← catalogue

Avonturen van drie Russen en drie Engelschen, Gevolgd door 'De Blokkadebrekers'

by Jules Verne · Dutch · Gutenberg #39191 · 533,067 chars · public domain (US)

The Project Gutenberg eBook of Avonturen van drie Russen en drie Engelschen, Gevolgd door 'De Blokkadebrekers'
    
This eBook is for the use of anyone anywhere in the United States and
most other parts of the world at no cost and with almost no restrictions
whatsoever. You may copy it, give it away or re-use it under the terms
of the Project Gutenberg License included with this eBook or online
at www.gutenberg.org. If you are not located in the United States,
you will have to check the laws of the country where you are located
before using this eBook.

Title: Avonturen van drie Russen en drie Engelschen, Gevolgd door 'De Blokkadebrekers'

Author: Jules Verne


        
Release date: March 18, 2012 [eBook #39191]
                Most recently updated: November 27, 2022

Language: Dutch

Other information and formats: www.gutenberg.org/ebooks/39191

Credits: Jeroen Hellingman and the Online Distributed
        Proofreading Team at http://www.pgdp.net/ for Project
        Gutenberg.


*** START OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK AVONTUREN VAN DRIE RUSSEN EN DRIE ENGELSCHEN, GEVOLGD DOOR 'DE BLOKKADEBREKERS' ***




                             Wonderreizen.

                              JULES VERNE.

                               AVONTUREN
                                  VAN
                    DRIE RUSSEN EN DRIE ENGELSCHEN,

                              Gevolgd door

                         "DE BLOKKADEBREKERS."



                     Rotterdam.--Jacs. G. Robbers.







AVONTUREN VAN DRIE RUSSEN EN DRIE ENGELSCHEN.


I.

Aan de oevers van de Oranjerivier.


Den 27sten Februari 1854 lagen twee mannen aan den voet van een
ontzaglijken treurwilg met elkander te praten en keken van tijd
tot tijd met de grootste oplettendheid naar den stroom. Deze rivier,
door de Hollanders Groote Rivier, door de Hottentotten Gariep genaamd,
kan wedijveren met de drie groote slagaderen van Afrika, namelijk den
Nijl, den Niger en den Zambese; evenals deze treedt zij buiten hare
oevers en heeft snelle stroomingen en watervallen. Eenige reizigers,
wier namen langs een gedeelte van den stroom wel bekend zijn, als
Thompson, Alexander, Burchell hebben als om strijd de helderheid van
het water en de schoonheid van de oevers geprezen.

Op deze plaats leverde de Oranjerivier, die zich met een bocht naar
de bergen van den hertog van York wendde, een verheven schouwspel
op. Onbeklimbare rotsen, indrukwekkende gevaarten van steenen en
van door ouderdom versteende boomen, diepe holen, ondoordringbare
wouden, die de bijl van den volkplanter nog niet geschonden had,
dat alles te zamen aan de achterzijde omlijst door de Gariep-bergen,
vormde een landschap van onbegrijpelijke pracht. Daar stortte het
water van de rivier plotseling van eene hoogte van vier honderd
voet naar beneden, nadat de stroom eerst door eene te nauwe bedding
had moeten dringen, en dan eensklaps geen grond meer onder zich
had. Stroomopwaarts van den val was het slechts een geborrel van de
wateroppervlakte, die hier en daar gebroken werd door eenige met
groen omkranste rotspunten. Stroomafwaarts was slechts een woeste
kolk van onstuimige golven te zien, waarboven zich een dikke nevel van
vochtige dampen verhief, en waarin al de kleuren van den regenboog zich
afspiegelden. Uit dezen afgrond hoorde men een oorverdoovend geklater,
dat door de echo's in de vallei duizendvoudig weerkaatst werd.

Een van de beide mannen, die zeker door het toeval eener
ontdekkingsreis in dit gedeelte van zuidelijk Afrika bij elkander waren
gebracht, lette ter nauwernood op de schoonheid, welke de natuur voor
zijn oog ontrolde. Deze onverschillige reiziger was een Boschjesman,
een jager, een schoon type van dat krachtige menschenras met levendige
oogen en snelle gebaren, dat een zwervend leven in de bosschen
leidt. De naam van Boschjesmannen wordt gegeven aan de zwervende
stammen, die door de ten noordwesten van de Kaapkolonie gelegene
landstreek rondtrekken. Geen enkele stam van deze Boschjesmannen
heeft eene vaste woonplaats. Zij brengen hun leven door met rond
te zwerven door de landstreek, gelegen tusschen de Oranjerivier en
de Westersche bergen, met pachthoeven te plunderen en den oogst te
verwoesten van die heerschzuchtige kolonisten, die hen terug hebben
gedrongen naar de onvruchtbare streken van het binnenland, waar meer
steenen dan planten gevonden worden.

Deze Boschjesman was ongeveer veertig jaar oud, groot van gestalte,
en bezat blijkbaar groote spierkracht. Zelfs als hij op den grond
lag, toonde zijne houding krachtige werkzaamheid; de gepastheid,
gemakkelijkheid en vrijheid van beweging waren die van een
krachtig man, eene soort van persoonlijkheid gevormd als de helden
der Canadasche prairiën, maar misschien met minder kalmte dan de
geliefkoosde jagersfiguren van Fennimore Cooper. Dit kon men zien aan
het vluchtig rood, dat zijne kaken kleurde, als het snelle kloppen
van zijn hart hem een blos op het aangezicht joeg. De Boschjesman was
geen wilde meer zooals zijne stamgenooten, de vroegere Saqua's. Uit
een Engelschen vader en eene Hottentotsche moeder geboren, had deze
mesties door zijn omgang met vreemdelingen meer gewonnen dan verloren,
en sprak vaardig Engelsch. Zijn half Hottentotsche, half Europeesche
kleeding bestond uit een rood flanellen hemd, een overrok en broek
van eene antilopenhuid en beenstukken, die van de huid eener wilde
kat gemaakt waren. Om zijn hals hing een kleine zak, waarin een mes,
eene pijp en tabak geborgen waren. Hij had een soort van kalotje van
schapenvel op zijn hoofd. Eene breede riem van onbereid leder diende
hem tot gordel. Om zijne bloote armen had hij ivoren ringen, welke
zeer kunstig vervaardigd waren. Om zijne schouders hing een mantel
van tijgervel gemaakt, welke tot aan zijne knieën reikte. Een hond
van inlandsch ras sliep naast hem. De Boschjesman deed snelle halen
aan een beenen pijpje, en gaf ondubbelzinnige blijken van ongeduld.

»Kom, wees bedaard, Mokum," zeide de ander. »Ge zijt waarachtig de
ongeduldigste mensch van de wereld als ge niet op jacht zijt! Maar
begrijp toch, mijn wakkere reiskameraad, dat wij er niets aan kunnen
veranderen. Zij, die we wachten, zullen vroeg of laat wel komen,
en als het van daag niet is, zal 't morgen wel zijn!"

De makker van den Boschjesman was een jonkman van vijf- of zesentwintig
jaar, die een scherp kontrast met den jager vormde. Zijn bedaard
karakter was in al zijne handelingen zichtbaar. Wat zijn afkomst
betreft, daaromtrent zou niemand eenigen twijfel gekoesterd hebben:
het was een Engelschman. Zijne al te »burgerlijke" kleeding bewees
dat reizen hem vreemd was; hij zag er uit als een beambte, die in eene
vreemde streek verdwaald was, en onwillekeurig zou men gekeken hebben
of hij geen pen achter het oor had, evenals kassiers, kommiezen,
rekenaars en andere verscheidenheden van het uitgebreide ras der
bureaukraten.

Deze jonkman was dan ook geen reiziger, maar een bekend geleerde,
William Emery, een sterrekundige, die geplaatst was aan de sterrewacht
in de Kaapstad, eene zeer nuttige instelling, die sedert lang reeds
gewichtige diensten aan de wetenschap bewezen had.

Deze geleerde, die zich een weinig vreemd gevoelde te midden van deze
woeste streek van zuidelijk Afrika, op eenige honderden mijlen van
de Kaapstad, bedwong slechts met moeite het natuurlijke ongeduld van
zijn makker.

»Mijnheer Emery," antwoordde de jager in goed Engelsch, »we zijn nu
reeds acht dagen op deze plek aan de Oranjerivier bij den waterval
van Morgheda; dit is iets wat in jaren niet gebeurd is met eenig lid
van mijn stam, om acht dagen op dezelfde plaats te blijven! U vergeet
dat we zwervers zijn, en dat ons de voeten beginnen te jeuken als we
zóólang stil moeten blijven."

»Zij, die we wachten, vriend Mokum," hernam de astronoom, »komen
uit Engeland; we mogen hun dus wel acht dagen uitstel geven. Men
moet denken aan den langen duur der reis, aan het oponthoud, dat
zij met hunne stoomboot bij het opwaartsstoomen van deze rivier
kunnen ondervinden, in één woord aan de duizenderlei moeielijkheden,
die aan eene dergelijke onderneming verbonden zijn. Men heeft ons
gezegd alles voor een onderzoekingstocht in zuidelijk Afrika gereed
te maken, en als dit in orde was, hier aan den waterval van Morgheda
mijn ambtgenoot, den kolonel Everest van de sterrewacht te Cambridge,
op te wachten. Hier zijn we aan den waterval, op de aangewezen plek,
en we wachten. Wat wilt ge meer, wakkere Boschjesman?"

De jager wilde zonder twijfel nog meer, want hij greep telkens
koortsachtig naar den haan van zijne buks, een juistheidswapen,
waarmede men met een puntkogel op acht tot negenhonderd meter afstand
een wilde kat of een antilope kon neêrschieten. Men ziet dat de
Boschjesman den boog en de vergiftige pijlen van zijne landslieden
had laten varen om Europeesche wapens te gebruiken.

»Maar hebt ge u niet vergist, mijnheer Emery," hernam Mokum. »Heeft
men u den waterval van Morgheda tegen het einde van de maand Januari
wel als verzamelplaats opgegeven?"

»Welzeker, mijn vriend," antwoordde William Emery, »en hier is de brief
van den heer Airy, den directeur van het observatorium te Greenwich,
welke u zal bewijzen, dat ik mij niet bedrogen heb."

De Boschjesman nam den brief, dien zijn reisgezel hem aanbood. Hij
draaide dien om en om als iemand die in de schrijfkunst al heel weinig
ervaren is; daarop gaf hij dien aan Emery terug en zeide: »Herhaal
me nog maar eens wat dit bekrabbelde stukje papier ons vertelt."

De jonge geleerde, die een onuitputtelijk geduld bezat, begon voor de
twintigste maal het verhaal weder dat hij reeds zoo dikwijls aan den
jager gedaan had. In de laatste dagen van het vorige jaar had William
Emery een brief ontvangen, die hem de spoedige komst meldde van kolonel
Everest en van eene wetenschappelijke internationale commissie, die
naar zuidelijk Afrika bestemd was. Welke waren de plannen van deze
commissie, waarom ging zij naar het uiteinde van het Afrikaansche
vasteland? Emery kon het niet zeggen, daar de brief van den heer Airy
op dat punt het stilzwijgen bewaarde. Volgens de ontvangen opgaven had
hij zich gehaast om te Lattakou, een van de noordelijkste stations
in het land der Hottentotten, wagens, levensmiddelen, in één woord
al wat er tot onderhoud van een karavaan van Boschjesmannen noodig
was, bijeen te brengen. Daarna bood hij het bevel over den tocht
aan den inlandschen jager Mokum aan, dien hij bij geruchte kende,
die Anderson vergezeld had op zijne jachten in westelijk Afrika,
en Livingstone bij zijn eersten tocht naar het meer Ngami en naar
den waterval van den Zambese.

Toen dit alles in orde was, kwam men overeen dat de Boschjesman
die de streek uitstekend kende, William Emery naar de oevers van de
Oranjerivier en naar den waterval van Morgheda, de aangewezen plaats,
zoude geleiden. Daar moesten zij de wetenschappelijke commissie
afwachten. Deze commissie had zich ingescheept op het fregat Augusta
van de Britsche marine, en zou naar de monding der Oranjerivier op
Afrika's westkust op de hoogte van kaap Volpas gaan, om van daar de
rivier tot aan den waterval op te stoomen. William Emery en Mokum
waren derhalve met een wagen gekomen, welken zij in de vallei gelaten
hadden, en die dienen moest om de reizigers en hunne goederen naar
Lattakou te brengen, als zij niet liever langs de Oranjerivier en hare
zijtakken naar die plaats wilden reizen, na eerst door een omweg van
eenige mijlen hunne goederen aan de andere zijde van den waterval te
hebben laten brengen.

Toen dit verhaal geëindigd en ditmaal goed in het geheugen van den
Boschjesman geprent was, ging deze naar den rand van den afgrond,
waarin het schuimende rivierwater zich met groot geweld nederstort;
de astronoom volgde hem; daar kon men van eene vooruitstekende punt
den loop der Oranjerivier beneden den waterval tot op een afstand
van verscheidene mijlen afzien. Gedurende eenige minuten beschouwden
Mokum en zijn reismakker zeer nauwkeurig het watervlak, dat op een
vierde mijl beneden den waterval weder tot kalmte was gekomen. Geen
enkel voorwerp, geen schip of boot deed het water rimpelen. Het was
toen drie uren. De maand Januari komt hier overeen met de maand Juli
in noordelijker streken, en de zon, die op den 29sten parallel hier
bijna loodrechte stralen werpt, gaf eene warmte van 105° F. in de
schaduw. Zonder een westenwindje dat de warmte eenigszins matigde,
zou deze temperatuur onuitstaanbaar zijn geweest voor iedereen,
behalve voor een Boschjesman. Evenwel leed de jeugdige geleerde,
die een droog gestel had en zeer mager was, er niet al te zeer
door. Bovendien beschutte het dicht gebladerte der boomen, die over den
afgrond hingen, hem voor de onmiddellijke hitte der zonnestralen. Geen
vogel verlevendigde deze eenzaamheid op het warmste gedeelte van den
dag. Geen viervoetig dier verliet zijne frissche schuilplaats onder
de struiken of waagde zich op de open plaatsen van het bosch. Op deze
eenzame plek zou men geen geluid gehoord hebben, als de waterval de
lucht niet met zijn geraas vervuld had.

Na tien minuten te hebben uitgekeken, keerde Mokum zich naar
William Emery en stampte ongeduldig met den voet op den grond: zijne
scherpziende oogen hadden niets ontdekt.

»En als ze niet komen?" vroeg de Boschjesman.

»Zij zullen komen, wakkere jager," antwoordde William Emery. »Het
zijn mannen, die hun woord houden, en ze zullen nauwkeurig zijn,
zooals het sterrekundigen betaamt. Bovendien wat verwijt ge hen? De
brief kondigt hun komst aan tegen het einde van Januari. We hebben
van daag den 27sten, ze hebben dus nog recht op vier dagen, vóórdat
ze den waterval bereiken."

»En zoo ze na verloop van die vier dagen niet verschenen zijn?" vroeg
de Boschjesman.

»Welnu! dan zullen we gelegenheid hebben om ons geduld te oefenen,
want we zullen hen wachten tot op het oogenblik waarop het mij
deugdelijk bewezen is dat ze niet meer komen!"

»Bij god Kô!" riep de Boschjesman met luider stem, »gij zijt er juist
de man naar om te wachten totdat de Gariep haar onstuimige wateren
niet meer in dezen afgrond doet vallen!"

»Neen, jager, neen," antwoordde William Emery, altijd bedaard. »Het
verstand moet al onze daden besturen; en wat zegt nu ons
verstand? Indien de kolonel Everest en zijne makkers door eene
moeilijke reis afgemat, en misschien gebrek hebbende aan het noodige,
verdwaald waren in deze eenzame streek en ons op de afgesproken plaats
niet vonden, dan zouden we in alle opzichten te laken zijn. Als
er een ongeluk gebeurde, zou met recht alle verantwoording op ons
vallen. Wij moeten dus op onzen post blijven, zoolang onze plicht ons
dit voorschrijft. Bovendien hebben we hier aan niets gebrek. Onze wagen
wacht ons in de vallei en biedt ons eene veilige wijkplaats voor den
nacht aan; we hebben overvloed van levensmiddelen; de natuur is hier
prachtig en der bewondering wel waardig! Het is voor mij een onbekend
genot om eenige dagen in deze prachtige wouden, aan de oevers van deze
onvergelijkelijk schoone rivier door te brengen! Wat u aangaat, Mokum,
wat kunt ge meer verlangen? Viervoetig en gevederd wild is in overvloed
in deze wouden voorhanden, en uw geweer verschaft ons elken dag ons
wildbraad. Jaag dus maar, wakkere jager, en maak uw tijd kort door op
herten en buffels te schieten. Komaan, mijn dappere Boschjesman, ga
uw gang maar; in dien tijd zal ik hier op de talmers wachten, en uwe
voeten zullen dan ten minste geen gevaar loopen hier vast te wortelen!"

De jager begreep dat de raad van den sterrekundige goed was. Hij
besloot dus om gedurende eenige uren het struikgewas en de
kreupelbossen in den omtrek af te jagen. Leeuwen, hyena's of luipaarden
zouden een Nimrod zooals hij was, niet in verlegenheid brengen, gewoon
als hij was aan het jagen in de Afrikaansche wouden. Hij floot zijn
hond Top, een soort van hyenahond uit de woestijn Kalahari, afstammende
van het ras dat de Balaba's eertijds voor de drijfjacht africhtten. Het
slimme dier dat even ongeduldig als zijn meester scheen te zijn,
sprong op, en gaf door een vroolijk geblaf zijne vreugde te kennen
over het voornemen van den Boschjesman. De jager was met zijn hond
weldra in het dichtste van het bosch achter den waterval verdwenen.

Toen William Emery alléén was, strekte hij zich aan den voet van den
wilg uit, en hopende in te kunnen slapen door den invloed der warmte,
overdacht hij zijn tegenwoordigen toestand. Hij lag daar ver van
alle bewoonde streken bij den stroom der Oranjerivier, die nog zoo
weinig bekend was. Hij wachtte Europeanen, landgenooten, die hun land
verlieten om de gevaren van een verren tocht te gemoet te gaan. Maar
wat was dan het doel van den tocht? Welk wetenschappelijk raadsel wilde
men in de woestijnen van zuidelijk Afrika zoeken op te lossen? Welke
waarnemingen wilde men op de hoogte van 30° Z. B. beproeven? Dit
was het juist wat de brief van den heer Airy, directeur van het
observatorium te Greenwich, niet vermeldde. Aan Emery vroeg men hulp
als aan een geleerde, die reeds gewend was aan het zuidelijk klimaat,
en omdat men waarschijnlijk een wetenschappelijken arbeid op het oog
had, was zijne medewerking voor zijne ambtgenooten uit het Vereenigde
koninkrijk van hooge waarde.

