovenzijde afgerond,
aan de onderzijde echter meestal een weinig uitgehold, waardoor twee
bijna snijdende randen ontstaan; hierdoor is de klauw niet slechts
een voortreffelijk grijpwerktuig, maar ook een vreeselijk wapen.

Het vederenkleed biedt bij vele familiën en geslachten niet weinig
verschil aan. Over het algemeen zijn de veeren groot en weinig talrijk;
bij de Valken komt echter juist het tegendeel voor. Soms ontbreken
de veeren op enkele plaatsen van den kop, dikwijls op den teugel en,
evenals bij vele Papegaaien, op een plek om het oog. De slagpennen
en stuurpennen hebben altijd een aanzienlijke lengte; hun aantal
is zeer standvastig: 10 handpennen; minstens 12, meestal echter
13 à 16 armpennen; bijna altijd 12 stuurpennen, die 2 aan 2 aan
elkander gelijk zijn. Sombere kleuren hebben op 't vederenkleed de
overhand; een bevallige samenvoeging van kleuren is echter geenszins
uitgesloten en nog minder een teekening, die ons schoonheidsgevoel
bevredigt. Enkele Grijpklauwvogels mag men zelfs fraai gekleurde
wezens noemen. De naakte plekken aan den kop, de kammen en lellen aan
den snavel, die bij sommige soorten voorkomen, de teugel, de washuid,
de voet en het oog hebben somtijds sterk sprekende kleuren.

De spijsverteringsorganen verrichten hun arbeid snel; de vleezige tong
is van voren afgerond, van achteren langs den rand getand en gelobd;
de zeer rekbare, in rust geplooide slokdarm is tot een krop verwijd,
de kliermaag is wijd en rijk aan klieren, de spiermaag klein en
dunwandig, de blinde darmen zijn lang. Van de zintuigen verdient in
de eerste plaats het oog vermelding. Het is altijd groot; de inwendige
bewegingen, die met het bezit van een "kam" gepaard gaan, hebben hier
een hoogen trap van volkomenheid bereikt; de geschiktheid van het oog
om op verschillende afstanden even scherp te zien en om zeer spoedig de
hiervoor noodige wijzigingen te ondergaan, hangt hiermede samen. Het
gehoororgaan is bij de Grijpklauwvogels eveneens hoog ontwikkeld;
het reukzintuig is echter in vergelijking met het oog en het oor zeer
ten achteren gebleven.

Slechts weinige Grijpklauwvogels geven blijken van bekrompen
verstandelijke vermogens; dat de overige een hoogen trap
van verstandelijke ontwikkeling bereikt hebben, valt niet te
betwijfelen. De goede eigenschappen, die het spraakgebruik hun toekent,
zijn voor 't meerendeel werkelijk bij hen aanwezig: zij kenmerken
zich door moed en zelfvertrouwen, daarentegen ook door gulzigheid,
wreedheid, list en zelfs valschheid. Zij handelen, na vooraf gewikt
en gewogen te hebben, maken plannen en volvoeren ze. Aan hunne
familieleden, in de maatschappelijke beteekenis van 't woord, zijn
zij in hooge mate gehecht; onverschrokken stellen zij zich te weer
tegen hunne vijanden en tegenstanders, een innige band vereenigt hen
met hunne vrienden. Het treffendste bewijs van de hooge ontwikkeling,
die hunne geestvermogens kunnen bereiken, leveren de Edelvalken, de
best bewerktuigde van alle Grijpklauwvogels, doordat zij afgericht
kunnen worden tot dienaars van den mensch.

Eén gave, die aan de Vogels in 't algemeen toekomt, wordt bij de
Grijpklauwvogels gemist: zij hebben geen melodieuse stem. Vele van hen
kunnen slechts één, twee of drie verschillende, eenvoudige klanken
voortbrengen en deze zijn in den regel onwelluidend. Bij de Gieren
van de Nieuwe Wereld ontbreekt het onderste strottenhoofd zelfs geheel.

De Grijpklauwvogels bewonen de geheele aarde, ontbreken op geen enkelen
breedte- of hoogte-gordel. Hoewel zij voor 't meerendeel boomvogels
zijn en zich dus vooral in de bosschen ophouden, vermijden zij toch
zoomin de boomlooze gebergten als de eenzame steppen of woestijnen. Men
ontmoet ze op het kleinste eiland in den Oceaan en op den hoogsten
top van het gebergte; zij zweven boven de ijsvelden, die de kusten van
Groenland en Spitsbergen blokkeeren, en boven de door de zon geblakerde
vlakten der woestijn, zijn zoowel in het slingerplanten-labyrint der
oerwouden als op de kerken der groote steden te vinden.

Vele Grijpklauwvogels volgen, als de winter hun jachtgebied ontvolkt,
hun wild naar zuidelijker gewesten; juist de soorten, die het hooge
noorden bewonen, trekken niet, maar zwerven. Soms vereenigen zij
zich op zulke reizen tot zwermen, welk verschijnsel men in andere
omstandigheden niet bij hen waarneemt, daar slechts weinige soorten
als gezellige dieren beschouwd kunnen worden. Als de lente nadert,
splitsen deze troepen zich in kleinere vluchten en ten slotte in paren.

Alle Grijpklauwvogels broeden in de eerste lentemaanden en doen dit
slechts éénmaal in 't jaar, wanneer zij niet gestoord worden. Het
nest of de "horst" wordt op zeer ongelijke plaatsen en in verband
hiermede op zeer verschillende wijzen gebouwd. In verreweg de meeste
gevallen staat het op boomen, dikwijls ook op uitstekende rotspunten;
soms is het tegen onbeklimbare rotswanden aangevoegd of in gaten
van muren van oude gebouwen geborgen; minder dikwijls dient een
holle boom als broedplaats; het zeldzaamst is de naakte bodem het
fundament van den hoop rijs, waarop de eieren gelegd worden. Alle
horsten, die op boomen of rotsen voorkomen, zijn groote en breede,
maar lage nesten met ondiepe holte; daar zij echter meestal gedurende
vele opeenvolgende jaren gebruikt en telkens weer hersteld worden,
neemt hun hoogte langzamerhand aanmerkelijk toe. Bij 't bouwen van
't nest wordt het wijfje door 't mannetje geholpen, althans bij
't aanvoeren van de bouwstoffen. Waarschijnlijk mag men zeggen,
dat slechts zeer weinige soorten hun eigen horst bouwen. De kleine
soorten van Valken toonen een besliste voorliefde voor reeds bestaande,
verlaten nesten; meestal gebruiken zij die van Raafvogels en van andere
Grijpklauwvogels, misschien ook die van Reigers en Zwarte Ooievaars;
ook nestelen zij gaarne in een hollen boom. De arbeid, dien zij
verrichten om een nest te verkrijgen, is dus in ieder geval gering.

Aan de paring gaan allerlei minnespelen vooraf, die met den aard van
deze fiere Vogels overeenkomen. Prachtige vliegoefeningen, ware dansen
hoog in de lucht, dikwijls zeer verschillend van de gewone wijze van
vliegen, eigenaardige, krijschende of buitengewoon teedere geluiden
geven bij enkele soorten lucht aan de opgewonden gemoedsstemming. De
ijverzucht speelt natuurlijk ook in dit geslacht van heerschers
haar rol; iedere indringer in hun gebied wordt aangevallen en zoo
mogelijk verjaagd, niet eens een vreemde (d. i. niet tot dezelfde
soort behoorende) Vogel wordt er geduld.

De eieren zijn rondachtig, hebben meestal een tamelijk ruwe schaal
en zijn zuiver wit, grijsachtig, geelachtig of op lichten grond met
donkerder vlekken en stippels geteekend. Hun aantal wisselt af van 1
tot 7. Bij de meeste soorten van Grijpklauwvogels broedt alleen het
wijfje; bij enkele wordt het tijdelijk door het mannetje afgelost. De
bebroeding duurt 3 à 6 weken; bij het verlaten van 't ei zijn de
jongen hulpbehoevende, kleine, ronde, geheel en al met witachtig
grijs, wollig dons bekleede dieren met grooten kop; meestal zijn
hunne oogen open. Zij groeien snel en krijgen althans op de bovenzijde
spoedig een dicht vederenkleed. De ouders zijn zeer op hunne eieren
gesteld en toonen een buitengewone gehechtheid aan hunne jongen,
verlaten hen nooit en sterven liever dan dat zij hen aan zich zelf
overlaten, zoolang zij nog te zwak zijn om zich tegen hunne vijanden
te verweren. Ook nog na het uitvliegen worden de jonge roovers geruimen
tijd door hunne ouders geleid, gevoederd, onderwezen en verdedigd.

Gewervelde Dieren van alle klassen, allerlei Insecten, vogeleieren,
Wormen, Slakken, krengen, menschendrek, bij uitzondering ook vruchten
vormen het voedsel van de Grijpklauwvogels. Voor het grijpen dienen
de voeten--(Duitsch: Fänge; Fransch: mains), welker vingers door
onze jagers "klauwen" worden genoemd--voor het verscheuren van den
buit de snavel. Insecten worden ook wel onmiddellijk met den snavel
opgenomen. De spijsvertering heeft zeer schielijk plaats. Voor zoover
een krop aanwezig is, wordt het voedsel hierin met speeksel gemengd en
voor een deel verteerd; door het scherpe maagsap wordt deze vervorming
voortgezet. De beenderen, pezen en banden veranderen in een breiachtige
massa; de haren en veeren klonteren samen tot ballen, die van tijd tot
tijd worden uitgebraakt. De drek is een vloeibare, kalkachtige brei,
die straalsgewijs wordt uitgeworpen. Alle Grijpklauwvogels kunnen
veel te gelijk eten, maar ook zeer lang honger lijden.

De werkzaamheden van de Grijpklauwvogels moeten ook nog uit een
economisch oogpunt beschouwd worden: de slachtoffers van hunne
rooverijen kunnen dieren zijn, die ons voordeel, en ook zulke,
die ons schade toebrengen; de roovers zelve kunnen dus ten deele
schadelijk, ten deele nuttig geacht worden. Over 't algemeen mag men
de Grijpklauwvogels zeer nuttig noemen; ons belang brengt echter mede,
enkele van deze Vogels tegen te werken en zelfs op meer of minder
strenge wijze te vervolgen, omdat zij onder dieren, die voor ons nuttig
zijn, een vreeselijke slachting aanrichten. Slechts van weinige leden
dezer groep kunnen wij onmiddellijk voordeel verwachten; wij althans
hebben de diensten, die de meest begaafde Roofvogels den mensch
bewijzen, nadat zij door hem gevangen en afgericht zijn, niet meer
noodig; het nut van die, welke in kooien opgesloten worden gehouden,
is voor velen onbegrijpelijk en bestaat derhalve voor hen niet. Toch
ware het te wenschen, dat zelfs de meest bekrompen menschen eindelijk
leerden inzien, welke ontzaglijk groote diensten de zoo dikwijls als
vijanden aangemerkte roovers ons indirect bewijzen, hoe zij in ons
belang werkzaam zijn door paal en perk te stellen aan de onrustbarend
snelle vermenigvuldiging der schadelijke Knaagdieren en Insecten.--Het
vleesch van de Grijpklauwvogels is voor ons oneetbaar; adelaarsveeren
zijn alleen bij de Alpenjagers en bij de Indianen of Mongolen in trek.

Behalve den mensch hebben de Grijpklauwvogels weinige vijanden. Hun
spierkracht of hun behendigheid beschermen hen tegen gevaarlijke
tegenstanders. Ook zij hebben echter veel te lijden van lastige
woekerdieren.

Fürbringer verdeelt de Grijpklauwvogels in drie familiën: de
Gier-valkvogels (Gypofalconidae), de Gieren van de Nieuwe Wereld
(Sarcorhamphidae) en de Secretarisvogels (Serpentariidae); van deze
is de eerste het hoogst ontwikkeld.



De Gier-valkvogels (Gypofalconidae) kenmerken zich o.a. door den
vorm van den snavel, die aan den wortel het hoogst (vóór de washuid
niet ingesnoerd) is; de neusholten zijn door een volkomen verbeend
tusschenschot vaneengescheiden; de achterteen is op gelijke hoogte
aan den loop gehecht als de drie voorteenen.

Van de zes onderfamiliën, waarin de ± 350 soorten van deze familie
worden gerangschikt, kan men er vier (de Valken, de Buizerden, de
Haviken en de Gierbuizerden, die samen ruim 336 soorten omvatten)
onder den naam van Valkvogels bijeenvoegen. Deze hebben een forsch
en gedrongen gebouwden romp, een grooten of middelmatig grooten kop
en een korten hals; het oog is middelmatig groot, maar zeer vurig, de
snavel betrekkelijk kort, de bovensnavel aan den wortel met een meestal
onbevederde washuid, van voren met een scherpen haak voorzien. Ofschoon
er ook onder hen eenige gevonden worden, die zich met aas tevreden
stellen, voeden echter verreweg de meeste zich met een door hen zelf
vermeesterden buit; zij vervolgen dezen, terwijl hij loopt of vliegt of
aan de oppervlakte van het water zwemt, en halen hem zelfs uit holen,
waarin hij een toevlucht zocht. Bij den aanval gebruiken zij steeds
hunne klauwen als wapens; slechts bij uitzondering dient de snavel, die
veel minder krachtig is dan de geweldige, met klauwen gewapende voeten,
als verdedigingsmiddel. Met de klauwen grijpt, worgt en doorboort de
Valkvogel zijn slachtoffer, de snavel dient slechts om het vóór het
doorslikken te verscheuren. Zonder er zich om te bekommeren, of het
door hem gegrepen dier nog leeft of reeds bezweken is, begint hij
het gedeeltelijk te plukken en daarna het vleesch er af te scheuren,
waarbij in den regel de zachtste en vleezigste lichaamsdeelen het eerst
aan de beurt komen. Zelden doodt hij zijn reeds weerlooze prooi door
een beet in den kop. Kleine beenderen, haren, veeren en schubben worden
mede verzwolgen en maken bij verreweg de meeste een zoo noodzakelijk
bestanddeel van het voedsel uit, dat de roover ziek zou worden,
indien hij niet in de gelegenheid was, zulke onverteerbare stoffen
door te slikken, hiervan ballen te vormen en deze weder uit te braken.



De leden van de onderfamilie der Valkachtigen (Falconinae).--2
geslachten, die te zamen ongeveer 60 soorten omvatten en over de
geheele aarde verbreid zijn--hebben aan den bovensnavel dicht
bij den haak een duidelijken "tand," die in een hoekigen inham
van den ondersnavel past, een middelmatig langen loop en lange,
spitse vleugels, die bijna tot aan het einde van den langen staart
reiken. De Valken voeden zich slechts met dieren, die zij zelf
hebben buit gemaakt. Zij overtreffen alle andere Grijpklauwvogels
door de sierlijkheid en snelheid van hun vlucht. Zij storten zich met
zooveel geweld op hun buit neer, dat de onstuimigste van hen slechts
op vliegende Vogels en Insecten jacht maken; daar de schok tegen een
op den grond rustenden buit voor hen zelf noodlottige gevolgen zou
hebben. Hun horst is gebouwd op hooge boomtoppen, op rotsen of torens;
hunne eieren onderscheiden zich van die der andere Grijpklauwvogels
door een roestbruine grondkleur en een uit donkerder vlekken bestaande
teekening.



In de orde der Grijpklauwvogels komt aan het ongeveer 50 soorten
omvattende geslacht der Valken (Falco) den voorrang toe, omdat zijne
leden, evenals de Katten onder de Roofdieren, in alle opzichten
het best voor het rooversbedrijf zijn uitgerust. Spierkracht
en behendigheid, moed en jachtlust, een edel voorkomen (men zou
bijna geneigd zijn om te spreken van een edele gezindheid) zijn
eigenschappen, die men hun niet ontzeggen kan. Hun romp is zeer
gedrongen gebouwd, de kop groot, de hals kort, de snavel betrekkelijk
kort, maar krachtig, de washuid onbevederd, de snavelrug sterk
afgerond; de bovenkaak loopt uit in een scherp naar beneden gebogen
haak en is achter dezen aan den zijrand ook nog met een meer of minder
hoogen "tand" gewapend; de scherpe zijrand van den korten ondersnavel
is in overeenstemming met den "tand" ingesneden. De klauwen zijn naar
verhouding grooter en forscher dan bij eenigen anderen Roofvogel. De
schenkel is dik en gespierd, de loop kort; de teenen zijn echter zeer
lang; bij de Edelvalken komt de middelste voorteen nagenoeg overeen in
lengte met den loop. De veeren zijn dicht en hard, vooral de pennen
zijn zeer dik. De tweede (bij uitzondering de derde) slagpen is de
langste, de eerste is even lang als de derde (of de tweede gelijk
aan de vierde). De staart is gewoonlijk afgerond. Kenmerkend voor de
Valken is een naakte plek om het oog, die aan dit belangrijk zintuig
de grootst mogelijke werkingskring verschaft en door zijn levendige
kleur in 't oog valt.

Alle werelddeelen en alle gewesten der aarde herbergen Valken. Men
ontmoet ze van de zeekust af tot aan de toppen der hooge gebergten,
het meest in wouden, nagenoeg even veelvuldig echter op rotsen en
oude gebouwen, in schaars bewoonde oorden zoowel als in volkrijke
steden. Iedere soort is over een groot deel der aardoppervlakte
verbreid en wordt in andere gewesten door zeer overeenkomstige soorten
vervangen; bovendien doorreizen alle een uitgestrekt gebied. Vele
soorten trekken, andere zijn zwerfvogels.

Alle Valken zijn uitermate geschikt om zich te bewegen. Zij vliegen
voortreffelijk, daar zij een buitengewone snelheid kunnen bereiken,
niet schielijk vermoeid worden en een zeer groote behendigheid
toonen. De Valk legt een grooten afstand in zeer korten tijd af en
stort zich bij den aanval op zijn prooi soms van een aanzienlijke
hoogte met zulk een snelheid naar beneden, dat men zijn vorm niet
meer kan onderscheiden. Bij de Edelvalken bestaat de vlucht uit snel
opeenvolgende vleugelslagen, slechts zelden afgewisseld met een
korte periode, waarin zij op hunne wieken drijven. Bij de overige
Valken is de beweging langzaam en meer zwevend; ook blijven deze vaak
geruimen tijd met trillende vleugelslagen "zwemmend" of "biddend",
gelijk de jagers het noemen, op dezelfde plaats in de lucht "staan",
hetgeen de Edelvalken in den regel niet doen. In den voortplantingstijd
verheffen de Valken zich tot een onmetelijke hoogte; prachtige kringen
beschrijvend, zweven zij dan lang heen en weer, en voeren tot hun eigen
vermaak en ten pleiziere van de wijfjes hoog in de lucht een soort van
dansen uit. Ook op den trek vliegen zij hoog, overigens blijven zij
gewoonlijk op een hoogte van 60 à 120 M. boven den grond. De kortheid
hunner pooten noodzaakt hen om bij het zitten den romp sterk naar
voren en naar boven te richten, bij 't gaan houden zij hem waterpas;
hun gang op den grond is echter zeer gebrekkig: den eenen poot na den
anderen verplaatsend, strompelen zij op zeer onbeholpen wijze voort;
gewoonlijk maken zij ook bij deze beweging van hunne vleugels gebruik.

Hun voedsel bestaat uit Gewervelde Dieren, vooral uit Vogels, maar ook
uit Insecten. Bijna altijd vangen zij hun prooi in de vlucht, daar zij
niet in staat zijn een op den grond zittenden Vogel te vangen. In de
vrije natuur voedt geen enkele Valk zich met aas, hoewel in de kooi
de honger hem noopt zich met doode dieren te behelpen. De buit wordt
zelden verslonden daar, waar hij gevangen werd, maar gewoonlijk naar
een geschikter plaats vervoerd, die een vrij uitzicht toelaat of op
een doorzichtige wijze gedekt is, hier eerst geplukt of gedeeltelijk
gevild en daarna verslonden.

De Valken jagen vooral des morgens en des avonds. Gedurende de
middaguren zitten zij gewoonlijk met gevulden krop op een hooge,
rustige plaats bewegingloos en stil, met ruige veeren, half sluimerend,
bezig met de spijsvertering. Zij slapen tamelijk lang, begeven zich
echter laat ter ruste; enkele ziet men nog gedurende de schemering
jagen.

Aan gezelligheid hebben de Valken volstrekt geen behoefte, hoewel zij
hun niet vreemd is. Des zomers leven de meeste bij paren; ieder paar
heeft zich een gebied gekozen, waar het geen ander paar van dezelfde
soort en zelfs geen anderen Roofvogel duldt. Op den trek vereenigen
zij zich met soortgenooten of verwanten, enkele soorten vormen dan
vrij aanzienlijke zwermen, die, naar het schijnt, weken en maanden lang
bijeenblijven. De haat, dien iedere Valk in zijn vaderland aan Arenden
en Uilen toont, wordt door de trekkende scharen in niet mindere mate
aan den dag gelegd. Geen der genoemde, dikwijls veel sterkere roovers
kan ongestoord zijn weg vervolgen.

De Valken bouwen hun horst op verschillende wijze, het liefst in
geschikte holten van steile rotswanden, op hooge gebouwen en op
den top van de hoogste boomen in het woud; in streken waar boomen
en rotsen ontbreken, nestelen enkele soorten echter ook wel op den
naakten grond; soms dient een ruime holte in een boom voor hetzelfde
doel. Zeer gaarne nemen zij een nest van een anderen Vogel, vooral
van de een of andere soort van Raaf in bezit. Veel moeite besteden zij
niet aan de samenstelling van hun nest. Wanneer zij het zelf bouwen,
is het in den regel plat van vorm, op de plaats waar men de nestholte
zou verwachten, eenvoudig met eenige fijnere worteltjes bekleed. De 3 à
7 eieren, die er in voorkomen, stemmen veel met elkander overeen. Zij
zijn rondachtig, hebben een eenigszins oneffene schaal en zijn in den
regel op licht roodachtig bruinen grond dicht bezet met donkerder,
fijne stippels en groote vlekken van dezelfde kleur. Het wijfje
broedt alleen.

Ongelukkig behooren de grootste soorten van Valken tot de schadelijke
Vogels; men kan ze daarom hier te lande niet dulden; niet eens
alle kleine soorten zijn zoo nuttig, dat zij gespaard verdienen te
worden. Behalve den mensch hebben zij weinig vijanden; de leden van
de zwakste soorten hebben in volwassen toestand waarschijnlijk alleen
hunne sterkere verwanten te vreezen.

De mensch heeft sinds overouden tijd partij getrokken van de
voortreffelijke eigenschappen der Valken en hen voor de vangst van
allerlei dieren gebruikt; in verscheidene landen van Azië en Afrika
bewijzen zij hem ook thans nog dezen dienst. Zij zijn de "Valken" van
onze dichters; zij worden voor het "vluchtbedrijf" of de "valkerij"
(thans dikwijls minder juist "valkenjacht" genoemd) afgericht. "Deze
kunst", bericht Lenz, "is overoud. Reeds omstreeks het jaar 400
v. C. vond Ktesias haar bij de Indiërs; omstreeks 75 n. C. oefenden de
Thraciërs haar uit; omstreeks 330 n. C. maakt Julius Firmicus Maternus
melding van het africhten van Haviken, Valken en andere Vogels voor
de vogelvangst. In 480 n. C. deden de Romeinen nog weinig aan de
valkerij, want volgens Sidonius Apollinaris was Hecdicius, den zoon
van den in dien tijd levenden Romeinschen keizer Avitis, de eerste,
die in zijn land het vluchtbedrijf heeft ingevoerd. De liefhebberij
hiervoor nam echter in korten tijd zoozeer toe, dat in het jaar 506
de kerkvergadering te Agda het noodig achtte den geestelijken het
jagen met Jachtvalken en Jachthonden te verbieden. Omstreeks het jaar
800 vaardigde Karel de Groote een wet uit, die betrekking had op de
jacht met afgerichte Haviken, Valken en Sperwers, en aldus luidde:
"Wie een Havik steelt of doodt, die den Kraan vangt, zal er een
moeten teruggeven even goed als gene was en zes schellingen, en drie
schellingen voor een Valk, die den Vogel vangt in de lucht. Wie een
Sperwer of een anderen Vogel, die op de hand gedragen wordt, steelt
of doodt, moet er een teruggeven, die even goed is als gene was en
één schelling".--Keizer Frederik Barbarossa richtte zelf Valken,
Paarden en Honden af. Keizer Hendrik VI was eveneens een groot
liefhebber van de valkenierskunst. Keizer Frederik II, de bekwaamste
en hartstochtelijkste valkenier van zijn tijd, schreef een boek:
"Over de kunst om met Vogels te jagen", dat echter eerst in 1596 te
Augsburg gedrukt werd. Philips August, koning van Frankrijk, wien
bij de belegering van Akko een verwonderlijk fraaie Valk wegvloog,
bood den Turken voor het teruggeven van dezen Vogel tevergeefs 1000
goudstukken. Omstreeks het jaar 1270 schreef Demetrius, waarschijnlijk
arts van den Griekschen keizer Michaël Palaeologus, in de Grieksche
taal een boek over de valkerij; het werd in het jaar 1612 te Parijs
gedrukt. Eduard III van Engeland strafte het stelen van een Havik met
den dood en liet ieder, die een haviksnest uithaalde voor één jaar en
één dag in de gevangenis zetten. Toen Bajazet in het jaar 1396 den
hertog van Nevers en vele Fransche edellieden gevangen had genomen,
sloeg hij ieder losgeld, dat voor hen geboden werd, af. Toen hem
echter, in plaats van geld, 12 witte Valken geboden werden, die de
Hertog van Bourgondië zond, gaf hij daarvoor onmiddellijk de vrijheid
aan den Hertog en de overige gevangene Franschen. Frans I van Frankrijk
had een oppervalkenier, die 15 edellieden en 50 valkeniers onder zijne
bevelen had. Het aantal van zijne Valken bedroeg 300. Keizer Karel V
beleende de Johannieter ridders met het eiland Malta, op voorwaarde,
dat zij jaarlijks een Witten Valk zouden leveren. Nadat aan de
geestelijken van Engeland eindelijk met goed gevolg het uitoefenen
van het vluchtbedrijf verboden was, bleven de baronnen nog het recht
handhaven om hunne Valken gedurende de godsdienstoefening op het
altaar neer te zetten." "Allengs," schrijft Schlegel, "was dus de
kunst om met Roofvogels andere dieren te vangen in ons werelddeel bij
de vorsten en den adel meer en meer in aanzien gekomen; zij werd de
machtige mededingster van de overige jachtbedrijven en verduisterde
deze zelfs onder Lodewijk XIII van Frankrijk, toen zij het toppunt
van haar bloei bereikte. Toen later de uitvinding van den hagel
langzamerhand de kleine jacht weer op den voorgrond deed komen,
werd de valkerij meer en meer beperkt, totdat zij ten gevolge van
de groote Fransche omwenteling geheel in verval geraakte en in ons
werelddeel slechts nog in Rusland en in Groot-Britannië uitgeoefend
werd." Zij herleefde intusschen in nieuwere tijden en voornamelijk
in Nederland op een grootsche schaal, maar ging ook weldra, uit
gebrek aan deelneming weder te niet. De geschiedenis dezer kunst is
sedert verscheidene eeuwen nauw saamgeweven met die van ons land en
voornamelijk met die van Valkenswaard en eenige andere dorpen van
Noordbrabant. De Nederlandsche Valkeniers werden reeds in de 17e eeuw
voor de bekwaamste van allen gehouden en traden niet zelden in dienst
van buitenlandsche vorsten. Zij verkregen dikwijls als meestbiedenden
het recht om uitsluitend in een groot gedeelte van Noorwegen Giervalken
te vangen, haalden de Witte Valken, die op last der Deensche regeering
in IJsland gevangen waren, van dit eiland en belastten zich dikwijls
met het verdere vervoer dezer Vogels aan andere hoven, zelfs tot
Marokko. Vele andere bedrijvige Nederlanders hielden zich jaarlijks
met de valkenvangst bezig op de heiden van Noordbrabant, of zelfs op
die van Holland, Oldenburg of andere streken van Noord-Duitschland
en de alzoo gevangen Valken werden naar Valkenswaard gebracht,
waarheen de vreemde vorsten en grooten hunne Valkeniers zonden
om Valken te koopen. Onze Valkeniers richtten tevens hunne eigene
Valken af, waarmede zij zich aan vreemde hoven of op de goederen
van vreemde edellieden begaven, om aldaar de jachten met den Valk
te besturen. Toen geheel Europa geschokt werd tengevolge der groote
Fransche omwenteling, konden zij hun vak nog slechts in het van vreemde
krijgsbenden verschoonde Groot-Britannië uitoefenen. Het was eerst,
toen Koning Lodewijk toevallig deze omstandigheid had vernomen, dat hij
de valkerij op het Loo wederom deed oprichten. Deze werd echter weldra,
met de inlijving van onzen Staat in het Fransche keizerrijk, naar
Fontainebleau verplaatst, waar zij echter wegens de onverschilligheid
van den Keizer voor het jachtbedrijf, een plantenleven leidde en
bij den val van Napoleon geheel verviel. Onze Valkeniers zagen
zich thans opnieuw tot Groot-Britannië beperkt. Intusschen werden
ook in dit rijk de weinige nog overgebleven reigerbosschen allengs
uitgeroeid. Dientengevolge werd in 1836 door onze valkeniers aan
eenige Engelsche liefhebbers voorgesteld, verlof te vragen aan den
Koning der Nederlanden om in de nabijheid van het Loo, bij het groote
Soerensche Bosch, waar duizenden Reigers broeden, met den Valk te
mogen jagen. Dit voorstel leidde tot de vorming van een club onder
het voorzitterschap van wijlen Prins Alexander der Nederlanden. De
glans en pracht waarmede de valkerij hier uitgeoefend werd, konden
intusschen niet verhinderen, dat zij allengs begon te kwijnen en uit
gebrek aan deelneming in 1853 werd opgeheven."

Valkenswaard ligt op een geheel open heide. Van de Valken, die hier
gedurende den trektijd (in de lente en in den herfst) gevangen worden,
behield men in den regel slechts de wijfjes en wel het liefst die
van hetzelfde jaar, omdat deze het best geschikt zijn voor dressuur;
de tweejarige zijn ook nog bruikbaar, de oudere laat men echter weer
vliegen. Voor het vangen was o. a. noodig een hut, gedeeltelijk
bestaande uit een kuil in den grond, aan alle zijden zorgvuldig
bekleed en overdekt met plaggen (of heidezoden) en voorzien van
een deur en kijkgaten. 35 à 40 M. verder staat een rij van drie
masten met tusschenruimten van 18 à 20 M. Van den top van iederen
mast loopt een touw naar den grond en langs dezen naar de hut. Door
tusschenkomst van een dunne lijn is aan het midden van het eene
touw een levende Duif vastgemaakt, die zoo noodig een schuilplaats
vindt in een kooi aan den voet van den mast; aan het tweede touw
is op dezelfde wijze een levende, aan het derde een houten Valk
bevestigd; naast ieder van deze beide hangt een "loer" (een klos,
waaraan duivenvleugels zijn vastgespijkerd). Gedurende den vangtijd
zit de valkenier iederen morgen vóór zonsopgang in de hut verscholen
en let op de voorbijtrekkende Vogels. Door forsche rukken aan het touw
brengt hij den houten Valk en den "loer" in beweging, hierdoor den
verafzijnden wilden jachtvogel naar de vangplaats lokkend door bij
hem den indruk te wekken, dat een zijner soortgenooten bezig is een
Duif te vangen. Zoodra de wilde Roofvogel nadert, laat de valkenier
den houten Valk rusten en trekt aan het touw met den levenden Valk,
zoodat deze, te gelijk met den "loer" zichtbaar wordend, den gelokten
Vogel in zijn waan versterkt. Iets later wordt het tweede touw met rust
gelaten en aan het derde getrokken, waardoor de levende Duif begint
te fladderen. Zoodra de "gelokte" Valk op den Duif wil stooten,
stelt de valkenier, door niet langer aan haar touw te trekken,
haar in staat zich te verschuilen en haalt meteen een andere Duif,
vastgehecht aan een touw van 100 M. lengte te voorschijn uit het hok,
waarin zij tot dusver verborgen was en dat zich op een afstand van 40
M. van de hut bevindt. Dicht bij het hok loopt dit touw door een ring;
hierheen sleurt de valkenier derhalve de Valk, zoodra deze op de Duif
gestooten en zich aan haar vastgehecht heeft. Beide komen op deze wijze
langs een slagnetje, dat, door een in de hut eindigend ijzerdraad in
beweging gebracht, den roover zoowel als zijn slachtoffer bedekt. Drie
op deze wijze uitgeruste slagnetjes zijn in de omgeving van de hut
aangebracht; al naar de richting waarin de Valk komt aanvliegen, moet
het eene of het andere vangtoestel dienst doen. Op korten afstand van
de hut zijn op 1.5 à 2 M. hoogte twee levende Groote Klauwieren op
zulk een wijze vastgelegd, dat zij zich desnoods verschuilen kunnen
in een gat in den grond. Deze ijverige en scherpzichtige wachters
("handwerk" genaamd) laten onmiddellijk een luid geschreeuw hooren,
zoodra zij op een onafzienbaren afstand hun vijand opmerken.

De gevangen Valk wordt dadelijk "uitgehaald" (om beschadiging van
de vleugels te voorkomen), "opgehuifd" (een kap van stijf leer,
zoodanig ingericht, dat de oogen niet gedrukt worden, bedekt den
geheelen kop met uitzondering van den snavel), "gebroekt" (de "broek,"
het achterste deel van den romp, wordt met een leeren riem omgeven,
zoodat de vleugels in rust blijven) en "geschoeid". (Riempjes,
"vangschoenen" genaamd, die met een "schoenpen" schielijk vastgemaakt
kunnen worden, bedekken den voet en zijn voorzien van een koperen
wartel of "draal," waardoor de korte riemen of "kortveters" gestoken
zijn, die de valkenier in de linkerhand houdt, terwijl hij den Valk
op de linkervuist draagt; deze moet door een dikken handschoen tegen
de klauwen van den Vogel beveiligd zijn. Aan de kortveters kunnen
2 M. lange riemen of "langveters" spoedig vastgesplitst worden). De
op deze wijze uitgeruste Vogel wordt in den "valkenzak" (een linnen
lap met een gat, waardoor de kop van het dier naar buiten steekt)
gewikkeld, naar de "valkenkamer" gebracht en aan een der dwarsstangen
van het hier aanwezige "rek" vastgebonden.

"Voordat het "treinen" (africhten) van den jachtvogel kan beginnen,
moet hij 24 uur honger geleden hebben; dan neemt de valkenier hem op
de linker vuist, doet hem de "huif" af en houdt hem met de rechterhand
een Duif voor. Weigert de Valk op de vuist te "kroppen" (te eten),
dan wordt hij weer "opgehuifd" en moet nogmaals 24 uur op het "rek"
honger lijden. Al zou hij ook 5 dagen achtereen op de vuist niet willen
"kroppen," toch wordt hij telkens weer zonder mededoogen "opgehuifd"
en hongerig op het rek vastgebonden. Hoe vaker hij trouwens gedurende
dezen tijd op de vuist genomen en "afgehuifd" wordt, des te eerder
zal hij "seeg" (tam) zijn en vrijwillig op de vuist "kroppen." Zoodra
dit het geval is, begint de eigenlijke dressuur. Vóór iedere oefening
wordt hij geruimen tijd zonder kap op de vuist rondgedragen; na iedere
oefening wordt hij "opgehuifd" en op 't rek vastgelegd om over het
geleerde te kunnen nadenken. Gedurende de eerste les wordt de Vogel
zonder huif op de leuning van een stoel gezet; hij zit vast aan den
langveter, waarvan het einde door de linkervuist van den valkenier
wordt vastgehouden. Deze roept en fluit den Valk en houdt hem een
doode Duif voor, om hem te bewegen van den stoel op de vuist over
te stappen of over te vliegen en daar te kroppen. Dagelijks wordt
de les op een grooteren afstand van den stoel herhaald. Vervolgens
heeft een soortgelijke oefening in de open lucht plaats, waarbij
het ontvluchten van den Valk door een aan den langveter gehecht touw
wordt voorkomen. Bovendien staat de valkenier zóó, dat de Vogel in den
wind op moet vliegen, daar hij, evenals alle Vogels, niet gaarne voor
den wind vliegt. Wanneer hij dit alles naar wensch heeft verricht,
wordt hij 's avonds "opgehuifd" in een hangenden hoepel geplaatst
en den geheelen nacht door geschommeld, zoodat hij in 't geheel
niet slapen kan. Den volgenden morgen worden de vorige oefeningen
herhaald; de Valk krijgt op de vuist te kroppen, wordt daarna tot 's
avonds gedragen en vervolgens weer gedurende den geheelen nacht in den
hoepel geschommeld. Op dezelfde wijze wordt hij op den derden dag en
in den derden nacht behandeld. Op den vierden dag worden alle lessen
weer herhaald; eerst daarna wordt den Vogel nachtrust gegund. Den
volgenden dag wordt hij zonder touw, maar met den langveter vrij
op den grond neergezet, en moet om te kroppen op de vuist vliegen;
als hij deze voorbijvliegt volgt men hem na en lokt hem zoolang,
tot hij eindelijk komt. Deze oefening wordt nu dikwijls in de open
lucht herhaald, waar de Valk tevens leert op de vuist van den te paard
zittenden jager te vliegen en zoomin menschen als Honden te schuwen.

"Nu begint het africhten voor het eigenlijke vluchtbedrijf, voor het
"vliegen," "betten" of "beiten." Men werpt een doode Duif omhoog;
de haar naschietende, aan een lang touw bevestigde Valk moet haar
grijpen en krijgt er de eerste maal iets van te kroppen; later wordt
hem de Duif dadelijk afgenomen en krijgt hij op de vuist iets te
eten. Dezelfde oefening wordt op de volgende dagen herhaald met
levende, gekortwiekte Vogels. Daarna gaat men met den Patrijshond
Patrijzen, zoo mogelijk één enkele, zoeken; zoodra het wild opvliegt,
moet de Valk, wien de kap schielijk afgezet wordt, het vervolgen en
vangen. Als hij misstoot, lokt men hem met een levende, gekortwiekte
Duif of met een omhooggeworpen "loer" terug. Om den Valk er aan te
gewennen ook krachtiger Vogels, b.v. Reigers en Kranen, te grijpen,
oefent men hem eerst met jonge Vogels van deze soort of met oude,
welker wieken men ingekort heeft en die door een "reigerspijp"
(twee door een draad samengehouden stukjes vlierhout) om den snavel
weerloos gemaakt zijn; bovendien laat men hem zoo mogelijk voor 't
eerst jagen in gezelschap van een goed afgerichten, ouden Valk. De
voor deze oefening bestemde Reigers en Kranen legt men, opdat zij niet
zoo licht geworgd zullen worden, een foedraal van zacht leer om den
hals. Schielijk omhoog stijgend, trachten de Valken boven den Reiger te
komen om van boven af op hem te stooten; de Reiger tracht eveneens al
hooger en hooger te rijzen en houdt met bewonderenswaardige snelheid
zijn spitsen snavel den op hem neerschietenden vijand voor, opdat
deze zich daaraan spietst. Eindelijk wordt de Reiger door den Valk
"gebonden" (gegrepen en vastgehouden), waarna beide uit de hoogte
naar beneden storten, draaiend, wanneer de Reiger niet doodelijk
gewond werd en dus de vleugels kan uitspreiden, anders in loodrechte
richting. Te paard of te voet, door dik en dun, volgen de jagers de
Vogels die boven hunne hoofden strijden, maken zich bij 't einde van
't gevecht schielijk van den Reiger meester en gebruiken Duiven om de
hongerige Valken te vangen en te beloonen. De Reiger wordt vrijgelaten,
maar moet vooraf zijne fraaiste veeren missen en krijgt aan een poot
een metalen ring te dragen, waarop, behalve de naam van den eigenaar
der jacht, de datum en de plaats van de vangst vermeld zijn. Enkele
Reigers, die meermalen, soms na een tusschenpoos van vele jaren "gebet"
werden, prijken daarom met verscheidene ringen.--Om een Jachtvogel
(gewoonlijk dient hiervoor een Havik) te leeren goed op Hazen te
stooten, maakt men gebruik van een opgestopt hazenvel, waarop men
den Vogel herhaaldelijk laat kroppen; vervolgens bindt men een stuk
vleesch vast aan een opgestopten, op wieltjes rustenden Haas, die
men door een man eerst langzaam, later sneller over den grond laat
voorttrekken; men spant er ook wel een flink Paard voor, waarmede
een persoon snel wegrijdt, terwijl een andere hem den Vogel achterna
zendt.--De valkerij wordt uitgeoefend in onbebouwde, vlakke, boomlooze
gewesten, bij voorkeur op heidevelden en dergelijke terreinen."

Op de grootste schaal heeft men zich van oudsher in Middel-Azië met
het vluchtbedrijf bezig gehouden. "In Maart," schreef Marco Polo
omstreeks het jaar 1290, "is Koeblaï Khan gewoon Kambaloe te verlaten
met een gevolg van ongeveer 10000 valkeniers en vogelaars. Deze worden
in afdeelingen van 200 à 300 manschappen over het land verdeeld;
al wat zij vangen, moet aan den Khan afgeleverd worden." Tavernier,
die zich vele jaren in Perzië opgehouden heeft, berichtte (in het
jaar 1681) het volgende: "De koning van Perzië houdt meer dan 800
Valken, waarvan sommige voor de "vlucht" op Wilde Zwijnen, Wilde
Ezels, Antilopen, Vossen, andere voor die op Kranen, Reigers, Ganzen,
Patrijzen afgericht zijn." Dat ook in lateren tijd dit jachtbedrijf
in Perzië beoefenaars vond, blijkt uit John Malcolm's reisschetsen,
die in 1827 het licht zagen. "Men jaagt," verhaalt hij, "te paard met
Valken en Windhonden. De opgejaagde Antilope vlucht met de snelheid
van den wind. De Honden en Valken worden losgelaten. De jachtvogels
vliegen dicht bij den grond langs, bereiken het wild spoedig, stooten
tegen zijn kop en houden het op, totdat de Honden naderbij gekomen
zijn en het pakken." In den laatsten tijd heeft Von Hügel tusschen
Lahore en Kasjmier den Radja van Bajauri met Valken Patrijzen zien
jagen. Murawiew vond in 1820 in China overal gedresseerde Valken;
zij werden ook op Wilde Geiten losgelaten. Erman vond in 1828 bij de
Basjkieren en Kirgiezen afgerichte Valken in gebruik voor de jacht op
Hazen en tamme Arenden voor die op Vossen en Wolven. Ook Eversmann zag
in 1852 bij de Basjkieren gedresseerde Steenarenden, Koningsarenden,
Haviken en Sperwers. Atkinson heeft den sultan der Kirgiezen Beck
geteekend, terwijl hij zich bezig houdt met het voederen van zijn
liefsten jachtarend. Bij de Kirgiezen, waar de valkerij nog als een
wetenschap beoefend wordt, waar men Valken voor klein en Arenden
voor groot wild gebruikt, wordt een uitmuntende Valk zoo hooggeschat,
dat de eigenaar er eerder toe zou overgaan, zijn vrouw dan zijn Vogel
te verkoopen.

Geregeld wordt de jacht met Valken nog uitgeoefend door de Arabieren,
vooral door de Bedoeïnen van de Sahara, door de Perzen, Indiërs,
door verscheidene Kaukasische en Centraal-Aziatische volken, door de
Chineezen en andere Mongolen.



De naam Edelvalken, een jagersterm ter aanduiding van Valken, die voor
africhting geschikt zijn, wordt dikwijls gebruikt als collectief-naam
voor de krachtigste leden van het geslacht (ongeveer 30 soorten);
deze vormen vier ondergeslachten, waarin men als typen onderscheidt:
de Jachtvalk, de Slechtvalk, de Boomvalk en het Smelleken. Zij hebben
buitengewoon harde en veerkrachtige pennen; de rug van den snavel
is niet half zoo lang als de middelteen met inbegrip van de klauw;
de buitenste voorteen is weinig langer dan de binnenste. Zij maken
uitsluitend jacht op vliegende Vogels.



De volkomenste Edelvalken zijn die, welke men onder den naam
Jachtvalken (Hierofalco) tot een ondergeslacht vereenigt. Zij bewonen
het hooge noorden en kenmerken zich door een zeer aanzienlijke grootte,
een betrekkelijk forschen, sterk boogvormig gekromden snavel, den
voor twee derde van zijn lengte bevederden loop (van achteren is een
smalle strook tot op het spronggewricht naakt) en den in verhouding
tot de vleugels langen staart. Sommige dierkundigen beschouwen alle
Jachtvalken als leden van één soort; andere onderscheiden, zooals
hier zal geschieden, twee soorten (de Witte Valk en de Giervalk);
nog andere spreken van 3 of zelfs van 4 soorten.

De hoofdkleur van het kleed van den Witten Valk [Falco (Hierofalco)
candicans] is zuiver wit, in meerdere of mindere mate met dof
zwartbruine vlekken geteekend, die druppel- of pijlspitsvormig den top
der kleine veeren innemen, maar mettertijd bijna volledig verdwijnen
kunnen. Het oog is bruin en met een naakten, groenachtig gelen ring
omgeven, de snavel bij de oude Vogels geelachtig blauw, aan de spits
donkerder, met gele washuid, de voet bij de volwassen dieren stroogeel,
gedurende de jeugd blauw. Broedend heeft men ze uitsluitend in 't
hooge noorden aangetroffen, n.l. in Noord-Groenland en op Nowaja
Semlja. Zij bezoeken slechts gedurende den winter het zuiden van
Groenland, het noorden van IJsland, den noordrand van Oost-Azië
en het hoogste noorden van Amerika. De hier broedende, donkerder
gekleurde Edelvalken (zie onder) worden door sommige dierkundigen
niet als verscheidenheden van de volgende soort aangemerkt, maar
nevens den reeds beschreven vorm geplaatst, die dan onder den naam
van Noordschen Valk (Falco arcticus) van hen onderscheiden wordt.



De Giervalk of Geervalk [Falco (Hierofalco) rusticulus] is op de
bovendeelen donker grijsblauw, op den rug en den mantel zwart, op den
licht grijsblauwen staart met donkerder strepen, op de slagpennen
bruinzwart; de grijsachtige of geelachtig witte onderzijde is met
donkere overlangsche vlekken geteekend, die op de zijden en op de
pooten in dwarsvlekken overgaan. De snavel heeft op elken leeftijd
een zwartblauwe kleur. Verscheidenheden van grootere afmetingen
en met meer wit in het kleed zijn de Groenlandsche Giervalk, die
Zuid-Groenland bewoont, en de IJslandsche Valk, die op IJsland broedt
en zijn vaderland niet verlaat. In grootte bestaat er tusschen de
Edelvalken weinig verschil. De Giervalk is echter kleiner dan de Witte
Valk. Van het wijfje bedraagt bij gene de lengte 60, de vlucht 126
cM. (lengte van den vleugel 40, van den staart 24 cM.). Het mannetje
heet bij de Edelvalken Tersel, welke naam oorspronkelijk beteekent,
dat het een derde korter is dan het wijfje; zoo groot is echter bij
onze jachtvogels het verschil tusschen mannetje en wijfje niet; het
is hier ongeveer een zevende. De naam "Giervalk" is, volgens Geszner,
ontleend aan de beweging van dezen Vogel bij het aanvallen van zijn
prooi, hij vliegt ("giert") er eenige malen in kringen omheen. Zijn
verbreidingsgebied is, voor zoover thans bekend, tot het noorden
van Skandinavië en Rusland en het oosten van Siberië beperkt. Hier
bewoont hij bij voorkeur steile zeekusten, op welker rotswanden
hij zich vestigt, zonder evenwel het woud geheel te mijden. Het
liefst houdt hij verblijf in de nabijheid van de vogelbergen,
waar gedurende den zomer millioenen van zeevogels zich vereenigen
om te broeden. De jonge Giervalken, meer bepaaldelijk die, welke,
hoewel geslachtsrijp, nog niet gepaard hebben, zwerven dikwijls
rond en begeven zich soms ver in het binnenland; niet zelden treft
men ze in de Skandinavische Alpen aan, terwijl daarentegen de oude
Vogels zelden in het gebergte gevonden worden. Daar de Giervalk voor
de valkerij zeer gezocht was, reisden de Nederlandsche valkeniers
vroeger jaarlijks naar de hoogvlakten van Noorwegen om hem hier op
dezelfde wijze als op onze heiden te gaan vangen. Een 60-tal jaren
geleden is dit nog gedurende twee opeenvolgende jaren geschied, bij
welke gelegenheid twaalf exemplaren, uitsluitend jongen, buitgemaakt
werden. Jonge Vogels zijn het ook, die soms gedurende den winter de
grenzen van het verbreidingsgebied der soort ver overschrijden en,
behalve in geheel Skandinavië, op de Fär-öer, in Groot-Britannië,
Denemarken, Duitschland en Nederland waargenomen worden. In onze
kust- en heidestreken treft men ze, hoewel in zeer kleinen getale,
toch nagenoeg jaarlijks aan (Schlegel). Geschoten werden hiervan 4
exemplaren, in Zuid- en Noord-Holland, Friesland en Zeeland (in 1849,
1864, 1870 en 1878) (Albarda).

De oude Vogels verlaten hun gebied zelfs in den zomer niet; ieder
paar blijft met taaie volharding trouw aan de plek, die het als
woonplaats heeft uitgekozen; deze wordt, indien de oorspronkelijke
bewoners van hier verdreven zijn, spoedig door een ander paar in
bezit genomen. Sommige rotswanden in Lapland herbergen Giervalken,
zoolang het de menschen in de buurt heugt.

In aard en gewoonten gelijkt de Giervalk zeer veel op onzen Slechtvalk;
hoogstens kan men zeggen, dat gene een minder snelle vlucht en een
zwaarder stem heeft dan deze.

Het voedsel van de Giervalken bestaat uit zeevogels in den zomer
en Sneeuwhoenderen in den winter; bovendien zegt men, dat zij op
Hazen jacht maken en maanden lang van Eekhoorns leven. Zij zijn de
schrik van alle bewoners der vogelbergen. Holböll verzekert, zelf
gezien te hebben, dat een Noordsche Valk twee jonge Drieteenige
Meeuwen te gelijk met zijne klauwen oppakte, in iederen poot één,
en dat hij op gelijke wijze twee Strandloopers buitmaakte. Faber
vond een door hem bezochte horst rijkelijk voorzien met Zeekoeten,
Papegaaiduikers, Alken en Drieteenige Meeuwen. Behalve voor zeevogels
zijn de broedende Jachtvalken ook gevaarlijk voor de Moerashoenderen
en Duiven. Na den broedtijd komen zij dikwijls in de nabijheid van
menschelijke woningen, zijn dan over 't algemeen niet bijzonder schuw
en laten zich zelfs naderlokken, wanneer men een Sneeuwhoen of een
anderen Vogel herhaaldelijk omhoog werpt. In den winter verlaten zij
de zeekust en volgen op de bergen het spoor van het Sneeuwhoen. Dit
is voor den Edelvalk, zijn gevaarlijksten vijand, zoo bevreesd, dat
het zich, zoodra het hem in 't oog krijgt, met onstuimige haast op
de sneeuw neerstort, en met de grootst mogelijke inspanning hierin
een gang graaft om zich te verschuilen.

De groote, ondiepe horst van den Jachtvalk staat in een nis van
een ontoegankelijken rotswand dicht bij de zee. Gewoonlijk maakt de
Giervalk zich meester van het nest van een Raaf, dat hij onbezet vindt,
of waaruit hij den rechtmatigen eigenaar met geweld verdrijft. Dit
nest bevat in het begin van Mei, soms reeds in het einde van April,
het voor 't broeden vereischte aantal eieren. Het land is dan nog met
een dikke sneeuwlaag bedekt. Waarschijnlijk broedt de Jachtvalk op
Nowaja Semlja (en misschien ook in andere zeer noordelijke gedeelten
van zijn verbreidingsgebied) eerst later in 't jaar.

Toen de jacht met Valken nog meer algemeen beoefend werd, zond de
Deensche regeering ieder jaar een schip, dat het "valkenschip" werd
genoemd, naar IJsland om van daar Jachtvalken te halen. Hoewel de
regeering zich thans niet meer met de valkenvangst bemoeit, brengt het
schip, dat in den zomer IJsland bezocht, bijna ieder jaar nog eenige
levende Valken naar het moederland; deze exemplaren zijn het, die men
nu en dan in de diergaarde te zien krijgt. In de kooi gedragen zij zich
als Slechtvalken en vereischen dezelfde zorg. Zij leven hier echter in
den regel niet lang; men mag van geluk spreken, als zij er hun volkomen
kleed verkrijgen; onder de uitmuntende, maar kostbare verzorging van
de valkeniers konden sommige Jachtvalken 20 jaar lang dienst doen.



De Slechtvalk ("slecht" heeft hier de beteekenis van "eenvoudig" of
"gewoon") in Zuid-Holland Passagier, in Friesland Noordsche Valk
genoemd (Falco peregrinus), onderscheidt zich van de Jachtvalken
door geringere grootte, door den betrekkelijk kleineren en sterker
gekromden snavel, den minder ver bevederden kop en den in verhouding
tot de vleugels korteren staart. De geheele bovenzijde is licht
leikleurig grijs, geteekend met op dwarsbanden gerangschikte,
donker leikleurige, driehoekige vlekken. Het voorhoofd is grijs,
de door zwarte knevelvlekken begrensde keel witachtig geel evenals
de bovenborst. De onderborst en de buik zijn leemroodachtig geel;
de eerste bruingeel gestreept en met rondachtig hartvormige vlekken
geteekend; de buik versierd met donkere dwarsvlekken, die vooral op de
aars en de pooten duidelijk uitkomen en als dwarsbanden gerangschikt
zijn. Bij levende exemplaren vertoonen de veeren een grijsachtig
waas. Het oog is donkerbruin, de snavel lichtblauw, aan de spits
zwart; de washuid, de mondhoek, de naakte plek om het oog en de voet
zijn geel. Het wijfje is gewoonlijk frisscher van kleur en steeds
aanmerkelijk grooter dan het mannetje; haar lengte bedraagt 47 à
52, de vlucht 110 à 120, de vleugellengte 40, de staartlengte 20
cM. Deze afmetingen zijn bij het mannetje resp. 42 à 47, 84 à 104,
36 en 20 cM. (De middelste teen is 50 à 55 mM. lang.) Er bestaan
trouwens vele niet onbelangrijke afwijkingen van kleur en grootte,
waarvan sommige als afzonderlijke soorten beschreven zijn. Bij de
jongen is de bovenzijde zwartgrijs, iedere veer met roestgele randen,
de kropstreek witachtig of geelachtig grijs, de onderzijde overigens
witachtig en overal met licht- of donkerbruine, overlangsche vlekken
geteekend. Hun snavel is lichtblauwachtig, de voet blauwachtig of
groenachtig geel, de washuid groenachtig blauw, evenals de overige
naakte plekken van den kop.