Terwijl de jonge astronoom over al die zaken lag na te denken,
en zich zelven honderden vragen deed, waarop hij het antwoord moest
schuldig blijven, voelde hij dat zijne oogleden zwaar werden, en viel
hij in diepen slaap. Toen hij ontwaakte was de zon reeds verdwenen
achter de westelijke heuvels, welker rand zich scherp afteekenden
tegen den als in vuur staanden gezichteinder. Zijne maag waarschuwde
hem dat de tijd voor het avondmaal naderde; het was toch zes uren
's avonds, en het oogenblik brak aan, waarop men den wagen in de
vallei weder moest opzoeken. Juist op dat oogenblik knalde er een
schot in een boschje van bloeiende heesters, dat ter hoogte van
twaalf tot vijftien voet aan de rechterhand de helling der heuvels
bedekte. Bijna op hetzelfde oogenblik verschenen de Boschjesman en
Top aan den rand van het bosch. Mokum sleepte een stuk wild mede,
dat hij juist neêrgeschoten had.

»Kom proviandmeester," riep Emery. »Wat brengt ge voor ons souper
mede?"

»Een springbok, mijnheer William," antwoordde de jager, en wierp een
dier voor den grond, welks horens als die eener lier gebogen waren.

Het was een soort van antilope, evenwel meer onder den naam van
springbok bekend, dien men veel in allerlei streken van zuidelijk
Afrika aantreft. Het zijn bevallige dieren met kaneelkleurigen rug,
van boven bedekt met zijdeachtig haar van schitterend witte kleur
en met kastanjebruine ronde vlekken op den buik. Het vleesch, dat
uitmuntend is om te eten, werd voor het avondmaal bestemd.

De jager en de astronoom staken een stok door de samengebonden pooten
van het dier en laadden het op hunne schouders; zij verlieten den
waterval en kwamen een halfuur daarna aan hun kamp in de vallei,
waar de wagen door twee Boschjesmannen bewaakt werd.







II.

Officieele voorstelling.


Gedurende 28, 29 en 30 Januari verlieten Emery en Mokum de plaats
der samenkomst niet. Terwijl de Boschjesman als een hartstochtelijk
jager onverschillig wild en wilde dieren vervolgde door al de bij
den waterval gelegen bosschen, bleef de astronoom den loop der rivier
waarnemen. De grootsche en woeste natuur bracht hem in verrukking en
overstelpte zijn ziel met nieuwe aandoeningen. Hij, de man van cijfers,
de geleerde, die steeds over zijne registers gebogen zat, nacht en
dag het oog voor den kijker had, die den doorgang der hemellichamen
door den meridiaan waarnam, of de eklipsen der sterren berekende,
ademde nu met volle teugen de versche lucht in bijna ontoegankelijke
wouden in, welke zich uitstrekten langs de helling der heuvels en op
de woeste bergtoppen, die door de opstijgende waterkolommen van den
waterval van Morgheda met een vochtig stof bedekt werden. Het was een
waar genot voor hem om door te dringen in al het dichterlijke van deze
uitgestrekte voor den mensch bijna onbekende eenzaamheid, en er zijn
door wiskundige berekeningen vermoeiden geest op te frisschen. Hij
doodde op die wijze de verveling van het wachten, en verkwikte zich
naar geest en lichaam. De nieuwheid van zijn toestand verklaarde
zijn onverstoorbaar geduld, dat de Boschjesman niet deelde. Daarom
had ook de jager altijd dezelfde klachten, de geleerde dezelfde kalme
antwoorden, waardoor de zenuwachtige Mokum evenwel in 't geheel niet
kalmer werd.

Eindelijk kwam de 31ste Januari, de laatste dag van het in den brief
van den heer Airy bepaalde tijdstip. Als de aangekondigde geleerden
dien dag niet verschenen, zou William Emery verplicht zijn een besluit
te nemen, iets wat hem in groote verlegenheid bracht. Het uitblijven
kon wel eeuwig duren, en moest men dan eeuwig blijven wachten?

»Mijnheer William," zeide de jager, »waarom zouden we de vreemdelingen
niet te gemoet gaan? We kunnen hen niet misloopen. Er is slechts
één weg langs de rivier, en indien zij die opkomen, zooals uw stukje
papier vertelt, dan zullen we ze ongetwijfeld ontmoeten."

»Ge hebt daar een uitmuntend denkbeeld, Mokum," antwoordde de
sterrekundige. »Laten we stroomafwaarts beneden den waterval eens op
verkenning uitgaan. We kunnen altijd door de valleien aan de zuidzijde
naar ons kamp terug keeren. Maar zeg me eens, brave Boschjesman,
kent ge den loop der Oranjerivier over een groote uitgestrektheid?"

»Ja, mijnheer," antwoordde de jager, »ik ben haar tweemalen opgevaren
van kaap Volpas, tot aan haar samenvloeiing met de Hart aan de grenzen
der Transvaalrepubliek."

»En is die stroom overal bevaarbaar, behalve bij dezen waterval?"

»Het is zooals u zegt, mijnheer," hervatte de Boschjesman. »Ik moet
er evenwel bijvoegen dat de Oranjerivier op het einde van het drooge
jaargetijde tot op vijf of zes mijlen van haar monding bijna geheel
zonder water is. Dan wordt er een bank gevormd, waarop de uit het
westen komende golven met geweld breken."

»Dat doet er weinig toe," antwoordde de astronoom, »omdat op het
oogenblik dat onze Europeanen de monding der rivier bereikten,
deze bevaarbaar was. Er bestaat dus geen reden voor hun uitblijven,
en derhalve .... zullen ze komen."

De Boschjesman antwoordde niet: hij legde zijn geweer over
den schouder, floot Top en ging zijn makker voor op het smalle
voetpad, dat vierhonderd voet lager weder bij de rivier beneden den
waterval uitkwam. Het was toen negen uren in den morgen. De twee
landonderzoekers (men zou hun inderdaad dien naam wel kunnen geven)
gingen langs den linkeroever stroomafwaarts. De weg was ver van
effen of gemakkelijk zooals op een dijk of langs een jaagpad. De
steile oevers van de rivier vol struikgewas, verdwenen onder eene
menigte planten van verschillenden aard. Slingers van de draadvormige
Cynanchum, reeds door Burchell vermeld, waren kruiselings van boom
tot boom gespannen en sloten somwijlen het pad der reizigers als met
een groen net af. Ook was het mes van den Boschjesman voortdurend
werkzaam. Hij sneed onmeedoogend die hinderlijke guirlandes
door. William Emery ademde met volle teugen de heerlijke geuren van
het woud in, waaronder vooral kamfergeur merkbaar was, die uit de
ontelbare bloemen der diosmeeën, opsteeg. Gelukkig konden de jager en
zijn makker spoediger naar het westen komen door eenige open plekken
in het bosch, en langs gedeelten van den naakten en steilen oever,
waarlangs het vischrijke water kalm heenstroomde. Om elf uur des
morgens hadden zij een afstand van ongeveer vier kilometers afgelegd.

De wind was west; zij woei dus naar den kant van den waterval, welks
geraas op dien afstand niet gehoord kon worden. Het geraas daarentegen
dat stroomafwaarts gehoord werd, was zeer duidelijk. William Emery
en de jager bleven op deze plek halt houden; zij zagen den loop der
rivier, die zich twee of drie mijlen ver in eene rechte lijn voor
hen uitstrekte. De stroom was nauw ingesloten tusschen steile, twee
honderd voet hooge krijtrotsen.

»Laat ons hier wachten," zeide de astronoom, »en uitrusten. Ik heb uwe
jagersbeenen niet, Mokum, en ik ben meer gewoon om in den sterrenhemel
rond te wandelen dan op de wegen hier op aarde. Laten we dus hier
uitrusten; van hier kunnen we twee of drie kilometers van de rivier
afzien en zoodra de stoomboot zich slechts aan gindsche bocht vertoont,
moeten we haar zien."

De jonge astronoom vleide zich neder aan den voet van een reusachtige
euphorbia, waarvan de top zich veertig voet hoog verhief. Van daar kon
hij ver over de rivier zien. De jager, die aan zitten weinig gewoon
was, bleef op den oever heen en weer loopen, terwijl Top geheele
vluchten wilde vogels opjoeg, die de opmerkzaamheid van zijn meester
niet eens tot zich trokken.

De Boschjesman en zijn makker waren hier nauwelijks een half uur,
toen William Emery zag dat Mokum, die een honderdtal schreden van
hem afstond, meer bijzondere teekenen van opmerkzaamheid begon te
geven. Had de Boschjesman eindelijk de zoo ongeduldig verwachte
boot gezien?

De astronoom verliet zijne rustplaats in het mos, en ging naar den
oever, waar de jager stond; binnen weinige oogenblikken was hij
bij hem.

»Ziet gij iets Mokum?" vroeg hij aan den Boschjesman.

»Niets, ik zie niets, mijnheer William," antwoordde de jager, »maar
daar alle geluiden in de natuur mij zeer gewoon zijn, schijnt het
mij nu toe dat ik stroomafwaarts een ongewoon gebrom hoor."

Toen de Boschjesman dit gezegd had, wenkte hij zijn makker om stil te
zijn, legde zich met het oor op den grond, en luisterde met de uiterste
opmerkzaamheid. Na verloop van eenige minuten richtte hij zich op,
schudde het hoofd en zeide: »Ik zal mij bedrogen hebben. Het geraas
dat ik meende te hooren is misschien niets anders dan het ruischen
van den wind door het gebladerte, of het kabbelen van het water over
de steenen in de rivier. En toch...."

De jager luisterde nog eens met groote opmerkzaamheid, maar hij
hoorde niets.

»Mokum," zeide Emery, »als het geraas, dat ge meendet te hooren door
de stoomsloep wordt veroorzaakt, zult ge 't beter hooren als ge u tot
op het watervlak kondt bukken. Het water brengt de geluiden met meer
juistheid over dan de lucht."

»U hebt gelijk, mijnheer William," antwoordde de jager »en meer dan
eens heb ik op die wijze een nijlpaard in het water betrapt."

De Boschjesman daalde nu van den steilen oever naar beneden, terwijl
hij zich aan slinger- en grasplanten vastklampte. Toen hij bij het
water was, liep hij tot aan de knieën er in, en bukte zich met het
oor tot aan het watervlak.

»Ja!" riep hij na eenige oogenblikken, »ja! ik had me niet
bedrogen. Eenige kilometers stroomafwaarts is er een geraas alsof het
water met geweld geslagen wordt. Het is een eentonig en aanhoudend
geklots dat ik beneden op den stroom hoor."

»Het geraas van een schroef?" antwoordde de astronoom.

»Waarschijnlijk, mijnheer Emery. Zij, die we wachten zijn niet ver
meer verwijderd."

William Emery, die wist welke fijne zintuigen de jager had, hetzij
hij hoorde, zag of rook, twijfelde geen oogenblik aan de bewering van
zijn makker. Deze kwam weder op den oever, en beiden besloten om op
deze plek te wachten, omdat men van daar den stroom der Oranjerivier
gemakkelijk kon overzien.

Er ging een half uur voorbij, waaraan Emery, niettegenstaande zijne
natuurlijke bedaardheid, meende dat geen einde zou komen. Hoe dikwijls
meende hij den vagen omtrek van een vaartuig te zien, maar zijn gezicht
bedroog hem telkens. Eindelijk deed een uitroep van den Boschjesman
hem het hart sneller kloppen.

»Rook!" riep Mokum.

Toen William Emery in de door den jager aangeduide richting keek,
zag hij niet zonder inspanning een licht rookwolkje, dat aan de bocht
van de rivier zichtbaar werd. Men kon niet meer twijfelen.

De boot naderde snel. Weldra kon William den schoorsteen zien,
waaruit een wolk van zwarten rook, vermengd met witachtige dampen,
opsteeg. De bemanning stookte zeker de vuren flink op om de snelheid
te vermeerderen en op den bepaalden dag de aangeduide plaats te
bereiken. De boot was nog ongeveer zeven kilometers van den waterval
van Morgheda af.

Het was toen twaalf uren. Daar de plek niet geschikt was voor eene
landing, besloot de astronoom weder naar den waterval terug te
keeren. Hij deelde zijn voornemen aan den jager mede, die slechts
antwoordde door den reeds vroeger op den linkeroever der rivier
bewandelden weg weder in te slaan. William Emery volgde zijn metgezel,
en zich eene laatste maal bij eene bocht der rivier omkeerende,
zag hij de Britsche vlag, die achter van het vaartuig woei.

Spoedig waren zij weder bij den waterval, en om één uur hielden de
Boschjesman en de astronoom op 1/4 kilometer afstands halt. Daar
vormde de oever door eene halfcirkelvormige bocht een inham, waar
de stoomboot gemakkelijk kon aanleggen, want het water was tot vlak
aan den oever diep genoeg. De boot moest niet ver meer af zijn en
zij had zeker op de twee voetgangers gewonnen, hoe snel deze ook
geloopen hadden. Men kon haar nog niet zien, want de vorm der oevers,
waarop hooge over het water hangende boomen stonden, belette ver te
zien. Maar men hoorde zooal niet het gesis van den stoom, toch het
doordringend fluiten van de machine, dat boven het onophoudelijk geraas
van den waterval uitstak. Dit fluiten hield aan; de bemanning wilde
op die manier haar tegenwoordigheid in dezen omtrek doen opmerken;
het was eene waarschuwing.

De jager beantwoordde deze door zijn geweer af te schieten,
welks losbarsting door de echo der oevers en bosschen honderdvoudig
weerkaatst werd. Eindelijk verscheen de boot; William en de Boschjesman
werden spoedig door de bemanning bemerkt. Op een teeken van den
astronoom zwenkte de boot en kwam aan den oever aanleggen. Een kabel
werd uitgeworpen; de Boschjesman ving dien op, en wond hem om een
afgebroken boomstam. Aanstonds sprong een man van hooge gestalte op
den oever, en kwam naar den astronoom toe, terwijl zijne reisgezellen
op hunne beurt landden.

William Emery trad aanstonds op dien man toe, en vroeg »kolonel
Everest?"

»Mijnheer William Emery?" antwoordde de kolonel.

De astronoom en zijn ambtgenoot van het observatorium van Cambridge
namen de hoeden af en gaven elkander de hand.

»Mijne heeren," zei daarop de kolonel Everest, »mag ik u mijnheer
William Emery voorstellen, van het observatorium in de Kaapstad, die
ons tot aan den waterval van Morgheda wel te gemoet is willen komen?"

Vier heeren, die bij kolonel Everest stonden, groetten achtereenvolgens
den astronoom, die hen terug groette; daarop stelde de kolonel ze
met vólkomen Britsche bedaardheid voor.

»Mijnheer John Murray van Devonshire, uw landgenoot, mijnheer
Emery; mijnheer Mathieu Strux van het observatorium van de Pulkowa,
mijnheer Nikolaas Palander van het observatorium van Helsingfors,
en mijnheer Michel Zorn, van de sterrewacht van Kiew, drie geleerde
Russen, die in onze internationale commissie de regeering van den
Czaar vertegenwoordigen."







III.

Het vervoer.


Toen men aan elkander was voorgesteld, bood William Emery zijne
diensten aan de nieuw aangekomenen aan. In zijne hoedanigheid
van eenvoudig astronoom aan de sterrewacht aan de Kaap, was hij
eigenlijk ondergeschikt aan kolonel Everest, afgevaardigde van de
Engelsche regeering, die met Mathieu Strux het voorzitterschap van
de wetenschappelijke commissie deelde. Hij kende hem bovendien als
een uitstekend geleerde, die beroemd geworden was door het oplossen
van enkele nevelvlekken en door de berekening van het verduisteren
van sterren. Deze sterrekundige, die ongeveer vijftig jaar telde,
was een koel en afgemeten man, die een leven leidde dat van uur tot
uur wiskunstig geregeld was. Niets overkwam hem onverwacht. Zijne
nauwkeurigheid in alle dingen evenaarde die waarmede de hemellichamen
door den meridiaan gaan. Men kon zeggen dat al zijne levensdaden
volgens den chronometer geregeld waren. William Emery wist dit; daarom
had hij er nimmer aan getwijfeld dat de wetenschappelijke commissie
op den bepaalden dag zou komen. De jonge astronoom wachtte nu dat
de kolonel zich zou verklaren ten opzichte van de zending, die hij
in zuidelijk Afrika kwam vervullen; maar de kolonel Everest zweeg en
William Emery meende dat hij hem hierover niet mocht ondervragen. Het
was waarschijnlijk dat naar des kolonels meening het uur waarop hij
spreken moest nog niet geslagen was.

William Emery kende evenzeer bij name John Murray, een rijk geleerde,
mededinger van James Ross en lord Elgin en die zonder officiëelen
titel zijn vaderland door zijn sterrekundigen arbeid eer aandeed. De
wetenschap was hem zeer aanzienlijke geldelijke offers verschuldigd;
hij had 20000 pond sterling uitgegeven voor de vervaardiging van een
reusachtigen spiegelteleskoop, welke met dien van Parson-town kon
wedijveren, en waarmede de elementen van een aantal dubbelsterren
bepaald waren. Het was een man van hoogstens veertig jaar; hij had
het voorkomen van een groot heer, maar zijn onverschillig uiterlijk
verraadde geenszins zijn karakter.

Wat de drie Russen aangaat, de heeren Strux, Palander en Zorn, hunne
namen waren voor Emery niet nieuw; maar de jonge astronoom kende hen
niet persoonlijk. Nikolaas Palander en Michel Zorn toonden zekeren
eerbied voor Mathieu Strux, een eerbied, dien zijne betrekking, bij
gebreke zelfs van alle verdienste, overigens volkomen rechtvaardigde.

De eenige opmerking, die William Emery maakte, was dat de geleerde
Engelschen en Russen in gelijken getale waren, drie van elke
natie. Zelfs de bemanning der stoomboot, Queen and Tzar genaamd,
bestond uit tien man, waarvan er vijf uit Engeland en vijf uit Rusland
geboortig waren.

»Mijnheer Emery," zeide de kolonel, zoodra men aan elkander was
voorgesteld, »nu kennen wij elkander even goed alsof wij samen de reis
van Londen naar kaap Volpas gemaakt hadden. Bovendien heb ik voor u
een bijzondere achting, welke men u wel verschuldigd is wegens den
astronomischen arbeid, die u, hoe jong ook nog, een billijken roem
heeft bezorgd. Op mijn verzoek heeft het Engelsche gouvernement u
aangewezen om deel te nemen aan het werk, dat wij in zuidelijk Afrika
zullen beproeven."