De Slechtvalk broedt in Nederland niet, maar is in alle provinciën
een geregelde wintergast. Voor 't meerendeel zijn de bezoekers van
ons land jonge Vogels; zij komen gewoonlijk niet vóór October uit het
noordoosten tot ons en houden zich hier, al naar de omstandigheden,
meer of minder lang op; sommige blijven, vooral in zachte winters;
de meeste vertrekken in December naar zuidelijker streken, vanwaar
zij in Maart of April terugkeeren, om na een kortstondig verblijf
hunne noordoostwaarts gelegen broedplaatsen weer op te zoeken. Deze
vindt men trouwens in nagenoeg alle landen van Europa, voorts in
geheel Middel-Azië en in de noordelijke landen van Amerika. In de
toendra van beide werelden is hij de veelvuldigste van alle Valken;
in noordelijker streken wordt hij door de Jachtvalken vervangen. Het
ligt voor de hand, dat hij genoodzaakt is het groote deel van dit
broedgebied vóór den winter te verlaten, daar hij vooral op Vogels
aast; zijn wetenschappelijke naam (die "Zwerfvalk" beteekent) heeft
betrekking op zijn cosmopolitische neigingen: hij bezoekt bijna alle
landen van de wereld, sommige overwinteren reeds in Middel-Europa,
andere trekken ons werelddeel door tot aan de zuidelijkste gewesten,
waar men ze hier en daar in den winter zeer veelvuldig aantreft; nog
andere volgen de trekvogels tot over de Middellandsche Zee en tot in
de binnenlanden van Afrika. In Noordoost-Afrika zijn zij gedurende de
wintermaanden bij alle strandmeren en in het geheele stroomgebied van
den Nijl tot in Middel-Nubië te vinden. In Azië bezoekt de Slechtvalk
op dezelfde wijze gedurende het koude seizoen Japan, China, Indië
(van den Himalaja tot Kaap Comorin) en de Soenda-eilanden, in Amerika
de Vereenigde Staten, Middel-Amerika en West-Indië.

Kleiner dan de hoofdsoort is de Zuid-Afrikaansche Kleine Slechtvalk
(Falco peregrinus minor), grooter, rood en ongevlekt op de onderdeelen
de Schahien (Falco peregrinus ruber) van het Indische vasteland,
eveneens grooter, maar zonder wit aan de zijden van den kop de
Australische Zwartwangige Slechtvalk (Falco peregrinus melanogenys).

In Duitschland nestelt de Slechtvalk in uitgestrekte wouden, bij
voorkeur in die, welke steile rotswanden omgeven. Even veelvuldig
bouwt hij zijn horst in bergstreken zonder bosschen; volstrekt niet
zelden geschiedt dit te midden van groote, volkrijke steden. Van
de kerktorens van Berlijn en den Stephanustoren te Weenen, van de
domkerken van Keulen en Aken is hij een nagenoeg vaste bewoner. Op
bijzonder gunstig gelegen plaatsen, vooral op onbestijgbare rotswanden,
wordt zijn nest even geregeld gevonden als dat van den Jachtvalk op
de vogelbergen van het noorden. De Falkenstein in het Thuringer Woud
draagt zijn naam terecht, daar hier, zoo lang het de menschen heugt,
een paar Slechtvalken nestelt.

De Slechtvalk is een moedige, sterke en buitengewoon behendige Vogel;
zijn forsche lichaamsbouw en zijn bliksemend oog verraden dit op 't
eerste gezicht. Zijn stem klinkt krachtig en vol als "kgiak kgiak"
of "kajak kajak."

Naar het schijnt voedt de Slechtvalk zich uitsluitend met Vogels. Hij
is de schrik van alle bevederde wezens, welker grootte tusschen die
van de Wilde Gans en die van den Leeuwerik in ligt.

Alle Vogels, waarop de Slechtvalk jacht maakt, kennen hem zeer goed
en doen onmiddellijk hun best om buiten zijn bereik te komen. Zelfs
de moedige Kraaien bieden geen tegenweer, maar vliegen, zoodra zij
hem zien, ten spoedigste weg; zij hebben trouwens voldoende reden om
voor hem te vluchten, want hij laat zich door deze Vogels, die bijna
iederen Valk aanvallen en langen tijd vervolgen, volstrekt niet van
zijn voornemen afbrengen; integendeel hij stijgt in de lucht boven
de misschien nog onervaren exemplaren, die de vermetelheid hebben
hem te willen plagen, stoot van boven af op hen neer en "bindt" ze,
zonder ooit te missen.

Als de Slechtvalk een buit vangt, doodt hij hem gewoonlijk reeds in
de lucht; zeer zware Vogels echter, die hij niet voortslepen kan,
zooals Boschhoenderen en Wilde Ganzen, maakt hij op den bodem af,
na ze zoolang geplaagd te hebben, tot zij met hem op den grond
vallen. Bij het vervolgen van zijn buit vliegt hij zoo fabelachtig
snel, dat men geen kans ziet op eenigerlei wijze zijn snelheid te
schatten. Men hoort een bruischend geluid en ziet een voorwerp uit
de lucht naar beneden storten, maar is niet in staat om te zien, dat
het een Valk is. Waarschijnlijk omdat zijn aanval te onstuimig is,
stoot hij slechts zelden op zittende Vogels. Hij loopt gevaar zich
te pletter te vallen; het is wel eens voorgekomen, dat de schok tegen
boomtakken, waar hij langs moest schieten, hem bedwelmd en zelfs gedood
heeft. Pallas verzekert, dat de Slechtvalk soms bij het vervolgen van
Eenden in 't water verongelukt; zijn "stoot" is zoo hevig, dat hij
diep onder den waterspiegel geraakt en verdrinkt. Zelden trouwens
mist hij zijn prooi, maar vangt haar met gemak, spelenderwijs, en
vervoert haar vervolgens naar een vrije plaats om haar te verslinden;
alleen groote Vogels kropt hij op de plaats, waar zij gedood zijn.

Het liefst nestelt de Slechtvalk in holten van steile, moeielijk of
niet beklimbare rotswanden, des noods echter ook op hooge boomen in
het bosch. Waarschijnlijk bouwt hij slechts zelden zelf een horst,
maar vestigt zich in de woning van een anderen Roofvogel, van een
Zeearend of van een Wouw, ook wel in een verlaten of met geweld
overmeesterd kraaiennest. In Duitschland begint hij in April of Mei,
soms ook eerst in Juni, te broeden op 3, hoogstens 4, rondachtige
eieren, die op roodachtig gelen grond bruin gevlekt zijn.

Daar de Slechtvalk een zeer belangrijke schade aanricht, kan men hem
niet dulden. Misschien zou men den fieren roover kunnen laten begaan,
indien hij uitsluitend ten eigen behoeve zijn beroep uitoefende:
hij verzorgt hierdoor echter tevens een groot aantal tot andere
soorten behoorende familieleden. Het is een opmerkelijk feit, dat
alle Edelvalken, als zij aangevallen worden, den pas verworven buit
weer wegwerpen. De tafelschuimers onder de Roofvogels zijn hiermede
zeer goed bekend. "Deze luie en onbekwame Vogels," schrijft Naumann,
"geven van hun zitplaats op grenssteenen en aardhoopen in het veld
nauwkeurig acht op den Valk; zoodra zij zien, dat hij iets gevangen
heeft, vliegen zij zoo schielijk mogelijk naar hem toe en nemen hem
zonder complimenten den buit af. De Valk, dien het in den regel aan
moed en vermetelheid niet ontbreekt, laat, wanneer hij de ongenoode
gasten ziet komen, zijn prooi liggen, stijgt onder het vele malen
herhaald geschreeuw van "kja-kjak" weer naar boven en snelt heen. Zelfs
door een lafhartigen Wouw, die geen kuiken durft aanvallen, wanneer
de klokhen zich onverschrokken toont, laat hij zich den buit ontnemen."

Als men den Slechtvalk zorgvuldig verpleegt, kan hij jaren lang in de
kooi in 't leven gehouden worden; hij neemt dan allerlei versch vleesch
voor lief, maar heeft veel voedsel noodig. De Slechtvalk werd bij
voorkeur voor het vluchtbedrijf afgericht, niet alleen omdat hij meer
algemeen verspreid en gemakkelijker te verkrijgen is dan de overige
soorten, maar ook omdat zijn kracht slechts weinig achterstaat bij
die van den Giervalk, den IJslandschen Valk en den Witten Valk, welke
Vogels hij in moed en behendigheid evenaart, in leerzaamheid overtreft.

De Slechtvalk wordt wegens de schade, die hij onder het wild en de
huisvogels aanricht, overal door den mensch vervolgd. Hij maakt jacht
op Bosch- en Korhoenders, Fazanten, Eenden, Snippen en andere moeras-
en watervogels en op Java op wilde Hoenderen. Hij is ook bijzonder op
Duiven gesteld. De voorwerpen die hier te lande overwinteren, kiezen
streken, waar vele Patrijzen voorkomen, somtijds ook kerktorens of
andere hooge gebouwen, tot hun verblijfplaats, vanwaar zij hunne
verwoestingen, vooral onder de Hoenderen en Duiven aanrichten. Alle
mogelijke middelen worden aangewend om den Slechtvalk uit te roeien. In
één opzicht zou het jammer zijn, dat deze toeleg gelukte, daar onze
wouden en velden dan een merkwaardig sieraad zouden missen.



In Noord-Afrika en Noordwest-Azië is de Slechtvalk vervangen door
den aanmerkelijk kleineren Barbarijschen Valk (Falco barbarus). Deze
is gemakkelijk te herkennen aan een roestrooden vlek, die zijn nek
versiert, ook de onderdeelen zijn in het volkomen kleed ros en met
weinige dwars gerichte golflijnen voorzien. Hij bewoont de geheele
zuidkust van de Middellandsche Zee, dringt van hier uit diep in
het binnenland van Afrika door en eveneens door Perzië naar Indië;
niet zeer zelden dwaalt hij naar Spanje af; twee malen is zelfs een
exemplaar in Nederland (Noordbrabant) gevangen. Ook deze soort wordt
in de valkerij gebruikt.



In Middel-Afrika en Indië ontmoet men een kleinen, verwanten vorm,
die wegens zijn buitengewone schoonheid vermelding verdient. Deze,
de Roodhalzige Valk, de Toeroemdi der Indiërs (Falco chiquera,
F. ruficollis), is misschien de fraaiste van alle. Hij is over
geheel Indië, van 't noorden tot het zuiden, verbreid, in boschrijke
gewesten echter zeldzaam, daar hij de voorkeur geeft aan open streken
in de buurt van volksplantingen, aan tuinen en boomgroepen. Hij
jaagt bij paren en vangt voornamelijk kleine Vogels, onder anderen
Kalander-leeuweriken, Musschen en Pluvieren, maar ook Veldmuizen. De
horst van den Toeroemdi staat gewoonlijk op hooge boomen en bevat in
den regel 4 geelachtig bruine, met bruine vlekken gesprenkelde eieren.

Nu en dan wordt hij getemd en voor de vangst van Kwartels, Patrijzen,
Meinas, vooral echter van de Indische Scharrelaars, afgericht.



De Boomvalk, in Friesland Blauwe Wiekel, door de valkeniers Baillet
genoemd (Falco subbuteo), vertegenwoordigt een ondergeslacht
(Hypotriorchis), dat zich van den Slechtvalk en zijne verwanten
onderscheidt door de betrekkelijk lange, sikkelvormige vleugels,
die tot aan of voorbij de spits van den staart reiken. Het mannetje
van de genoemde soort is slechts 31 cM. lang (vlucht 78, vleugel 25,
staart 16 cM.), het wijfje is 4 cM. langer (en heeft 5 à 7 cM. meer
vlucht). De geheele bovenzijde is blauwzwart, de kop grijsachtig, de
nek wit gevlekt; de slagpennen zijn zwartachtig met roestgele kanten,
de stuurpennen van boven leikleurig blauw, van onderen grijsachtiger,
op de binnenvlag met 8 roestgeelachtig roode dwarsvlekken versierd,
die zich tot banden vereenigen, maar op de middelste ontbreken. De
onderdeelen, bij den krop te beginnen, zijn op geelachtig witten
grond met zwarte, overlangsche vlekken geteekend; de veeren die den
loop bedekken (de "broek"), de stuitveeren en de onderdekveeren van
den staart zijn fraai roestrood. Het oog is donkerbruin, de naakte
ring er omheen, de washuid en de voeten zijn geel, de snavel is aan
de spits donker-, aan den wortel lichtblauw.

Europa, bij 't midden van Skandinavië, Zuid-Finland en Noord-Rusland
beginnend, tot Griekenland en Spanje, verschaft aan dezen Vogel, den
snelsten onzer Edelvalken, broedplaatsen. Bovendien bewoont hij geheel
Azië, van den Oeral tot den Amoer en broedt ook in Toerkmenië. Bij
ons broedt hij in alle boschrijke streken, zwerft in het najaar rond,
vertrekt half October naar het zuiden (tegelijk met de Leeuweriken)
en komt in April terug. Aan boschjes te midden van het veld, vooral
wanneer zij uit breedbladige boomen bestaan, geeft hij boven alle
andere plaatsen de voorkeur; slechts op den trek treft men hem in
uitgestrekte wouden aan.

De gewoonten van den Boomvalk verschillen in sommige opzichten
van die der andere Edelvalken. Hij is een zeer wakkere, drieste en
behendige roover, die in snelheid van vlucht met iederen anderen Valk
wedijveren kan. Zijn wijze van vliegen gelijkt veel op die van de
Zwaluwen. Evenals deze houdt hij zijne vleugels meestal sikkelvormig,
breidt den staart weinig uit en gelijkt door zijn geheele houding
zeer op een Muurzwaluw. Op den bodem strijkt hij zelden neer, in
den regel echter op boomen; zijn buit verslindt hij hier zoowel als
daar. Hij voedt zich met kleine Vogels en allerlei groote, vliegende
Insecten. In de valkerij werd hij weinig gebruikt, zoowel omdat hij
niet zeer vlug is in het grijpen der Vogels, als om het feit, dat
hij zijn buit ongemoeid laat, wanneer hij groote Insecten ontmoet,
die hij dan bij voorkeur vervolgt en vangt.

Zijn stem is een helder en aangenaam klinkend "geth-geth-geth", dat
vaak en snel herhaald wordt. Gedurende den broedtijd hoort men van
hem een schel "giek".

De Boomvalk is altijd schuw en voorzichtig en gaat daarom eerst als
het geheel duister is op den boom zitten, waar hij den nacht zal
doorbrengen; bijna angstvallig ontwijkt hij ieder mensch. Al zijne
handelingen openbaren een goed ontwikkeld verstand.

De Boomvalk is de schrik van de Leeuweriken, maar versmaadt ook andere
Vogels niet en is zelfs voor de vlugge Zwaluwen gevaarlijk. Gewoonlijk
vliegt hij snel en dicht bij den grond langs. Als in de lente de
Leeuweriken hem van verre zien aankomen, stijgen zij schielijk op tot
zulk een hoogte, dat het menschelijk oog hen ternauwernood waarnemen
kan en kwinkeleeren ijverig hun liedje, wel wetend, dat hij hen op
deze hoogte geen kwaad kan doen, omdat hij, evenals de vorige soorten,
steeds van boven af op zijn prooi stoot en hen daarom, wanneer zij
eens op zulk een groote hoogte zijn, nooit aanvalt. Het zou hem te
veel moeite kosten nog hooger te stijgen dan zij. De Zwaluwen maken
een groot geraas, zoodra hij komt, vereenigen zich tot een zwerm en
schieten warrelend omhoog. Op die, welke afzonderlijk en laag vliegen,
maakt hij jacht en vangt ze op een open terrein in 4 à 10 stooten;
als hij echter dikwijls misgestooten heeft, wordt hij ontmoedigd en
gaat elders zijn geluk beproeven.

Zijn horst staat op een boom, in het gebergte ook wel op een rots,
in de steppen ergens op den grond. In 't eerstgenoemde geval gebruikt
hij in den regel een oud kraaiennest als grondlaag voor zijn horst;
het komt echter ook wel voor, dat hij deze geheel en al van doode
takjes bouwt en inwendig met haar, borstels en mos bekleedt. De 4
of 5 eieren hebben een langwerpige, bij uitzondering ook wel een
meer ronde gedaante; zij zijn op witachtigen of roodachtigen grond
meer of minder dicht met zeer fijne, geelroodachtige ondervlekken en
roodbruinachtige bovenvlekken geteekend.

Ook de Boomvalk richt een niet onbelangrijke schade aan. Lenz heeft
uitgerekend, dat hij jaarlijksch minstens 1095 vogeltjes verdelgt. Hij
is evenwel een van de lieftalligste huisgenooten, die wij uit zijne
familie kunnen verkrijgen. "Ik heb", zegt Brehm, de vader, "nooit een
Vogel gehad, die mij meer genoegen heeft verschaft dan mijn tamme
Boomvalk. Als ik den stal, waarin hij geborgen was, voorbijging,
schreeuwde hij, nog voordat hij mij zag, vloog naar de deur, nam den
voor hem bestemden Vogel in ontvangst en verslond dezen. Als ik den
stal binnenging, zette hij zich op mijn hand, liet zich streelen en
keek mij intusschen met trouwhartige blikken aan. Als ik hem naar de
kamer bracht en op de tafel zette, bleef hij rustig zitten en vrat
ook wel met grooten smaak en zonder overhaasting, in het bijzijn van
vreemden een Vogel, die hem hier gegeven werd. Als men hem plaagde, of
zijn buit ontnemen wilde, kneep hij met den snavel, maar wondde nooit
met de klauwen. Ieder die dezen Valk zag, hield veel van hem en had
er schik in hem te liefkoozen. Niemand zal het berouwen een Boomvalk
gevangen te houden. Hij kent zijn meester, stelt zijn genegenheid op
prijs en schijnt hem door zijn blik hiervoor te danken."



Het Smelleken, in Friesland Blauwe Gier genoemd (Falco aesalon), de
kleinste van de inheemsche Valken, is slechts weinig kleiner dan de
Boomvalk, hoewel het wegens de kortheid van de vleugels, die in den
toestand van rust weinig meer dan twee derden van den staart bedekken,
vooral gedurende het vliegen veel kleiner en meer ineengedrongen
schijnt. (Lengte van het mannetje 32, vlucht 86, vleugel 20, staart 13
cM.; het wijfje is 2 cM. langer en heeft 3 à 4 cM. minder vlucht.) De
knevelvlek is smal. Het volwassen mannetje is aan de bovenzijde,
met uitzondering van een onduidelijke roestkleurige vlek in den nek,
blauwachtig grijs met fijne, zwarte schaftstrepen op iedere veer en een
breeden, zwarten band aan de spits van den staart, aan de onderzijde
roestgeelachtig met donkerbruine, overlangsche vlekken. Van de wijfjes
en de jongen zijn de bovendeelen grijsbruinachtig met roestkleurige
kanten en vlekken en 5 à 6 lichtere dwarsbanden op den staart, de
onderdeelen vuil witachtig geel met bruine, overlangsche vlekken.

Het eigenlijke broedgebied van dezen Vogel is het hooge noorden
van Europa, vooral de toendra en de naar 't zuiden daarop volgende
woudgordel, ongeveer tot op de breedte van het eiland Gothland. In
Siberië strekt het zich nog verder zuidwaarts uit, oostwaarts, naar
't schijnt, tot aan den benedenloop van den Amoer. Hier te lande
komt hij van September tot April in alle boschstreken voor. Enkele
exemplaren worden ook nog 's zomers in ons land waargenomen. Schlegel
vermoedde, dat deze op de heidevelden van Gelderland zouden broeden,
waarvan men tot dusver geen zekerheid heeft gekregen. In Europa
overwintert hij voorts in vrij aanzienlijken getale op de drie
zuidelijke schiereilanden, nog veelvuldiger echter in Noord-Afrika,
vooral in Egypte, waar hij soms, geheel in strijd met de gewoonten van
zijn geslacht, in talrijke troepen wordt waargenomen. In Azië strekt
zijn winterreis zich uit tot aan de noordelijke grenzen van Voor-
en Achter-Indië; talrijker dan hier wordt hij echter in Zuid-China
aangetroffen. In Amerika wordt hij door een nauw verwante soort [Falco
(Aesalon) columbarius] vervangen.

Het vliegende Smelleken is gemakkelijk te herkennen; daar het de
wijze van vliegen van de Edelvalken met het voorkomen van den Sperwer
vereenigt. Aan den Sperwer herinneren de voor een Edelvalk korte
vleugels en de langere staart. Zijn vlucht toont meer afwisseling
dan die van de Boomvalk, maar is iets minder snel. Op zijn vliegenden
buit schiet deze Valk nooit van een groote hoogte neer; zelfs is hij
in staat om zijn zelden ontsnappend slachtoffer te grijpen na een
vlucht in horizontale richting, of door eerst kort voor het bereiken
van het doel omhoog te stijgen. Hij maakt jacht op allerlei kleine
Vogels, Vinken, Gorsen, Leeuweriken, zeer gaarne ook op Lijsters,
bovendien aan de kust en op de Noordzee-eilanden, waar hij ten
tijde van het trekken der Lijsters zich ophoudt, op allerlei kleine
strandvogels. Als hij geen Vogels kan krijgen, vangt hij Veldmuizen
en Insecten. Het Smelleken is in weerwil van zijn geringe grootte
buitengewoon moedig en vlug; vooral het wijfje valt soms groote
Vogels aan. Onder de kleine Valken is het, met den Sperwer, de meest
geschikte soort voor de valkerij; het dient voor de vlucht op allerlei
kleine Vogels, o.a. Lijsters. Het was de lievelingsvogel van Keizerin
Catharina II van Rusland. In de bergachtige streken van het noorden
broedt het Smelleken op rotsen, in bosschen op boomen, in de toendra
of in andere gewesten zonder houtgewas, b.v. in de veengronden van het
zuiden van Yorkshire en het noorden van Derbyshire op den grond. In
de laatstgenoemde streek vindt men tegen het midden of het einde van
Mei in het slordig gebouwde nest 4 of 6 langwerpige of rondachtige
eieren, welker kleur dikwijls nagenoeg volkomen gelijk is aan die
van den Torenvalk.

Zijn geschreeuw klinkt luid en hoog als "ki ki ki".



De Torenvalk en zijne verwanten, die gezamenlijk het ondergeslacht der
Roodvalken of Zwemmers (Cerchneis) vormen, gelijken door gestalte, bouw
van den snavel, van de vleugels en van den staart nog op hunne edelere
verwanten; zij hebben langere en lossere veeren, kortere vleugels,
een langeren staart, pooten met een dikkeren loop en kortere teenen
en verschil van kleur bij het mannetje en het wijfje.

Niet minder dan door gestalte en kleur komen deze Valken in levenswijze
en gewoonten overeen. Men kan het hun aanzien, dat hunne bekwaamheden
geringer zijn dan die van de reeds beschrevene Edelvalken. Wel is ook
hun vlucht nog licht en tamelijk snel, zij staat echter ver achter bij
die hunner verwanten. Een zeer eigenaardige gewoonte is het zoogenaamde
"bidden" (in Friesland wiekelen genaamd, waarnaar de Torenvalk "Wiekel"
wordt genoemd).

Op middelmatige hoogte boven den grond zwevend, maken zij bij het
bespeuren van een buit plotseling halt, bewegen de vleugels geruimen
tijd trillend op en neer, leggen ze daarna tegen 't lichaam aan
en storten met tamelijk groote snelheid naar beneden om de prooi
te grijpen. Voor hun genoegen verheffen zij zich echter, vooral
op fraaie zomeravonden, soms hoog in de lucht en voeren dan de
sierlijkste zwenkingen uit. Bij 't zitten nemen zij een achteloozer
houding aan dan de Edelvalken en schijnen daardoor grooter, dan
zij zijn; bij uitzondering leggen ook zij hunne veeren glad tegen
het lichaam aan. Op den grond bewegen zij zich tamelijk behendig;
hun lange loop maakt zelfs een tamelijk lichten gang mogelijk. Hunne
zintuigen zijn volstrekt niet minder volkomen dan die der Edelvalken;
hun aard is echter anders. Zij zijn opgewekter en vroolijker dan
deze en tevens driest en geneigd tot stoeien. Zij vallen de grootere
Roofvogels dikwijls zeer lastig door ijverige vervolging en scheppen
veel behagen in het plagen van den Ooruil. Zelfs jegens den mensch
leggen zij dikwijls een bewonderenswaardigen moed aan den dag. Vroeg
in den morgen zijn zij reeds in de weer en begeven zich eerst laat te
rust. Dikwijls ziet men hen nog in de avondschemering rondzwerven. Hun
geschreeuw klinkt helder en vroolijk als "kli kli kli"; de intonatie
van dit geluid verschilt, al naar het angst of vreugde te kennen
geeft. Bij ons zijn zij tamelijk schuw en, zoodra zij vervolging
duchten, zelfs buitengewoon voorzichtig; in zuidelijker landen leven
zij met den mensch op den besten voet; vooral de eigenlijke Roodvalk
is volstrekt niet schuw voor den mensch, wiens woning hij als de zijne
gebruikt. In de gevangenschap worden zij spoedig zeer tam; voor een
goede behandeling toonen zij zich dankbaar door gehechtheid aan hun
meester. Zij kunnen gemakkelijk leeren vrij uit- en in te vliegen,
luisteren naar de stem van hun verzorger en begroeten zijn komst met
vroolijk geschreeuw.



De Torenvalk, Zwemmer, Steenschmetzer of Windwanner, in Zuid-Holland
Roodvalk of Muizenvanger, in Friesland Roode Wiekel, in Limburg
Krijter genoemd [Falco (Cerchneis) tinnunculus], is een zeer fraaie
Vogel. Bij het volwassen mannetje zijn de kop, de nek en de staart, met
uitzondering van de blauwzwarte, wit gezoomde eindstrook, aschgrauw,
de bovendeelen fraai roestrood, met een driehoekige topvlek op iedere
veer, de keelveeren witachtig geel, die van de borst en den buik fraai
roodgrijs of lichtgeel met een zwarte, overlangsche vlek, de slagpennen
zwart met 6 à 12 witachtige of roestroode, driehoekige vlekken op de
binnenvlag, aan den top met lichteren zoom. Het oog is donkerbruin,
de snavel hoornbruin, de washuid, evenals de naakte plek om het oog,
groenachtig geel, de voet citroengeel. De knevelvlek is tamelijk breed
en zwart. Totale lengte 63, vlucht 70, vleugel 24 cM.; de 16 cM. lange
staart steekt 4 cM. ver voorbij de vleugelspitsen uit. Bij de jongen en
het volwassen wijfje is ook de kop roestroodachtig met zwarte vlekken;
de staart heeft, behalve den breeden, zwarten eindband, een tiental
smalle, zwarte banden; de knevelvlek is minder duidelijk. Het wijfje
is 2 à 3 cM. langer en heeft 3 à 4 cM. meer vlucht dan het mannetje.

Van Lapland tot in het zuiden van Spanje en van de Amoer-landen tot
aan de westkust van Portugal ontbreekt de Torenvalk in geen der landen
of gewesten van Europa en Azië. Zijn broedgebied reikt tot Perzië en
Noord-Afrika met inbegrip van Madeira en de Kanarische Eilanden. Hij
bewoont zoowel vlakten als bergstreken, om 't even of zij met bosschen
bedekt zijn of niet, want hij is evenzeer een bewoner van rotsen als
van wouden. In 't zuiden van ons werelddeel komt hij veelvuldiger
voor dan in het noorden, hoewel hij ook hier volstrekt niet zeldzaam
is. Zijn nest vindt men in alle gewesten van Nederland in boomen
(vooral in oude kraaiennesten), op torens, oude gebouwen, enz.; hij
komt hier in Maart en vertrekt in November naar het zuiden. Op den
trek vliegt hij over de Zwarte- en de Middellandsche Zee; wanneer
hij onderweg door een hevigen storm wordt beloopen, zoekt hij soms
een toevlucht op schepen; na een rust van eenige uren of misschien
dagen aan gindschen oever wordt de reis naar Zuid-Azië en tot diep in
het binnenland van Afrika voortgezet. Enkele exemplaren overwinteren
echter in ons land; dit komt niet al te zelden, hoewel niet geregeld,
ook in Duitschland voor, veelvuldiger in Zuid-Duitschland en in
Oostenrijk, iederen winter in 't zuiden van Tirol en op alle drie
zuidelijke schiereilanden van ons werelddeel.

Van den vroegen morgen tot den laten avond dikwijls nog bij zwak
schemerlicht, houdt de Torenvalk zich met de jacht bezig. Van zijn
horst uit, die altijd het middelpunt is van het door hem bewoonde
gebied, vliegt hij alleen of paarsgewijs, in den herfst ook wel in
grootere troepen, althans in gezelschap van zijne halfwassen jongen,
naar het vrije veld, blijft hier "biddend" ("wiekelend") boven een
bepaalde plek staan, bespiedt van hier zeer zorgvuldig het terrein
en schiet, zoodra zijn buitengewoon scherpzichtig oog een muisje, een
Sprinkhaan, Krekel of ander groot Insect ontwaart, met dicht tegen het
lichaam aanliggende vleugels bijna als een vallende steen naar den
bodem, breidt op korten afstand van daar de wieken een weinig uit,
kijkt nogmaals naar zijn slachtoffer, grijpt het met de klauwen en
stijgt er mede omhoog. Een kleine prooi wordt gedurende het vliegen
verslonden, een groote naar een geschikte rustplaats vervoerd. Als het
wijfje op de eieren broedt, kondigt het mannetje door een langgerekt
en eenigszins snerpend gekrijsch, dat van zijn gewonen loktoon zeer
verschilt, reeds van verre zijn komst en den goeden uitslag van zijn
jacht aan. Als de Valk omgeven is door zijne in 't vangen nog niet
geoefende jongen, krioelen deze vroolijk om den kostwinner heen;
ieder streeft er naar de anderen voor te zijn en het eerst een deel
van den buit te ontvangen. In dit bekoorlijk familietafereel maakt
de trouw voor zijn kroost zorgende Vogel een nog aangenamer indruk
dan gewoonlijk.

Al naar de weersgesteldheid begint de Torenvalk vroeger of later te
leggen. Zelden is dit afgeloopen vóór het begin van Mei, in vele jaren
niet vóór het begin van Juni. Meestal dient een kraaiennest, een holte
in een rots of in een gebouw, niet zelden ook een eksternest of een
holle boom als broedplaats. Gezellig van aard, evenals alle onedele
Valken, vormt de Torenvalk soms echte broedkolonies: men heeft wel
eens 20 of 30 paren in het zelfde door akkers omgeven boschje vreedzaam
naast elkander zien nestelen. Overal waar hij met vrede wordt gelaten
door zijn erfvijand, den onverstandigen mensch, bekommert hij zich
weinig om diens doen en laten; niet zelden vindt men daarom zijn nest
in hooge gebouwen van volkrijke steden, ook wel in boomen langs wegen
in 't gebergte. In Zuid-Europa toont hij nog minder schroom voor den
beheerscher der aarde. Hier nestelt hij, evenals de verwante Roodvalk,
niet zelden op een huis in een dorp of een stad, hoe weinig geschikt
dit hiervoor ook is. Met de bouwmeesters van het nest, dat hij zich
toeeigenen wil, heeft hij dikwijls een ernstigen strijd te voeren,
want zoomin de Kraaien als de Eksters laten zich goedschiks door hem
berooven; soms gebruikt hij na herhaalde nederlagen het dak van het
door hem begeerde Eksternest als grondslag voor een door hem zelf
gebouwde horst, welks ondiepe holte met wortels, stoppels, mos en
haren van dieren gebrekkig bekleed wordt. De 4 à 9 (in den regel 4
à 6) rondachtige eieren zijn op witten of roestgelen grond overal
bruinrood gevlekt en gestippeld, maar loopen in grootte en vorm
zeer uiteen. Zij worden hoofdzakelijk door het wijfje uitgebroed,
dat intusschen gevoederd en nu en dan afgelost wordt door het
mannetje. Een mannetje, wiens wijfje in leven was, zag men zitten op
een nest met pas geboren jongen. Hij liet ze in den steek, toen zijn
ega gedood was; omdat hij, evenals de meeste mannelijke Roofvogels,
niet in staat is om den door hem gevangen en naar het nest gebrachten
buit voor de nog zwakke jongen hetzij met den snavel of in den krop
behoorlijk voor te bereiden. Bij sterkere jongen, o.a. bij die, welke
reeds vliegen kunnen, gaat hij trouw voort met het vervullen van
zijn vaderlijken plicht, nadat de moeder door een noodlottig toeval
om 't leven kwam. Evenals alle Roofvogels, toonen beide ouders een
innige liefde voor hun kroost en verdedigen het tegen den mensch met
grooten moed. Een tienjarige knaap, die hunne eieren wilde uithalen,
brachten zij zoozeer in 't nauw door in kleine kringen om zijn hoofd
te vliegen, dat de nestberoover den terugtocht moest aanvaarden;
een twaalfjarige knaap, die nu naar de horst klom, werd aangevallen
door het wijfje, dat hem de pet van 't hoofd rukte, en er zoo ver
mede wegvloog, dat de jongen zijn hoofddeksel niet terug kon vinden.

De Torenvalk vangt hoofdzakelijk Muizen, maar eet bovendien Insecten,
voorts kleine Vogels, als hij ze krijgen kan; misschien brengt hij
zijne jongen menig Leeuweriken- of Pieper-broedsel; ook acht ik
het niet onwaarschijnlijk, dat hij nu en dan een pasgeboren haasje
opspoort en doodt. Brehm (Senior) heeft gezien, dat een Torenvalk een
loopenden, volwassen Haas navloog, en van een hoogte van minstens 20
M. tweemaal met zulk een kracht op zijn slachtoffer neerschoot, dat de
haren in 't rond stoven. Het zou echter even onbillijk als dwaas zijn,
hem wegens deze betrekkelijk zeldzame misgrepen tot de schadelijke
Vogels te rekenen en te vervolgen, in plaats van hem zooveel mogelijk
te sparen en te beschermen. De uitgebraakte overblijfselen van het
maal van een uit 20 Torenvalken bestaande broedkolonie waren, naar
Preen heeft opgemerkt, uitsluitend uit haren en beenderen van Muizen
samengesteld. Niet slechts hierdoor, maar ook door het verdelgen van
Insecten maken onze Torenvalken zich zeer verdienstelijk, zoowel in
hun vaderland als in de door Sprinkhanen geteisterde gewesten, die zij
's winters bezoeken; dit moet voor ons een reden te meer zijn om hem
hier dezelfde bescherming te verleenen als in de bedoelde landen.



Een aan den Torenvalk zeer nauw verwante, nog fraaiere soort- de
Roodvalk (Falco cenchris)--komt nevens hem in Zuid-Europa voor. Zijn
lengte bedraagt 32 cM. De kop, de groote vleugeldekveeren, de achterste
slagpennen en de staart van het volwassen mannetje zijn blauwachtig
aschgrauw, de handpennen zwart, de veeren van den rug steenrood zonder
eenige vlekken, de borst en de buik roodachtig geel met zeer kleine,
dikwijls ternauwernood zichtbare schaftvlekken, de staartveeren aan
't einde met een zwarten band geteekend. Het oog, de snavel en de
voet hebben dezelfde kleur als bij den Torenvalk; de klauwen zijn
echter niet zwart, maar geelachtig wit.

In Zuid- en Middel-Spanje, op Sicilië en in Griekenland is hij
algemeen, in Turkije iets zeldzamer, maar toch overal verbreid; in de
Zuid-Russische, Siberische en Toerkestansche steppen is hij, naast
den Roodvoetigen Valk, de veelvuldigste Roofvogel. Voorts behooren
Marokko, Algiers, Tunis, Palestina, Syrië, Klein-Azië en Perzië tot
zijn broedgebied. Op den trek bezoekt hij Zuid-Azië en Zuid-Afrika. Ten
noorden van de Pyreneeën en Alpen dwaalt hij zelden af; in 't oosten
van Europa schijnt hij echter van jaar tot jaar verder noordwaarts
door te dringen. Uit Zuid-Stiermarken komen soms enkele exemplaren
naar Duitschland.

Evenals de Torenvalk en de Roodvoetige Valk, maakt de Roodvalk zich
verdienstelijk door het verdelgen van Sprinkhanen. Men moet de zwermen
van deze Insecten gezien hebben, om zich een denkbeeld te kunnen vormen
van hun ontzaglijken omvang. In sommige gedeelten van het woud, vindt
men, behalve de kaalgevreten boomen, niets anders dan Sprinkhanen,
die, opgejaagd, de lucht verduisteren. Onder de vervolgers van dit
vraatzuchtig gedierte, die zeer spoedig ten tooneele verschijnen,
nemen de genoemde Valken de eerste plaats in. Onbeweeglijk zitten
zij bij honderden op de hoogste toppen der mimosas of zweven, deels
"biddend", deels vliegend met allerlei draaiingen en zwenkingen,
boven de zwartachtig grijze menigte. Zoolang de Sprinkhanen aan de
takken hangen, zijn zij veilig voor de aanslagen der Roofvogels,
die wegens de lange doornen der boomen, zich niet op hun buit kunnen
storten; zoodra echter de Insecten in dichte drommen omhoog stijgen,
verlaten de Valken ijlings hunne zitplaatsen, schieten door de
levende wolk heen en pakken telkens met behendigen greep één der
schadelijke dieren. Vruchteloos tracht dit zich te verdedigen;
zijne scherpe kaken vermogen niets tegen den met schilden bedekten
voet van den overmachtigen vijand, wiens snavel met één houw den kop
van den Sprinkhaan vergruist. Om geen tijd te verliezen verslindt de
Valk al vliegend zijn prooi, rukt deze, terwijl hij in de lucht op
dezelfde plek blijft zweven, de vleugels van 't lijf, bijt de dorre
springpooten stuk en verzwelgt behagelijk het lekkere hapje, dat
nu overschiet. Binnen twee minuten is het pleit van den Sprinkhaan
beslecht en vliegt de geoefende jager opnieuw door den nog niet tot
rust gekomen insectenzwerm om hier nogmaals in één greep één of twee
slachtoffers te maken. Wij vonden deze jacht zulk een aantrekkelijk
schouwspel, dat wij telkens opnieuw de Sprinkhanen opjoegen door aan
de boomen te schudden; de Valken toonden zich erkentelijk door ons
voortdurend nieuwe proeven van hun behendigheid te geven. Het kwam
ons voor, dat de Sprinkhanen wel bewust waren van de aanwezigheid
van hun ergsten vijand. De vliegende schare week uiteen, zoodra een
der Vogels zich plotseling te midden van hun gewemel stortte.



Zeer nauw verwant aan den Torenvalk, maar vooral aan den Roodvalk, is
een andere insectenetende Roofvogel van Zuid-Europa, de Avondvalk of
Roodvoetige Valk (Falco vespertinus), een der fraaiste leden van zijn
geslacht. In grootte komt hij vrij wel met den Roodvalk overeen. Het
mannetje in zijn volkomen kleed is gemakkelijk te onderscheiden van
alle andere Valken. De onderbuik, de veeren, die den loop bedekken ("de
broek") en de onderdekveeren van den staart zijn donker roestrood;
de overige veeren zijn zeer gelijkmatig leikleurig blauw, aan den
staart alleen iets donkerder. De washuid, de naakte oogkring en
de voet zijn steenrood; de snavel is van achteren geel, van voren
blauwachtig. Het oog is bruin.

De Roodvoetvalk behoort in het zuidoosten van Europa en in Middel-Azië
thuis. Het westen van ons werelddeel wordt zelden door hem bezocht,
n.l. wanneer hij nu en dan op den trek de grenzen van zijn gebied
overschrijdt. Herhaaldelijk heeft men hem in verschillende gewesten
van Duitschland, op Helgoland, in Engeland en zelfs in Zweden
geschoten. In den volsten zin van 't woord is hij een steppenvogel;
men vindt hem daarom van de Hongaarsche poesta af door Zuid-Rusland
en geheel Middel-Azië heen tot aan de grens van China. Evenals de
andere Aziatische trekvogels begeeft hij zich tegen den winter vooral
naar Indië, niet naar Afrika. Zijn voedsel bestaat grootendeels uit
Insecten in alle ontwikkelingstoestanden; het meest maakt hij jacht op
gevleugelde Insecten, bij voorkeur op Kevers; minder dikwijls doet hij
zijn maal met een Muis, een jong, hulpbehoevend vogeltje of een kleine
Hagedis. De Roodvoetvalk geraakt spoedig gewoon aan 't leven in de
kooi en maakt hier een aangenamen indruk op iederen toeschouwer. Hij
bezit alle goede eigenschappen van de Valken en bovendien hun
schoonheid. Zijn houding is bevallig, zijn aard verdraagzaam, zijn
roofzucht betrekkelijk gering, daar hij zich hoofdzakelijk met Insecten
voedt. In de kooi bevindt hij zich zeer wel bij gewoon lijstervoer:
een mengsel van fijn gehakt vleesch, broodkruimels, wortels en
mierenpoppen. Men kan hem zonder bezwaar met andere Vogels van zijn
soort of met Roodvalken in dezelfde kooi houden. Voor de zorg, die
men hem wijdt, toont hij zich dankbaar, herkent zijne vrienden zeer
goed en begroet hen met vroolijk geschreeuw.



De Dwergvalken (Hierax), waarvan ongeveer een half dozijn soorten
Indië, de Soenda-eilanden en de Philippijnen bewonen, zijn zoo
groot als een Leeuwerik, doch wedijveren in moed en koenheid met de
voortreffelijkste Edelvalken. Zij kenmerken zich door een korten en
stevig gebouwden snavel met een scherpen tand achter de haakvormige
spits van de bovenkaak; voor en achter den tand bevindt zich een
inkerving, hetgeen aanleiding geeft om van een dubbelen tand te
spreken.

De meest bekende soort is de Moeti der Indiërs, de Alap der Javanen
(Hierax coerulescens), een Vogel van hoogstens 20 cM. lengte (vleugel
9, staart 6 cM.). De kruin, de nek, de staart en de lange, fijne,
zijdeachtig zachte veeren, die den loop bedekken, zijn blauwachtig
zwart, de voorkop, de keel, de borst en een streep, die zich van
den mondhoek tot op de schouders uitstrekt, roestroodachtig wit,
de overige onderdeelen roestrood. Ronde, witachtige vlekken op den
staart vormen vier sierlijke banden; een soortgelijke teekening komt
op de slagpennen voor. Het oog is donkerbruin, de snavel blauwzwart,
de voet lichtblauw.

Door de Indiërs wordt hij voor de jacht op Kwartels en dergelijk
wild afgericht. De naam "Moeti" beteekent "een handvol" en is aan
dezen Vogel gegeven, omdat de jager hem op de jacht in de holle hand
draagt. De kop steekt aan den eenen, de staart aan den anderen kant
voorbij de hand uit, de veeren blijven intusschen volkomen glad. Op
een afstand van 20 à 30 M. van het wild gekomen, werpt de valkenier
hem als een steen naar den begeerden buit. Oogenblikkelijk maakt het
valkje van zijne vleugels gebruik en stort zich met grooten moed,
op de wijze van een Havik op zijn buit neer.



De Buizerdachtigen (Buteoninae) hebben een korten loop; deze is meestal
korter, hoogstens een weinig langer dan de middelste voorteen. De
snavel, welks rug bij sommige van den wortel af gekromd, bij andere
voor een gedeelte recht is, mist steeds den tand, hoewel de zijranden
niet zelden eenigszins bochtig zijn. De leden dezer onderfamilie
staan, wat vlugheid en behendigheid betreft, bij de Valken en Haviken
achter. Hun buit bestaat meer uit loopend dan uit vliegend wild; er
zijn onder hen vele vischeters en muizenjagers; verscheidene maken
zelfs gebruik van aas en van plantaardigen afval uit 's menschen
keuken. De buit wordt onder 't voortvliegen opgespoord en door een
plotselinge, benedenwaartsche zwenking gegrepen; minder dikwijls ziet
men hen onbeweeglijk boven een plek staan.



De Arenden (Aquila) zijn groote, of zeer groote, krachtig gebouwde
Vogels, welker middelmatig groote, platte kop, met spits eindigende,
lancetvormige veeren begroeid is; de groote, dikke, aan den wortel
nagenoeg rechten, eerst bij de spits sterk gekromde snavel is
achter den stevigen haak niet getand, maar naar beneden gekromd;
de washuid is onbevederd; de neusgaten zijn rondachtig of eivormig;
de hals is middelmatig lang; de vleugels zijn breed en afgerond,
omdat de vierde of vijfde handpen de langste is en meestal zoo lang,
dat zij het einde van den staart bereiken; deze is breed, aan den
top recht afgesneden en in den regel half zoo lang als de vleugel;
de zeer stevige loop is middelmatig hoog, ongeveer zoo lang als de
middelste voorteen en geheel bevederd; de middelmatig lange teenen
zijn krachtig, met groote, spitse, sterk gekromde klauwen gewapend,
deze aan de onderzijde plat met zwak uitstekende kanten. Het goed
gevulde vederenkleed heeft een sombere, bruine kleur en bestaat uit
groote, naar den top smaller wordende veeren. Het verbreidingsgebied
van dit uit 15 soorten bestaande geslacht strekt zich uit over alle
werelddeelen met uitzondering van Zuid-Amerika.

De Arenden nemen wegens hun aanzienlijke grootte, die hen in staat
stelt groote dieren aan te vallen, hun statige vlucht, hun koenen,
fieren, woesten blik, tot welke het sterk uitsteken van den bovenrand
van den oogkas veel bijdraagt, een hoogen rang in onder de gevederde
roovers. Over het algemeen doen zij den naam "adelaar" eer aan,
daar zij werkelijk edele Vogels zijn. Weinige leden hunner orde
zijn hooger begaafd dan zij, alleen de Edelvalken moeten misschien
boven hen gesteld worden. Zoowel naar het lichaam als naar den
geest zijn zij hoog ontwikkeld. Alleen de Edelvalken en de Haviken
zijn bekwamer dan zij in allerlei bewegingen. Hun wijze van vliegen
mist het onrustige, dat de vlucht van den Edelvalk en van den Havik
kenmerkt en is uitnemend schoon; om van den grond op te stijgen,
bewegen zij de vleugels met kracht, hoewel betrekkelijk langzaam, en
breiden ze na het bereiken van een zekere hoogte eenvoudig uit; toch
zweven de Arenden buitengewoon snel; hoewel men dikwijls vele minuten
achtereen geen enkelen vleugelslag opmerkt, zijn zij spoedig uit het
gezicht verdwenen. Terwijl de Arend kringen in de lucht beschrijft,
is het duidelijk te zien, hoe hij door het draaien en wenden, door het
opheffen en laten zakken van den staart zijn richting wijzigt, hoe hij
in den wind op zich verheft, voor den wind af daalt. Bij den aanval op
een levenden buit stort de geweldige roover met buitengewone snelheid,
onder luid, ver hoorbaar ruischen van de vleugels naar beneden;
hoewel hij dit niet snel genoeg doet om een behendig vliegenden Vogel
te kunnen grijpen, is hij toch wel in staat, om een vliegende Duif in
te halen. Op den bodem beweegt hij zich gebrekkig; zijn gang bestaat
uit zonderlinge sprongen, waarbij met medewerking van de vleugels
poot voor poot verplaatst wordt. Gedurende het loopen heeft de Arend
het minst edele voorkomen. Een werkelijk grootschen indruk maakt hij
daarentegen op den toeschouwer, terwijl hij rechtop als een mensch
in een boom zit. Zijn fiere en kalme aard komt dan zeer duidelijk uit.

Op het gezelschap hunner soortgenooten zijn de Arenden niet gesteld;
gedurende den zomer althans dulden zij in hun gebied geen tweede
paar. Vereenigingen merkt men onder hen slechts gedurende de winterreis
of voor weinige minuten gedurende een voor velen voldoenden maaltijd
op: b.v. op het lijk van een groot dier. De band, die tusschen hen
bestaat, is zelfs gedurende de winterreis zeer los. Zij komen op
plaatsen, waar veel buit te behalen is, toevallig, bijeen, verrichten
hier dezelfde bezigheden en schijnen daarom dikwijls gezellig,
hoewel strikt genomen ieder zijn eigen gang gaat. Natuurlijk zijn
hiervan uitgezonderd de leden van één paar. Deze blijven elkander in
hooge mate trouw; er is geen reden om te betwijfelen, dat hun verbond
voor het geheele leven gesloten wordt. Met andere Vogels vereenigen
de Arenden zich evenmin; wel neemt men hen soms in gezelschap van
Gieren, Wouwen en Buizerden waar, maar deze samenkomsten hebben niet
plaats ter wille van de gezelligheid. De gelijke wijze van kostwinning
brengt hen bijeen; zoodra hunne behoeften bevredigd zijn, houdt de
vereeniging op. De Arenden verzetten zich er echter niet tegen, dat
kleine bedelaars, zooals wij ze zullen noemen, sommige soorten van
Vinken b.v., als woonplaats gebruik maken van den onderbouw van hun
horst. Dit verlof wordt niet vrijwillig gegeven, werkelijk geduld
worden deze gasten niet. De Arend laat hen in zijn onmiddellijke
nabijheid wonen, omdat hij er niets tegen kan doen. De behendigheid
van den indringer is zijn vrijbrief tegen den dreigend opgeheven klauw
van den geweldenaar. Dit neemt echter niet weg, dat enkele Arenden
soms een dergelijke grootmoedigheid toonen, als de Leeuw in bepaalde
gevallen aan den dag legt. De edelste van hen zijn niet bezield met de
moordzucht van den Havik. Zij zijn roovers, maar fiere, edele roovers:
zij rooven, omdat zij honger hebben. Juist andersom is het gesteld met
de minder edele leden van het Arendengeslacht. Eenige van hen dragen
niet zonder reden den naam van Havikarenden, daar zij niet alleen
door hun gestalte, maar ook door hun aard op de Haviken gelijken.

De in vrijheid levende Arend voedt zich bij voorkeur met dieren, die
hijzelf heeft buit gemaakt, hoofdzakelijk met Gewervelde dieren. Geen
enkele mij bekende soort versmaadt echter aas; geheel ongegrond is de
bewering, dat slechts de honger den Arend tot het eten van zulk een
spijs dwingt. Hij geeft de voorkeur aan levende dieren, maar vindt het
gemakkelijk aan een reeds gedekten disch plaats te nemen. Kieskeurig
is hij trouwens volstrekt niet; met weinige uitzonderingen is ieder
Gewerveld Dier hem welkom. Visschen vormen, naar het schijnt, een
gewild tusschengerecht, daarentegen zijn waarschijnlijk slechts
weinige soorten op Amphibiën belust. De Arend rooft zittende zoowel
als loopende en zelfs vliegende dieren, vliegt weg met den buit, dien
hij gevangen heeft, om hem, indien dit mogelijk is, naar een bepaalde
rustplaats te dragen en hier te verslinden. Bij den aanval ontwikkelt
hij zijn volle kracht; de buitengewone opgewondenheid, die hem dan
bezielt, kan in echte woede ontaarden. Door tegenstand laat hij zich
zelden of nooit van zijn voornemen afbrengen: hardnekkig volhardt
hij in een eens opgevat plan, valt moedig sterke en groote dieren
aan, maar weet zich ook te behelpen met kleine en zwakke. Zijn komst
beteekent, gelijk Naumann zeer te recht zegt, de dood voor alle dieren,
die hem niet te zwaar of te vlug zijn. De sterkste Arenden voeren den
bijtgragen Vos mede naar boven, of rukken den weerbaren Marter los
van zijn tak. Slechts de krachtigste grootste en zwaarste Zoogdieren
en de behendigste Vogels zijn veilig voor hen. Een afgerichte Arend
zal zonder aarzelen een Struis aanvallen en dooden; zijn in vrijheid
levende soortgenoot schiet zelfs op menschen neer.

Behalve den mensch heeft de Arend geen vijand, die voor hem
gevaarlijk kan worden, wel echter vele tegenstanders. Alle kleine
Valken, Klauwieren, Raven, Zwaluwen, Kwikstaarten enz. haten hem en
toonen hun vijandschap door aanvallen, die, hoe machteloos ook, den
fieren roover het leven zoo onaangenaam maken, dat hij gewoonlijk het
hazenpad kiest om de lastige plaaggeesten kwijt te zijn. De mensch
moet vijandig tegen de Arenden optreden, omdat de meeste soorten hem
niet anders dan nadeel berokkenen.



De Steenarend (Aquila chrysaëtos), overtreft zijn naaste verwanten in
grootte, zwaarte en krachtigen lichaamsbouw; hij is de "Arend" bij
uitnemendheid, de jachtvogel van de jagersvolken in Centraal-Azië,
de held van de fabel, het prototype van den heraldischen adelaar,
het zinnebeeld van kracht en dapperheid. Zijn lengte bedraagt 80 à
95, de vlucht 200 en meer cM.; de vleugel is 58 à 64, de staart 31
à 36 cM. lang. De eerste afmeting heeft betrekking op het mannetje,
de laatste op het grootere wijfje. Bij den ouden Vogel zijn de nek
en de achterhals roestbruingeel, de overige veeren bij den wortel
voor twee derde deel wit, aan de spits zeer gelijkmatig donkerbruin;
de staartveeren zijn aan den wortel voor een derde gedeelte wit,
verderop gestreept of gevlekt, aan de eindhelft zwart. Bruine veeren
hangen over den loop (vormen den "broek"); wit zijn de onderdekveeren
van den staart. De lengte van de washuid, over den snavelrug gemeten,
is grooter dan haar breedte aan den snavelwortel; haar kleur is geel,
evenals die van de teenen en van het oog. De vleugelspitsen bereiken
den top van den staart niet geheel. In het jeugdkleed zijn de kleuren
lichter: het lichtbruin van den nek strekt zich veel verder, tot op
de kruin en de zijden van den hals uit; de vleugel heeft een grooten,
witten spiegel; de veeren van den staart zijn grauwwit en slechts voor
een derde deel (aan de spits) zwart, die van den "broek" zeer licht
van kleur, dikwijls eveneens wit; het oog is bruinachtig. De hier
genoemde kleurverdeeling komt het veelvuldigst voor; de talrijke
kleursverscheidenheden, die men waargenomen heeft en soms als
soortverschillen aanmerkt, hebben o. a. aanleiding gegeven tot de
onderscheiding van den ook door grootte uitmuntenden Bruinen Arend
(Aquila fulva).

De Steenarend bewoont in Europa en Azië hooge gebergten en
zeer uitgestrekte wouden; soms, doch zelden, bezoekt hij ook
Noordoost-Afrika. Naar ons vaderland dwaalt hij zeer zelden af. Hij
werd geschoten in de Wouwsche plantage bij Bergen-op-Zoom, éénmaal
zelfs 7 voorwerpen in één winter, voorts bij Vollenhoven, bij
's Gravenhage, bij Groningen. De eenige streken van Duitschland,
waar hij geregeld nestelt, zijn het Beijersche hooggebergte en de
uitgestrekte, aan den staat behoorende bosschen van Pommeren en van
het zuidoostelijke deel van Oost-Pruisen; de overige gewesten van
Duitschland bezoekt hij soms op zijne zwerftochten, maar vestigt
zich er uiterst zelden. Veelvuldiger is hij in Oostenrijk-Hongarije,
vooral in de Alpen van Stiermarken, Tirol, Karinthië en Krain,
evenmin zeldzaam in de Karpathen en de Zevenburger Alpen, bovendien
in het grootste deel van Hongarije en in het geheele zuiden van
het keizerrijk. Voorts is deze Vogel verbreid over Zwitserland,
Zuid-Europa, het Atlas-gebied, Skandinavië(?), geheel Rusland(?),
voor zoover het boschrijk of rotsachtig is, Klein-Azië, Noord-Perzië
en Middel-Azië, van den Oeral tot in de nabijheid van China en van
den Siberischen woudgordel tot aan den Himalaja.