William Emery boog alsof hij wilde danken, en dacht dat men hem nu
eindelijk de beweegreden zoude mededeelen, welk eene wetenschappelijke
commissie zelfs naar het zuidelijk halfrond voerde, maar kolonel
Everest verklaarde zich daaromtrent niet duidelijker.

»Mijnheer Emery," hernam de kolonel, »ik wilde u vragen of ge met
uwe toebereidselen geheel gereed zijt?"

»Geheel kolonel," antwoordde de astronoom. »Volgens de opgaven in
den brief van mijnheer Airy, heb ik een maand geleden de Kaapstad
verlaten, en mij naar het station Lattakou begeven. Daar heb ik
al het noodige voor een onderzoekingstocht in de binnenlanden van
Afrika bijeengebracht, namelijk levensmiddelen, wagens, paarden en
Boschjesmannen. Een geleide van honderd goed gewapende en geoefende
mannen, wacht u te Lattakou, en dit zal aangevoerd worden door
een behendig en beroemd jager, dien ik u wenschte voor te stellen,
namelijk den Boschjesman Mokum."

»De Boschjesman Mokum!" riep de kolonel Everest uit, als men althans
van den kalmen toon, waarop hij dit zeide, zoo spreken mag, »de
Boschjesman Mokum! Maar die naam is mij zeer goed bekend."

»Het is de naam van een behendig en onversaagd Afrikaan," voegde John
Murray er bij, terwijl hij zich naar den jager wendde, die door deze
Europeanen, met hun voornaam uiterlijk, in het geheel niet uit het
veld geslagen werd.

»De jager Mokum," zeide William Emery, terwijl hij zijn makker
voorstelde.

»Uw naam is in het Britsche koninkrijk zeer goed bekend, Boschjesman,"
antwoordde de kolonel. »Ge zijt de vriend van Anderson en de gids van
den beroemden David Livingstone geweest, in wiens vriendschap ik eene
eer stel. Engeland dankt u door mijn mond, en ik wensch er mijnheer
Emery geluk mede, dat hij u als aanvoerder van onze karavaan gekozen
heeft. Een jager zooals gij moet een liefhebber zijn van schoone
wapenen. Wij hebben daarvan een vrij volledige verzameling, en ik
wenschte u te verzoeken om daaruit datgene te kiezen wat u aanstaat;
wij weten dat zulk een wapen dan in goede handen is."

Een glimlach van zelfvoldoening vertoonde zich op het gelaat van
den Boschjesman. De waardeering zijner verdiensten in Engeland trof
hem zonder twijfel, maar zeker minder dan de aanbieding van den
kolonel. Hij dankte dus in goed gekozen bewoordingen, en hield zich
ter zijde, terwijl het gesprek tusschen William Emery en de Europeanen
werd voortgezet.

De jonge astronoom deelde verder de bijzonderheden mede van 't
geen door hem was gereed gemaakt; kolonel Everest scheen daarover
zeer tevreden. Het kwam er dus maar op aan ten spoedigste de stad
Lattakou te bereiken, want het vertrek van de karavaan moest in de
eerste dagen van Maart na het regenseizoen plaats hebben.

»Beslis nu maar kolonel," zeide William Emery, »op welke wijze u die
stad wilt bereiken."

»Over de Oranjerivier, en een van hare zijtakken, de Kuruman, die
langs Lattakou stroomt."

»Zeer goed," antwoordde de astronoom, »maar hoe uitstekend uw stoomboot
ook zij, hoe snel zij ook kunne vooruitkomen, toch zou zij niet tegen
den waterval van Morgheda opstoomen!"

»We zullen dien omgaan, mijnheer Emery," antwoordde de kolonel. »Na een
vervoer van enkele kilometers zullen we de vaart boven den waterval
weder kunnen hervatten, en als ik mij niet bedrieg dan is van daar
tot Lattakou de stroom goed bevaarbaar voor een vaartuig dat weinig
diepgang heeft."

»Zonder twijfel kolonel," antwoordde de astronoom, »maar die stoomboot
is zóó zwaar, dat...."

»Mijnheer Emery," hernam kolonel Everest, »deze boot is een meesterstuk
uit de werkplaatsen van Leard en Cie te Liverpool. Men kan haar
stuksgewijze uit elkander nemen, en met het uiterste gemak weder in
elkander zetten. Een sleutel en eenige schroefbouten zijn voldoende
voor een man of wat, die hiermede belast worden. Hebt ge een wagen
medegebracht?"

»Ja, kolonel," antwoordde Emery. »Ons kamp is slechts op een mijl
hier van daan."

»Welnu, dan verzoek ik den Boschjesman den wagen hierheen te laten
brengen. Men zal er de stukken der stoomboot en de machine, die ook
uit elkander genomen kan worden, op laden, en op die wijze zullen we
stroomopwaarts dáár de Oranjerivier weder bereiken, waar zij wederom
bevaarbaar wordt."

De bevelen van kolonel Everest werden uitgevoerd. De Boschjesman
verdween weldra in het kreupelhout, nadat hij beloofd had binnen een
uur terug te zullen zijn. Gedurende zijne afwezigheid werd de stoomboot
schielijk ontladen. Nu was de lading niet aanzienlijk: kisten met
natuurkundige instrumenten, eene vrij groote verzameling geweren uit
de fabriek van Purdey Moore te Edinburgh, eenige flesschen brandewijn,
vaatjes gedroogd vleesch, kistjes met patronen, reistasschen,
die slechts het hoogst noodige bevatten, tentzeilen en alles wat
daarbij noodig was, een sloep van gutta percha, die zorgvuldig was
samengepakt, en niet meer plaats besloeg dan een goed in elkander
geriemde reisdeken, eenige legeringbehoeften, enz. en eindelijk een
soort van waaiervormige mitrailleuse, een wapen dat nog verre van
volmaakt was, maar toch de nadering der stoomboot zeer gevaarlijk
maken moest voor elk soort van vijand.

Al deze voorwerpen werden op de landingsplaats nedergelegd. De machine
van acht paardekracht van 210 kg. was in drie deelen afgedeeld:
de ketel met de stookplaats, de machine zelve, die door middel van
een eenvoudigen sleutel van den ketel kon worden losgeschroefd, en
de schroef die aan den achtersteven bevestigd was. Toen deze deelen,
het een na het ander waren weggenomen, was de boot geheel ledig. Deze
werd, behalve de ruimte voor de machine en den voorraad, verdeeld in
twee afdeelingen, waarvan de voorste voor de bemanning, de achterste
voor den kolonel en zijne reisgezellen bestemd was. In een oogwenk
verdwenen de tusschenschotten, koffers en bedden werden weggenomen,
en de stoomboot was toen niet meer dan een eenvoudige romp.

Deze romp, die 35 voet lang was, bestond uit drie deelen, evenals
de Mâ-Robert, waarvan Livingstone zich bij zijne eerste reis op de
Zambese bediende. Hij was van gegalvaniseerd ijzer gemaakt, en dus
tegelijk licht en sterk. De platen waren met schroefbouten op een
geraamte van hetzelfde metaal vastgeschroefd, waardoor zij vast op
elkander zaten en dus de romp goed dicht was.

William Emery was verbaasd over het eenvoudige van het werk, en de
snelheid, waarmede het geschiedde. De wagen was nog geen uur geleden
met den jager en zijne twee Boschjesmannen aangekomen toen de stoomboot
reeds ter oplading gereed lag.

Deze wagen van de eenvoudigste soort, rustte op vier massieve raderen,
die twee aan twee op twintig voet afstand van elkander stonden. Het was
vanwege zijne lengte eene ware Amerikaansche kar. Dit zware voertuig
waarvan de assen kraakten, en de stootplank wel een voet buiten de
raderen uitstak, werd door zes tamme buffels getrokken, die twee aan
twee aan elkander gekoppeld en zeer gevoelig waren voor de zweep van
den voerman. Men had niets minder dan zulke zwaren dieren noodig om
het voertuig in beweging te brengen, als het met zijn volle vracht
beladen was. Niettegenstaande de behendigheid van den voerman moest
het meer dan eens in den modder blijven steken.

De bemanning van de Queen and Tzar belaadde den wagen zóó, dat deze
aan alle kanten in evenwicht was. Men kent de spreekwoordelijke
behendigheid van zeelieden. Het laden van dien wagen was voor die
flinke mannen slechts eene kleinigheid. De groote stukken der stoomboot
lagen onmiddellijk boven de assen op het sterkste gedeelte van den
wagen. Daar tusschen vonden kisten, koffers, vaatjes, lichtere of meer
breekbare stukken gemakkelijk plaats. Wat de reizigers zelve betrof,
een tocht van vier kilometers was voor hen slechts eene wandeling.

Om drie uren des namiddags was het opladen geheel afgeloopen en gaf
kolonel Everest het teeken om te vertrekken. Zijne makkers en hij
maakten onder geleide van Emery de voorhoede uit. De Boschjesmannen, de
bemanning der boot en de geleiders van den wagen volgden wat langzamer.

De tocht had zonder inspanning plaats. De zachte helling, die naar het
hooger gedeelte van den stroom der Oranjerivier leidde, maakte den weg
gemakkelijk, hoewel veel langer. Het was eene gelukkige omstandigheid
voor den zwaar beladen wagen, die, hoewel wat langzamer des te zekerder
het doel zou bereiken.

Wat de leden der wetenschappelijke commissie betreft, deze beklommen
gemakkelijk de andere zijde des heuvels. Zij voerden een algemeen
gesprek, maar er was in het geheel geen sprake van het doel
der onderneming. Deze Europeanen bewonderden zeer de grootsche
landschappen, die zich voor hun oog ontrolden. Deze trotsche natuur,
zoo schoon in hare woestheid, bekoorde hen, zooals zij den jongen
astronoom reeds vroeger bekoord had. Hunne reis had hen nog niet
zoodanig verwend dat zij blind waren voor de natuurlijke schoonheid
van deze Afrikaansche wereld. Zij bewonderden, maar met eene weinig
merkbare bewondering, zooals Engelschen gewoonlijk doen omdat zij
alles haten wat onbehoorlijk schijnt. De waterval werd eenigermate,
maar op fatsoenlijke wijze door hen geprezen, slechts even misschien,
doch merkbaar genoeg. Het »nil admirari" scheen nog niet geheel hunne
zinspreuk te zijn.

Bovendien meende William Emery zijne gasten in zuidelijk Afrika naar
behooren te moeten ontvangen; hij was t' huis, en evenals zekere al
te opgetogen menschen, schonk hij hun geene enkele bijzonderheid van
zijn Afrikaansch park.

Tegen half vier was men aan de andere zijde van den waterval
gekomen. Toen de Europeesche reizigers op het plateau waren aangekomen,
zagen zij het bovenste gedeelte van den stroom zich voor hunne blikken
ontrollen. Zij vleiden zich aan den oever neder en wachtten de komst
van den wagen af. Tegen vijf uren verscheen het voertuig op den top
des heuvels. De reis was gelukkig volbracht. Kolonel Everest liet
dadelijk alles ontladen terwijl hij bepaalde dat men den volgenden
morgen bij het aanbreken van den dag zou vertrekken.

De geheele nacht werd voor verschillende werkzaamheden gebruikt. In
minder dan een uur was de romp van de boot weder in elkander;
de machine voor de schroef werd weder op hare plaats vastgemaakt,
de metalen schotten tusschen de verschillende afdeelingen van het
vaartuig werden in elkander geschroefd, het ruim in orde gebracht en
alle bagage weder ingescheept. Dit alles geschiedde naar de gegeven
bevelen, en was een goed bewijs voor de geschiktheid der bemanning
van de Queen and Tzar. De Engelsche en Russische matrozen waren
uitgezochte mannen op wie men gerust rekenen kon.

Den volgenden dag, 1 Febr., was de stoomboot bij het aanbreken van den
dag gereed om de reizigers te ontvangen. Reeds kronkelde de zwarte rook
uit den schoorsteen, en de machinist vermeerderde zooveel mogelijk de
drukking. Het was eene machine van hooge drukking zonder condensie,
zoodat zij bij elken zuigerslag stoom liet ontsnappen evenals
zulks bij locomotieven het geval is. Wat den ketel aangaat, deze
was van goed geplaatste fornuizen voorzien, waardoor een zoo groot
mogelijk oppervlak des ketels aan de hitte was blootgesteld. Door
deze inrichting had men in een half uur stoom genoeg. Men had een
goeden voorraad ebbenhout en pokhout ingeladen, omdat dit overvloedig
in den omtrek groeide, en stookte de vuren met dit kostbare hout zoo
hard mogelijk op.

Om zes uren 's morgens gaf de kolonel het teeken tot het
vertrek. Passagiers en bemanning scheepten zich in; de jager,
die op de rivier bekend was, volgde hen aan boord en liet aan de
twee Boschjesmannen de zorg over om den wagen naar Lattakou terug
te brengen.

Op het oogenblik dat men de kabels losmaakte, zeide kolonel Everest
tegen den astronoom:

»Zeg eens, mijnheer Emery, u weet toch wat we hier komen doen?"

»Niet het minste, kolonel."

»Het is toch zeer eenvoudig, mijnheer Emery, we komen een gedeelte
van een meridiaan in zuidelijk Afrika meten."







IV.

Iets over den meter.


Men mag veilig aannemen, dat het denkbeeld aan eene algemeen
gebruikelijke en onveranderlijke maat, waartoe de natuur zelve
den juisten grondslag moest geven, reeds van de oudste tijden af
den menschelijken geest heeft bezig gehouden. Het kwam er inderdaad
hierbij op aan, dat deze maat altijd nauwkeurig moest teruggevonden
kunnen worden, van welke veranderingen of geweldige schokken de
aarde ook het tooneel geweest was. De ouden dachten zeker wel zóó,
maar zij hadden geene vaste stelregels of werktuigen om met vrij
voldoende zekerheid zulk een arbeid uit te voeren.

Het beste middel toch om eene onveranderlijke maat te krijgen, was,
om die in overeenstemming te brengen met den aardbol, welks omtrek als
onveranderlijk kan beschouwd worden, en bij gevolg om dezen geheelen
omtrek of een gedeelte er van met wiskundige zekerheid te meten.

De ouden hadden reeds beproefd om deze maat te bepalen. Volgens
sommige geleerden van zijn tijd, beschouwde Aristoteles de
stadie of Egyptische elleboog uit den tijd van Sesostris, als het
honderdduizendste gedeelte van den afstand tusschen de pool en den
evenaar. Eratosthenes berekende in den tijd der Ptolemaeën vrij
nauwkeurig de lengte van den graad langs den Nijl tusschen Syene en
Alexandrië. Maar Posidonius en Ptolemaeus konden met geene genoegzame
nauwkeurigheid de landmeetkundige berekeningen van diezelfde soort,
welke zij ondernamen, ten einde brengen. Met hunne opvolgers ging
het niet beter.

Het was Picard, die in Frankrijk het allereerst een regelmatig stelsel
trachtte in te voeren om den graad te meten, en toen hij in 1669 de
lengte van een boog aan den hemel en een op aarde tusschen Parijs
en Amiens bepaalde, gaf hij op dat hij eene lengte van 57060 vademen
voor een graad gevonden had.

De meting van Picard werd tot Duinkerken en zelfs tot Collioure
voortgezet door Dominico Cassini en Lahire in de jaren 1683 tot
1718. In 1739 werd zij door Francesco Cassini en Lacaille tusschen
Duinkerken en Perpignan nagerekend. Eindelijk werd de meting van
dat gedeelte van dien meridiaan door Michain tot Barcelona in Spanje
voortgezet. Toen Michain overleden was (hij stierf ten gevolge van
de afmatting door zulk een werk veroorzaakt) werd de meting van den
Franschen meridiaan eerst in 1807 door Arago en Biot hervat. Deze twee
geleerden zetten de meting voort tot op de Balearische eilanden. De
boog strekte zich toen uit van Duinkerken naar Formentera; deze werd
middendoor gesneden door de 45ste parallel N. B., die op gelijken
afstand van de pool en van den evenaar verwijderd was; en daarom was
het om de lengte van een kwart meridiaan te berekenen, niet noodig om
de afplatting der aarde in rekening te brengen. Deze berekening gaf
57025 vademen voor de gemiddelde lengte van »een graad" in Frankrijk.

Men ziet dat het tot nog toe meestal Fransche geleerden waren, die zich
met deze moeilijke berekeningen hadden bezig gehouden. [1] Het was
de Constituante, die in 1790 op voorstel van Talleyrand een besluit
uitvaardigde waardoor het aan de Academie van wetenschappen werd
opgedragen om een onveranderlijk model voor alle maten en gewichten
uit te denken. Korten tijd daarop brachten Borda, Lagrange, Laplace,
Monge en Condorcet een verslag uit waarbij zij als gewone eenheid
van maat voorstelden het tien millioenste deel van het vierde deel
van den meridiaan, en als eenheid van gewicht voor alle lichamen
het gewicht van zuiver gedistilleerd water, terwijl het tientallig
stelsel aangenomen werd om alle maten met elkander in overeenstemming
te brengen.

Later werden deze bepalingen van de lengte van een graad op
verschillende plaatsen der aarde gemaakt, want daar de aardbol geen
spheroïde maar een ellipsoïde was, moesten veelvuldige berekeningen
en opmetingen de hoegrootheid van de afplatting aan de polen leeren
kennen.

In 1736 maten Maupertuis, Clairaut, Camus, Lemonnier, Outhier en de
Zweed Celsius een noordelijken boog in Lapland en vonden 57419 vademen
voor de lengte van een graad. In 1745 vonden La Condamine, Bouguer
en Godin met medewerking van de Spaansche geleerden Juan en Antonio
Ulloa in Peru 56737 vademen voor de lengte van den graad. In 1752
berekende Lacaille de lengte van een graad aan de kaap de Goede Hoop
op 57037 vademen. In 1754 vonden de paters Maire en Boscowitch 56973
vademen voor de lengte van een boog tusschen Rome en Rimini. In 1762
en 1763 schatte Beccaria den Pimonteeschen graad op 57468 vademen. In
1768 vonden de sterrekundigen Mason en Dixon in Noord-Amerika op de
grenzen van Maryland en Pennsylvanië dat de Amerikaansche graad eene
lengte had van 56888 vademen.