Zonder de groote wouden te vermijden, geeft de Arend toch duidelijk de
voorkeur aan een woonplaats in het hooge gebergte, op een rotswand,
die moeielijk of in 't geheel niet beklommen kan worden. Ieder
paar toont een taaie gehechtheid aan het eens gekozen gebied; het
overwintert zelfs hier, wanneer de omstreken rijk genoeg zijn aan wild,
en bezoekt dan geregeld de horst, als 't ware om eigendomsrechten
te handhaven. Deze plek is het uitgangspunt van de zwerftochten,
die het mannetje en het wijfje iederen dag en dikwijls in dezelfde
richting ondernemen. Zij verlaten hun slaapplaats eerst lang na
zonsopgang en doorkruisen vervolgens hun gebied, op vrij aanzienlijke
hoogte kringen beschrijvend. Voor de Arenden zijn de bergketenen als
't ware straten, waarlangs zij zich bewegen, meestal zonder zich
zeer ver daarboven te verheffen; als de bergen hoog zijn, vliegen
zij dikwijls niet eens op een geweerschot afstand van den bodem. De
beide echtgenooten vermeesteren en verslinden gemeenschappelijk hun
buit; gedurende den maaltijd kibbelen zij wel eens: een lekker stuk
kan zelfs bij het liefdevolste paar aanleiding geven tot strijd. De
jacht duurt tot omstreeks den middag; dan keert de roover naar een
dicht bij zijn horst gelegen plek terug of zoekt een andere veilige
rustplaats op. Dit gebeurt geregeld, wanneer hij een gelukkige jacht
heeft gehad. Hij blijft dan met gevulden krop en achteloos gedragen
veeren geruimen tijd op dezelfde plaats zitten om te rusten en zich
aan de spijsvertering te wijden; intusschen verliest hij de zorg
voor zijn veiligheid niet uit het oog. Na den rusttijd zoekt hij in
den regel de drinkplaats op. Er wordt wel eens beweerd, dat hij geen
anderen drank noodig heeft dan het bloed van zijn slachtoffer: aan
iederen Arend in de kooi kan men het tegendeel opmerken. Hij drinkt
veel en heeft ook water noodig om een bad te nemen. Bij warm weer
doet hij dit nagenoeg geregeld iederen dag. Na het drinken en baden
gaat hij nogmaals op roof uit; tegen den avond is hij gewoon zich
te ontspannen in de lucht; voorzichtig en zonder eenig geschreeuw
begeeft hij zich, zoodra de schemering valt, naar zijn slaapplaats,
die steeds met groote zorg gekozen wordt. Zoo is, in korte woorden
geschetst, de dagverdeeling van onzen Vogel.

Schoon en statig is de Arend slechts, terwijl hij zit of vliegt;
loopend maakt hij door zijn onervarenheid en onbeholpenheid een
belachelijken indruk. De recht afgesneden staart verschaft den
vliegenden Steenarend zulk een eigenaardig voorkomen, dat men hem
niet met een Gier kan verwarren. Als hij, hoog in de lucht zwevend,
een buit bespeurt, zal hij gewoonlijk eerst eenige spiraalwindingen
nader bij den bodem komen, om het voorwerp beter te kunnen zien,
vervolgens plotseling de vleugels tegen 't lichaam aanleggen en zich
met ver uitgestokene, geopende klauwen, hoorbaar suizend in schuinsche
richting naar beneden storten, op de prooi, die met de klauwen van
beide pooten aangegrepen wordt. Hij durft ook wel sterke dieren
aanvallen en wordt zelfs door het scherpe gebit van den listigen
Vos niet afgeschrikt. Dat hij soms kleine kinderen aangrijpt en
zoo mogelijk medeneemt, is geen fabel; zelfs maken berichten, voor
welker waarheid ingestaan wordt, melding van volwassen menschen,
die zich tegen hem te verweren hadden, zonder dat een aanslag op den
Vogel of zijn horst hiertoe aanleiding gaf. Een vermakelijk geval van
dezen aard wordt door Nordmann beschreven: "Ik kreeg," zegt hij, "een
Steenarend, die in de volgende ongewone omstandigheden gevangen werd:
De hongerige Vogel stootte doldriest midden in een dorp op een groot,
vrij rondloopend Zwijn, dat door zijn luid geschreeuw de bevolking
in opschudding bracht. Een boer verjoeg den Arend, die zijn zwaren
buit slechts noode liet varen en van den rug van het vette Zwijn
onmiddellijk overging op dien van een kater, dezen medenam naar een
omheining en hier ging zitten. Het gewonde Zwijn en de bloedende kater
hieven een hartverscheurend duet aan. De boer wilde ook de Kat redden,
maar durfde den kwaadaardigen Vogel niet ongewapend naderen, snelde
daarom naar zijn woning en kwam met een geladen geweer terug. De
Arend, den verstoorder van zijn maaltijd voor de derde maal ziende
verschijnen, liet de Kat vallen, pakte den boer en klemde zich met
de klauwen aan hem vast; uit drie kelen weerklonk nu angstgeschreeuw:
de in 't nauw gebrachte jager, het vette Zwijn en de oude kater riepen
om hulp. Andere boeren snelden toe, die den Arend met de handen grepen
en hem gebonden naar een van mijne vrienden brachten."

Hoogst waarschijnlijk moeten de misdrijven, waarvan men den Lammergier
beschuldigd heeft, minstens grootendeels op rekening van den koenen
Arend geplaatst worden.

Het zou veel te omslachtig zijn alle dieren te noemen, waarop de Arend
jacht maakt. Van de inheemsche Vogels zijn slechts de Roofvogels, de
Zwaluwen en de vlugste Zangvogels veilig voor hem, van de Zoogdieren,
behalve de groote Roofdieren, slechts Even- en Onevenvingerigen. Hunne
jongen spaart hij echter niet, evenmin versmaadt hij kleine
dieren. Radde zag hem Leeuweriken buitmaken. Zoomin het stekelkleed
van den Egel als het steenharde pantser van den Schildpad schrikken
hem af. De Zwemvogels, die zich door duiken tegen zijne aanslagen
trachten te beveiligen, worden toch door hem gevangen; hij jaagt ze na,
tot zij niet meer duiken kunnen en pakt ze dan van den waterspiegel
op. Het gevangen en gedoode of althans half afgemaakte slachtoffer
wordt door den Arend vóór het verslinden gedeeltelijk geplukt; daarna
begint hij het bij den kop op te vreten, verbrijzelt de beenderen en
slikt ook deze door, voor zoover dit mogelijk is. Van groote Vogels
laat hij niet anders dan den snavel liggen. Na den kop komt de hals
aan de beurt en na dezen het overige lichaam. Hij is gedurende den
maaltijd zeer voorzichtig, kijkt van tijd tot tijd om en luistert
in alle richtingen. Als het maal afgeloopen is, maakt hij zich den
snavel zeer zorgvuldig schoon. Ook voor hem is het verzwelgen van
haren en veeren volstrekt noodig; deze dienen, naar het schijnt, tot
het schoonhouden van de maag en klonteren, als de spijsvertering in
de maag afgeloopen is, tot ballen samen, die gewoonlijk éénmaal in
de 5 à 8 dagen uitgebraakt worden. Als men gevangen exemplaren haar
en veeren onthoudt, slikken zij hooi of stroo door. De doorgeslikte
beenderen worden volkomen verteerd.

De Arend zoekt gewoonlijk reeds tegen het midden of het einde van Maart
zijn nest op. Dit heeft een middellijn van 1.3 à 2 M., de nestholte van
70 à 80 cM.; het nest neemt echter, daar het lang achtereen gebruikt
wordt, van jaar tot jaar toe, zoo niet in omvang dan toch in hoogte;
het wordt mettertijd een werkelijk reusachtig gebouw.

De eieren zijn een weinig kleiner dan ganzeneieren, rondachtig, ruw
van schaal en op witachtig grijzen grond onregelmatig geteekend met
groote en kleine, grijsachtige en bruinachtige vlekken en stippels,
die dikwijls ineenvloeien. Men vindt 2 of 3 eieren in het nest;
het aantal jongen is echter zelden grooter dan 2, dikwijls slechts
één. Het wijfje broedt ongeveer 5 weken. De jongen, die gewoonlijk
reeds in de eerste dagen van Mei de eischaal verlaten, zijn, evenals
die van de andere Grijpklauwvogels, dicht bedekt met een grijsachtig
wit, wollig dons. De beide ouders wijden zich met zelfverloochenende
teederheid aan hun kroost; vooral de moeder is zeer nauwgezet in
het bevredigen van de behoeften harer kinderen. Tegen het einde van
den broedtijd gelijkt het arendsnest op een slachtplaats of meer nog
op een vilderij. Want hoeveel moeite de ouders zich ook getroosten
voor het vernieuwen van het nestmateriaal, toch bekommeren zij zich
er in 't geheel niet om, dat de ligplaats hunner jongen bedekt is
met rottende overblijfselen van vleesch; Vliegen en ander ongedierte
komen in grooten getale hierop af en geven aanleiding tot het ontstaan
van een menigte maden. Hoe groot het aantal dieren is, die het leven
moeten verliezen, om dat van twee jonge Arenden te doen voortduren,
blijkt uit een mededeeling van Bechstein, volgens welke men in de
nabijheid van een horst de overblijfselen van 40 Hazen en 300 Eenden
vond. Deze schatting is misschien overdreven, een feit is het echter,
dat de Arenden een groote slachting aanrichten onder de dieren in
de omgeving van hun horst; het woord omgeving moet in zeer ruime
beteekenis opgevat worden, daar men opgemerkt heeft, dat Reigers van
een afstand van 20 à 30 KM. naar de horst werden vervoerd. Gedurende
den broedtijd is de Arend een ware geesel voor het kleinvee, een plaag
voor den herder; het ligt daarom voor de hand, dat de eigenaar van
't vee alle middelen in 't werk stelt om den vreeselijken roover
te bestrijden.

Arenden, die jong uit het nest genomen en door den mensch grootgebracht
zijn, worden spoedig tam en gemeenzaam; zij geraken zoo gewend aan
hun meester, dat zij hem missen, als hij een geruimen tijd niet bij
hen was, hem met vroolijk geschreeuw begroeten, als hij terugkomt en
hem nooit eenig leed aandoen. Als zij behoorlijk behandeld worden,
kunnen zij vele jaren lang in gevangenschap leven. Volgens een sinds
verscheidene eeuwen bestaande gewoonte van de vorsten uit het huis van
Habsburg worden in den keizerlijken hofburg te Weenen levende Arenden
gehouden en zorgvuldig verpleegd. Een Goudarend heeft hier van 1615
tot 1719 geleefd; te Schönbrunn stierf in het jaar 1809 een Arend van
dezelfde soort, die bijna 80 jaar in gevangenschap had doorgebracht.

Van den dooden Arend wordt veel meer partij getrokken dan van den
levenden. Door de Tirolers en de bewoners van Opper-Beieren, die tot
denzelfden stam behooren, worden sommige deelen van den Arend als
kostbare sieraden beschouwd. Het meest geschat is het "arenddons",
de onderdekveeren van den staart, die voor 2 à 5 gulden koopers
vinden. Aan den meestal van zilver vervaardigden horlogeketting,
worden, behalve hoektanden van het Edelhert en van den Vos en klauwen
van den Havik en van den Ooruil, als schoonste sieraad ook de klauwen
van den Arend opgehangen. Het meest begeerd is de achterklauw, waarvoor
de bergbewoner gaarne 7 gulden betaalt; de waarde van den geheelen
Steenarend beloopt daarom in het gebergte wel 36 à 48 gulden. Bij de
Chineezen doen de kop en de pooten als geneesmiddel dienst, de pennen
worden tot waaiers en pijlen verwerkt. Ook door de Boerjeten worden de
pennen op hoogen prijs gesteld; de Mongolen wijden ze als offergaven
aan de goden. Merkwaardig is het, dat ook bij de Indianen van Amerika
dergelijke denkbeelden voorkomen. Zij houden Arenden, die jong uit het
nest genomen zijn, in 't leven om hen de staartveeren te ontnemen;
iedere veer is hun een dollar waard. Deze veeren gelden bij alle
Indiaansche stammen van Noord-Amerika als kenteekenen van verrichte
heldendaden; de meeste krijgslieden voegen er één aan hun opschik
toe, als zij een vijand hebben gedood. Andere Indianen versieren
hunne vedermutsen met arendsveeren; deze worden in een lange reeks
rechtop bevestigd aan een strook rood laken, waaraan van boven de
vedermuts wordt gehecht. Ook hunne wapens tooien zij dikwijls met
adelaarsveeren, die ook wel in de haren worden gedragen; de vleugel
doet als waaier dienst.

De Konings- of Keizersarend (Aquila melanaëtus, A. imperialis) is
aanmerkelijk kleiner dan de Steenarend: zijn lengte bedraagt 80
à 86, de vlucht 190 à 220 cM.; de vleugel is 60 à 63, de staart
27 à 29 cM. lang; het wijfje is dus nog niet recht zoo groot als
het mannetje van den Steenarend. De lichaamsbouw is gedrongen, de
staart betrekkelijk kort, de vleugel echter zoo lang, dat hij in
den toestand van rust voorbij de spits van den staart uitsteekt. De
grondkleur van het vederenkleed van den volwassen Vogel is zeer
gelijkmatig donkerbruin. De kop en de nek zijn roestkleurig bruin
of licht vaalgeel; de eindhelft van de schouderveeren is zuiver
wit; de staart heeft een niet zeer breeden, zwarten eindband en
is overigens op aschgrauwen grond met smalle, regelmatige, zwarte
banden geteekend. De washuid is even lang als breed. In de jeugd
is het kleed vaal bruinachtig geel, met donkerbruine, overlangsche
vlekken, die door de vederkanten veroorzaakt worden; de witte vlek
op den schouder ontbreekt dan.

Het verbreidingsgebied van den Koningsarend is zeer uitgestrekt,
want het reikt van Hongarije tot China. In Duitschland en in ons land
wordt deze soort zeer zelden waargenomen. Slechts éénmaal werd een
exemplaar in de Wouwsche plantage bij Bergen-op-Zoom geschoten.



Veelvuldiger dan een der reeds genoemde soorten, doch ook nog vrij
zeldzaam ontmoet men hier te lande den Schreeuwarend (Aquila pomarina,
A. naevia). Deze is aanmerkelijk kleiner dan de Steenarend en de
Koningsarend (totale lengte 65 à 70, vlucht 168 tot 185, vleugel 48
à 52, staart 24 à 26 cM); zijn hoofdkleur is zeer gelijkmatig, zwak
glanzig koffiebruin, in de jeugd met lichtere vlekken, o. a. aan
den top der middelste en der grootste bovenvleugeldekveeren, die
gezamenlijk op den vleugel twee roestkleurige banden vormen. De iris,
de washuid en het onbevederde deel van den voet zijn geel; de snavel
is hoornblauw, aan de spits zwart.

Voor zoover men weet, broedt de Schreeuwarend, behalve in
Noord-Duitschland, in Europa nergens anders dan in Polen, West-Rusland,
Hongarije, Galicië, Europeesch Turkije en Griekenland. Van tijd tot
tijd vertoonen zich exemplaren van deze soort in Nederland, voor
't meerendeel jonge mannetjes; ook naar Groot-Brittannië en Zweden
dwalen zij af; reeds in Spanje echter ontbreken zij geheel. In het
oosten van Europa wordt deze soort vervangen door den Bastaardarend
(Aquila clanga) en den Steppenarend (Aquila nipalensis), die beide
aanmerkelijk grooter zijn; de laatstgenoemde evenaart in dit opzicht
den Koningsarend.

De Schreeuwarend is de lafhartigste en onschadelijkste
vertegenwoordiger van zijn geslacht. Hij is zachtmoedig van aard en
gelijkt hierdoor meer op een Buizerd dan op een Arend, zooals men
reeds uit zijn voorkomen, uit zijn blik zou kunnen opmaken. Terwijl
hij zit, heeft hij geen edel voorkomen, zijn vlucht is echter die
van een echten Arend.

Hij voedt zich met kleine Gewervelde dieren, hier te lande vooral
met Kikvorschen, ook met andere Amphibiën, Reptiliën en kleine
Knaagdieren. Vorschen zullen wel overal het hoofdbestanddeel van zijn
maal uitmaken; hierin is een voldoende verklaring te vinden van zijn
veelvuldigheid in sommige gewesten, terwijl hij in andere zelden
voorkomt of geheel ontbreekt. Waarschijnlijk wordt hij eerst tegen
het einde van den broedtijd voor Zoogdieren en Vogels gevaarlijk. Daar
zijne jongen nu hoe langer hoe meer voedsel noodig hebben, rooft hij,
wat hij krijgen kan; dan vallen hem niet slechts jonge Lijsters en
Spreeuwen, maar waarschijnlijk ook jonge Hazen ten buit. Zijn nest
bevindt zich op oude, dikke boomen, het meest op beuken en eiken; zelf
bouwt hij het waarschijnlijk alleen dan, wanneer hij geen geschikte
buizerden- of havikenhorst kan vinden.

Schreeuwarenden, die jong uit het nest genomen zijn, geraken spoedig
aan het leven in de kooi gewend.

De Dwergarend (Aquila pennata) is misschien de lieftalligste Vogel
van het geheele geslacht. Het mannetje is 47 cM. lang en heeft 113
cM. vlucht, het wijfje is 4 cM. langer en heeft 8 cM. meer vlucht. Men
kent van deze soort twee verscheidenheden, de eene licht, de andere
donker van kleur. Bij de eerstgenoemde zijn het voorhoofd en de teugel
geelachtig wit, de kruin, de wangen en de oorstreek donkerbruin, alle
overige bovendeelen bruin in verschillende tinten, de onderdeelen op
lichtgeelachtigen (bij de jongen witten) grond met bruine schaftvlekken
geteekend. Bij de donkere exemplaren is het geheele vederenkleed meer
of minder donkerbruin. Beide variëteiten hebben een witten vlek op den
schouder; het oog is bij de eene licht bronskleurig, bij de andere
bruin, de snavel aan den wortel blauwachtig, aan de spits zwart,
de washuid stroogeel of citroengeel. De 36 cM. lange vleugels reiken
niet geheel tot aan de spits van den 19 cM. langen staart. Zelfs bij
jongen van hetzelfde nest treft men het genoemde kleurverschil aan.

De Dwergarend is over een groot deel van Zuidwest- en Zuidoost-Europa
en van Azië verbreid. Het gebied, waarin hij broedt, begint reeds
in Neder-Oostenrijk en in het zuiden van Polen; het strekt zich
van hier naar de eene zijde over Galicië, Zevenbergen, Hongarije,
de Donau-laaglanden, Europeesch Turkije en Griekenland, naar de
andere zijde over het geheele zuiden van Rusland uit. Voorts broedt
deze Vogel in verscheidene gewesten van Frankrijk en in vrij grooten
getale ook op het geheele Iberische Schiereiland. In de wouden van den
zuidelijken Oeral is hij niet zeldzaam; hij broedt zelfs in Indië en op
Ceylon. Hij is een echte, edele Arend, naar den geest zoowel als naar
het lichaam en verschilt van zijne grootere verwanten slechts door
meer behendigheid en geringere voorzichtigheid. Zijn vlucht is snel,
krachtig en licht; gedurende geruimen tijd laat hij zich op zijne
wieken drijven, pijlsnel schiet hij neer op zijn buit. Voor zijn
genoegen vliegt hij op zeer bevallige wijze geruimen tijd achtereen
in kringvormigen baan boven eenzelfde plek; ook verheft hij zich
gaarne tot een aanzienlijke hoogte; bij 't jagen echter zweeft hij
tamelijk laag boven den bodem en "bidt" niet zelden op de wijze van
den Torenvalk. Als hij zich op een boom neerzet, zoekt hij minder
dikwijls den hoogsten top dan wel de lagere takken op. Hier zit hij
dikwijls lang achtereen rechtop, zonder eenig lichaamsdeel te bewegen,
maar let intusschen op al wat er rondom hem voorvalt, in afwachting
van een hier misschien aanwezigen buit. Het mannetje en het wijfje
blijven steeds bij elkander, ook gedurende den trek.

De stem van den Dwergarend klinkt als "koch koch kei kei" of als
"wuud wuud".

Deze flinke roover maakt bij voorkeur jacht op kleine Vogels. Bovendien
vangt hij kleine Zoogdieren, vooral Muizen; ook Kruipende Dieren
worden niet door hem versmaad; in Spanje maakt de Parelhagedis een
voornaam bestanddeel van zijn maal uit. Het liefst nestelt hij in
bosschen met breedbladige boomen, zoo mogelijk in de nabijheid van
groote rivieren; hij maakt echter ook wel gebruik van naaldhout. In de
Keizerlijke diergaarde niet ver van Schönbrunn nestelen ieder jaar 1
of 2 paren. Evenals de Schreeuwarend, maakt hij zich meester van alle
voor hem geschikte nesten in zijn gebied, zooals die van Zeearenden,
Buizerden, Wouwen en Raven, soms zelfs van het nest van den Reiger;
hoogstens worden deze woningen door hem een weinig opgeknapt.

Gewoonlijk bevat het nest in het begin van Mei het vereischte getal
eieren, nl. 2. Deze zijn op geelachtigen of groenachtig witten grond
met kleine, roestgele of roestroode stippels en vlekken onregelmatig
geteekend. In den broedtijd valt hij met bewonderenswaardigen moed
en met blijkbare woede alle groote Roofvogels aan, die op korten
afstand van zijn horst voorbijvliegen. De jongen verlaten gewoonlijk
in de tweede helft van Juni het ei; hun kleed bestaat dan uit lang,
zijdeachtig zacht dons en vertoont een lichte, op den kop geelachtige
kleur; het wordt weldra verwisseld voor het jeugdkleed.

Jegens den Ooruil geven de Dwergarenden blijken van doodelijken
haat. "Met het doel," schrijft Graaf Lázár, "om Schreeuwarenden te
schieten, plaatste ik mijn Ooruil op een afgemaaide weide en ging
achter een hooischelf staan. Op eens zag ik een kleinen, bruinen
Roofvogel zoo snel naderen, dat ik nauwelijks den tijd had om mijn
geweer te grijpen. De Dwergarend, want hij was het, naar mij spoedig
bleek, stootte met volle kracht op den Ooruil. Het schot ging af,
maar de Vogel vloog onbeschadigd weg. Hij verwijderde zich echter
niet, maar verhief zich tot een hoogte van omstreeks 150 M. en vloog
hier wel een half uur lang in kringen om den Ooruil. Eindelijk stortte
hij zich nogmaals omlaag en kwam goed onder schot; de jachtkoorts had
mij blijkbaar bevangen; ik schoot ten tweede male mis. Toen de Arend
nogmaals opvloog, had ik alle hoop om hem weer te zien, verloren; na 10
minuten kwam hij echter terug en beschreef wederom kringen in de lucht;
toen hij ten derden male op zijn vijand stootte, velde ik hem neer."

Dwergarenden, die jong uit het nest genomen en goed verzorgd worden,
doen in tamheid voor andere Arenden niet onder. In Spanje heb ik
ze op een eigenaardige wijze afgericht gezien. Een vindingrijke kop
is op het denkbeeld gekomen dezen Vogel voor dienaar van Fortuna te
laten fungeeren. Het gaat met een hok, welks afdeelingen Roofvogels
bevatten, op een druk marktplein staan en noodigt de voorbijgangers
uit zich door de Vogels een getal te laten aanwijzen, dat geluk
brengt in de loterij. De Valkvogels, waarbij ook Dwergarenden zijn,
hebben geleerd uit een hoop nummers, die de spelleman hun voorhoudt,
enkele met den snavel uit te kiezen.



In Australië speelt de Wigstaartarend (Aquila audax) de rol van
onzen Steenarend. Hij verschilt van dezen door zijn langen en toch
krachtigen snavel, door den langen staart, welks pennen van de
middelste tot de buitenste sterk in lengte afnemen en door de lange
veeren aan den achterhals. Zijn lengte bedraagt 98 à 100, zijn vlucht
ongeveer 230 cM. De kop, de gorgelstreek, de boven- en onderdeelen
zijn zwartachtig bruin, bijna alle veeren, vooral die van den vleugel
en de bovendekveeren van den staart, met lichtbruine randen en spits,
de rug en de zijden van den hals roestkleurig. Het oog is nootbruin,
de washuid en een naakte streep om het oog zijn geelachtig wit, de
snavel is aan den wortel geelachtig hoornkleurig, aan de spits geel,
de voet lichtgeel.

De Wigstaartarend bewoont geheel Australië en is nergens zeldzaam. Men
vindt hem in het dichte woud zoowel als in de vlakten, paarsgewijs en
bij troepen. Het veelvuldigst is hij in de gewesten, waar de Kangoeroes
leven: hier kon "the old Bushman" in den loop van één winter er meer
dan een dozijn stuks schieten. "Al wat de schrijvers van den moed,
de kracht en de roofzucht van den Steenarend verhalen," zegt Gould,
"is ook toepasselijk op den Wigstaartarend. Hij rooft alle kleine
soorten van Kangoeroes, die hij in de vlakten en op de niet met
bosch bedekte heuvels aantreft, overweldigt den edelen Trap en is de
grootste vijand van de schapenkudden, daar de lammeren veel van hem
te lijden hebben." De groote Kangoeroes kan hij niet vermeesteren,
maar wel hunne jongen; hij ziet zelfs kans om die, welke zich nog in
den buidel van de moeder bevinden, buit te maken. Door het verslinden
van aas, waarnaar hij even gretig is als de Gieren, vervult hij de
taak van deze in Australië niet voorkomende Roofvogels.

De horst wordt op de minst toegankelijke boomen gebouwd, niet altijd
hoog boven den grond, maar steeds zoo, dat het den mensch nagenoeg
onmogelijk is het nest te bereiken. De vele onbewoonde horsten,
die in de wouden voorkomen, zijn overblijfselen uit den tijd, toen
de blanke nog niet tot hier was doorgedrongen. De kolonisten voeren
een verdelgingsoorlog tegen den Wigstaartarend; hij laat zich door
een kreng naar den bodem lokken en kan dan gemakkelijk geschoten
worden. Nog minder moeite kost het, hem in allerlei soorten van vallen
te vangen. De inboorlingen nemen dikwijls jongen uit het nest, die in
de kuststeden grootgebracht en vervolgens naar Europa vervoerd worden,
waar zij in de diergaarden niet zelden voorkomen.



Een slank lichaam, betrekkelijk korte vleugels, welker spitsen het
uiteinde van den zeer langen staart niet bereiken, lange, tot op de
teenen bevederde voeten, een hooge loop en groote, krachtige teenen,
gewapend met lange, flauw gebogen klauwen, benevens een langwerpige,
maar toch stevige snavel kenmerken den Havikarend (Aquila fasciata,
Spizaëtus Bonelli). Zijn lengte bedraagt 70, de vlucht 145, de
vleugellengte 45, de staartlengte 26 cM.; het wijfje is grooter. In
het volkomen kleed zijn het voorhoofd en een streep boven het oog
wit, de kruin en de nek op bruinen grond donkerder gestreept, de
onderhals en de bovenrug wit met zwartbruine vlekken aan de kanten
van de veeren, de veeren van den mantel effen donkerbruin, die van
den onderrug zwartbruin, de bovendekveeren van den staart witachtig,
bruin gemarmerd, de keel, de borst en het midden van den buik op
witten grond met bruine schaftvlekken, de over den loop hangende
schenkelveeren echter met breede, donkere, uitgetakte bandvlekken,
die, welke de binnenzijde van de schenkels en de loop bekleeden,
roestbruinachtig, met grijze golflijnen geteekend, de slagpennen
zwartbruin met zwakken, purperkleurigen weerschijn, de handpennen
donkerbruin gestreept en gemarmerd. Het oog is bronskleurig geel,
de snavel hoornblauw, de washuid vuilgeel, de voet grijsgeel.

De Havikarend broedt tamelijk veelvuldig in het zuiden van Frankrijk,
Spanje, Portugal, het zuiden van Italië, Griekenland en Turkije,
Noordwest-Afrika en geheel Indië, van den Himalaja tot aan de
zuidelijkste spits. In Griekenland en Zuid-Italië is hij niet zeldzaam,
in Spanje en Algerië de menigvuldigste Arend. Kale gebergten met steile
rotswanden verschaffen hem hier een woonplaats; in Indië bewoont hij
bij voorkeur heuvelachtige, met dsjungels begroeide gewesten. Een
enkele maal zijn in Duitschland exemplaren van deze soort waargenomen.

De Havikarend is een buitengewoon behendige, moedige, vermetele,
ja zelfs drieste, brutale Vogel, die in aard volkomen gelijkt op den
Havik, maar hem in vele opzichten door zijne lichamelijke bekwaamheden
overtreft. Zijn wijze van vliegen gelijkt meer op die van een Edelvalk
dan op die van een Arend. De snelheid van den Valk, de behendigheid
van den Sperwer, de moed van den Arend en de moordzucht van den Havik
komen bij hem vereenigd voor.

Hij maakt op evenveel dieren jacht als de Steenarend. In Spanje is
hij de meest gevreesde vijand van de Huishoenderen, neemt ze mede,
terwijl de eigenaar er bijstaat en maakt met zooveel ijver jacht op
hen, dat hij het hoenderhok van menige afgelegene boerderij letterlijk
uitmoordt. De Duiven vervolgt hij niet minder hardnekkig. Zoogdieren
van de grootte van een Haas en kleinere worden onophoudelijk door
hem bedreigd.

De horst bevindt zich altijd in holten van steile rotswanden, dus op
plaatsen, die zoo veilig mogelijk gelegen zijn.



De Buizerden, welker naam een samenstelling is van de woorden "Buse"
[(spreek uit: Boese) = Kat] en "Aar" (= Arend) en dus "Kat-arenden"
beteekent, zijn plompe Roofvogels van middelmatige grootte. Hun snavel
is kort, van den wortel af gekromd, zijdelings samengedrukt, de zijrand
nagenoeg rechtlijnig, zonder tand; de voet heeft een middelmatig hoogen
loop, korte en zwakke teenen, die met spitse, scherp gekromde klauwen
gewapend zijn; de vleugel is tamelijk lang en afgerond, de vierde
slagpen gewoonlijk langer dan de overige, de staart middelmatig lang;
het vederenkleed is overvloedig en uit groote, lange, breede, min of
meer slappe veeren samengesteld, met uitzondering van de kopveeren,
die gewoonlijk smal en spits, bij enkele soorten zelfs tot een kuif
verlengd zijn. Sombere kleuren hebben de overhand; haar verdeeling
wisselt echter sterk af.

De Buizerden zijn in een vijftigtal soorten over de geheele wereld
verspreid; zij bewonen gebergten en vlakten, bij voorkeur boschjes,
die door akkers omgeven zijn. Akkers of hiermede overeenkomende
terreinen zijn hun gewoon jachtgebied. Gedurende den broedtijd beperkt
het paar zijne beweging tot een bepaalden kring waarbinnen het zich
tot heerschen gerechtigd acht, hoewel het, wegens zijn doorgaans
zeer vreedzamen aard, soortgenooten of andere Roofvogels slechts
uit de onmiddellijke nabijheid van de horst ijverzuchtig verwijderd
houdt. De in 't noorden levende soorten zijn trek- of zwerfvogels;
die, welke warme gewesten bewonen, kunnen als standvogels beschouwd
worden. Alle Buizerden vliegen langzaam, maar lang achtereen,
geruimen tijd zwevend, meer op de wijze van de Arenden dan op die
van de Kuikendieven. Als zij een buit hebben opgespoord, blijven
zij als de Torenvalk met trillende vleugelbeweging daarboven staan;
bij den aanval stooten zij betrekkelijk langzaam in scheeve richting
op hun prooi. Zeer gaarne jagen zij van een uitkijk af. Zij gaan op
een hooggelegen voorwerp in 't veld zitten, het liefst op een boom of
op een hoogen aardhoop en geven nauwkeurig acht op hetgeen er op den
grond voorvalt. Als ergens eenige beweging te bespeuren is, stijgen zij
omhoog en maken zich gereed voor den aanval. Op den bodem zijn zij niet
behendig: zij huppelen in plaats van te stappen. Hunne verstandelijke
vermogens schijnen geringer dan zij werkelijk zijn. Verstandiger dan
de meeste Kuikendieven zijn zij ongetwijfeld, hoewel zij soms zeer dom
handelen. Zij leeren echter spoedig gevaarlijke verschijnselen van
ongevaarlijke onderscheiden en worden, als zij eenige vervolging te
verduren hebben gehad, buitengewoon voorzichtig. Listig kan men ze
niet noemen; in al hun doen en laten zijn zij eerder plomp. Omdat
zij uren achtereen op een en dezelfde plaats blijven zitten,
worden zij als traag beschouwd, ten onrechte, want juist in deze
houding zijn zij zeer ijverig bezig, zij het dan ook slechts met de
oogen. Een vliegende Buizerd kan men in geen geval voor traag houden,
het allerminst, wanneer hij uit speelschheid halve uren achtereen
prachtige kringen beschrijft en, in zekeren zin zonder doel, volgens
een spiraallijn zich tot een ontzaglijke hoogte verheft. Zij oefenen
echter het rooversbedrijf niet op dezelfde wijze uit als vele van hunne
verwanten. Hun ontbreekt de onstuimigheid en de bloeddorst, waardoor
deze zich, niet altijd in hun voordeel, onderscheiden. Zij hebben
een uitstekende eetlust; zoodra deze bevredigd is, staken zij hun
jacht. Met andere Roofvogels leven zij zoo tamelijk in vrede; jegens
den Ooruil toonen zij doodelijken haat. Dikwijls worden zij echter
aangevallen door de vlugge en behendige Valken, die, naar het schijnt,
behagen scheppen in het plagen van hunne onbeholpene verwanten.

Kleine Gewervelde Dieren en Insecten, Slakken, Wormen, larven,
ja zelfs plantaardige stoffen maken het voedsel van de Buizerden
uit. Deze zijn zonder uitzondering als nuttige dieren aan te merken,
eenige zelfs in hooge mate. Zij verdelgen de zoo lastige Muizen in
ontelbare menigte, strijden bovendien wakker met Slangen en andere
dieren, die ons onaangenaam of schadelijk zijn en vallen slechts nu
en dan een dier aan, dat wij hun misgunnen, omdat wij er zelf jacht
op maken. Alle nuttige Vogels hebben, zoolang zij gezond en geschikt
tot beweging zijn, van de Buizerden niets te vreezen. Wel pakken zij
onbeholpen jongen en gewonde Vogels weg; de hierdoor veroorzaakte
schade is echter onbeduidend.



Eenige Buizerden, die de noordelijke landen der aarde, vooral echter
de toendra, bewonen, hebben, evenals de Arenden, den loop tot op
de teenen bevederd en zijn daarom vereenigd tot het geslacht der
Buizerdarenden (Archibuteo). (Bij nader onderzoek merkt men echter
aan de achterzijde van den loop een reeks van schilden op, hetgeen
bij de Arenden niet het geval is.) Een van deze, de Ruigpootbuizerd,
in Noordbrabant ook Deen, in Limburg Ruigpootige Muizenvalk genoemd
(Archibuteo lagopus), houdt zich als wintergast, van October tot Maart,
vrij algemeen, hoewel niet in grooten getale, in ons vaderland op,
het meest nog in de duinstreken; in sommige jaren is hij veelvuldiger
dan in andere. Zijn los vederenkleed bestaat in de gorgelstreek uit
borstelvormige, op den kop en in den nek uit middelmatig lange en
afgeronde, overigens uit groote en lange veeren. De kleur vertoont
naar geslacht en leeftijd weinig, overigens echter veel verschil. Aan
de bovenzijde zijn de veeren donkerbruin met lichter gekleurde randen,
aan de onderzijde wit; de borst vertoont bruine vlekken, de buik een
donkerbruin veld; de staartveeren zijn wit met een breeden, zwarten
band aan den top, de oogen bruin, de washuid en de teenen geel. Totale
lengte 65, vleugel 45, staart 24 cM.

In Europa ontmoet men hem gedurende den zomer vooral in Skandinavië
en het noorden van Rusland. In de toendra bouwt hij zijn horst van
dorre takjes, in den regel op den top van een heuvel, om 't even of
deze zich 40 à 50 dan wel 2 à 3 M. boven den bodem verheft. Hierin
worden van het midden van Mei tot het einde van Juni 4 of 5 eieren
gelegd, welke op die van den Buizerd gelijken.

Gedurende den zomer maakt hij jacht op Lemmingen of andere soorten van
't zelfde geslacht van Woelmuizen. Wegens de buitengewone talrijkheid
van deze Knaagdieren lijdt hij geen gebrek gedurende den tijd, waarin
hij jongen te verzorgen heeft. In zijne winterkwartieren, voedt hij
zich hoofdzakelijk met Muizen, hoewel hij ook andere kleine Zoogdieren,
zelfs Hazen en Konijnen, vooral jonge en gewonde exemplaren vervolgt
en zich tracht meester te maken van een prooi, die door een Edelvalk
of een Havik gevangen is.



De Gewone Buizerd, Haneschop of Muizerd, in Limburg Muizenvalk of
Blotsert genoemd (Buteo vulgaris of Buteo buteo), is een weinig
kleiner dan de Ruigpootbuizerd en onderscheidt zich van dezen door
het onbevederd zijn van het onderste deel van den loop, dat met
schubben en schilden bekleed is. Totale lengte 50 à 56, vlucht 120
à 125, lengte van den vleugel 38 à 40, van den staart 26 cM. Van
de kleur kan moeilijk iets in 't algemeen gezegd worden, daar deze
nog meer uiteenloopt dan bij de vorige soort, zoodat men zelden twee
volkomen gelijke exemplaren vindt. Enkele zijn effen zwartbruin, op den
staart met 12 (zelden 10 of 14) donkere dwarsstrepen. Andere hebben
de bovendeelen, de borst en de schenkels bruin, de overige deelen
van het vederenkleed op licht bruingrijzen grond dwars gevlekt. Nog
andere zijn lichtbruin, tot op den staart overlangs gestreept. Weer
andere zijn geelachtig wit met donkere slagpennen en staartveeren,
op de borst gevlekt, op den staart dwars gestreept, enz. Het oog is
in de jeugd grijsbruin, later roodachtig bruin, op hoogen leeftijd
grijs, de voet lichtgeel, de snavel aan den wortel blauwachtig,
aan de spits zwartachtig.

Het verbreidingsgebied van den Buizerd strekt zich niet ver
buiten Europa uit. Hij is in 't zuiden van Skandinavië, Noord- en
Middel-Rusland, Denemarken, Duitschland en Oostenrijk-Hongarije een
van de veelvuldigst voorkomende Roofvogels. In Nederland werd hij
in de meeste provinciën broedend aangetroffen, hoewel in kleinen
getale. Gedurende den winter zwerven sommige van deze exemplaren,
vermeerderd met die, welke uit het noorden zijn overgekomen, overal
rond. Men ziet ze dan soms bij honderden hoog in de lucht zweven. De
in Nederland en Noord-Duitschland broedende Buizerden trekken voor
't meerendeel in den herfst naar 't zuiden. Die welke bij ons
overwinteren, zijn voor een groot deel uit noordelijker streken
afkomstig. In Zuid-Duitschland heerscht tusschen de standvogels en
trekvogels de omgekeerde verhouding. Uit koudere streken trekken zij
in September en October zuidwaarts, om in Maart of April terug te
keeren. Hoewel zij in gezelschappen van 20 tot 100 (en meer) stuks
in dezelfde richting vliegen, vormen zij volstrekt geen zwermen,
maar verdeelen zich over een uitgestrektheid van verscheidene
kilometers. Als standplaats voor het nest kiest het paar hooge boomen
in allerlei bosschen, het liefst in zulke, die met velden en weiden
afwisselen; men treft het echter ook wel aan in uitgestrekte wouden
en hoog in het gebergte.

De geoefende waarnemer herkent zoowel den zittenden als den vliegenden
Buizerd op het eerste gezicht. Gewoonlijk zit hij ineengekrompen
met tamelijk ruige veeren, liefst op één poot, de andere opgetrokken
en tegen den buik verborgen. De steen, de aardhoop of de boom, die
hij tot rustplaats heeft gekozen, dient hem als uitkijk, van waar
hij zijn gebied overziet. Hij vliegt langzaam, maar zonder merkbare
inspanning, bijna zonder gedruisch en legt, op zijne wieken drijvend,
groote afstanden af. Op de jacht blijft de Buizerd dikwijls geruimen
tijd "staan" boven dezelfde plaats, om deze zoo nauwkeurig mogelijk
af te zoeken, of om een door hem opgemerkt dier beter in 't oog te
houden. Zijn stem gelijkt op het miauwen van een Kat; hieraan heeft
hij zijn naam te danken.

Tegen het einde van April of in het begin van Mei keert de Buizerd
naar zijn oude broedplaats terug, of bouwt een nieuwe horst, wanneer
hij geen voor hem geschikt raven- of kraaiennest kan vinden. Het
wijfje broedt op 3 of 4 eieren; deze zijn op groenachtig witten
grond lichtbruin gevlekt; de jongen worden door beide ouders
gemeenschappelijk gevoederd.

Het gaat den Buizerd ongeveer als den Vos. Iedere misstap, dien hij
begaat, wordt breed uitgemeten, zijn voor ons nuttige werkzaamheid
daarentegen in den regel door een verkleinglas bekeken. De jagers
beschouwen hem als de schadelijkste Roofvogel van ons vaderland
en vervolgen hem onmeedoogend. Het valt niet te ontkennen, dat de
Buizerd, behalve Muizen, Ratten en Hamsters, Slangen, Kikvorschen,
Insecten en Wormen, ook jonge Hazen vangt, of oude, zieke en vooral
gewonde exemplaren om 't leven brengt en verslindt; evenzeer is het
waar, dat hij soms Patrijzen doodt; zelfs is het niet onmogelijk,
dat hij behendig genoeg is om in den zomer en in den herfst gezonde
Patrijzen en Fazanten te overmeesteren; het is voorts een feit, dat
hij, behalve de zooeven genoemde wildsoorten, Mollen zoowel als Vinken,
Leeuweriken, Merels en andere jonge Vogels aan zijne jongen brengt;
ook worden hij en de Kuikendieven te recht beschuldigd van nu en dan
aan Eenden en misschien ook aan andere Vogels, waarop wij jacht maken,
eieren te ontrooven. Ondanks dit alles bestaat toch het hoofdvoedsel
van den Buizerd uit verschillende soorten van Muizen, uit Ratten,
Hamsters, Ziesels, Kikvorschen, uit Sprinkhanen en andere Insecten,
dus uit dieren, die ons groote schade toebrengen, of die, zooals de
Kikvorschen, in zoo grooten getale voorhanden zijn, dat het dooden
van eenige daarvan niet als een nadeel kan worden beschouwd. Blasius
vond 30 Muizen in de maag van één Buizerd. Martin heeft honderden
van deze Vogels geopend om ze op te zetten en in ieders krop niets
anders dan Muizen gevonden.

Om voor den Buizerd nog eenige vrienden te werven, wijzen wij er
met nadruk op, dat deze Vogel, die zoo dikwijls verkeerd beoordeeld
en van vele misdrijven beschuldigd wordt, een van de ijverigste
verdelgers van de zoo vergiftige Adder is. Lenz heeft, om hierover
zekerheid te verkrijgen, met groote zorgvuldigheid proeven genomen;
deze hebben tot de uitkomst geleid, dat de Buizerd het gevaarlijke
Reptiel bestrijdt zonder bestand te zijn tegen diens giftige beten,
welke voor hem doodelijke gevolgen hebben, wanneer zij een bloedrijk
lichaamsdeel treffen. Het komt misschien zelden voor, dat Buizerden
het onderspit delven in dezen strijd; dat enkele op deze wijze den
dood vinden, blijkt o. a. uit een werkelijk treffende gebeurtenis,
die aan Holland medegedeeld werd door een met hem bevrienden,
geloofwaardigen boschbeambte. Deze was in een boom geklommen, waarin
zich een nest van een Buizerd bevond, omdat de Vogel, die hij van den
grond af gezien had, niet weggevlogen was. Toen hij in de horst keek,
bemerkte hij, dat de Buizerd niet meer leefde. Hij tilde hem op en
zag tot zijn niet geringen schrik een levende Adder onder den dooden
Vogel liggen. Deze had dus, na het medenemen van de Slang naar zijn
nest den beet ontvangen, die hem het leven kostte.



De romp van de Arendbuizerden (Circaëtus) is slank, maar krachtig,
de hals kort de kop tamelijk groot; de stevige, van den wortel af
gekromde snavel heeft een langen haak en rechte zijranden; de lange
loop is met een echt pantser van schilden omgeven; de teenen zijn
zeer kort; de vleugel is breed en lang, de staart recht afgesneden.

De eenige Europeesche soort van dit geslacht, de Arendbuizerd
(Circaëtus gallicus), is 70 cM. lang en heeft 180 cM. vlucht, de
vleugel is 56, de staart 30 cM. lang. De spits toeloopende veeren
van den kop en den achterhals zijn dofbruin met lichteren zoom,
de rug-, schouder- en kleine vleugeldekveeren zijn donkerbruin met
lichtere randen, de slagpennen, zwartbruin met fijnen, lichtbruinen
zoom, aan den rand wit en met zwarte dwarsbanden geteekend, de
staartveeren donkerbruin met breede, witte spits en met drie breede,
zwarte dwarsbanden, het voorhoofd, de keel en de wangen witachtig met
smalle, bruine streepjes, de krop en de bovenborst helder lichtbruin,
de overige onderdeelen wit met weinige lichtbruine dwarsvlekken. Een
kring van wollig dons omgeeft het groote oog; de teugel is met naar
voren gerichte borstels bezet. Het oog is geel, de snavel blauwachtig
zwart; de washuid en de voeten zijn lichtblauw.

Nog in het begin van deze eeuw was de Arendbuizerd zeer weinig bekend;
eerst veel later heeft men hem leeren onderscheiden en zijn levenswijze
nagegaan. Misschien werd deze duidelijk herkenbare Roofvogel vroeger
met lichtkleurige Buizerden verward. Ons vaderland bezoekt hij vrij
zelden in 't najaar. In September 1838 werd er één geschoten te
Charlois (Zuid-Holland), in het najaar van 1848 één onder Nieuwerkerk
(Zuid-Holland) en in October één van twee exemplaren, die zich te
Vlijmen (Noordbrabant) vertoonden (Albarda). In Duitschland heeft men
den Arendbuizerd, hoewel in geringen getale, in verschillende oorden
broedend aangetroffen (andere bezoekt hij op den trek). Geregelder komt
hij voor in het zuiden van Oostenrijk-Hongarije, in Zuid-Rusland en op
het Balkan-schiereiland, voorts in Italië, Frankrijk en Spanje. Die
welke in Middel-Europa broeden, komen in 't begin van Mei, om in
September naar 't zuiden te trekken en in Middel-Afrika of Zuid-Azië
met de daar woonachtige standvogels van hun soort den winter door
te brengen. Zij nestelen in groote, eenzame wouden en leiden hier,
voor zoover men kan nagaan, een echt kluizenaarsleven; zij trekken
althans niet sterk de aandacht.

De levenswijze en gewoonten van den Arendbuizerd vertoonen meer
overeenkomst met die van onzen Buizerd dan met die van eenigen
Arend. Hij is een bedaarde, trage, nukkige en twistzieke Vogel,
die zich om niets anders schijnt te bekommeren dan om het wild,
dat hij jaagt, en om de leden zijner soort, die hem op de jacht
de loef hebben afgestoken. Volgens alle berichten is hij bij zijn
horst schuw en voorzichtig en laat er dikwijls zijn stem hooren;
in Afrika hoort men hem nagenoeg niet en leert men hem kennen als
een der minst voorzichtige Roofvogels. Als hij in een boom zit,
houdt hij zijne groote oogen op den naderenden jager gevestigd,
maar denkt niet aan wegvliegen. Men ziet hem echter niet anders dan
tegen den avond en in de eerste uren van den ochtend in den boom;
den geheelen overigen dag houdt hij zich langzaam en op zijn gemak
met de jacht bezig. Kringen beschrijvend, vliegt hij boven terreinen,
waar hij iets hoopt te vangen, of zit bewegingloos aan den waterkant,
loerend op buit. Onder het vliegen blijft hij dikwijls "wiekelend" op
dezelfde plaats, evenals zijn neef, de Buizerd; bij den aanval daalt
hij langzaam naar beneden en beweegt zich met eenige vleugelslagen
nog een tijdlang dicht bij den bodem langs, om eindelijk met ver
uiteen gespreide klauwen op den grond neer te storten en het door hem
begeerde dier te grijpen. Zeer opmerkelijk is het, dat hij al zijne
soortgenooten met schele oogen aanziet en hen vol afgunst aanvalt,
wanneer zij gelukkiger waren dan hij.

Te recht geeft men den Arendbuizerd ook wel den naam van
"Slangenarend", daar hij voornamelijk op deze Kruipende Dieren jacht
maakt. Hij bepaalt zich echter niet tot dezen buit, maar vangt ook
Hagedissen en Kikvorschen, loert op Visschen en vervolgt zelfs Ratten,
zwakke Vogels, Kreeften, groote Insecten en Duizendpooten. Hij
doet den aanval met zooveel beleid, dat zelfs de gevaarlijkste
Slang hem weinig of geen kwaad kan doen; deze vaardigheid schijnt
aangeboren te zijn. "De door mij grootgebrachte Slangenarend,"
schrijft Mechlenburg aan Lenz, "valt bliksemsnel aan op iedere Slang,
hoe groot en kwaadaardig deze ook is, pakt haar, terwijl hij luid
schreeuwt en met de vleugels slaat, met den eenen poot dicht achter
den kop en met den anderen gewoonlijk verder achterwaarts, bijt met
den snavel dicht achter den kop de pezen en banden stuk, zoodat het
dier na eenige minuten buiten staat is om weerstand te bieden. Het
doorzwelgen van de Slang, die zich nog altijd sterk kronkelt, begint
bij den kop, het overige lichaam volgt; bij elke slikbeweging wordt de
wervelkolom van het slachtoffer stukgebeten. Op één voormiddag verslond
mijn Slangenarend binnen weinige uren drie groote Slangen, waarvan
één meer dan 1 Meter lang en zeer dik was. Nooit verscheurt hij een
Slang, om haar broksgewijs te verzwelgen. De tot ballen vereenigde
schubben spuwt hij later uit. Aan Slangen geeft hij de voorkeur
boven iedere andere prooi. Als ik hem gelijktijdig levende Slangen,
Ratten, Vogels en Kikvorschen toewierp, schoot hij altijd, zonder
op de naderbij liggende dieren te letten, op de Slangen toe." Hij
bezit geen andere middelen om zich tegen slangengif te beveiligen dan
zijn behendigheid en zijn dicht vederenkleed; ten onrechte meende men
vroeger, dat hij onvatbaar zou zijn voor vergiftiging. Op aansporing
van Lenz liet Mechlenburg zijn Slangenarend door een Adder in de kop
bijten: de Vogel, die onmiddellijk daarna zijn opgewektheid verloor,
bezweek op den derden dag.

De horst, die in den regel op hooge loof- en naaldboomen, maar op
zeer verschillende hoogte boven den bodem, bij uitzondering ook wel
op rotsen voorkomt, wordt in het begin van Mei gebouwd of opnieuw in
gebruik genomen. Zelfs wanneer de eieren uitgehaald worden, keert
het paar vele jaren achtereen geregeld naar dezelfde broedplaats
terug. Kort daarna, in het begin van Mei, vindt men in het nest één
ei (nooit meer). Het is langwerpig rond en betrekkelijk zeer groot;
de dunne, oneffene schaal heeft een blauwachtig witte kleur.

Slangenarenden, die jong uit het nest genomen zijn, worden zeer tam
en gemeenzaam, wanneer men zich veel met hen bemoeit. Door afgunst
gedreven, komen zij bij de voedering met groote sprongen op de stukken
vleesch af, die men hun toewerpt, gaan met uitgespreide vleugels er
op liggen en laten met kracht hun welluidend geschreeuw weerklinken,
dat weinig verschilt van de stem van den Buizerd en op "blie blie"
gelijkt; intusschen kijken zij wantrouwig om, alsof zij vreezen,
dat de andere Vogels hun het voedsel zullen ontkapen.



Geheel Afrika, van 16° N.B. tot Kaapland, wordt bewoond door
een zeer merkwaardigen Valkvogel, wiens gestalte en voorkomen in
vele opzichten aan die der Arenden herinneren. Levaillant, die hem
ontdekte, gaf hem den eigenaardigen naam van Bateleur (de fransche
naam voor "kunstenmaker", dien Nederlandsche schrijvers gewoonlijk door
Goochelaar vertalen). Hij heeft een gedrongen lichaamsbouw; een korten,
krachtigen romp, een korten hals, een grooten kop met onbevederde
teugels, een snavel met flink ontwikkelden haak en ongetande zijranden,
voeten met een korten, stevigen, met dikke schilden bekleeden loop,
zeer lange vleugels, een buitengewoon korten staart en eindelijk een
buitengewoon goed gevuld, uit groote, breede veeren samengesteld kleed.

De kleur en de teekening van den Goochelaar (Helotarsus ecaudatus),
dien wij met den in Zuid-Afrika gebruikelijken naam Berghaan zullen
aanduiden, zijn even opmerkelijk als zijn gestalte. Helder steken
de licht kastanjebruine mantel, de evenzoo gekleurde staart, de iets
lichtere onderrug en een breede band over den vleugel bij de fraaie,
dofzwarte kleur van kop, hals, achterrug en onderdeelen af. De bedoelde
band wordt gevormd door de armpennen en de vier laatste handpennen,
die, op een breeden, zwarten eindrand na, een grijsachtig bruine kleur
hebben. Het oog is fraai bruin met goudachtigen glans, het bovenste
ooglid karmijnrood, het onderste witachtig, de snavel roodgeel aan
den wortel en hoornblauw aan de spits, de washuid bleek-, de voet
donkerder koraalrood; de kleur van den naakten teugel wisselt af van
rozerood tot bloedrood, in 't laatstgenoemde geval met roodachtig
gele vlekken. Het wijfje is 58 cM. lang en heeft 183 cM. vlucht; de
vleugel is 58, de staart slechts 13 cM. lang. Het mannetje is kleiner.