In de 19de eeuw werden verschillende bogen gemeten in Bengalen,
in Oost-Indië, in Piémont, in Finland, in Kurland, in Hannover, in
Oost-Pruisen, in Denemarken, enz.; maar de Engelschen en Russen hielden
zich minder ijverig dan andere volken met deze moeielijke berekeningen
bezig en de voornaamste geodesische opmeting, die zij bewerkstelligden,
had in 1784 plaats onder leiding van den generaal-majoor Roy, die het
doel had om de Fransche en Engelsche maten met elkander overeen te
brengen. Uit al deze bovenvermelde opmetingen kon men reeds opmaken
dat de graad gemiddeld geschat kon worden op 57000 vademen, d. i. 25
kilometer, en als men dit vermenigvuldigde met 360, dan verkreeg men
voor den omtrek der aarde eene lengte van 9000 kilometer.

Doch de boven opgegeven cijfers doen zien dat de maten van
verschillende gradenbogen op onderscheidene plaatsen op aarde niet
met elkander overeen kwamen. Niettemin leidde men uit dit gemiddelde
van 57000 vademen, welke men als de lengte van een graad aannam,
de waarde van een meter af, en men nam daarvoor het tien millioenste
deel van een meridiaan, dat overeen kwam met drie voet elf millimeter
en 296/1000 van een millimeter.

In wezenlijkheid is dit cijfer niet volkomen juist. Nieuwe
berekeningen, waarbij men de afplatting aan de polen namelijk 1/299,
en niet 1/334, zooals men vroeger meende, in aanmerking nam, geven
niet meer 10 millioen meters voor de maat van een vierde gedeelte eens
meridiaans, maar wel 10.000.856 meters. Dit verschil van 856 meters
is op zulk eene lengte weinig merkbaar; evenwel moet men wiskundig
sprekende erkennen, dat de meter, zooals hij aangenomen is, niet juist
het tien millioenste deel van een vierde deel eens meridiaans is. Er
is eene fout van minstens 2/10000 van een millimeter.

De aldus bepaalde meter werd evenwel niet door alle beschaafde volken
aangenomen. België, Spanje, Piémont, Griekenland, Nederland, de oude
Spaansche koloniën, de republieken Ecuador, Nieuw-Grenada, Costarica,
enz. namen die maat bijna onmiddellijk aan; maar niettegenstaande de
voorkeur, die het metrieke stelsel boven alle andere stelsels verdient,
heeft Engeland tot nu toe altijd geweigerd het aan te nemen.

Misschien zou dit stelsel, zonder de staatkundige verwikkelingen
van het laatst der 18de eeuw, door de bevolking van het vereenigde
koninkrijk zijn aangenomen. Toen de Constituante den 8sten Mei 1790
daartoe het besluit nam, werden de Engelsche geleerden van de Royal
Society uitgenoodigd om zich bij de Franschen aan te sluiten. Om de
juiste maat van den meter te hebben, moest men bepalen of deze tot
grondslag zou hebben de lengte van een eenvoudigen secondeslinger,
of dat men als eenheid van lengtemaat een deel van een der groote
cirkels zou aannemen. Doch de tijdsomstandigheden verhinderden de
voorgenomen vereeniging.

Het was eerst in het jaar 1854 dat Engeland, het voordeel van het
metrieke stelsel sedert lang inziende, en bovendien bemerkende dat
geleerden en handelaars genootschappen vormden om het ingang te doen
vinden, besloot om het aan te nemen.

Maar de Engelsche regeering wilde dit besluit geheim houden tot op het
oogenblik dat de nieuwe opmetingen, die men ondernomen had, de lengte
van den graad beter zouden doen bepalen. Evenwel meende de Britsche
regeering in dat opzicht zich te moeten verstaan met de Russische,
die er ook wel toe overhelde om het metrieke stelsel aan te nemen.

Eene commissie van drie Engelsche en drie Russische sterrekundigen
werd dus gekozen uit de uitstekendste leden van wetenschappelijke
genootschappen. Men heeft gezien dat het voor Engeland waren: kolonel
Everest, en de heeren John Murray en William Emery, en voor Rusland
de heeren Mathieu Strux, Nikolaas Palander en Michel Zorn.

Deze internationale commissie vergaderde te Londen en besliste dat
men eerst een deel van den meridiaan in het zuidelijk halfrond zou
meten. Als dit geschied was, zou men hetzelfde in het noordelijk
halfrond doen, en uit deze twee opmetingen hoopte men de juiste maat
te vinden, die aan alle voorwaarden zou voldoen.

Nu had men nog te kiezen tusschen de verschillende Engelsche
bezittingen in het zuidelijk halfrond, nm. de Kaapkolonie, Australië
en Nieuw-Zeeland. Nieuw-Zeeland en Australië, die juist aan de
andere zijde der aarde als Europa lagen, brachten de commissie in
de noodzakelijkheid om eene lange reis te doen. Bovendien konden
de Maori's en de Nieuw-Hollanders, die altijd in oorlog zijn met de
indringers, de voorgenomen opmeting zeer bemoeilijken. De Kaapkolonie
daarentegen bood wezenlijke voordeelen aan: 1o was zij onder denzelfden
meridiaan gelegen als zekere deelen van Europeesch Rusland, en na
een boog van den meridiaan in zuidelijk Afrika gemeten te hebben kon
men er een op denzelfden meridiaan meten in het gebied van den tsaar,
en tevens de opmeting geheim houden; 2o was de reis naar de Engelsche
bezittingen in het zuiden van Afrika betrekkelijk kort, en eindelijk
3o zouden de Engelsche en Russische geleerden daar eene uitstekende
gelegenheid vinden om den arbeid van den Franschen sterrekundige
Lacaille na te gaan, door op dezelfde plaats als hij te werken,
en te onderzoeken of hij gelijk had gehad met het cijfer van 57037
vademen op te geven voor de maat van een graad op den meridiaan aan
de Kaap de Goede Hoop.

Er werd derhalve beslist dat de geodesische arbeid aan de Kaap
ondernomen zou worden. De beide regeeringen keurden de beslissing
der Engelsch-Russische commissie goed. Een belangrijk krediet werd
geopend. Alle instrumenten, die voor de opmeting noodig waren, werden
in dubbelen getale vervaardigd. William Emery werd uitgenoodigd om
toebereidselen te maken voor een tocht in de binnenlanden van zuidelijk
Afrika. Het fregat Augusta van de koninklijke marine, ontving bevel om
de leden der commissie en hun gevolg naar de monding der Oranjerivier
over te brengen.

Men mag er wel bijvoegen dat er behalve een wetenschappelijk doel,
ook nationale eigenliefde mede gemoeid was, waardoor deze voor een
gemeenschappelijken arbeid vereenigde geleerden werden aangevuurd. Het
was er inderdaad om te doen om Frankrijk in zijne berekeningen te
overtreffen, om den arbeid der beroemdste Fransche sterrekundigen in
juistheid te verbeteren, en dat nog wel te midden van eene woeste en
bijna onbekende landstreek. Ook waren de leden der Engelsch-Russische
commissie besloten om alles, zelfs hun leven op te offeren, ten einde
een doel te bereiken dat heilzaam voor de wetenschap en te gelijkertijd
roemvol voor hun land zijn zou.

En ziedaar waarom in de laatste dagen van Januari 1854 William Emery
zich bij den waterval van Morgheda aan den oever der Oranjerivier
bevond.







V.

Een Hottentotsch dorp.


De reis op het bovendeel der rivier werd spoedig afgelegd. Evenwel
werd het jaargetijde regenachtig; maar de reizigers, die 't in de
kajuit der boot vrij gemakkelijk hadden ingericht, hadden niets te
lijden van de stortregens, die in dezen tijd van het jaar hier gewoon
waren. De Queen and Tzar vorderde snel. Men ontmoette geen snelle
stroomingen of ondiepten, en de stroom was over het algemeen niet
sterk genoeg om den gang der boot te vertragen.

De oevers der Oranjerivier boden altijd hetzelfde verrukkelijke
schouwspel aan. Bosschen van verschillende boomsoorten volgden
elkander op, en een wereld van vogels fladderde daarin rond. Hier
en daar stonden groepen boomen van het geslacht der zilverboomen,
en vooral de »wagenboom" met roodachtig gemarmerd hout, die er
wonderlijk uitzag met zijne donkerblauwachtige bladeren en groote
gele bloemen; verder de »zwartebast" met zwarte schors, de »karree"
met zijne donkerkleurige altijd groene bladeren. Het kreupelhout
strekte zich eenige kilometers ver van de oevers der rivier uit, en
overal was deze met treurwilgen langs de kanten bezet. Hier en daar
deden zich plotseling uitgestrekte naakte velden aan het oog voor. Het
waren groote vlakten met een onnoemelijk aantal kolokwintstruiken
begroeid; daar tusschen stond de honigvoortbrengende plant proteus,
waaruit geheele zwermen kleine vogels met zacht gekweel opvlogen,
die door de kolonisten suikervogels genoemd worden.

De vogelwereld bood groote verscheidenheid aan. De Boschjesman deed ze
opmerken aan John Murray, die een groot liefhebber was van allerlei
wild. Ook ontstond er een soort van vertrouwelijkheid tusschen den
Engelschen jager en Mokum, die volgens de belofte van kolonel Everest
van zijn reismakker eene uitmuntende, verdragende buks ten geschenke
ontvangen had. Het is onnoodig om de tevredenheid van den Boschjesman
te schetsen, nu hij zich in het bezit zag van zulk een prachtig
wapen. De twee jagers begrepen elkander goed. Al was hij een uitstekend
geleerde, toch ging John Murray voor een van de beste jagers van het
oude Caledonië door. Hij hoorde met belangstelling, met een soort
van afgunst de verhalen van den Boschjesman aan. Zijne oogen schoten
vlammen als de jager hem onder de boomen eenige wilde dieren aanwees,
hier giraffen in troepen van vijftien tot twintig, daar buffels van
zes voet hoog en den kop met een paar zwarte horens voorzien, wat
verder wilde gnoes met een paardestaart, elders troepen caäma's, eene
soort van groote damherten met schitterende oogen en een paar horens,
die een dreigenden hoek met elkander maakten, en overal, zoowel in het
dichtste woud, als op de kale vlakten die oneindige verscheidenheid
van antilopen, die in zuidelijk Afrika zoo talrijk gevonden worden,
de bastaardgems, de gemsbok, de gazelle, de springbok, enz. Was daar
dus niet overvloedig gelegenheid om een jager te doen watertanden,
en konden de vossenjachten in de Schotsche vlakten wel vergeleken
worden met de jachten van een Cumming, een Anderson en een Baldwin?

Men moet zeggen dat de reismakkers van Murray vrij wat minder zich
getroffen gevoelden door het gezicht van die prachtige stukken
wild. Emery beschouwde zijne ambtgenooten met groote opmerkzaamheid,
en trachtte hun karakter onder hun onverschillig uiterlijk te
raden. Kolonel Everest en Strux, die ongeveer even oud waren,
waren even terughoudend, voorzichtig en vormelijk. Zij spraken
met eene afgemeten langzaamheid en elken morgen zou men gezegd
hebben, dat zij elkander vóór den vorigen avond nog nimmer ontmoet
hadden. Men behoefde de hoop niet te koesteren, dat er tusschen
deze twee voorname personen ooit eenige vertrouwelijkheid ontstaan
zou. Twee tegen elkander geschoven ijsschotsen eindigen met zich te
vereenigen doch niet alzoo twee geleerden, wanneer zij beiden eene
hooge wetenschappelijke betrekking bekleeden.

Nikolaas Palander was vijfenvijftig jaren en één van die mannen,
die nooit jong zijn geweest, en nooit oud worden. De sterrekundige
van Helsingfors was altijd verdiept in zijne berekeningen; hij kon
een uitstekend werktuig zijn, maar het was dan ook niet anders dan een
werktuig, eene soort van rekentafel of algemeen rekenwerktuig. Rekenaar
van de Engelsch-Russische commissie, was deze geleerde een van die
wondermenschen, die uit het hoofd met vijf cijfers vermenigvuldigen,
eene soort van vijftigjarigen Mondeux.

Michel Zorn had door zijn leeftijd, zijn opgewonden karakter en zijn
goed humeur meer overeenkomst met William Emery. Zijne beminnelijke
hoedanigheden beletten hem niet een sterrekundige van groote
verdiensten te zijn, die zich reeds op jeugdigen leeftijd beroemd
had gemaakt. De door hem en onder zijn toezicht op het observatorium
van Kiew gedane ontdekkingen omtrent de nevelvlek van Andromeda
hadden in het geleerde Europa heel wat beweging veroorzaakt. Aan
zijne onwedersprekelijke verdiensten paarde hij groote nederigheid,
en hield zich bij iedere gelegenheid op den achtergrond.

William Emery en Michel Zorn moesten vrienden worden; zij
waren verbonden door denzelfden smaak en dezelfde neigingen. Zij
spraken veel met elkander. Gedurende dien tijd namen de kolonel en
Mathieu Strux elkander zeer bedaard op. Palander trok uit het hoofd
vierkants-wortels, zonder dat hij acht gaf op de verrukkelijke plekken
langs de oevers, en John Murray en de Boschjesman vormden plannen om
eene vreeselijke slachting onder het wild aan te richten.

De reis op den bovenstroom der Oranjerivier kenmerkte zich door
geen enkel voorval. Soms schenen de steile rotsoevers, die den
bochtigen stroom insloten, elken uitgang af te sluiten. Dan weder
maakten met boomen begroeide eilandjes, die als 't ware midden in
den stroom geworpen waren, het onzeker, welken weg men volgen moest;
doch de Boschjesman aarzelde nimmer, en de Queen and Tzar koos den
besten weg, of stoomde zonder dralen uit den cirkel van rotsen, die
haar omringden. De stuurman behoefde geen enkel oogenblik berouw te
gevoelen dat hij de aanwijzingen van Mokum gevolgd had.

In vier dagen legde het stoomschip de twee honderd veertig kilometers
af, die de watervallen van Morgheda nog scheidden van de Kuruman,
een van de zijtakken, die langs de stad Lattakou stroomt; dit was
juist de plaats waar de commissie zich moest heen begeven. De stroom
vormde dertig kilometers boven den waterval een elleboog, en eene
andere richting aannemende, als die van het oosten naar het westen,
begrensde hij, in zuidwestelijke richting stroomende, de scherpe punt,
die het grondgebied der Kaapkolonie ten noorden vormt. Van dit punt
richtte de rivier zich noordoostwaarts en verloor zich drie honderd
kilometers verder in de boschrijke streken der Transvaal-republiek.

Het was den 5en Februari, des morgens nog zeer vroeg en onder een
slagregen, dat de Queen and Tzar Klaarwater, een Hottentotsch dorp
bereikte, dicht bij de plek waar de Kuruman in de Oranjerivier
valt. Kolonel Everest wilde geen oogenblik verliezen, en liet dus
spoedig de weinige hutten van Boschjesmannen, die het dorp vormden,
achter zich, terwijl de boot door de werking der schroef tegen
den stroom van den nieuwen zijtak opstoomde. Deze zijtak stroomde,
zooals de reizigers opmerkten, zeer snel door eene bijzonderheid,
welke hem eigen was. De Kuruman toch, die aan haren oorsprong zeer
breed is, wordt smaller naarmate de stroom vordert omdat het water
door de zonnehitte verdampt. Maar in dit jaargetijde was zij zeer
gezwollen, diep en snelstroomend door aanhoudende regens en door het
water van een zijtak, de Moschona. De vuren werden dus aangestookt,
en de boot stoomde met eene drie kilometersvaart de Kuruman op.

Gedurende dezen tocht maakte de Boschjesman den heer Murray opmerkzaam
op een vrij groot aantal nijlpaarden. Die groote dikhuidige dieren,
die door de Hollanders aan de Kaap »zeekoeien" genoemd worden, zijn
dik en log, acht tot tien voet lang en weinig geneigd om iemand aan te
vallen. Zij werden verschrikt door het snuiven der boot en het slaan
van de schroef; zij dachten zeker een nieuw soort van monster te zien,
dat zij moesten wantrouwen, en inderdaad maakten de wapens aan boord
de nadering zeer moeielijk. John Murray had zijne ontplofbare kogels
gaarne op die vleeschklompen beproefd, doch de Boschjesman verzekerde
hem dat er in de noordelijke stroomen geen gebrek aan nijlpaarden zijn
zou, en John Murray besloot dus om gunstiger gelegenheid af te wachten.

De honderd vijftig kilometers, die den mond der Kuruman van Lattakou
scheidden, werden in vijftig uren afgelegd. Den 7den Februari bereikte
men om drie uren des namiddags deze plaats. Toen de boot aan den
oever was vastgemaakt, kwam een man van vijftig jaar met een deftig,
doch goedig uiterlijk aan boord en stak William Emery de hand toe. De
astronoom stelde den nieuw aangekomene aan zijne reismakkers voor
en zeide: »De eerwaarde Thomas Dale van het zendelinggenootschap te
Londen, en directeur van het station van Lattakou."

De Europeanen groetten den eerwaarden Thomas Dale, die hen welkom
heette, en deze stelde zich geheel ter hunner beschikking.

De stad Lattakou of liever het gehucht van dien naam, vormt in
het noorden het meest van de Kaapstad verwijderde station van
zendelingen. Zij wordt in oud en nieuw Lattakou verdeeld. Het oude
Lattakou, dat nu bijna geheel verlaten is, en waar de Queen and Tzar
aankwam, telde in het begin van deze eeuw nog twaalfduizend inwoners,
die sedert dien tijd naar het noordoosten getrokken zijn. Toen de
stad zeer in verval raakte, werd zij door Lattakou vervangen, dat in
eene vlakte, die vroeger met acacia's bedekt was, niet ver daarvandaan
gebouwd werd. Dit nieuwe Lattakou, waarheen de Europeanen zich onder
geleide van den zendeling begaven, bevatte een veertigtal groepen
huizen, en telde ongeveer vijf of zes duizend inwoners, die tot den
grooten stam der Betchuanen behoorden.

In dit dorp hield dokter David Livingstone in 1840 gedurende drie
maanden zijn verblijf, voordat hij de reis naar de Zambese ondernam,
eene reis, die den beroemden reiziger noodzaakte geheel midden-Afrika
door te trekken van de baai van Loanda in Congo, tot aan de haven
van Kilimane op de kust van Mozambique.

Te nieuw-Lattakou aangekomen, overhandigde kolonel Everest aan den
directeur van de missie een brief van dokter Livingstone, die de
Engelsch-Russische commissie aan zijne vrienden in zuidelijk Afrika
aanbeval. Thomas Dale las dien brief met bijzonder genoegen, daarop
gaf hij dien aan kolonel Everest terug, zeggende dat hij hem op zijne
reis mogelijk van nut kon zijn, daar de naam van David Livingstone
in dit gedeelte van Afrika bekend en geëerd was.

De leden der commissie werden in het huis der zendelingen
ingekwartierd; 't was een groot gebouw, dat op eene hoogte opgericht,
en door eene ondoordringbare haag als door een vestingmuur omgeven
was. De Europeanen waren in dit gebouw gemakkelijker gehuisvest
dan zij het bij de Betchuanen zouden geweest zijn. Niet, omdat de
woningen van dit volk niet zindelijk zijn; integendeel, want de
vloer is gemaakt van zeer vaste klei, waarop geen stofje te zien is;
het dak is met lang stroo bedekt en ondoordringbaar voor den regen;
maar toch zijn deze huizen slechts hutten, waartoe een rond gat,
dat nauwelijks groot genoeg is om een mensch door te laten, toegang
verschaft. In die hutten leven allen gemeenschappelijk onder elkander
en men kan niet zeggen dat die samenleving met de Betchuanen tot de
aangenaamste behoort. Het hoofd van den stam, die te Lattakou woonde,
zekere Moulibahan, meende dat hij zijne opwachting bij de Europeanen
maken moest. Moulibahan was een vrij knap man zonder de dikke lippen of
den platten neus van het negerras; hij had een rond gelaat, dat niet,
zooals bij de Hottentotten, van onderen smal toeliep. Hij droeg een
mantel van huiden, welke zeer kunstig aan elkander waren genaaid,
en een voorschoot, dat de inlanders »Pukoje" noemen; verder een
lederen muts en sandalen van buffelleder. Aan zijne armen had hij
ivoren ringen; in zijne ooren bengelden vier centimeters lange koperen
staafjes als oorbellen, die tevens tot amuletten moesten dienen. Boven
van zijn muts hing een antilopenstaart. Zijn jachtstok was bovenaan
met een bos zwarte struisvederen versierd. Men kon de natuurlijke
kleur der huid van dezen Betchuanen-hoofdman niet zien onder de dikke
laag oker, waarmede hij van het hoofd tot de voeten bedekt was. Eenige
onuitwischbare inkervingen in de dij duidden het aantal vijanden aan,
die Moulibahan gedood had.

Dit stamhoofd, dat minst genomen even deftig was als Mathieu Strux
zelf, naderde de Europeanen en nam hen één voor één bij den neus. De
Russen lieten dit ernstig toe; de Engelschen stribbelden een weinig
tegen, en toch was het volgens Afrikaansche zeden eene plechtige
verbintenis om de plichten der gastvrijheid jegens de Europeanen in
acht te nemen. Toen de plechtigheid was afgeloopen ging Moulibahan
zonder een woord te spreken heen.

»En nu wij genaturaliseerd zijn als Betchuanen," zeide kolonel Everest,
»kunnen wij ons zonder een dag of een uur te verliezen met ons werk
bezighouden."

Geen enkel uur ging verloren, en toch was de commissie niet vóór de
eerste dagen van Maart tot het vertrek gereed, zooveel zorg en omslag
vereischt het gereedmaken van zulk eene onderneming. Het was bovendien
de door kolonel Everest aangewezen dag. Op dat tijdstip namelijk
eindigde het regenseizoen, en het water dat in de uithollingen van
den grond hier en daar was blijven staan, zou eene kostbare hulpbron
worden voor de woestijnreizigers.

Het vertrek werd op 2 Maart vastgesteld. Dien dag was de geheele
karavaan onder bevel van Mokum tot het vertrek gereed. De Europeanen
namen afscheid van de zendelingen van Lattakou, en verlieten ten
zeven ure 's morgens het plaatsje.

»Waar gaan we heen, kolonel?" vroeg William Emery op het oogenblik
dat de karavaan de laatste hut van het stadje achter zich liet.

»Recht voor ons uit, mijnheer Emery," antwoordde de kolonel, »tot
op het oogenblik dat we een geschikte plaats hebben gevonden om een
basis te meten!"

Om acht uren had de karavaan de lage en met kleine heesters bedekte
heuvels achter zich, welke Lattakou omringen, en de woestijn lag met
al hare gevaren, vermoeienissen en onvoorziene gebeurtenissen voor hen.







VI.

Verdere kennismaking.


Het onder bevel van den Boschjesman staande geleide telde honderd man;
het waren allen Boschjesmannen, werkzame, bedaarde, vreedzame mannen,
die groote lichamelijke vermoeienissen konden uitstaan. Voordat
er zendelingen in het land waren haakten de Boschjesmannen, die
als leugenaars en als weinig gastvrij bekend stonden, naar roof en
moord, en maakten meestal van den nacht gebruik om hunne vijanden
te vermoorden. De zendelingen hebben wel hunne barbaarsche zeden
aanmerkelijk beschaafd, doch die inboorlingen maken zich nog altijd
meer of min schuldig aan het plunderen van woningen en het rooven
van vee.

Tien wagens, gelijk aan het voertuig, dat de Boschjesman naar den
waterval van Morgheda gebracht had, vormden het rollend materieel
van den tocht. Twee van die wagens, een soort van beweegbare huizen,
waren gemakkelijk ingericht en dienden den Europeanen tot verblijf
als zij halt hielden. Zij werden dus gevolgd door een houten huis,
van droge planken getimmerd, met ondoordringbaar zeildoek bedekt,
en van verschillende bedden en toiletbenoodigdheden voorzien. Als
men halt hield was dit tijd gewonnen, omdat men de tenten geheel
opgeslagen met zich voerde.

Een van de wagens was bestemd voor kolonel Everest en zijne beide
landgenooten. De andere werd door de Russen bewoond. Twee andere
wagens, die volgens hetzelfde model ingericht waren, behoorden, de
ééne aan de vijf Engelschen, de andere aan de vijf Russen die samen
de bemanning van de Queen and Tzar uitmaakten.

Het spreekt van zelf, dat de romp en de machine der stoomboot
stuksgewijze uit elkander genomen en op een der wagens geladen werden
om de reizigers door de Afrikaansche woestijn te volgen. Meren zijn
talrijk in het binnenland; misschien werden er eenigen gevonden op
den weg, dien de wetenschappelijke commissie zou volgen en dan zou
het kleine vaartuig groote diensten kunnen bewijzen. De andere wagens
waren beladen met de instrumenten, levensmiddelen, koffers, wapens,
kruit en lood, toestellen voor de voorgenomen driehoeksmeting, zooals
draagbare pylonen, signaalpaaltjes, lantaarns, de noodige schragen
om eene basis te meten, en eindelijk alles wat voor de honderd man
van het geleide bestemd was. De levensmiddelen voor de Boschjesmannen
bestonden voornamelijk uit vleesch van antilopen, buffels of olifanten,
dat in lange repen gesneden, en in de zon of boven een half smeulend
vuur gedroogd was om het maanden lang te kunnen bewaren. Deze wijze
van toebereiding wint het gebruik van zout uit en is in zwang in die
streken, waar deze nuttige stof ontbreekt. Wat het brood aangaat,
de Boschjesmannen rekenden er op dit door vruchten of wortels, door
aardnoten, door de knollen van zekere soort van vezelbloemen, zooals
de inlandsche vijg, door kastanjes, of door de pit van eene soort van
palmboom, welke den naam van »kafferbrood" draagt te vervangen. Dit
voedsel uit het plantenrijk kon gedurende de reis telkens ververscht
worden. Wat het dierlijk voedsel betreft, dit zou bezorgd worden
door de jagers der bende, die met bewonderenswaardige behendigheid
hunne bogen van aloëhout en hunne lansen hanteerden, en de bosschen
en vlakten af zouden loopen om de karavaan van wild te voorzien. Zes
ossen uit het Kaapland, hoog op de pooten, met breede schoften en
lange horens waren met een tuig van buffelleder voor elken wagen
gespannen. Zoo voortgetrokken, behoefde men met deze zware wagens,
lompe staaltjes van oorspronkelijke wagenmakerskunst, niet bang te
zijn voor hellingen of kuilen; zij bewogen zich niet snel maar zeker
op hunne zware raderen.

Wat de paarden aangaat, dit waren kleine zwarte of grijze dieren van
Spaansch ras, die uit Zuid-Amerika in het Kaapland werden ingevoerd;
zij worden om hun moed en zachtzinnigheid hoog geschat. Onder dien
troep vond men ook een half dozijn tamme quagga's, eene soort van
ezels met dunne pooten en ronde vormen, wier gebalk aan het blaffen van
een hond deed denken. Die quagga's moesten bij kleine tochten dienen,
die voor geodesische opnamen noodig zouden zijn, en de instrumenten en
benoodigdheden daarheen brengen, waar zware wagens niet konden komen.

Bij uitzondering bereed de Boschjesman met eene bewonderenswaardige
bevalligheid en behendigheid een prachtig dier, dat de bewondering
van een kenner als John Murray opwekte. Het was een zebra met eene
onvergelijkelijk schoone, bruin gestreepte huid. Dit dier was tot
aan de schoft vier voet hoog en mat zeven voet van den kop tot den
staart. Schuw en schichtig van aard, zou het geen ander dan Mokum op
zijn rug geduld hebben, daar deze hem voor eigen gebruik getemd en
afgericht had.

Eenige honden van een half wild ras, soms oneigenaardig aangeduid met
den naam van jachthyena's, liepen langs de karavaan op en neêr. Zij
herinnerden door vorm en lange ooren aan den Europeeschen brak.

Zóó was de karavaan samengesteld, die zich in de Afrikaansche woestijn
ging wagen. De ossen liepen bedaard voort, aangezet door den stok
van hunne geleiders, die hen in de zijde stieten, en 't was een
merkwaardig schouwspel als men dezen troep langs de heuvels zich zag
voortbewegen. Waar ging de tocht na het verlaten van Lattakou heen?

»Wij gaan recht voor ons uit," had kolonel Everest gezegd.

De kolonel en Mathieu Strux toch konden op dit oogenblik nog
geene bepaalde richting volgen. Wat zij zochten voordat zij hunne
werkzaamheden begonnen, was eene uitgestrekte effene vlakte, om er een
basis te stellen van den eerste der driehoeken, welker net zuidelijk
Afrika over eene uitgestrektheid van verscheidene graden bedekken zou.

Kolonel Everest legde den Boschjesman de zaak uit. Met de zekerheid
van een geleerde, wien zulk eene wetenschappelijke taal gewoon is,
sprak de kolonel tegen den jager van driehoeken, aanliggende hoeken,
basis, meting van den meridiaan, zeniths afstanden, enz. De Boschjesman
liet hem eenige oogenblikken voortspreken, daarop viel hij hem met eene
beweging van ongeduld in de rede en antwoordde: »Kolonel, ik begrijp
niets van uwe hoeken, basis, of meridianen; ik vat zelfs in het geheel
niet wat gij hier in die Afrikaansche woestijn komt uitvoeren. Maar dat
zijn mijne zaken niet. Wat vraagt u van mij? eene schoone uitgestrekte,
effene en regelmatige vlakte? Welnu, die zal ik u opzoeken."

En op bevel van Mokum trok de karavaan, die reeds over de heuvels van
Lattakou heen was, naar het zuidwesten. Deze richting bracht haar
een weinig meer naar den zuidkant van het stadje, dat is naar dat
gedeelte van de vlakte, hetwelk door de Kuruman bespoeld wordt. De
Boschjesman hoopte in den omtrek dezer rivier eene vlakte te vinden,
die voor het doel van den kolonel geschikt was.

Sedert dien dag bleef de jager gewoonlijk aan het hoofd der
karavaan. John Murray, die een goed paard bereed, bleef aan zijne
zijde en van tijd tot tijd verkondigde een geweerschot aan zijne
ambtgenooten dat Murray kennis maakte met het Afrikaansche wild. De
kolonel liet zich, in gedachten verdiept, geheel aan den gang van
zijn paard over, en dacht aan de toekomst van zulk een tocht, die
te midden van deze wilde streken waarlijk moeilijk genoeg worden
kon. Mathieu Strux was naarmate de toestand van het terrein zulks
toeliet, dan eens te paard, dan weder in een wagen, en opende niet
dikwijls den mond tot spreken. Wat Nikolaas Palander aangaat, deze
reed zoo slecht mogelijk te paard, en ging daarom meestal te voet of
zat in den wagen, waar hij dan in de meest afgetrokken berekeningen
der hoogere meetkunde verdiept was.

Al hadden William Emery en Michel Zorn des nachts ieder een
afzonderlijken wagen tot verblijf, zoo waren zij des daags toch altijd
samen. Deze beide jonge mannen voelden zich dagelijks meer en meer tot
elkander aangetrokken door eene vriendschap, welke door de lotgevallen
der reis nog toe moest nemen. Van de eene halte naar de andere reden
zij samen onder drukke gesprekken. Soms verwijderden zij zich ter
zijde van de karavaan, dan reden zij haar eenige kilometers vooruit
als de vlakte zich zoo ver het oog reikte voor hen uitstrekte. Dan
waren zij vrij en als het ware verloren te midden van die woeste
natuur. Dan spraken zij over allerlei, behalve over de wetenschap! Dan
vergaten zij cijfers en stellingen, berekeningen en waarnemingen! Het
waren geen sterrekundigen meer, geen waarnemers van het hemelgewelf,
maar twee scholieren, die aan de schooltucht ontsnapt en gelukkig
waren om door dichte bosschen te trekken, om in die oneindige vlakte
rond te draven en om de versche lucht, welke met allerhande geuren
bezwangerd was, met volle teugen in te ademen! Zij lachten, ja zij
lachten als eenvoudige stervelingen, en niet als deftige mannen, die
gewoonlijk in gezelschap zijn met kometen en andere dwaalsterren. Al
mochten zij om de wetenschap niet lachen, dan glimlachten zij toch
dikwijls bij de gedachte aan die deftige geleerden, die op deze
aarde niet te huis behoorden. Overigens was hierin volstrekt geene
boosaardigheid gelegen. Het waren twee uitstekende, openhartige,
beminnelijke, getrouwe karakters, geheel het tegenbeeld van hunne
chefs, den kolonel Everest en Mathieu Strux, twee stijve, koude
menschen. En juist waren deze twee geleerden dikwijls het onderwerp
van hunne gesprekken. William Emery leerde hen door zijn vriend Michel
Zorn kennen.

»Ja," zeide Zorn, »ik heb ze gedurende onze reis aan boord van de
Augusta goed gadegeslagen, en ongelukkig ben ik gedwongen te bekennen,
dat die twee mannen ijverzuchtig op elkander zijn. Al schijnt kolonel
Everest onzen tocht aan te voeren, waarde William, zoo is Mathieu
Strux toch zijn gelijke. De Russische regeering heeft zijn standpunt
juist afgebakend. Onze beide aanvoerders geven elkaar in heerschzucht
niets toe. Bovendien, ik herhaal het u, bestaat er tusschen hen die
afgunst van geleerden, welke met recht voor de hevigste der jalouzieën
gehouden wordt."

»En deze heeft toch het minste reden van bestaan," antwoordde William
Emery, »want alles bepaalt zich tot het veld van ontdekkingen, en
ieder onzer geniet voordeel van het werk van allen. Maar zijn uwe
opmerkingen juist, en ik heb reden om te gelooven dat zij het zijn,
waarde Zorn, dan is dat een noodlottige omstandigheid voor onze
onderneming. Er moet toch een volmaakte overeenstemming heerschen om
zulk een moeielijk werk te doen gelukken."

»Zonder twijfel," antwoordde Michel Zorn, »en ik vrees maar al te
zeer dat deze overeenstemming niet bestaat. Oordeel eens over onze
teleurstelling als elk onderdeel van de bewerking, de keuze der
basis, de wijze van berekening, het plaatsen der bakens, het nazien
der cijfers telkens een nieuwen twist in het leven roept! Bedrieg
ik me niet, dan zijn er eene menigte haarkloverijen te voorzien, bij
het vergelijken van onze dubbele registers en het opteekenen van onze
waarnemingen, die ons in staat hebben gesteld om zelfs een vierhonderd
duizendste van een vadem (2/100 millimeter) in rekening te brengen."

»Ge doet mij ontstellen, mijn vriend," antwoordde Emery. »Het zou
inderdaad treurig zijn als men zich zóóver gewaagd had, en dan nog
schipbreuk leed, omdat men bij zulk eene onderneming niet eendrachtig
handelde. God verhoede dat uwe vrees bewaarheid worde!"

»Ik wensch het zeer, William," antwoordde de jonge Russische
astronoom, »maar nog eens, bij den overtocht was ik getuige van zekere
gesprekken over wetenschappelijke stelsels, die een onverzettelijke
stijfhoofdigheid bij den kolonel en zijn tegenstander aanduidden. Ik
begreep dat een ellendige ijverzucht er de oorzaak van was."

»Maar die beide heeren verlaten elkander niet," merkte Emery op. »Men
kan den een niet zonder den ander aantreffen; zij zijn onafscheidelijk,
zelfs nog onafscheidelijker dan wij."

»Ja," antwoordde Michel Zorn, »den ganschen dag verlaten ze elkaar
niet, maar ze wisselen geen tien woorden en bewaken en bespieden
elkander. Zoo het den een niet gelukt den ander geheel weg te cijferen,
dan beginnen we ons werk onder waarlijk bedroevende omstandigheden."

»En als het aan u stond," vroeg William met zekere aarzeling, »onder
wien van de beide geleerden zoudt gij dan wenschen......?"

»Waarde William," antwoordde Zorn met groote openhartigheid, »ik zou
van ganscher harte hem als meester erkennen, die zich als zoodanig
wist te doen gelden. In deze wetenschappelijke onderneming heb ik geen
vooroordeel of nationale eigenliefde. Mathieu Strux en kolonel Everest
zijn twee merkwaardige menschen. Zij wegen tegen elkander op. Engeland
en Rusland moeten beiden voordeel hebben bij den goeden uitslag van
hun arbeid. Het komt er dus weinig op aan of die arbeid door een
Engelschman of een Rus wordt beheerd. Denkt ge er zoo ook niet over?"

»Zeker, vriend Zorn," hernam Emery. »Laten we ons derhalve niet
laten afleiden door dwaze vooroordeelen, en wenden we, voor zoover
wij kunnen, onze krachten aan tot het algemeene welzijn. Misschien
zal het ons mogelijk zijn om die slagen af te wenden, die de
beide tegenstanders elkander, figuurlijk gesproken, zullen
toebrengen. Bovendien is uw landgenoot, Nikolaas Palander....,"

»Hij," antwoordde Zorn lachende, »hij zal niets zien, hooren, of
begrijpen. Al zou hij voor den keizer van Abyssinië rekenen, 't is
hem hetzelfde als hij maar rekenen kan. Hij is noch Engelschman, noch
Rus, noch Chinees! Het is zelfs geen bewoner van dit ondermaansche;
het is Nikolaas Palander, daarmee is alles gezegd!"