De Berghaan is over een groot deel van Afrika verbreid; hij ontbreekt
slechts in het noorden van dit werelddeel en komt daarentegen van den
Senegal tot aan het zuidelijke gedeelte van de kust van de Roode Zee
en van hier tot aan de zuidspits van Afrika overal voor. Hij houdt van
gebergten, zonder zich echter tot deze te bepalen; het schijnt zelfs,
dat hij in de eigenlijke steppe veelvuldiger is dan in bergachtige
streken.

Zelfs de minst geoefende waarnemer zal den Berghaan wel herkennen. Zijn
uiterlijk is zoo in 't oog vallend, dat het overal aanleiding heeft
gegeven tot bijgeloovige meeningen. De inboorlingen van Oost-Afrika
verzekerden Speke in allen ernst, dat de schaduw van dezen Vogel
onheil brengt. In andere deelen van Afrika daarentegen wordt hij met
zekeren eerbied beschouwd, omdat men hem voor den medicijnmeester
der Vogels houdt, die van verre wonderdadig geneeskrachtige wortels
aandraagt. De Abessiniërs noemen hem "Luchtaap". Niet zonder reden
gaf Levaillant hem den naam, die "kunstenmaker" beteekent, daar hij
zich als een acrobaat door de lucht beweegt, met de wieken roeit,
over den kop buitelt, onder het vliegen allerlei kapriolen maakt,
kortom, zich aanstelt, alsof zijn eenig doel is zich te vermaken,
in plaats van zijn buit na te gaan. Soms laat hij zich plotseling
over een zekeren afstand vallen en slaat daarna de vleugels zoo hevig
tegen elkander, dat men zou kunnen verwachten den Vogel met gebroken
vleugels op den grond te zullen zien neerstorten; men heeft hem echte
luchtsprongen zien uitvoeren. Het is niet wel mogelijk de vlucht van
den Berghaan te beschrijven, zij kan niet met die van eenigen anderen
Vogel vergeleken worden. De vleugels worden dikwijls hoog boven het
lichaam opgeheven, vele minuten achtereen niet bewogen en daarna weder
zoo hevig uitgeslagen, dat er een eigenaardig, op grooten afstand
hoorbaar gedruisch door ontstaat. Vliegend vertoont hij zich op zijn
voordeeligst; zittend levert hij eer een vreemd dan een aantrekkelijk
schouwspel op. Dikwijls blaast hij zich dan op tot een wanstaltige,
bevederde massa, zet de veeren van kop en hals overeind, terwijl
hij intusschen als een Ooruil den kop beurtelings naar boven en naar
onderen draait en wendt. Moedig kan men hem niet noemen: hoewel hij
dieren van de gevaarlijkste soort bevecht, verraden zijne handelingen
veeleer een tamelijk lafhartige en goedaardige inborst. Deze van nature
buitengewoon schuwe Vogel wordt in de gevangenschap spoedig zoo tam,
dat men met hem spelen kan als met een Papegaai. Andere Roofvogels
houden er niet van, dat men ze streelt, de Berghaan echter schijnt
het bijzonder aangenaam te vinden, dat men hem tusschen de veeren
van den hals krauwt of hem aait. Van de gevangene Berghanen hoort
men hoogst zelden een geluid, gewoonlijk een zacht "kwa kwa", minder
dikwijls een luid "kak kak" of een als "kau" klinkend gekrijsch;
gedurende het vliegen brengt hij niet zelden een geluid voort, dat
aan het geschreeuw van den Buizerd herinnert en op "hihihi" gelijkt.

Zijn buit bestaat uit zeer verschillende soorten van Kruipende Dieren,
hoofdzakelijk echter uit Slangen en Hagedissen; met de eerstgenoemde
ziet men hem dikwijls wegvliegen. Hij maakt op alle Slangen jacht:
op kleine en groote, op vergiftige en onschadelijke. Evenals alle
overige op Slangen azende Roofvogels van Middel-Afrika komt onze
Vogel van verre aanvliegen, wanneer het gras van de steppe in brand
gestoken wordt; hij ijlt dan voortdurend langs de vuurlijn op en neer
en schiet dikwijls door de dichte rookwolken heen, rakelings langs
de vlammen om een der Kruipende Dieren te grijpen, die voor het vuur
vluchten. Dat hij ook kleine Zoogdieren, Vogels en zelfs Sprinkhanen
buitmaakt, is uit het onderzoek van zijn maag gebleken.

In den laatsten tijd worden dikwijls levende Berghanen naar
Europa overgebracht; men vindt ze tegenwoordig in de meeste groote
dierentuinen. Zij behooren echter nog altijd tot de meest gezochte
Vogels en zijn, vooral wanneer zij hun volkomen kleed hebben, een
hoogen prijs waard. Geen enkele Roofvogel wekt trouwens zoozeer
de belangstelling van den toeschouwer, als de Berghaan met zijne
prachtige kleuren en merkwaardige bewegingen. Het is niet moeielijk
hem in 't leven te houden.



Het ver verbreide geslacht der Zeearenden (Haliaëtus) omvat een
zevental soorten. De hiertoe behoorende groote, voor 't meerendeel
zelfs zeer groote Roofvogels hebben een zeer stevigen, hoogen en langen
snavel, recht van rug op de wortelhelft, van voren uitloopend in een
krachtigen, sterk benedenwaarts gekromden haak. De forsch ontwikkelde
loop is slechts voor de helft bevederd; het naakte gedeelte is van
voren en van achteren met schilden, aan de zijden met wratten bedekt;
de lange, niet door spanvliezen verbonden teenen dragen lange, spitse,
sterk gekromde nagels. De groote, spits eindigende, voor 't zweven
geschikte vleugels reiken in den toestand van rust bijna tot aan den
top van den staart; deze is meestal middelmatig lang, breed en min of
meer afgerond. De grijze grondkleur is bij de verschillende soorten
meer of minder donker, levendig of somber; de staart is gewoonlijk wit,
de kop dikwijls ook.



Aan alle zeekusten van Europa ontmoet men den Zeearend, Vischgier
of Beenbreker; bij Haarlem heet hij Geelkop en Witstaart (alleen de
volwassen exemplaren), op Zuid-Beveland Kobi, in Friesland Ganzenarend
(Haliaëtus albicilla). Hij is even groot en somtijds zelfs zwaarder
dan de Steenarend (totale lengte 85 à 95, vlucht bijna 250, vleugel
65 à 70, staart 30 à 32 cM). In 't volkomen kleed zijn de kop en de
hals (nek, keel- en bovenhals) licht vaalgrijsgeel, de bovenrug en de
mantel vaalbruin, alle veeren met lichten (vaalgeelachtig grijzen)
rand en met donkere schaftstrepen, de onderrug en de onderdeelen
effen somber vaalbruin, de bovendekveeren en de pennen van den staart
zuiver wit. Vóór het ruien zijn de veeren gewoonlijk verbleekt tot
geelachtig vaalgrijs. De oogen, de snavel, de washuid en de voeten zijn
lichtgeel. Bij de jongen is het oog bruingeel, de snavel blauwachtig,
de voet groenachtig geel, de kop, evenals de staart, donker van kleur.

Het verbreidingsgebied van den Zeearend komt ongeveer overeen met dat
van den Steenarend, en omvat geheel Europa, Klein-Azië, Palestina en
Egypte, voorts geheel Noord- en Middel-Siberië.



De Witkoppige Zeearend (Haliaëtus leucocephalus) is iets kleiner
dan de bij ons inheemsche soort, die hij in Noord-Amerika vervangt;
afgedwaalde exemplaren zijn, naar men zegt, herhaaldelijk in Europa
waargenomen en zelfs in Thuringen geschoten.



In levenswijze en gewoonten stemmen alle groote Zeearenden overeen. Zij
zijn traag, maar sterk, taai en volhardend, bovendien roovers van de
gevaarlijkste soort. Audubon geeft van den Witkoppigen Zeearend de
volgende dichterlijke beschrijving:

"Sta mij toe, dat ik u naar de oevers van den Mississippi verplaats,
als de naderende winter millioenen van watervogels, die in het
zuiden een zachter klimaat willen zoeken, uit noordelijker gewesten
doet overkomen. Gij ziet den Arend in opgerichte houding op den
hoogsten top van den grootsten boom aan den oever van den breeden
stroom zitten. Zijne gloeiende blikken waren rond over een uitgestrekt
gebied; met ingespannen aandacht luistert hij naar ieder geluid, dat,
uit de verte komend, zijn fijngevoelig oor treft. Van tijd tot tijd
kijkt hij naar den bodem beneden hem; zelfs de onhoorbare tred van een
langs den oever sluipend hertkalf zou hem niet ontgaan. Zijn wijfje
heeft postgevat op een boom aan de andere zijde van den stroom; als
alles stil en rustig is, dringt nu en dan haar stem tot hem door. Bij
't hooren van dit geluid opent hij de breede vleugels, buigt het
lichaam voorover en antwoordt in tonen, die men voor het gelach van
een waanzinnige zou kunnen houden. Onmiddellijk daarna herneemt hij
zijn vorige houding en alles is weer stil in het rond.

"Verschillende soorten van Eenden, de Gewone Eend, de Pijlstaart,
de Smient, trekken snel voorbij, den loop volgend van den stroom;
maar de Arend laat hen ongemoeid. In 't volgende oogenblik echter
weerklinkt een woest, aan trompetgeschal herinnerend geluid in de
verte; het geeft de nadering van een Zwaan te kennen. Een sein van de
wijfjes-Arend aan den overkant schijnt het mannetje tot waakzaamheid
aan te sporen. Hij schudt zich en brengt met den snavel zijne veeren
in orde. De sneeuwwitte zwemvogel wordt zichtbaar: zijn lange hals
is naar voren gestrekt, zijn oog bespiedt den omtrek, houdt de wacht
tegen vijanden. De lange wieken hebben, naar het schijnt, moeite om
het gewicht van 't lichaam te torsen en worden daarom onophoudelijk
bewogen; de beide achterwaarts gerichte zwemvoeten moeten bij 't sturen
behulpzaam zijn. De buit, die de Arend voor zich uitverkoren heeft,
komt al nader en nader. Op het oogenblik dat de Zwaan het gevreesde
paar voorbijtrekt, vliegt het mannetje op met een ijzingwekkend
geschreeuw, dat den Zwaan verschrikkelijker in de ooren klinkt dan
het knallen van een geweerschot. Nu toont de Arend zich in zijn volle
kracht. Als een meteoor glijdt hij door de lucht en schiet bliksemsnel
neer op het sidderende wild, dat, door vreeselijken schrik bevangen,
wanhopige pogingen doet, allerlei kunstgrepen toepast om te ontkomen
aan den aanval van zijn wreeden tegenstander, wiens klauw hem met den
dood bedreigt. Het stijgt omhoog, neemt een andere richting aan en
zou zich in den stroom storten, ware het niet, dat de Arend, die met
alle listen van zijn slachtoffer bekend is, hem dwong in de lucht te
blijven. De Zwaan verliest de hoop op redding, de vrees overmant hem,
zijn kracht bezwijkt bij 't aanschouwen van de onverschrokkenheid en
vlugheid van zijn vijand. Nogmaals waagt hij een poging tot vluchten;
het is tevergeefs; de Arend boort hem de klauwen onder de vleugels
in 't lichaam en dwingt hem met onweerstaanbaar geweld op den
naastbijgelegen oever neer te dalen.

"Nu kunt ge u overtuigen van de wreedheid van den vreeselijken
vijand der bevederde schepselen. Overeind staande op zijn weerloos
slachtoffer, kromt hij de krachtige teenen, balt ze samen en drukt
de scherpe klauwen diep in het hart van den stervenden Vogel. Zijn
blijdschap geeft hij lucht door een juichkreet op het oogenblik,
dat hij de laatste stuiptrekkingen van zijn buit waarneemt. Het
wijfje heeft tot dusver van haar zitplaats iedere beweging van haar
gade nageoogd. Daar zij overtuigd was, dat de kracht en de dapperheid
van haar gemaal volkomen toereikend waren voor de te vervullen taak,
is zij hem niet te hulp gekomen. Thans echter zweeft zij naar den
overkant, waar hij zich met den buit bevindt; gezamenlijk wentelen
zij dezen om, zoodat de borst van den ongelukkigen Zwaan naar boven
gericht is en beginnen hun maal."

"Alle Zeearenden dragen dezen naam te recht. In de eerste plaats zijn
zij kustvogels; slechts bij uitzondering althans verwijderen zij zich
van het water. In het binnenland komen de volwassen Zeearenden bijna
niet anders voor dan aan de oevers van groote stroomen of groote meren;
de jongen daarentegen ontmoet men dikwijls op groote afstanden van de
zee; zij zwerven in den tijd, die aan hun eerste paring voorafgaat,
d. i. gedurende verscheidene jaren, zonder bepaald doel en vasten
regel door de wijde wereld en vertoonen zich op deze reizen ook
in het binnenland; zooveel mogelijk volgen zij steeds den loop van
groote stroomen of rivieren. Ook in ons vaderland merkt men bijna
niet anders dan jonge exemplaren op en wel uitsluitend in het koude
jaargetijde, van November tot Februari. Vooral bij sneeuw en strenge
koude worden zij meer binnenslands geschoten of gevangen, in sommige
jaren menigvuldiger dan in andere. Bij voorkeur houden zij zich op in
streken, waar bosschen, liefst van naaldhout, aan waterrijke vlakten
grenzen, zooals in de Friesche gemeenten Opsterland, Doniawerstel en
Gaasterland. Het eenige oude voorwerp, van welke vangst men kennis
draagt, werd niet in den winter, maar in Juli (1864, bij Haarlem)
gevangen" (Albarda). Het volk geeft aan deze soort niet zelden den
naam van "Konings-" of "Keizersarend".

Daar de oude Zeearenden het roovershandwerk beter verstaan dan de
jonge, verlaten zij veel minder dikwijls dan deze hun woonplaats.

Buiten den broedtijd leeft de Zeearend tamelijk gezellig, meer op
de wijze van de Gieren dan van de Arenden. Gunstig gelegen wouden
of rotsen dienen als plaatsen van vereeniging of van rust. In het
midden van den zomer brengt hij gaarne den nacht door op kleine
eilanden, vooral op klippen; in de wouden, die langs de kust of verder
binnenwaarts gelegen zijn, slaapt hij ook wel op hooge boomen. Hij
begeeft zich zeer laat te rust en begint reeds vroeg in den morgen,
meestal vóór zonsopgang, zijn jachtgebied te doorkruisen. Als hij zeer
spoedig een buit vindt, "kropt" hij in de voormiddaguren en rust,
na het schoonmaken van zijn snavel en het lesschen van zijn dorst,
gedurende eenige middaguren, brengt zijne veeren in orde, doet ook
wel een slaapje en vangt 's namiddags een tweeden jachttocht aan,
die voortduurt, totdat het tijd is om te gaan slapen.

Evenals de Steenarend, maakt ook de Zeearend jacht op alle dieren,
die hij overmeesteren kan; van zijne pooten, die door het grootendeels
onbevederd blijven van den loop voor het visschen een bijzondere
geschiktheid hebben, bedient hij zich op zeer verschillende wijzen. De
Egel is zoomin door zijn stekelkleed, als de Vos door zijn gebit
tegen deze gevleugelden vijand beveiligd, de Wilde Gans maakt hij
buit ondanks haar voorzichtigheid, den Duiker in weerwil van zijn
geschiktheid om onder den waterspiegel te verdwijnen. De Vogels, die
zich door duiken trachten te redden, loopen meer gevaar dan die, welke
niet duiken. Deze stijgen bij 't ontwaren van den algemeen gevreesden
roover zoo snel mogelijk omhoog en ontsnappen; gene vertrouwen
dikwijls te veel op de doelmatigheid van hun schuilplaats, wachten
den Arend rustig af, duiken en achten zich veilig, hoewel de booze
vijand weet, dat zij weldra weer aan de oppervlakte moeten komen. Zij
ontvlieden misschien twee- of driemaal den doodelijken klauw--als zij
voor de vierde maal boven komen en, op het punt van te stikken, een
oogenblik langer aan den waterspiegel blijven dan gewoonlijk, worden
zij gegrepen. De Zeearend paart aan vermetelheid en het bewustzijn van
zijn kracht een groote mate van hardnekkigheid. Het is voorgekomen,
dat hij herhaaldelijk een aanval deed op een Vos, ofschoon Reintje
zijn huid goed wist te verdedigen. Dat het kleinvee dikwijls veel
te lijden heeft van dezen Arend, is boven allen twijfel verheven,
zoo ook, dat hij soms op kinderen aanvalt.

Ook hij bezoekt geregeld de vogelbergen van het noorden en pakt
hier onbeschroomd de Zeevogels uit hunne nesten weg. Voorts vangt
hij Eidereenden, rooft jonge Zeehonden, hoewel hun moeder dichtbij
is en vervolgt de Visschen tot in het water. Soms mislukt hem deze
jacht. Lenz deelt hiervan het volgende voorbeeld mede: "Een Zeearend
zweefde, zoekend naar buit, boven den Havel en ontdekte een Steur,
waarop hij onmiddellijk "stiet"; de vermetele roover had echter te
veel van zijne krachten gevergd: de Steur was te zwaar en kon niet
boven het water opgeheven worden; daarentegen was de Visch niet
sterk genoeg om den Arend naar de diepte te sleuren, maar schoot,
terwijl deze met uitgespreide vleugels op hem zat, als een pijl uit
den boog over den waterspiegel heen; beide dieren te zamen maakten
den indruk van een zeilend schip. Eenige lieden, die getuigen waren
van dit vreemdsoortig schouwspel, begaven zich in een boot en vingen
zoowel den Steur als den Arend; deze had de klauwen zoo stevig in
zijn tegenstander vastgehaakt, dat hij niet los kon komen."

In begaafdheid staan alle Zeearenden bij de echte Arenden achter;
gene kunnen zich misschien beter op den bodem redden en beheerschen,
zooals reeds opgemerkt werd, tot op zekere hoogte ook den waterspiegel;
hun beweging mist echter de behendigheid en sierlijkheid, waardoor
de vlucht van de echte Arenden zich in zoo hooge mate onderscheidt.

In den voortplantingstijd, die in Maart begint, heeft de Zeearend,
om zijn wijfje te behouden, met ieder voorbijtrekkend mannetje
een zwaren strijd te voeren, die, als de uitslag ongunstig is, hem
misschien op het verlies van zijn gemalin komt te staan. De horst is
een kolossaal werkstuk, met een middellijn van 1,5 à 2 M., bij een
hoogte van 30 à 100 cM. of meer. Ook dit nest wordt door het paar
vele malen gebruikt en door jaarlijksche herstellingen in den loop
der tijden aanmerkelijk opgehoogd. Stokken van een arm dikte vormen
den grondslag, dunnere takken den bovenbouw van de horst; de zeer
ondiepe nestholte is met fijne twijgen bedekt en met droge grassen,
mossen en dergelijke stoffen bekleed.

Tegen het einde van Maart, zelden vroeger, meestal nog iets later, is
het leggen afgeloopen; de eieren (2, hoogstens 3) zijn betrekkelijk
klein en hebben een dikke, oneffene, grofkorrelige schaal, van
verschillende kleur; soms zijn zij kalkwit en zonder eenige vlekken,
soms op witten grond met meer of minder talrijke, roodachtige, bruine
en donkerbruine vlekken bedekt. Beide ouders sleepen voor hunne jongen
een overvloed van voedsel aan, hun vermetelheid bij het jagen neemt
toe in dezelfde reden als de grootte van hun kroost; tengevolge van
hun ijverigen arbeid begint de horst hoe langer hoe meer op een echte
slachtplaats te gelijken, waar men de overblijfselen van de meest
verschillende dieren, vooral echter van Visschen en Watervogels,
aantreft. Zoodra zij den buit hebben gegrepen, begeven zij zich er
regelrecht mede naar hun horst; zij doorvliegen dan een afstand van
4 à 5 K.M. zoo schielijk, dat zij met nog levende Visschen bij hun
hongerig kroost aankomen. In gunstige omstandigheden duurt het 10
à 14 weken, voordat de jongen het nest verlaten, na het uitvliegen
keeren zij echter nog dikwijls naar hun geboorteplaats terug. Eerst
tegen den herfst scheiden zij zich van hunne ouders.

In de kooi gedraagt de Zeearend zich aanvankelijk woest en gaat zelfs
zijn oppasser te lijf; weldra echter wordt hij tam en treedt met den
mensch in een echt vriendschappelijke verhouding. Hij begroet zijn
meester, zoodra hij hem in 't oog krijgt, met een luid, vroolijk
geschreeuw en weet hem nauwkeurig te onderscheiden van alle overige
menschen.



Het grootste lid van dit geslacht en van de Arenden in 't algemeen,
is de Zeearend met witte schouders (Haliaëtus pelagicus). Deze
bewoont Kamtsjatka, doch komt zuidelijk tot Jedo voor. In den zomer
houdt hij zich aan de oevers van rivieren op en voedt zich nagenoeg
uitsluitend met visch. Behalve aan zijn buitengewoon hoogen snavel en
wigvormigen staart is hij in 't volkomen kleed zeer kenbaar aan zijn
purper-zwartbruine kleur, die echter op den staart en diens dekveeren,
op de schenkelveeren en het voorste gedeelte der vleugels door zuiver
wit vervangen is. Men ziet hem zeer zelden levend in Europa. Ruim
50 jaar geleden heeft de Gouverneur-Generaal Baron Van der Capellen
er één overgebracht. Zelfs opgezette voorwerpen behooren onder de
groote zeldzaamheden.



De Schreeuw-zeearend (Haliaëtus vociferus) is een van de fraaiste
Valkvogels, een waar sieraad van de door hem bewoonde gewesten. Bij den
volwassen Vogel zijn de kop, de hals, de nek en de bovenborst benevens
de staart schitterend wit, de mantel en de slagpennen blauwachtig
zwart, de vleugelrand (d.w.z. alle bovenste vleugeldekveeren van
het elleboogsgewricht tot aan het handgewricht) en de onderdeelen
prachtig bruinrood, de oogkring, de washuid en de voeten lichtgeel,
de met hoorn bekleede deelen van den snavel blauwzwart. Totale lengte
68 à 72, vleugel 50, staart 15 cM.

De Schreeuw-zeearend is over het grootste deel van de
keerkringsgewesten van Afrika verbreid, van ongeveer 18° N.B. tot
Kaapland. Veelvuldig houdt hij zich op in de oerwouden van Soedan;
deze moet men bezoeken om hem in al zijn luister te leeren kennen. Een
paar Schreeuw-zeearenden op een met slingerplanten oversponnen, boven
den stroom gebogen boom, levert een prachtig schouwspel op. Hoewel
het oog van den natuuronderzoeker in deze streken verwend wordt door
de prachtig gekleurde Vogels, die hier voorkomen, deze Roofvogel wekt
steeds zijn bewondering.

In levenswijze en gewoonten komt de Schreeuw-zeearend met zijn
verwanten overeen. Hij leeft in den regel paarsgewijs. Ieder paar
beheerscht een gebied van ongeveer 3 KM. middellijn en doorkruist het
in de morgenuren; om te spelen stijgen de Vogels 's middags omhoog,
beschrijven hier halve uren achtereen kringen in de lucht en brengen
intusschen een krijschend geluid voort, dat op grooten afstand hoorbaar
is. Bij het schreeuwen worden hunne bewegingen zoo onstuimig, dat
zij soms in de lucht over den kop schijnen te tuimelen.

Het voedsel van den Schreeuw-zeearend bestaat uit Visschen en aas. Op
de Visschen stoot hij, evenals de Vischarend, van boven uit de lucht,
om hen duikend tot diep in 't water te vervolgen; door krachtige
vleugelslagen verheft hij zich daarna met zijn buit op logge wijze naar
de oppervlakte. Het op het land liggende of op het water drijvende
aas wordt door hem medegenomen. Dat hij ook groote Schelpdieren
uit het water haalt en op de rotsen te pletter laat vallen, vernam
Hartmann van de Soedaneezen. De buit wordt in den regel naar een
eiland vervoerd en dicht bij den waterkant verslonden. Livingstone
heeft meermalen opgemerkt, dat de Schreeuw-zeearend de Pelikanen
zoolang plaagt, totdat zij de door hen gevangen Visschen uitbraken
en aan hem afstaan. Daarentegen wordt ook hij soms beroofd. Een
wijfjes-Schreeuw-zeearend had een grooten Visch uit het water gelicht
en was bezig dezen te verslinden op een zandbank in de Blauwe Nijl, die
tegenover onze standplaats gelegen was. Met behulp van een uitmuntenden
verrekijker kon ik zien, hoe hij het vel van den Visch afrukte en de
prooi vervolgens zeer zorgvuldig verscheurde. Gedurende dit bedrijf
verscheen een Krokodilwachter, die, den Arend naderend, een deel kwam
eischen van diens maal. Het was aardig, te zien, hoe de kleine, moedige
tafelschuimer te werk ging. Bliksemsnel liep hij naar den disch, nam
schielijk een paar brokken weg, ging onmiddellijk terug en verslond
zijn buit op veiligen afstand van den Arend. Deze keek nu en dan,
schijnbaar met een zekere goedaardigheid, naar zijn dischgenoot om
en maakte geen vijandige bewegingen. Toch ben ik overtuigd, dat de
Krokodilwachter het alleen aan zijn vlugheid en behendigheid te danken
had, dat hij ongemoeid werd gelaten. Zijn ambt bij den Krokodil zal
hem wel geleerd hebben, hoe men zich aan de tafel van groote heeren
moet gedragen.

Van den gevangen Schreeuw-zeearend valt ongeveer hetzelfde op te
merken als van zijne verwanten, die in dergelijke omstandigheden
verkeeren. Spoedig wordt hij tam en begroet zijn meester met luid
gekrijsch. De ervaring heeft geleerd, dat hij geen nadeel lijdt door
ons ruw klimaat en in diergaarden jaar in jaar uit in de buitenlucht
kan blijven.



De Vischarenden (Pandion) verschillen in sommige opzichten zoozeer
van hunne verwanten, dat verscheidene dierkundigen ze van alle
overige Grijpklauwvogels afscheiden en in een afzonderlijke groep
vereenigen, waaraan zij de rang van een onderorde toekennen. Deze
gelijkt op die van de Gieren der Nieuwe Wereld door het gemis van de
bijveder en van den krans van veeren, die bij de overige Roofvogels
de stuitklier omgeeft. De buitenteen kan, evenals die der Uilen,
sterk naar buiten en zelfs naar achteren gekeerd worden. De andere
kenmerken der Vischarenden wettigen hun plaatsing tusschen de Arenden
in engeren zin en de Kuikendieven.



De door gestalte en levenswijze evenzeer in 't oog vallende Vischarend
(Pandion haliaëtus) heeft een betrekkelijk kleinen, maar krachtig
gebouwden romp, een middelmatig grooten kop, een tamelijk korten, in
een langen haak eindigenden snavel, welks kromming reeds aanvangt daar,
waar hij met een washuid bedekt is; de pooten zijn dik, nauwelijks
verder dan het spronggewricht bevederd; de voet is buitengewoon
krachtig; de korte teenen dragen scherpe, zeer sterk gekromde nagels,
die geen spoor van scherpe kanten aan de benedenzijde vertoonen
en hier geheel afgerond zijn. Kenmerkend voor den Vischarend is
bovendien zijn glad aanliggend vederenkleed. De kop en de nek zijn
op geelachtig witten grond zwartbruin overlangs gestreept; alle
hier aanwezige veeren loopen spits uit; de veeren van de overige
bovendeelen zijn bruin met lichteren rand; de staartveeren hebben
bruine en zwarte dwarsbanden. De onderdeelen zijn wit of geelachtig
wit; op de borst vormen bruine veeren een vlek of een halsband; van
het oog tot het midden van den hals loopt een donkere band. Het oog
is hooggeel, de washuid en de voet zijn loodkleurig grijs, de snavel
en de klauwen glanzig zwart. Totale lengte 53 à 56, vlucht 156 à 164,
vleugel 50 à 52, staart 18 à 19 cM.