»Ditzelfde kan ik van mijn landgenoot John Murray niet zeggen,"
antwoordde Emery. »Hij is bovenal Engelschman, maar 't is ook een
hartstochtelijk jager, en hij zou liever het spoor van een giraffe
of zelfs van een olifant volgen, dan zich in een twistgesprek over
wetenschappelijke methoden mengen. Wij moeten dus slechts op ons
zelve rekenen, waarde Zorn, om botsingen tusschen onze aanvoerders
te voorkomen. Wij behoeven elkaar niet te verzekeren, dat, wat er
ook gebeure, wij altijd openhartig en trouw ééne lijn zullen trekken."

»Altijd, wat er ook voorvalle!" antwoordde Zorn, zijn' vriend William
de hand toestekende.

Ondertusschen ging de karavaan, door den Boschjesman geleid, naar
het zuidwesten. Den 4en Maart des middags bereikte zij den onderrand
van die lange begroeide heuvelreeks, welke zij sedert het verlaten
van Lattakou volgde. De jager had zich niet bedrogen, hij geleidde de
karavaan naar eene vlakte, maar deze was voor de triangulatie nog niet
geschikt, omdat het terrein een weinig golfde. Men trok dus nogmaals
vooruit. Mokum plaatste zich weêr aan het hoofd, terwijl John Murray,
William Emery en Michel Zorn de voorhoede vormden.

Tegen het einde van den dag bereikte de karavaan een van die
halten, welke door zwervende herders of boeren bewoond worden,
en waar deze wegens de vette weilanden voor eenige maanden hun
verblijf opslaan. Kolonel Everest en zijne makkers werden gastvrij
ontvangen door een der kolonisten, een Hollander en hoofd van
een talrijk huisgezin, die voor zijne bewezen diensten niets tot
schadeloosstelling wilde aannemen. Deze boer was een van die moedige,
ingetogen en werkzame menschen, wier klein kapitaal verstandig
aangewend tot het fokken van koeien, ossen en geiten spoedig tot een
groot vermogen aangroeit. Als de weide schraal wordt, zoekt de boer,
evenals in ouden tijd de aartsvaders, een nieuwe bron van bestaan,
dat is vetter weilanden op, en vestigt zich voor eenigen tijd in
voordeeliger streken.

Deze boer wees den kolonel eene uitgestrekte vlakte aan, die op een
afstand van vijftien kilometers gevonden werd, en volkomen geschikt
moest zijn voor geodesische opmetingen.

Den volgenden dag, 5 Maart, vertrok de karavaan bij het aanbreken van
den dag; men trok den geheelen morgen voort; geen enkel voorval zou
het eentonige van dezen tocht hebben afgewisseld, als John Murray
op 1200 meters afstand geen zonderling dier had neêrgeschoten, dat
een koeiensnuit, een langen witten staart, en zeer scherpe horens
op den kop had. Het was een gnoe, een wilde stier, die bij zijn val
een dof gesteun liet hooren. De Boschjesman was verbaasd, dat hij,
niettegenstaande den grooten afstand, het dier zoo juist zag treffen
en neêrvallen. Het dier was ongeveer vijf voet hoog en verschafte den
kok eene groote hoeveelheid uitmuntend vleesch, zoodat de gnoe's aan
de jagers der karavaan vooral werden aanbevolen. Tegen den middag
bereikte men de plaats, die de boer had aangeduid; het was eene in
het noorden onbegrensde weide, waarvan de grond overal even vlak
was. Men kon zich geen gunstiger terrein voor het meten eener basis
denken. Nadat de Boschjesman de streek beschouwd had, naderde hij
den kolonel, en zeide: »De gevraagde vlakte, kolonel."







VII.

Eene basis.


De door de commissie te verrichten arbeid was, zooals men weet,
eene driehoeksmeting, waardoor men een boog van den meridiaan kon
berekenen. Het rechtstreeksch meten toch van een of meer graden
door middel van metalen linialen, die met de uiteinden aan elkander
geplaatst moeten worden, zou een geheel ondoenlijk werk zijn met het
oog op wiskundige juistheid. Bovendien zou geen terrein ergens ter
wereld over eene uitgestrektheid van eenige honderden kilometers vlak
genoeg zijn om voor het verrichten van zulk een nauwkeurigen arbeid te
kunnen dienen. Gelukkig kan men juister te werk gaan, door het terrein,
waarover de meridiaan heen loopt in een zeker aantal driehoeken
te verdeelen, welker berekening betrekkelijk gemakkelijk is. Deze
driehoeken verkrijgt men, als men met zeer nauwkeurige instrumenten,
met den theodoliet of cirkel van Borda het oog richt op natuurlijke
of kunstmatige vaste punten, b. v. torens, hooge huizen, lantaarns,
palen of dergelijke. Elk vast punt stelt het hoekpunt van een driehoek
voor, welks hoeken door bovengenoemde instrumenten met mathematische
juistheid gemeten worden.

Ieder waarnemer kan met volkomen juistheid de plaats van zulk een vast
punt (bij dag een toren, bij nacht een brandende lantaarn) aanwijzen,
wanneer hij er slechts het oog op richt door den kijker, welks veld
door middel van een van fijne draadjes vervaardigd netje in kleine
ruitjes is afgedeeld. Zóó verkrijgt men driehoeken, welker zijden
dikwijls verscheidene kilometers lang zijn. Op die wijze heeft Arago
de kust van Valencia in Spanje met de Balearische eilanden verbonden
door een ontzettend grooten driehoek, van welken eene der zijden 160
kilometers lang was.

Volgens de grondbeginselen der meetkunde is een driehoek geheel
bekend, wanneer men daarvan slechts eene zijde en twee hoeken kent,
want men kan daaruit onmiddellijk de grootte van den derden hoek, en
de lengte der beide andere zijden bepalen. Als men dus voor basis van
een nieuwen driehoek ééne zijde van dezen reeds bekenden driehoek neemt
en men meet de aan die basis liggende hoeken, dan zal men op die wijze
nieuwe driehoeken bepalen, welke driehoeksmeting kan worden voortgezet
over de geheele lengte van den te meten meridiaanboog. Op die wijze
verkrijgt men derhalve de lengte van alle rechte lijnen, die in dit
net van driehoeken begrepen zijn, en door eenige trigonometrische
berekeningen kan men dan gemakkelijk de lengte bepalen van den
meridiaanboog, die dit net tusschen twee eindstations doorsnijdt.

Zooeven werd gezegd dat een driehoek volkomen bekend is, wanneer
men eene zijde en twee hoeken kent; die hoeken kan men nauwkeurig
met den theodoliet meten. Doch de eerste zijde (de basis van het
geheele stelsel) moet eerst met buitengewone nauwkeurigheid op den
grond zelven gemeten worden, en dit is de moeilijkste arbeid van de
geheele bewerking.

Toen Delambre en Méchain in Frankrijk den meridiaan van Duinkerken
naar Barcelona maten, namen zij als basis eene rechte lijn op den
weg van Melun naar Lieusaint, departement Seine-et-Marne. Deze basis
was 12150 M. lang en men had niet minder dan vijfenveertig dagen
noodig om haar te meten. Welke maatregelen deze geleerden namen om
eene wiskunstige nauwkeurigheid te verkrijgen, zal men zien uit de
opmeting van kolonel Everest en van Mathieu Strux, die op dezelfde
wijze te werk gingen als de beide Fransche sterrekundigen. Men zal
zien tot hoeverre die nauwkeurigheid wel gaan moest.

Den 5en Maart begonnen de eerste werkzaamheden, tot groote verbazing
der Boschjesmannen, die er niets van begrepen. Mokum dacht, toen hij
die geleerden den grond zag meten met linialen van zes voet, die men
met de uiteinden tegen elkander legde, dat het eene aardigheid was;
hij had in allen gevalle zijn plicht vervuld; men had hem eene effene
vlakte gevraagd en deze had hij verschaft.

De plek was inderdaad goed gekozen voor het meten van eene basis. De
vlakte, die met kort droog gras bedekt was, strekte zich zoover het
oog reikte waterpas uit. Zeker waren de opmeters op den weg van Melun
niet zoo gelukkig geweest. Achter hen vertoonde zich eene rij heuvels,
die de zuidgrens van de woestijn Kalahari vormden; noordwaarts had men
de oneindige vlakte; in het oosten eindigden zacht glooiend de heuvels,
die het plateau van Lattakou vormden. In het westen werd de vlakte
lager en eenigszins moerassig, omdat de grond daar doorweekt werd door
het stilstaand water, dat er uit zijtakjes van de Kuruman overliep.

»Mij dunkt, kolonel," zeide Mathieu Strux, nadat hij de grasvlakte
overzien had, »dat als we onze basis bepaald hebben, we hier het
uiteinde van onzen meridiaan kunnen vaststellen."

»Dat zou ik ook denken, mijnheer Strux," antwoordde de kolonel,
»als we de juiste lengte van dit punt bepaald hebben. Men moet toch,
als men dezen boog op de kaart brengt, zeker zijn dat we bij het
meten daarvan op geene onoverkomelijke zwarigheden stuiten, die de
geodesische opname geheel konden verhinderen."

»Ik geloof het niet," zeide de Russische astronoom.

»Dat zullen wij zien," was het antwoord. »Laat ons hier eerst eene
basis meten, omdat de plek daarvoor zeer geschikt is, dan kunnen
wij beslissen of wij die als grondslag zullen nemen voor onze
triangulatie."

Toen dit bepaald was, werd er besloten om zonder verwijl met het
meten der basis te beginnen. Die arbeid zou lang duren, want de leden
der Engelsch-Russische commissie wilden hunne taak met de uiterste
nauwkeurigheid volbrengen. Men moest in juistheid de geodesische
metingen overtreffen, die in Frankrijk op de basis van Melun gedaan
waren, metingen, welke toch zóó nauwkeurig waren geweest dat eene
nieuwe basis, die later bij Perpignan aan het zuidelijk uiteinde der
triangulatie gemeten werd om de berekening van al de driehoeken na te
gaan, op een afstand van 700 K. M. slechts een verschil aantoonde van
elf centimeters tusschen de rechtstreeks verkregene en de berekende
meting.

Er werd bevel gegeven om een kamp op te slaan en een soort van dorp
van Boschjesmannen of kraal verrees in de vlakte. De wagens werden als
wezenlijke huizen neêrgezet, en het kamp werd in een Engelsch en een
Russisch kwartier verdeeld, waar boven de vlaggen der beide natiën
wapperden. In het midden was een gemeenschappelijk plein; buiten
de rij wagens graasden de paarden en buffels onder toezicht hunner
geleiders, en 's nachts liet men ze binnen de omheining drijven,
om ze te beveiligen tegen de aanvallen der wilde dieren, die in de
binnenlanden van zuidelijk Afrika in grooten getale gevonden worden.

Mokum nam op zich om door geregelde jachtpartijen in het
levensonderhoud der karavaan te voorzien. John Murray, wiens
tegenwoordigheid voor het meten der basis niet strikt noodzakelijk was,
nam de zorg voor den leeftocht mede op zich. Het kwam er namelijk op
aan om het ingemaakte vleesch te sparen, en der karavaan dagelijks
eene proviand van versch wild te bezorgen. Dank zij de behendigheid
van Mokum, die, door zijne makkers geholpen, geregeld ter jacht toog,
ontbrak het nimmer aan wild. Vlakte en heuvels werden in een omtrek van
verscheidene kilometers rondom de legerplaats afgejaagd en weêrklonken
elk oogenblik van het knallen der geweerschoten.

Den 6en Maart begon de geodesische arbeid. De beide jongste geleerden
werden met de voorloopige werkzaamheden belast.

»Komaan kameraad," zei Michel Zorn opgeruimd tot zijn vriend Emery,
»moge de God der nauwkeurigheid ons nu te hulp komen!"

Het eerste werk bestond daarin dat men op het meest platte en effen
gedeelte van het terrein een rechte lijn moest trekken. De toestand
en de vorm van den grond maakten het noodzakelijk deze lijn van het
zuidoosten naar het noordwesten te trekken. Men verkreeg de rechte
richting door paaltjes op korten afstand van elkander in den grond te
slaan, die als bakenstokken moesten dienen. Michel Zorn ging met een
kijker, waarop eene maat was aangegeven, na of zij goed stonden en
zag dat zij nauwkeurig waren ingeslagen, bijaldien een der vertikale
draadjes van de op het glas aangebrachte ruitvormige maat de elkander
bedekkende paaltjes als 't ware in twee gelijke deelen sneed.

Deze rechte richting werd op die wijze over eene lengte van ongeveer
negen kilometers voortgezet, omdat de sterrekundigen aan hunne basis
die lengte wilden geven. Elk paaltje was op den top voorzien van een
vizier, dat het plaatsen van de metalen linialen gemakkelijker moest
maken. Om dit werk met nauwkeurigheid uit te voeren waren eenige
dagen noodig. De twee jongelieden volbrachten het met nauwgezette
juistheid. Nu moest men de linialen met de einden tegen elkander
aanleggen, dat diende om de basis van den eersten driehoek op te meten;
dit werk schijnt misschien zeer eenvoudig, maar vereischt integendeel
oneindig veel voorzorgen, want daarvan hangt voor een groot deel den
goeden uitslag der triangulatie af.

Ziehier welke voorzorgen men nam om de bedoelde linialen te plaatsen,
waarvan hieronder eene beschrijving zal gegeven worden. In den
morgen van den 10en Maart werden er blokjes hout op den grond gelegd
in de richting, die reeds bepaald was. Deze blokjes, ten getale van
twaalf, rustten met het onderste gedeelte op drie ijzeren schroefjes,
welke slechts een schroefdraad van enkele centimeters lengte hadden,
waardoor zij verhinderd werden om te verloopen en door de sterke
wrijving in denzelfden onveranderlijken toestand moesten blijven. Op
die blokjes legde men wederom kleine stukjes hout, die de linialen
moesten dragen en ze in kleine vorkjes vasthouden. Deze vorkjes
bepaalden de richting zonder de uitzetting van het metaal te beletten,
die volgens de luchtgesteldheid afwisselde, en bij de bewerking in
rekening moest gebracht worden. Toen de twaalf blokken vastgemaakt
en de stukjes hout er opgelegd waren, namen de kolonel en Mathieu
Strux zelve het zoo fijne werk op zich om de linialen te plaatsen,
waarbij zij evenwel door de beide jongelieden werden bijgestaan. Wat
Nikolaas Palander aangaat, deze stond met het potlood in de hand
gereed om op een dubbel register de cijfers op te teekenen, die hem
zouden worden opgegeven.

De linialen waren zes in getal en van eene lengte, welke te voren
met eene volkomen juistheid bepaald was. Zij waren met den ouden
Franschen vadem vergeleken, omdat deze bij geodesische opmetingen
algemeen was aangenomen.

De linialen waren twee vademen lang, zes millimeters breed en één
millimeter dik. Om ze te vervaardigen had men gebruik gemaakt van
platina, een metaal dat onder gewone omstandigheden aan de lucht
blootgesteld niet verandert, en bij koude noch warmte roest. Maar die
platina-linialen konden door den invloed der temperatuur uitzetten
of inkrimpen, en dit moest men in rekening brengen. Men had derhalve
verzonnen om elke liniaal van haar eigen thermometer te voorzien;
bij het maken van deze metalen thermometers ging men uit van het
beginsel dat de metalen door warmte zich ongelijkmatig uitzetten;
daarom was elke liniaal nog met eene tweede van koper bedekt, die
echter iets korter was. Aan het einde van de koperen liniaal was
een nonius bevestigd om de betrekkelijke verlenging van deze liniaal
nauwkeurig aan te wijzen, waaruit men de volstrekte verlenging der
platina-liniaal berekenen kon. Bovendien waren de afwijkingen van
den nonius zóó berekend, dat men eene uitzetting, hoe gering ook,
van de platina-liniaal aanstonds kon uitcijferen. Men begrijpt dus
met welk eene nauwkeurigheid men kon werken. Bovendien was de nonius
voorzien van een mikroskoop waarmede men 4/100,000 van een vadem in
rekening kon brengen.

Derhalve werden de linialen zoodanig op de houtblokjes gelegd dat de
einden wel dicht bij elkander lagen, doch elkaâr niet aanraakten omdat
men een stootje, hoe gering ook, vermijden moest. Kolonel Everest
en Mathieu Strux plaatsten zelve de eerste liniaal op de blokjes in
de richting der basis. Honderd vademen verder ongeveer had men op
het eerste paaltje een vizier geplaatst, en daar de linialen aan de
beide uiteinden voorzien waren van twee vertikale ijzeren puntjes
was het gemakkelijk om ze in de juiste richting te leggen. Emery en
Zorn gingen daarom achter het eerste paaltje op den grond liggen om te
zien of de ijzeren puntjes wel in het midden van het vizier zichtbaar
waren. Toen dit het geval was, kon men verzekerd zijn dat de liniaal
in eene goede richting lag.

»En nu," zeide de kolonel, »moeten wij zeer nauwkeurig bepalen van
welk punt onze arbeid een aanvang neemt, door een paslood rakelings
tegen het eene uiteinde der eerste liniaal te hangen. Geen berg
zal aantrekkingskracht op het paslood uitoefenen, zooals geschiedde
toen de nabijheid der Alpen de berekening der gemeten lengte tusschen
Andrate en Mendovi in der tijd onzeker maakte. Hier zal het uiteinde
van ons paslood op den grond juist het begin van de basis aanduiden."

»Goed," antwoordde Mathieu Strux, »mits wij de halve dikte van den
draad bij het aanrakingspunt in rekening brengen."

»Dat spreekt van zelf," zeide de kolonel.

Toen het aanvangspunt aldus zeer nauwkeurig bepaald was, ging men
verder. Maar het was niet genoeg dat de liniaal juist evenwijdig met
de basis werd gelegd, men moest ook hare helling ten opzichte van
den gezichteinder in rekening brengen.

»Wij zullen toch wel niet zoo aanmatigend zijn om te denken," merkte
de kolonel op, »dat wij deze liniaal in eene volmaakt horizontale
richting hebben geplaatst?"

»Neen," antwoordde Mathieu Strux, »wij kunnen volstaan door met een
waterpas den hoek te berekenen, dien zij met den gezichteinder maakt,
en op die wijze zal 't ons mogelijk zijn uit de gemeten lengte de
ware lengte te berekenen."

Toen de beide geleerden het eens waren, deed men deze waarneming door
middel van een waterpas, dat bijzonder voor dit doel vervaardigd was
en bestond uit eene alidade (vizierliniaal), die zich boven aan een
houten winkelhaak om een scharnier bewegen kon. Een nonius toonde de
helling aan door middel van de overeenkomst van zijne verdeeling met
die van eene vaste liniaal, waarop een boog van tien graden bevestigd
was, in afstanden van vijf minuten verdeeld.

Het waterpasinstrument werd op de liniaal vastgehecht en de berekening
gemaakt. Op het oogenblik dat Nikolaas Palander deze volgens de
opname der beide geleerden op zijn register zou opteekenen, wilde
Mathieu Strux nog ten overvloede dat het waterpasinstrument zou
worden omgekeerd, opdat men het verschil van de beide gradenbogen zou
kunnen aflezen. Dit verschil was het dubbele van de gezochte helling
en op deze wijze was de nauwkeurigheid van het werk nagerekend en
bewezen. Sedert dien tijd werd bij al dergelijke berekeningen de raad
van den Russischen astronoom gevolgd.

Op dit oogenblik waren twee belangrijke zaken bepaald, namelijk de
richting der liniaal ten opzichte van de basis, en de hoek, welken
zij met den gezichteinder maakte. De verkregen cijfers werden in twee
verschillende registers opgeschreven en op zijde door al de leden
der Engelsch-Russische commissie geteekend.

Nu bleven er nog twee niet minder belangrijke waarnemingen op te
teekenen om den arbeid met betrekking tot de eerste liniaal te
voltooien, eerstens de thermometrische afwijking, en vervolgens de
nauwkeurige berekening van de door haar gemeten lengte.

Wat de thermometrische afwijking betreft, deze werd gemakkelijk
aangewezen door het vergelijken van het verschil in lengte tusschen de
linialen van platina en koper. Mikroskopische waarnemingen, beurtelings
door Mathieu Strux en den kolonel gedaan, wezen het juiste cijfer
aan van de afwijking der platina-liniaal, eene afwijking, die op het
dubbele register werd geboekt om haar later tot eene temperatuur
van 16° C. te herleiden. Toen Nikolaas Palander de cijfers had
opgeschreven, werden zij onmiddellijk door allen vergeleken.

Toen moest men de wezenlijk gemeten lengte opteekenen. Om hiertoe te
geraken was het noodzakelijk om de tweede liniaal aan het uiteinde van
de eerste op de blokjes te plaatsen, met dien verstande evenwel dat
er eene kleine ruimte tusschen de beide uiteinden overbleef. Deze
tweede liniaal werd op dezelfde wijze als de eerste neêrgelegd,
nadat men eerst zeer nauwkeurig had nagegaan of de vier ijzeren
puntjes wel allen in het midden van het vizier zichtbaar waren. Nu
behoefde men alleen nog maar de ruimte tusschen de beide linialen
te weten. Aan het uiteinde der eerste en op dat gedeelte, hetwelk
door de koperen liniaal niet bedekt werd, bewoog zich een zeer klein
tongetje van platina tusschen twee spijltjes. De kolonel gaf aan
dit tongetje een stootje, zóó dat het de tweede liniaal aanraakte;
aangezien het in tienduizendste deelen van een vadem verdeeld was, en
een nonius op de spijltjes aangebracht en van een mikroskoop voorzien
honderdduizendsten van een vadem aanwees, kon men met wiskunstige
zekerheid de tusschenruimte berekenen, die met opzet tusschen de
beide linialen was opengelaten. Aanstonds werd het cijfer op het
dubbel register overgebracht en nagerekend.

Op raad van Zorn nam men bovendien eene andere voorzorg om nog
nauwkeuriger berekening te verkrijgen. De koperen liniaal bedekte
die van platina; het kon dus gebeuren dat door den invloed der
zonnestralen, het daarvoor beschutte platina langzamer verwarmd
werd dan het koper. Om dit verschil in thermometrische afwijkingen
te voorkomen, bedekte men de linialen met een klein dakje van
eenige centimeters hoog, zoodat het de waarnemingen niet kon
hinderen. Bovendien, wanneer des avonds en des morgens de zonnestralen
in schuine richting vielen en onder het dakje door de linialen konden
beschijnen, spande men een stuk doek aan de zijde, waar de zon stond,
om op die wijze ook dan de werking der zonnestralen te vernietigen.

Met zooveel geduld en zooveel nauwkeurigheid werd dit werk gedurende
meer dan eene maand voortgezet. Toen de vier linialen achtereenvolgens
gesteld en nagegaan waren met het oog op de richting, de helling,
de uitzetting en de juiste lengte, begon men dien arbeid op dezelfde
regelmatige wijze van voren af aan door paaltjes, blokjes en de
eerste liniaal achter de vierde liniaal op te stellen en neêr te
leggen. Dit werk kostte veel tijd niettegenstaande de handigheid der
arbeiders. Zij konden niet meer dan 220 tot 230 vademen daags meten,
en zelfs moest men nog den arbeid staken als het weder ongunstig was
en het bij voorbeeld sterk woei, waardoor de werktuigen niet meer
onbeweeglijk stonden.

Als de avond begon te vallen, ongeveer drie kwartier vóór dat de
duisternis belette van den nonius af te lezen, staakten de geleerden
hun arbeid en namen de volgende voorzorgsmaatregelen om den volgenden
morgen weder te kunnen beginnen. De eerste liniaal, die met No. 1 was
gemerkt, werd voorloopig nedergelegd, en men teekende op den grond
de plaats aan waar zij met het uiteinde lag; daar maakte men dan een
gaatje, waarin een paaltje werd geslagen, waarop men een looden plaatje
had vastgemaakt. Dan legde men de eerste liniaal weder in de bepaalde
richting, na de helling, de thermometrische afwijkingen en de richting
te hebben waargenomen; men teekende de verlenging op, die men door de
liniaal No. 4 had gemeten; daarna maakte men door middel van een looden
draadje, dat rakelings tegen het uiteinde van de eerste liniaal hing,
een teeken op de looden plaat van het paaltje. Op dat punt werden
zeer nauwkeurig twee lijnen getrokken, welke elkander onder rechte
hoeken sneden, de eene evenwijdig met de loodlijn. Daarna werd de
looden plaat met een houten dakje overdekt, het gat toegemaakt en de
paal tot den volgenden morgen onder gegraven. Op die wijze kon eenig
ongeval de werktuigen 's nachts verstoren, zonder dat het noodig was
om het geheele werk van voren af aan te beginnen.

Den volgenden dag werd de plaat bloot gemaakt, en men plaatste de
eerste liniaal weder in dezelfde richting als den vorigen dag door
middel van den looden draad, waarvan het uiteinde juist vallen moest op
het puntje waar de beide op de plaat getrokken lijnen elkander sneden.

Zoodanig was de arbeid, die gedurende achtendertig dagen op deze
zoo gunstig gelegen vlakte verricht werd. Al de cijfers werden in de
dubbele registers geboekt, nagezien, vergeleken, en door alle leden
der commissie goedgekeurd. Tusschen den kolonel en zijn Russischen
ambtgenoot had er weinig verschil plaats. Eenige cijfers die men
van den nonius aflas, en die zelfs 4/100,000 van een vadem aanwezen,
gaven soms aanleiding tot eene wisseling van beleefde doch scherpe
bewoordingen; maar wanneer de meerderheid geroepen werd om uitspraak
te doen, dan gold dit als wet, en alles moest daarvoor buigen.

Een enkel punt wekte bij de beide tegenstanders meer dan levendige
woorden op, waardoor de tusschenkomst van John Murray noodzakelijk
werd. Het was de vraag welke lengte men aan de basis van den eersten
driehoek geven zou. Zeker is het, dat, hoe langer deze basis zijn zou,
de tophoek van den eersten driehoek gemakkelijker te meten zou zijn,
omdat hij minder scherp was.

Echter kon die basis niet oneindig lang zijn. Kolonel Everest stelde
eene basis van 6000 vademen voor, omdat dit bijna de lengte was van
de basis op den weg van Melun. Mathieu Strux wilde die maat tot op
10000 vademen verlengen, omdat het terrein er zoo geschikt voor
was. Kolonel Everest was op dit punt onhandelbaar; Mathieu Strux
scheen vast besloten te hebben niet toe te geven. Na meer of minder
goede bewijsgronden kwam het tot persoonlijkheden. Een oogenblik
zelfs scheen de nationale eer in het spel te komen. Het waren niet
meer twee geleerden, maar een Engelschman en een Rus, die tegenover
elkander stonden. Gelukkig eindigde die twist door het slechte weer,
dat eenige dagen duurde; men werd kalmer en er werd besloten, dat
er eene basis van ongeveer achtduizend vademen zou gemeten worden,
waardoor het verschil gedeeld werd.

Om kort te gaan, de arbeid werd met eene uiterste nauwkeurigheid tot
een goed einde gebracht. De wiskundige juistheid moest later worden
nagegaan als men aan het noordelijk uiteinde van den meridiaan eene
nieuwe basis meten ging.

De onmiddellijk gemeten basis gaf als resultaat 8037.75 vademen, en
daarop zou nu de gansche rij driehoeken steunen, welker net zuidelijk
Afrika over een lengte van verscheidene graden moest bedekken.







VIII.

De vierentwintigste meridiaan.


Het meten van die basis had achtendertig dagen arbeids vereischt. Den
6den Maart begonnen, was het den 13den April geëindigd. Zonder
een oogenblik te verliezen, besloten de aanvoerders der commissie
onmiddellijk met de driehoeksmeting voort te gaan. Eerst moest
men de breedte van het zuidelijkste punt opnemen, waar de boog
van den meridiaan, dien men wilde meten, begon. Dezelfde arbeid
moest ook verricht worden aan het noordelijk uiteinde van den boog,
en door het verschil in breedten zou men dan weten hoeveel graden
het gemeten deel van den meridiaan lang was. Sedert den 14den April
werden de nauwkeurigste waarnemingen gedaan om de breedte der plaats
te bepalen. Toen het meten van de basis geëindigd was, hadden William
Emery en Michel Zorn reeds eenige nachten de hoogte van verschillende
sterren bepaald door middel van den cirkel van Fortin. Die jonge
mannen hadden met zulk eene juistheid hunne waarnemingen gedaan,
dat de afwijking geen twee seconden bedroeg; die afwijking was
waarschijnlijk te wijten aan het verschil der straalbreking, die
zijn oorzaak vond in de verandering van de luchtlagen. Uit deze zoo
nauwkeurig en bij herhaling gedane waarnemingen kon men met eene meer
dan voldoende benadering de breedte van het zuidelijkste punt van den
meridiaanboog afleiden. Deze breedte was in decimale graden 27.951789.

Toen men op deze wijze de breedte verkregen had, berekende men de
lengte, en men bracht dit punt op eene uitmuntende op groote schaal
geteekende kaart van zuidelijk Afrika over. Deze kaart toonde de
onlangs in dit werelddeel gedane aardrijkskundige ontdekkingen
aan, en bovendien de tochten van reizigers en natuuronderzoekers
als Livingstone, Anderson, Magyar, Baldwin, Vaillant, Burchell
en Lichtenstein. Op deze kaart moest men nu een meridiaan kiezen,
waarvan men een gedeelte wilde meten, dat tusschen twee op eenige
graden van elkander verwijderde plaatsen gelegen was. Men begrijpt
toch dat, hoe grooter de gemeten boog is, des te meer de invloed van
mogelijke dwalingen in de bepaling van breedten zal verminderen. De
boog tusschen Duinkerken en Formentera mat bijna tien graden van den
meridiaan van Parijs of juister gezegd 9° 56'.

Bij de Engelsch-Russische triangulatie, welke men ging ondernemen,
moest er met de uiterste omzichtigheid eene keuze van een meridiaan
gedaan worden. Men moest zich niet laten terughouden door natuurlijke
hinderpalen, zooals onoverkomelijke bergen, groote uitgestrekte
watervlakten, waardoor de waarnemers verhinderd zouden zijn om voort
te gaan. Dit gedeelte van zuidelijk Afrika scheen gelukkig zeer
geschikt te zijn voor een arbeid van deze soort. De verhevenheden
van den grond hadden weinig te beteekenen; stroomen waren weinig in
aantal en gemakkelijk over te trekken. Men kon op gevaren, maar niet
op hinderpalen stuiten.

Dit gedeelte van zuidelijk Afrika toch wordt ingenomen door de woestijn
Kalahari, eene groote vlakte, die zich van de Oranjerivier tot aan
het meer Ngami van 20° tot 29° Z. B. uitstrekt. In de breedte strekt
deze vlakte zich uit van den Atlantischen Oceaan ten westen tot aan
25° O. L. van Greenwich. Langs dien 25sten meridiaan trok in 1849
Dr. Livingstone noordwaarts langs de oostgrens der woestijn, toen hij
tot aan het meer Ngami en den waterval der Zambese doordrong. Wat
de woestijn zelve betreft, deze verdient eigenlijk dien naam niet;
het zijn niet de vlakten van de Sahara, zooals men zou denken, groote
zandvlakten zonder eenige groeikracht, die door hare woestheid bijna
ontoegankelijk zijn; de Kalahari brengt integendeel eene groote menigte
planten voort; de bodem is met overvloedig gras bedekt; er zijn dichte
kreupelbosschen en wouden van groote boomen; er is overvloed van
beesten, wild en geduchte roofdieren; de Kalahari wordt bewoond door
stammen, die vaste woonplaatsen hebben, of doorkruist door nomaden,
zooals Boschjesmannen en Bakalahari's. Doch gedurende het grootste
gedeelte van het jaar ontbreekt er water in deze woestijn; talrijke
beddingen van beken, die haar doorsnijden, zijn dan uitgedroogd en de
droogte van den grond is dan een wezenlijke hinderpaal voor reizigers
in dit gedeelte van Afrika. Op dat oogenblik was evenwel de regentijd
juist ten einde en men kon nog rekenen op groote massa's stilstaand
water, dat eenigen tijd in kolken, vijvers of beken bewaard blijft.

Zoodanig waren de inlichtingen van den jager Mokum. Hij kende
de Kalahari, omdat hij er dikwijls of als jager, of voor eenig
ander doel doorheen was getrokken, of omdat hij als gids van eenige
aardrijkskundige expeditie haar bezocht had. Kolonel Everest en Mathieu
Strux kwamen daarin overeen dat deze groote vlakte aan alle gunstige
voorwaarden voldeed voor eene goede triangulatie. Nu moest men den
meridiaan nog zoeken op welken men een boog van onderscheidene graden
meten zou.

Kon deze meridiaan aan een der uiteinden van de basis genomen worden,
waardoor men niet noodig had om deze basis met een ander punt van
de Kalahari door eene aaneenschakeling van nieuwe driehoeksmetingen
te verbinden?

Deze omstandigheid werd nauwkeurig nagegaan en na eenige
woordenwisseling begreep men dat het zuidelijk uiteinde van de
basis gemakkelijk als uitgangspunt dienen kon. Deze meridiaan was
de 24ste ten oosten van Greenwich; hij strekte zich over eene lengte
van minstens zeven graden, van 20° tot 27° Z. B. uit, zonder eenigen
natuurlijken hinderpaal te ontmoeten, althans de beste kaarten wezen
dit niet aan. In het noorden alléén doorsneed hij het oostelijk deel
van het meer Ngami, maar dit was geen onoverkomelijke hinderpaal,
en Arago had wel andere moeilijkheden ondervonden, toen hij de kust
van Spanje met de Balearische eilanden door eene geodesische lijn
wilde verbinden.

Men besloot derhalve dat de te meten boog gemeten zou worden op
den 24sten meridiaan, die, wanneer men hem tot in Europa doortrok,
het gemakkelijk zou maken om op Russisch grondgebied een boog op
denzelfden meridiaan in het noordelijk halfrond te meten.

Aanstonds begon men met den arbeid, en de astronomen hielden zich
bezig met het kiezen van een station, dat de tophoek worden moest
van een driehoek, die de gemeten basis tot grondslag had. Het eerste
station werd rechts van den meridiaan gekozen; het was een eenzame
boom, die op eene kleine verhevenheid ongeveer tien kilometers van hen
afstond. Men kon hem van de beide uiteinden van de basis goed zien; op
die beide punten liet de kolonel palen oprichten. De spitse top van den
boom maakte dat men zijne standplaats met de uiterste nauwkeurigheid
bepalen kon. Nu maten de astronomen den hoek, dien deze boom met
het zuidoostelijk einde van de basis vormde. Die hoek werd met een
cirkel van Borda (repetitiecirkel) gemeten; de twee kijkers van het
instrument werden zóó geplaatst dat hunne gezichtsassen juist in het
vlak van den cirkel lagen; de eene was gericht op het noordwestelijk
einde der basis, en de andere op den alleen staanden boom in het
noordoosten; zij wezen derhalve door hun stand de wijdte van den
hoek aan, die beide stations van elkander scheidde. Men behoeft er
niet bij te voegen dat dit wonderschoone instrument met de uiterste
nauwkeurigheid was vervaardigd, en de waarnemers zooveel mogelijk de
fouten bij hunne waarnemingen kon doen vermijden. En inderdaad kunnen
de fouten door talrijke herhalingen met elkander vergeleken en daardoor
geheel vermeden worden. Wat betreft de noniussen, de waterpassen en
de looden draden, waarmede men de juiste plaatsing der toestellen
aanwees, dat alles liet niets te wenschen over, de Engelsch-Russische
commissie bezat vier cirkels van Borda (repetitiecirkel); twee moesten
voor de geodesische waarnemingen dienen, zooals b. v. het meten van
hoeken, en met de twee anderen, welker cirkels in eenen vertikalen
stand geplaatst waren, kon men door middel van kunstmatige horizons
zenithsafstanden bepalen, en derhalve zelfs in een enkelen nacht
op een zeer klein deel eener seconde na de breedte van een station
berekenen. Bij deze groote driehoeksmeting moest men niet alleen de
waarde der hoeken in de geodesische driehoeken berekenen, maar ook
op zekere afstanden de middaghoogten der sterren meten, eene hoogte,
welke gelijk was aan de breedte van elk station.

Den 14den April begon men dit werk. Kolonel Everest, Michel Zorn en
Nikolaas Palander berekenden den hoek, dien het zuidoostelijk uiteinde
der basis met den boom vormde, terwijl Mathieu Strux, William Emery
en John Murray in het noordwesten den hoek maten, dien dit punt van
de basis met denzelfden boom maakte.

In dien tijd werd de legerplaats opgebroken, de ossen werden
ingespannen en de karavaan begaf zich onder geleide van den Boschjesman
naar het eerste station, waar men halt zou houden. Twee wagens onder
het toezicht van geleiders en ingericht voor het overbrengen van
instrumenten, trokken met de waarnemers mede.