De Vischarend is een van de weinige Vogels, die letterlijk
overal voorkomen. Wel hebben sommige onderzoekers voorgesteld de
Amerikaansche, Aziatische en Australische Vischarenden van de onze
te scheiden, door nauwkeurige vergelijking van de leden der dus
gevormde soorten komt men echter tot de overtuiging, dat er volgens de
hedendaagsche zienswijze voor deze scheiding geen voldoende redenen
bestaan. Als broedvogel bewoont de Vischarend gedurende den zomer
alle landen van Europa: van Lapland, Finland en Noord-Rusland tot het
uiterste zuiden; enkele exemplaren bewonen ook eilanden, zelfs kleine
eilanden, die eenzaam te midden van den Oceaan gelegen zijn. In Azië
ontmoet men hem bij alle groote stroomen, zoowel van het noorden als
van het zuiden; hier blijft hij, evenals in sommige gedeelten van
Afrika, gedurende het geheele jaar wonen. In Amerika komt hij overal
voor, waar het binnenwater gedurende een behoorlijk deel van 't jaar
open blijft; van hier tot in Zuid-Brazilië ontbreekt hij nergens. In
Australië eindelijk treft men hem op geschikte plaatsen eveneens
allerwege aan. In het noorden is onze Vischarend een zomergast, in
het zuiden, naar het schijnt, een zwerfvogel. Deze eigenaardigheden
staan in nauw verband met de eenzijdigheid van zijn jachtbedrijf. Hij
voedt zich bijna uitsluitend met Visschen, gebruikt slechts in den
hoogsten nood Amphibiën en versmaadt iederen anderen buit.

In Nederland wordt de Vischarend gedurende de wintermaanden, doch
soms ook des zomers hier en daar, bij meren en plassen gevonden.

Tamelijk laat op den dag verlaten het mannetje en het wijfje
achtereenvolgens de horst en vliegen, zich steeds zeer nauwgezet aan
een bepaalden weg houdend, naar het dikwijls ver afgelegen water,
waar zij Visschen vangen. De lange vleugels stellen den Vischarend
in staat om over groote afstanden met gemak te vliegen. Eerst zweeft
hij op een aanzienlijke hoogte; boven den waterspiegel gekomen daalt
hij en begint nu zijn jacht op Visschen. Zoolang er een nevel boven
het water hangt, blijft hij weg, omdat hij door den nevel verhinderd
wordt zijn buit op te sporen. Kringen beschrijvend, komt hij nader,
overtuigt zich door zorgvuldig rond te kijken, dat geen gevaar hem
bedreigt, daalt nu naar beneden, vliegt op een hoogte van ongeveer 20
M. boven het water heen en weer, blijft ook wel gedurende eenigen tijd
"staan", "bidt" als een Torenvalk boven de plaats waar hij een Visch
heeft opgemerkt, die hij in 't oog wil houden en schiet daarna met
wijd uitgespreide, gestrekte teenen in eenigszins scheeve richting,
met groote snelheid en behendigheid op het water neer, verdwijnt
onder de oppervlakte, werkt zich echter schielijk weer naar boven,
verheft zich door eenige veerkrachtige vleugelslagen tot op den
waterspiegel, schudt nu met eenige trillende bewegingen zoo goed
mogelijk het water uit zijne veeren en verlaat vervolgens de plas voor
zoover deze een geringen omgang heeft, om 't even of zijn moeite al
dan niet met succes bekroond werd. In 't gunstige geval heeft hij de
klauwen van beide voeten met zooveel kracht in den rug van een Visch
geslagen, dat hij niet in staat is ze onmiddellijk weer los te maken;
de Basjkieren geven hem daarom den karakteristieken naam van "ijzeren
klauw". Niet al te zelden geraakt hij bij dit bedrijf in levensgevaar
of vindt zelfs den dood, wanneer hij een Visch heeft gegrepen, die hem
te zwaar is, en door dezen medegetrokken wordt naar de diepte. Van
den door hem gevangen buit verslindt hij slechts de beste stukken,
al het overige laat hij liggen; eenige van de schubben worden mede
verzwolgen, nooit echter de ingewanden. Slechts in den grootsten nood
maakt hij op ander wild jacht.

Tegenover andere dieren van zijn soort is de Vischarend
verdraagzaam. Met Vogels die tot andere soorten behooren, bemoeit hij
zich niet; waarschijnlijk zelfs acht hij zich gelukkig, als zij hem
met vrede laten. De Vischarend is bij alle Zwemvogels zoo goed bekend,
dat zij niet de minste vrees voor hem gevoelen; zij beschouwen hem
in zekeren zin als hun collega en dulden hem derhalve zonder eenige
tegenstribbeling in hun nabijheid. Daarentegen heeft hij van andere
Roofvogels veel te lijden.

Naast den Vischotter is de Vischarend de grootste vijand van een
geregelde exploitatie van het vischwater; door alle eigenaars van
visscherijen wordt hij daarom meer gehaat dan eenige andere Roofvogel.



De Wespendieven (Pernis) hebben een slanker gebouwd lichaam dan
de overige leden van hun familie; hun snavel is lang, laag, zwak
en slechts bij de spits sterk gekromd; de voet heeft een korten
loop, waarvan de onderste helft onbevederd is, en middelmatig lange
teenen, gewapend met lange, zwakke, weinig gekromde nagels; in den
vleugel is de derde slagpen de langste; hoewel de vleugels lang zijn,
reiken hunne spitsen niet tot aan den top van den langen, afgeronden
staart; de teugel is niet met borstelvormige, maar met korte, stijve,
schubvormige veeren bekleed; het vederenkleed is harder en ligt dichter
tegen het lichaam aan dan bij de verwante Valkvogels. In elk van de
drie rijken der Oude Wereld komt één soort van dit geslacht voor.



De Wespendief, in Zuid-Holland ook wel Bijenarend genoemd (Pernis
apivorus), bereikt een lengte van 59 à 62 en een vlucht van 135 à
140 cM.; de vleugel is 40, de staart 23 cM. lang. De kleur van het
vederenkleed wisselt sterk af; soms is het effen bruin met uitzondering
van den blauwachtig grijzen kop van het mannetje en van den staart,
die met drie groote en verscheidene kleine, bruine banden geteekend
is; bij andere voorwerpen zijn de bovendeelen bruin, de onderdeelen
daarentegen in meerdere of mindere mate wit gevlekt of wit en met
bruine schaftvlekken en dwarsstrepen geteekend. Behalve de genoemde
komen nog vele andere kleurverscheidenheden voor. De kleur van het
oog wisselt af van zilverwit tot goudgeel, de snavel is zwart, de
washuid goudgeel, de voet citroengeel.

De Wespendief bewoont nagenoeg geheel Europa; men ontmoet hem nog
in Middel-Skandinavië en in Finland; in alle landen (misschien met
uitzondering van Oost-Rusland, waar deze Vogel meer algemeen schijnt
te zijn) komt hij echter slechts hier en daar en in kleinen getale
voor. Bovendien broedt hij in Siberië. Zijn winterreis strekt zich door
West- en Middel-Afrika tot in het Kaapland uit. In Nederland ontmoet
men hem van April tot October in alle provincies, doch meest in kleinen
getale; broedend werd hij gevonden te Sint-Oedenrode (Noordbrabant),
Vorden (Gelderland), Heino (Overijsel) en Beetsterzwaag (Friesland)
(Albarda).

"De Wespendief," zegt Naumann, "is een zeer onedele, lafhartige
Roofvogel; geen van de inheemsche leden zijner orde kan in dit
opzicht met hem vergeleken worden. Goedaardigheid en vreesachtigheid,
gepaard gaande met domme koppigheid zijn de grondtrekken van zijn
karakter. Hij is schuw, vliegt langzaam en log, meestal dicht bij den
grond langs. Zijne handelingen verraden een zeer groote traagheid. Op
roof loerend, ziet men hem uren lang op dezelfde plaats zitten,
meestal op grenssteenen en afgezonderd te midden van 't veld staande
boomen. In tegenstelling met andere Roofvogels, is hij tamelijk goed
ter been en vervolgt daarom zeer dikwijls te voet de Insecten, die hem
tot voedsel dienen. Zijn stem klinkt als "kiekiekiek", welke geluiden
haastig, vele malen achtereen herhaald worden, en soms verscheidene
minuten lang zonder tusschenpoozing weerklinken."

Niet zonder reden draagt de Wespendief zijn naam, daar Wespen en
andere Vliesvleugelige Insecten werkelijk een voornaam deel van zijn
maal uitmaken. Naumann houdt hem echter voor een erge nestenberoover
en zegt, dat hij, behalve Muizen, Ratten, Hamsters enz., ook wel eens
jonge Hazen doodt. Soms noodt hij zichzelf te gast bij den Havik,
m. a. w. wacht zoo lang in de nabijheid van den etenden roover,
totdat deze wegvliegt en neemt dan de overblijfselen van het maal voor
lief. In 't laatst van den zomer eindelijk eet hij, naar men zegt, ook
roode en zwarte krakelbessen en andere dergelijke in 't bosch groeiende
vruchten. "Soms", zegt Altom, "is zijn krop gevuld met aardrupsen en
kleine grasrupsen, soms met larven en poppen van Wespen of liever nog
Hommels, soms met kleine, naakte Spanrupsen, soms met Kikvorschen;
voorts heeft men er wel eens een geheel broedsel van nestvogels in
gevonden; vooral van Lijsters schijnt hij veel te houden."

Alle onderzoekers, die de Insecten hebben nagegaan, die in de maag van
den Wespendief gevonden worden, maken de opmerking, dat de Vogel nooit
zal nalaten om de Angeldragende Vliesvleugeligen (de Wespen, Hommels
en Bijen), die hij verzwelgt, vooraf den angel af te bijten. Hij weet
deze dieren zoo behendig aan te vatten, dat zij dwars in zijn bek komen
te liggen en dat bij het snelle sluiten van den snavel de spits van
't achterlijf waaraan de angel zich bevindt, wordt afgebeten, zoodat
dit stukje ter lengte van eenige mM. op den grond valt; indien het werd
doorgeslikt, zou de angel een doodelijke verwonding van den mond, de
keel enz. kunnen veroorzaken. Alle Insecten worden steeds op deze wijze
verminkt; nooit was er onder de overblijfselen van het voedsel in de
maag één angel te vinden. Bij 't vangen van zijn prooi beschutten hem
zijn dicht vederenkleed en de harde schilden, die den voet bedekken.

Onmiddellijk na zijn terugkomst in het broedgebied begint de
Wespendief een horst te bouwen of het reeds vroeger gebruikte nest te
herstellen. Alleen wanneer het niet anders kan, bouwt hij zelf; veel
liever neemt hij bezit van de woning, die in 't vorige jaar een Buizerd
of een Wouw tot broedplaats diende, of zelfs van een oud kraaiennest,
dat hij, voor zoover dit hem noodig voorkomt, opknapt. Het wijfje legt
twee eieren, die zeer verschillend kunnen zijn van vorm en kleur. Soms
zijn zij rondachtig, soms eivormig; de schaal is meer of minder
glanzig en op geelwitten of bruinrooden grond lichter of donkerder
gemarmerd, soms gelijkmatig, soms op de eene helft donkerder dan op
de andere. Het mannetje en het wijfje lossen elkander bij 't broeden
af; het eene voedt het andere met het gebroed van Wespen en Hommels;
met dit doel worden de raten naar het nest gesleept en hier dikwijls
in groote hoeveelheid opeengehoopt. De jongen worden aanvankelijk
gevoederd met rupsen, Vliegen en andere Insecten; de ouders braken
deze spijs, die in den krop wordt meegenomen, voor hun kroost uit,
voorzien het later met raten en wespennesten, welker cellen met larven
en poppen gevuld zijn, nog later met jonge Kikvorschen, Vogels, enz.

In de gevangenschap is de Wespendief, volgens Behrends, een zeer
gezellige huisgenoot: "Een mannetje, dat vliegen kon, was reeds na
weinige weken met de menschen en ook met de Honden, die hij had leeren
kennen, in hooge mate gemeenzaam, ja zelfs aan hen gehecht; tegenover
vreemde Honden nam hij echter dadelijk een aanvallende houding aan,
zette de veeren overeind en ging op den vijand los. Voor één hondje
had hij een bijzondere genegenheid opgevat. De Vogel ging, wanneer
zijn vriend zich had neergevleid, tusschen diens pooten zitten en
speelde met hem of plukte met den snavel in zijn vacht, wat deze
zich goedwillig liet welgevallen. Hij liep binnenshuis en daarbuiten
vrij rond en schreeuwde, als hij een deur gesloten vond, uit al zijn
macht zoolang, totdat zij geopend werd. Hij luisterde naar den naam
"Hans", doch kwam, na geroepen te zijn, slechts als hij goed geluimd
of hongerig was."

"Een wijfje, dat gevangen werd, toen het reeds volwassen was, hield zoo
veel van jonge Wespen, dat het duidelijke bewijzen van opgewondenheid
gaf, zoodra men haar een wespennest voorhield; zij schoot er begeerig
op toe en slikte er groote stukken van door. Ledige wespennesten
scheurde zij, naar de bewoners zoekend, in flarden. Overigens waren
wittebrood en melk haar lievelingsspijzen. Jegens huisdieren was zij
buitengewoon verdraagzaam. Vermakelijk was het, te zien, hoe zij met
deze, n.l. met twee Guineesche Biggetjes, een Spreeuw, een Goudpluvier
en twee Kwartels, uit één schotel at."



De Bastaardwouwen (Elanus) zijn over alle werelddeelen, met
uitzondering van het onze verbreid; ook hier zijn zij echter geen
volslagen vreemdelingen, daar één soort herhaaldelijk naar Europa is
afgedwaald en zelfs in Vlaanderen geschoten werd. De vijf soorten van
dit geslacht gelijken veel op elkander. De kop is groot en rondachtig,
de romp gedrongen, de snavel kort en betrekkelijk hoog, sterk gekromd
en met een langen haak voorzien, de zijrand van den bovensnavel
flauw benedenwaarts gebogen; de loop is aan de voorzijde voor meer
dan de helft bevederd, korter dan de middelste voorteen en dus zeer
krachtig; de teenen zijn met sterk gekromde, buitengewoon spitse
klauwen gewapend; de vleugel, welks spits gevormd wordt door de tweede
slagpen, is zeer lang; in rust steekt hij uit voorbij den korten, flauw
uitgesneden staart; het vederenkleed is zeer overvloedig, buitengewoon
fijn, losbaardig en, evenals dat der Uilen, zoo zacht als zijde.



De Zwartvleugelige Bastaardwouw (Elanus melanopterus) is aan de
bovenzijde fraai blauwachtig aschgrauw; het voorhoofd en de onderdeelen
zijn wit, de bovendekveeren van den vleugel en de schouderveeren
zwart, de slagpennen en de middelste stuurpennen meer of minder
donker aschgrauw, de overige stuurpennen grootendeels wit. Het oog
is prachtig hoogrood, de snavel zwart, de washuid, evenals de voet,
oranjegeel. Totale lengte 35, vlucht 78, vleugel 30, staart 14 cM.;
het wijfje is iets grooter.

Reeds in Syrië is de Bastaardwouw niet zeldzaam, in Egypte is hij
algemeen. Van hier te beginnen verbreidt hij zich over geheel Afrika
en dwaalt (zooals reeds gezegd werd) niet al te zelden naar Europa
af. In Indië komt hij overal voor, waar het terrein voor zijn wijze
van jagen geschikt is.

De levenswijze van den Bastaardwouw komt in vele opzichten met die der
Buizerden, in andere met die der Wouwen en Uilen overeen. Zijn vlucht
verschilt van die der meeste Roofvogels, doordat hij de vleugels hoog
houdt, d. w. z. de vleugelspitsen aanmerkelijk boven den romp verheft;
den zittenden Vogel herkent men terstond aan zijn schitterende kleur,
die onder den helderen hemel van zijn vaderland in de stralen van
de zon reeds op grooten afstand in 't oog valt. In Egypte kiest
hij gewoonlijk tot standplaats de staken van de schepemmers,
waarmede de boeren hunne akkers besproeien en wordt daarom wel
"Schepemmervalk" genoemd. Zijn voedsel bestaat hoofdzakelijk, ja zelfs
bijna uitsluitend, uit Muizen; soms eet hij ook Sprinkhanen. Jonge
nestvogels versmaadt hij natuurlijk ook niet; Woestijnhagedissen vallen
hem eveneens ten buit; zelfs vergrijpt hij zich aan Vleermuizen, die
overigens niet anders dan door enkele Uilen tot prooi worden gekozen.

De Bastaardwouw is niet minder lieftallig dan fraai. In Egypte
vertrouwt hij den mensch, omdat deze hem hier nooit aanleiding
tot wantrouwen geeft. Zonder schroom ziet men hem te midden van de
arbeidende landlieden opvliegen of neerstrijken; onbezorgd bouwt hij
zijn horst op oranjeboomen, hoewel de tuinman er iedere week vruchten
van plukt.

Bastaardwouwen, die jong uit het nest genomen zijn, worden even
tam als onze Toren- en Boomvalken in dezelfde omstandigheden; maar
ook zij, die oud of na verwonding gevangen werden, worden spoedig
gemeenzaam en maken tegen hun meester geen gebruik van hunne scherpe
wapenen; hoogstens openen zij nu en dan dreigend den snavel, zonder
te bijten. Reeds na verloop van weinige dagen nemen zij hun oppasser
het voedsel uit de hand.



De Wouwen (Milvus) zijn middelmatig groote slank gebouwde Valkvogels
met zwakken, flauw gekromden, ver gespleten snavel en korten, aan de
voorzijde weinig bevederden loop; de vleugels zijn naar verhouding
zeer groot, de staart is lang en gaffelvormig, het vederenkleed los,
uit groote, afstaande veeren samengesteld.



De merkwaardigste van alle Wouwen is ongetwijfeld de Koningswouw of
Milaan, die ook wel zonder nadere aanduiding Wouw wordt genoemd en in
Groningen onder den naam van Zwaluwstaart bekend is (Milvus ictinus,
regalis of milvus), een indrukwekkende Vogel van 65 à 72 cM. lengte,
140 à 150 cM. vlucht, 50 cM. vleugellengte en 38 cM. staartlengte
(langs de buitenste, langste veeren gemeten). Van zijne Europeesche
verwanten, en van de andere Wouwen in 't algemeen, onderscheidt
hij zich door zijn ongeveer 10 cM. diep gegaffelden staart. Bij het
volwassen mannetje zijn de kop en de keel wit, alle veeren in 't midden
met een zwartbruine schaftstreep geteekend, de veeren van den kop met
licht roestkleurig waas, de achterhals, de nek, de buik, de borst en
de verlengde schenkelveeren, die over den loop naar beneden hangen,
roestrood, de handpennen zwart, met roestbruin waas aan de oppervlakte
en met donkere, smalle dwarsbanden geteekend, de middelste staartpennen
roestrood, de buitenste zwartachtig, bij de spits met vuilwitten zoom,
de onderzijde van de slag- en stuurpennen wit met smalle, zwartachtige
dwarsbanden. De iris is zilverkleurig, op hoogen leeftijd lichtgeel,
de snavel aan den wortel geel, bij middelmatig oude Vogels blauwachtig,
aan de spits altijd zwart, de washuid geel, evenals de voet.

Deze Vogel, die door Schiller "koning der lucht" werd genoemd, bewoont
alle Europeesche vlakten, van 't zuiden van Zweden tot Spanje en van
hier tot Siberië. In de herfst- en wintermaanden ontmoet men hem in
alle provinciën van Nederland, hoewel in zeer kleinen getale. Een
enkele maal werd in Juni een exemplaar met broedplek waargenomen; dat
hij hier broedt, is echter niet gebleken. In Noord-Duitschland, waar
hij in den regel in het begin van Maart verschijnt en tot de eerste
dagen van October blijft, nestelt hij waarschijnlijk overal. In zachte
winters overwinteren enkele voorwerpen in hun vaderland. De bergstreken
van Duitschland bezoekt hij slechts op den trek; bij troepen van 50 à
200 stuks zoekt hij zijne winterkwartieren op; zijn reis strekt zich
door Noordwest-Afrika tot aan de Kaapverdische eilanden uit.

De Koningswouw is alles behalve een koninklijke Vogel, daar hij traag,
tamelijk log en afschuwelijk lafhartig is. Zijn naam wijst op de rol,
die hij vroeger speelde bij het vluchtbedrijf. De jacht met den Valk
op den Koningswouw, waarbij beide strijders zich hoog in de lucht
verheffen, levert een grootsch schouwspel op; vorsten en grooten waren
er zeer op gesteld. Het was een kostbaar vermaak, daar de Koningswouw
in vele streken in 't geheel niet of hoogst zelden aangetroffen wordt,
zoodat het veel moeite kostte het noodige aantal exemplaren te vangen
en naar het jachtveld te vervoeren, waar zij te gelijk met den Valk
werden losgelaten.

De Koningswouw vliegt langzaam, maar kan deze beweging buitengewoon
lang volhouden; zijn zacht zweven wordt soms wel een kwartier lang
door geen enkelen vleugelslag afgebroken en intusschen slechts door
den breeden staart geregeld; schijnbaar zonder eenige inspanning
verheft hij zich tot een ontzaglijke hoogte, waar het oog van den
mensch hem bijna niet volgen kan; even gemakkelijk legt hij, dicht
bij den bodem langs vliegend, of op grootere hoogte, een grooten
weg af. Op den grond beweegt hij zich gebrekkig, meer springend
dan stappend. De houding van den zittenden Vogel is merkwaardig,
doordat hij den hals zooveel mogelijk intrekt en de kop dan tusschen
de schouders schijnt te staan. Zijn verstand is ontegenzeggelijk niet
geringer dan dat van eenigen anderen inheemschen Valkvogel. Meer dan
een zijner familiegenooten wijzigt hij zijn gedrag in overeenstemming
met de omstandigheden; zonder fout onderscheidt hij den jager van den
landman; oorden waar hij onaangename ervaringen opdeed, vermijdend,
wordt hij elders een even drieste en indringende bedelaar als zijne
verwanten. Zijn stem, een verre van liefelijk, langgerekt geluid, dat
aan lachen en mekkeren herinnert, klinkt ongeveer als "hi-hi hi-è-è".

Het voedsel van den Koningswouw bestaat uit kleine Zoogdieren, Vogels,
die nog niet vliegen kunnen, Hagedissen, Slangen, Kikvorschen en
Padden, Sprinkhanen, Kevers en Regenwormen. Van het boerenerf rooft
hij de jonge kuikens weg, noopt den ganzenhoeder tot vermeerderde
waakzaamheid, verbittert den jager door het vervolgen van jonge
Hazen en Patrijzen en jaagt door onbeschaamd bedelen den Edelvalk
een buit af. Hoewel hij zich aan al deze misdrijven schuldig maakt,
is het twijfelachtig of men hem onder de schadelijke Vogels moet
rangschikken. Op de door Muizen geteisterde akkers ziet men ook hem
verschijnen; weken lang heeft hij hier een gemakkelijke jacht en volop
voedsel. Met het oog op zijne verdiensten als verdelger van Muizen
en schadelijke Insecten, zou het onbillijk zijn hem enkele jonge
Hazen of Ganzen te misgunnen. Indien hij minder brutaal was en door
zijn onbeschaamd bedelen niet de Edelvalken dwong meer te rooven, dan
zij voor hun eigen gebruik noodig hebben, zou men hem een eereplaats
moeten aanwijzen onder de natuurlijke beschermers onzer veldvruchten.

Korten tijd na zijn terugkomst begint de voortplantingsperiode. De
Koningswouw broedt zooveel mogelijk in dezelfde streek als het
vorige jaar, maar maakt niet altijd van dezelfde horst gebruik. Als
hij geen verlaten Kraaien- of Valkennest vindt, gaat hij zelf aan
't bouwen. Zijn nest verschilt van dat van andere Valkvogels door
de binnenbekleeding, waarvoor hij gaarne allerlei lompen en stukken
papier opzoekt, die niet altijd van de schoonste soort zijn.

De eieren (2 of 3, zeer zelden 4) gelijken zeer veel op die van den
gewonen Buizerd, maar zijn in den regel iets grooter. De grondkleur,
wit met een zwak groenachtige tint, is voorzien van een teekening
van bonte, druppelvormige vlekken en grove krieuwels van donker
roodbruine kleur.

Bij behoorlijke verzorging wordt de Koningswouw in de gevangenschap
weldra tam.



Nog zeldzamer dan de Koningswouw is in ons vaderland de Zwartbruine
Wouw (Milvus migrans). In verschillende maanden (September,
Juni, April, Mei) werden op verschillende plaatsen (Harderwijk,
Voorhout, Vogelenzang, Zandpoort) enkele voorwerpen, meest mannetjes,
gevangen. De lengte van dezen Wouw bedraagt 55 à 58, de vlucht 136 à
145, de vleugellengte 44 à 47, de staartlengte 26 à 29 cM. De eerste
afmetingen gelden voor het mannetje, de laatste voor het wijfje. Alle
deelen van het vederenkleed zijn aanmerkelijk donkerder dan bij den
Koningswouw. De kop, de nek, de kin, de boven- en onderkeel zijn
op grijsachtig witten grond met smalle, overlangsche, zwartbruine
strepen geteekend, de bovendeelen overigens bijna effen donkerbruin, de
onderdeelen iets lichter met donkere schaftvlekken; de staart is bruin
en slechts 3 of 4 cM. diep gegaffeld; hij heeft 9 à 11 donkerbruine
dwarsbanden en een lichten, vaalgrijzen zoom aan den top. Het oog is
bruingrijs, de snavel hoornzwart, de washuid geel, de voet oranjegeel.

Het verbreidingsgebied van dezen Wouw is, evenals dat van al zijne
verwanten, tamelijk beperkt. In Middel-Duitschland behoort hij
tot de zeldzame Vogels, in de Mark, vooral in de nabijheid van
de Havelmeren, in Pommeren, Mecklenburg, aan den Boven-Rijn en in
het Beneden-Main-gebied is hij veelvuldiger, in Neder-Oostenrijk,
Hongarije, de Donau laaglanden, een groot deel van Rusland en ook in
Italië en Spanje een geregelde verschijning, die op geschikte plaatsen
overal en zelfs gezellig nestelt. In Duitschland komt hij in Maart
en vertrekt in October naar Zuid-Europa, waar hij overwintert. Het
liefst houdt hij zich op in wouden, langs rivieren, vooral zulke,
die bij groote stroomen en moerassen gelegen zijn. De hooge boomen
heeft hij trouwens voor geen ander doel noodig dan om er te nestelen
en te slapen. In den loop van den dag vliegt hij voortdurend boven en
tusschen de struiken en langs het water rond. Voor zijn levenswijze
is een vlakke, waterrijke streek een vereischte.

Buitengewoon fraai is de beweging van dezen Vogel vooral, wanneer
hij spelend boven den waterspiegel van een grooten stroom vliegt,
hetgeen hij dikwijls een kwartier of langer achtereen doet.

Gewoonlijk begint het wijfje in het laatst van April te broeden op 3
of 4 eieren, welke sprekend gelijken op die van den Koningswouw; op
geelachtigen of grijsachtigen witten grond zijn zij bruin gemarmerd
en met vlekken bezaaid.

Algemeen wordt de Zwartbruine Wouw als een der schadelijkste Roofvogels
beschouwd. De meeste schade richt hij ongetwijfeld aan door zijn
bedelen bij andere Roofvogels, die zoolang lastig gevallen worden,
totdat zij hem den pas gevangen bu

Showing first 200,000 characters. Full text: gutenberg.org/ebooks/39404