Het weder was helder genoeg, en zeer geschikt voor de waarneming. Men
had bovendien bepaald dat, als de atmosfeer de waarnemingen moeilijk
maakte, deze des nachts zouden gedaan worden door middel van lantaarns
of elektrieke lampen, welke de commissie met zich voerde.

Toen dien eersten dag de beide hoeken gemeten waren, werd de uitslag
dezer meting op de dubbele registers gebracht, na eerst zorgvuldig
vergeleken te zijn. Bij het vallen van den avond waren al de astronomen
met de karavaan vereenigd onder den boom, die als waarnemingspunt
gediend had. Het was een reusachtige apenbroodboom (adansonia of
baobad), die meer dan 80 voet in omvang had. Zijne schors, die de
kleur van syeniet had, gaf hem een eigenaardig voorkomen; onder
de verbazende takken van den reus, met een heirleger van eekhoorns
bevolkt, die op de eivormige, witvleezige vruchten aasden, kon de
geheele karavaan plaats vinden, en voor de Europeanen werd nu door
den scheepskok het maal gereed gemaakt, waarbij het aan wildbraad
niet ontbrak. De jagers van de troep hadden den omtrek afgeloopen
en een aantal antilopen geschoten. Weldra vervulde de geur van dit
gebraad de lucht en wekte den eetlust der astronomen op, zoodat zij
niet behoefden aangemoedigd te worden om te eten.

Na dezen versterkenden maaltijd gingen zij ieder naar hun wagen,
terwijl Mokum zijne wachten in den omtrek van het kamp uitzette. Groote
vuren van de doode takken van den baobad bleven den geheelen nacht
branden, en hielden de wilde beesten op eerbiedigen afstand, die
aangetrokken werden door den reuk van het rauwe vleesch.

Na een slaap van een paar uren, stonden Michel Zorn en William Emery
weder op. Hunne waarnemingen waren nog niet ten einde; zij wilden
de breedte van dat station door het waarnemen der sterrehoogte
berekenen. Zonder op de vermoeienis van den dag te letten, begonnen
zij beiden hunne waarnemingen, en terwijl het gekrijsch der hyena's
en het gebrul der leeuwen in de sombere vlakte weergalmden, bepaalden
zij zeer nauwkeurig de verplaatsing, die het zenith ondergaan had,
door van het eerste naar het tweede station over te gaan.







IX.

Een kraal.


Den volgenden dag, 15 April, werd het werk zonder ophouden
voortgezet. De hoek, dien de boom met de beide uiteinden van de basis
vormde, werd nauwkeurig gemeten. Deze nieuwe meting kon den eersten
driehoek doen berekenen. Toen dit gedaan was, werden rechts en links
van den meridiaan twee andere stations gekozen, het eene gevormd
door een heuvel, die zich zes kilometers verder in de vlakte verhief,
het andere aangeduid door een paal, die op ongeveer zeven kilometers
afstands in den grond werd geslagen. Zóó ging de triangulatie gedurende
eene maand zonder verhindering voort. Den 15den Mei waren de astronomen
een graad noordwaarts gevorderd na zeven driehoeken te hebben gemeten.

Gedurende dezen arbeid waren de kolonel en Mathieu Strux zelden
met elkander in aanraking geweest. Men heeft gezien, dat bij het
verdeelen van den arbeid en voor het nagaan der metingen de beide
geleerden van elkander gescheiden waren. Zij werkten dagelijks op
stations, die verscheidene kilometers van elkander aflagen en dit
was een waarborg tegen allen mogelijken twist. Als de avond viel,
ging elk hunner naar het kamp terug, en betrok weder zijne bijzondere
woning. Wel is waar ontstond er nu en dan eenig verschil over de
keuze der stations, die in gemeen overleg moesten bepaald worden,
doch dit bracht geen ernstig geschil te weeg. Michel Zorn en zijn
vriend William konden dus hopen dat, dank zij de scheiding der beide
mededingers, de geodesische arbeid kon worden voortgezet zonder eene
betreurenswaardige uitbarsting te veroorzaken.

Nu de waarnemers den 15den Mei, zooals reeds gezegd is, zich op een
graad afstands van het zuidelijkste punt van den meridiaan bevonden,
waren zij op de hoogte van Lattakou; het Afrikaansche dorp lag 35
kilometers oostwaarts van hun station. Eerst onlangs was een groote
kraal op deze plaats gesticht; het was eene goede plaats om halt te
houden, en op voorstel van John Murray werd er bepaald dat de karavaan
er eenige dagen zou uitrusten. Michel Zorn en William Emery zouden van
dien tijd gebruik maken om de hoogte der zon te nemen. Gedurende dit
oponthoud zoude Nikolaas Palander zich bezig houden om de maten, die
het verschil in hoogte der vizieren aanduidden, te herleiden, ten einde
ze met het vlak der zee in overeenstemming te brengen. John Murray zou
een weinig verademing zoeken van zijn wetenschappelijken arbeid in het
bestudeeren van de fauna dezer streken door middel van geweerschoten.

De inboorlingen van zuidelijk Afrika geven den naam van kraal aan
een beweegbaar dorp, dat van de eene weide naar de andere kan worden
overgebracht. Het is eene beslotene ruimte, waar binnen een dertigtal
woningen, die vele honderden inwoners bevatten.

De kraal, die de Engelsch-Russische commissie bereikte, was
samengesteld uit eene vrij belangrijke verzameling van hutten, die in
een kring op de oevers van een in de Kuruman uitvloeiende beek waren
opgeslagen. Deze hutten waren gemaakt van op latten gespijkerde,
ondoordringbare en van riet gevlochten matten; zij geleken op lage
bijenkorven, waarvan de ingang, met een vel gesloten, den bewoner of
bezoeker noodzaakte om op zijne knieën er in en er uit te kruipen. Door
deze opening ging ook de scherpe rook van den haard naar buiten,
zoodat de bewoonbaarheid dezer hutten zeer twijfelachtig was voor
ieder ander dan een Hottentot of een Boschjesman.

Toen de karavaan er aankwam, was de geheele bevolking in beweging. De
wachthonden, die bij elke hut lagen, begonnen vreeselijk te blaffen. De
krijgslieden van het dorp trokken naar buiten met lansen, messen en
knodsen gewapend, en beschermd door lederen schilden. Hun aantal kon
op tweehonderd geschat worden, en duidde de belangrijkheid der kraal
aan, die niet minder dan zestig tot tachtig woningen moest bevatten;
omringd door palissaden, die bovendien voorzien waren van de vijf
of zes voet lange doornachtige stengels der agave, waren deze hutten
beschermd tegen de wilde dieren.

Evenwel verdwenen de vijandige oogmerken der inboorlingen spoedig,
toen de jager Mokum slechts eenige woorden met het opperhoofd der
kraal gewisseld had. De karavaan verkreeg de vergunning om zich bij
de palissaden op den oever der beek neder te slaan. De Boschjesmannen
dachten er zelfs niet aan om den reizigers het gedeelte der weide te
betwisten, die zich over eene ruimte van verscheidene kilometers aan
weerszijden uitstrekte. De paarden, buffels en andere dieren van de
karavaan konden er overvloedig voedsel vinden, zonder de kraalbewoners
eenig nadeel toe te brengen.

Aanstonds werd de legerplaats volgens de aanwijzing van den Boschjesman
op de gewone wijze ingericht. De wagens werden in een kring geplaatst
en ieder ging aan zijne eigene bezigheden. John Murray liet dus zijne
tochtgenooten aan hunne berekeningen en wetenschappelijke waarnemingen
over en vertrok zonder dralen met Mokum. De Engelsche jager zat op
zijn gewoon paard en Mokum op zijn tammen zebra; drie honden volgden
hen onder allerlei wilde sprongen. Murray en Mokum waren elk met een
jachtgeweer met ontplofbare kogels gewapend, hetgeen bewees dat zij
het plan hadden om ook op wilde dieren jacht te maken.

De beide jagers reden in noordoostelijke richting naar eene boschrijke
streek, die eenige kilometers van de kraal aflag. Zij reden naast
elkander onder voortdurende gesprekken.

»Ik hoop, vriend Mokum," zeide John Murray, »dat ge nu uwe bij den
waterval van Morgheda gedane belofte vervullen zult, door mij in
het midden der wildrijkste streken van de aarde te brengen. Doch ge
kunt mij gelooven als ik u verzeker dat ik niet in zuidelijk Afrika
ben gekomen om hazen te schieten of vossen op te sporen. Die hebben
wij in onze Schotsche hooglanden ook; vóór wij een uur verder zijn
wil ik....."

»Eén uur!" antwoordde de Boschjesman. »U zult mij niet kwalijk nemen
als ik zeg dat het wat snel is, en dat u vooral geduld moet hebben. Ik
heb alleen geduld op de jacht, en daarmede koop ik al het ongeduld af,
dat ik anders in mijn leven toon. Weet u dan niet mijnheer, dat het
jagen op groote dieren eene kunst, zelfs eene wetenschap is, dat men
het land en de gewoonten der dieren nauwkeurig moet leeren kennen,
hunne gangen nagaan, en dan uren lang om hen heen moet draaien om
ze eindelijk onder den wind te naderen? Weet u wel dat men zich
wachten moet voor elk ontijdig geluid, voor elken geraasmakenden
tred, voor elk onberaden uitkijken? Ik zelf ben dagen achtereen
een buffel of gems blijven beloeren, en als ik na zesendertig uren,
allernalei listen en lagen het beest geveld had, meende ik mijn tijd
niet verloren te hebben."

»Zeer goed, mijn vriend," antwoordde John Murray, »ik zal zooveel
geduld nemen als ge maar wilt; maar laat ons niet vergeten, dat het
oponthoud der karavaan slechts drie of vier dagen duurt, en dat we
geen uur, zelfs geen minuut moeten verliezen!"

»Daar denk ik wel aan," antwoordde de Boschjesman op zulk een kalmen
toon, dat Emery daaraan zijn reismakker van de Oranjerivier niet
zou herkend hebben, »dat zal ik wel degelijk in het oog houden; wij
zullen alles doodschieten wat ons voorkomt, mijnheer; wij zullen
niet kieskeurig zijn: antilope of hert, gnoe of gazelle, alles is
goed voor zulke haastige jagers."

»Antilope of gazelle!" riep John Murray uit, »ik vraag zelfs zooveel
niet voor mijne eerste jachtpartij in Afrika. Maar wat denkt ge mij
dan te laten schieten, mijn dappere Boschjesman?" De jager keek zijn
makker met een zonderling gelaat aan en zeide toen op spottenden toon:
»Als u verklaart dat u voldaan zijt, dan heb ik niets meer te zeggen;
ik meende, dat u niet tevreden zoudt zijn vóór u een paar neushoorns
of een paar olifanten hadt geschoten?"....

»Jager," antwoordde de Engelschman, »ik zal gaan waar ge mij brengen
wilt. Ik zal schieten op al wat ge mij zult aanwijzen; kom aan dan,
vooruit, en laten we maar geen tijd met ijdele praatjes verliezen!"

De paarden werden in galop gezet, en de beide jagers naderden pijlsnel
het woud. De vlakte, die zij doorreden, verhief zich langzamerhand naar
het noordoosten. Hier en daar was zij met kreupelboschjes doorsneden,
welker struiken allen in bloei stonden, en uit sommige van welke
eene kleverige, doorschijnende en welriekende harst liep, waarvan de
inboorlingen wondzalf maken. In schilderachtige groepjes verhieven
zich de nuanas of adams-vijgenboomen, welker dertig tot veertig
voet hooge stam gekroond werd door een groot bladerdak. In dit dik
gebladerte fladderde eene menigte schreeuwende papegaaien die aasden
op de zuurachtige vijgen. Verder stonden schilderachtige mimosa's met
groote bloemtrossen, die hare zijdeachtige kruinen zachtkens heen en
weder wiegelden, aloës met lange stengels vol helderroode bloemen,
welke men in de verte gehouden zou hebben voor koraalstruiken uit
de diepte der zee opgehaald. De grond was als bezaaid met bevallige
narcisleliën met blauwachtige bladeren, en bood voor de rijdieren
een gemakkelijken weg aan. Minder dan een uur na de kraal verlaten
te hebben waren Murray en Mokum aan den rand van het bosch; het was
een woud van hooge acacia's, dat zich over eene uitgebreidheid van
verscheidene vierkante kilometers uitstrekte. Deze tallooze boomen
stonden zonderling dooreen en strengelden hunne takken door elkander,
zoodat de zonnestralen op den met doornstruiken en lang gras begroeiden
grond niet konden doordringen. Evenwel aarzelden de zebra en het paard
niet om onder het dichte bladerdak voort te draven en zich een weg te
banen tusschen de onregelmatig door elkaâr gegroeide boomen. Hier en
daar waren er open plekken in 't midden van het woud, waar de jagers
telkens bleven stilstaan om het hen omringende bosch te beschouwen.

Men moet bekennen dat deze eerste dag voor Murray niet gunstig was:
te vergeefs doorkruiste hij met zijn metgezel een gedeelte van het
bosch. Geen enkel dier bewoog zich om hen te ontvangen, en Murray dacht
met leedwezen aan de Schotsche vlakten, waar men niet lang behoefde te
wachten om een schot te lossen. Misschien was de nabijheid der kraal
de oorzaak dat het schichtige wild gevlucht was. Wat Mokum betreft,
deze toonde noch verwondering, noch spijt. Voor hem was dit geen jacht,
doch een haastige tocht door het bosch.

Tegen tien uren 's avonds moest men er aan denken om naar de
legerplaats terug te keeren. Murray was boos zonder het te willen
bekennen; een jager platzak te huis komen! dat nooit! Hij besloot dus
bij zich zelven het eerste het beste dier dat hem voorkwam, vogel of
viervoetig dier, wild of verscheurend beest, dood te schieten. Het
lot scheen hem te begunstigen; de twee jagers waren geen drie
kilometers meer van de kraal, toen een haas op honderd vijftig
pas voor John Murray opsprong; deze aarzelde niet en schoot zijne
buks op het onschuldige dier af. De Boschjesman uitte een kreet van
verontwaardiging. Een kogel voor een onnoozelen haas, dien men met
een hagel van kleine 6 neer kon leggen! Maar de Engelsche jager was
nu eenmaal op het dier gesteld en rende naar de plaats toe, waar het
had moeten vallen; doch te vergeefs, er was geen spoor van het dier
te vinden; een weinig bloed op den grond, maar verder niets. Murray
zocht onder de struiken en in het hooge gras; ook de honden zochten
te vergeefs rond.

»Ik heb hem toch geraakt!" riep John Murray.

»Maar al te goed!" antwoordde de Boschjesman bedaard. »Als men een
haas met een ontplofbaren kogel schiet, dan zou het wel wonder zijn
als men er een stukje van terug vond!"

En inderdaad, de haas was in kleine brokjes uit elkander
gevlogen. Murray steeg geheel teleurgesteld weder te paard en reed
zonder een woord meer te spreken naar de legerplaats terug. Den
volgenden dag verwachtte de Boschjesman dat de Engelschman hem op
nieuw zou voorstellen om op jacht te gaan. Maar de Engelschman,
die in zijne eigenliefde gekrenkt was, vermeed eene ontmoeting met
Mokum. Hij scheen alle jachtplannen te hebben laten varen en hield
zich slechts bezig met instrumenten te verificeeren en waarnemingen te
doen. Om zich te ontspannen bezocht hij daarna de kraal, waar hij de
mannen zich zag oefenen met den boog, of spelen op de gorah, een soort
van muziekinstrument, dat gemaakt wordt van eene snaar op een boog
gespannen, die de speler doet trillen door er door een struisvogelpen
op te blazen. In dien tijd waren de vrouwen met huislijken arbeid
bezig, en rookten hennep, iets dat door een groot gedeelte van
de inboorlingen bij wijze van tijdverdrijf gedaan werd. Volgens de
opmerking van zekere reizigers vermeerdert dat inademen van hennepwalm
de krachten des lichaams ten nadeele van die des geestes. En inderdaad
velen van die Boschjesmannen schijnen verstompt te zijn door de
dronkenschap, die het gevolg is van dit rooken.

Den volgende dag, 27 Mei, werd Murray bij het aanbreken van den
dag wakker gemaakt met deze hem in het oor gefluisterde woorden:
»Ik geloof mijnheer, dat we van daag gelukkiger zullen zijn; maar
laat ons geen hazen meer schieten met berghouwitsers!"

Murray werd niet boos toen hij deze spotachtige aanmerking hoorde. De
twee jagers verwijderden zich eenige kilometers links van de
legerplaats vóór hunne makkers wakker waren. John had ditmaal een
eenvoudig jachtgeweer, een prachtstuk uit de fabriek van Goldwin,
en veel geschikter voor de jacht op damherten of antilopen dan zijne
vreeselijke buks. Wel is waar kon men in de vlakte dikhuidige of
verscheurende dieren ontmoeten. Maar Murray was nog ontevreden op
zich zelven over die ontploffing van den haas, en hij zou liever een
leeuw met hagel gedood hebben, dan weder een schot te lossen dat in
de jaarboeken van de jacht een ongehoord feit was.

Dien dag begunstigde de fortuin de beide jagers, zooals Mokum voorzien
had. Zij velden een paar zwarte antilopen, die zeer moeilijk te
schieten zijn. Het waren schoone dieren, vier voet hoog, met lange
uit elkander staande en bevallig gekronkelde horens, evenals een paar
zwaarden. Hun snuit liep spits toe en was aan de zijkanten een weinig
plat; zij hadden zwarte pooten, dik en zacht haar, fijne en puntige
ooren. Buik en voorhoofd waren wit als sneeuw en staken scherp af
tegen het zwarte van den rug, waarlangs golvende manen hingen. De
jagers mochten trotsch zijn op zulk eene vangst, want de zwarte
antilope werd altijd begeerd door Delejorgue, Vahlberg, Cumming,
Baldwin, en andere reizigers, en 't is dan ook een van de schoonste
voortbrengselen uit het dierenrijk in het zuidelijk halfrond.

Maar wat vooral het Engelsche jagershart deed kloppen, waren zekere
sporen, die de Boschjesman hem toonde aan den rand van een dicht
kreupelhout, niet ver van een uitgebreid en diep moeras, dat door
reusachtige euphorbiastruiken omringd en welks oppervlakte geheel
bezaaid was met de hemelsblauwe bloemkelken van de waterlelie.

»Mijnheer," zeide Mokum, »als u morgen met het aanbreken van den dag
op deze plek op de loer wilt gaan liggen, dan zou ik u aanraden uwe
buks niet te vergeten."

»Waarom zegt ge dit, Mokum?" vroeg John Murray.

»Ziet u die versche sporen op den vochtigen grond?"

»Wat, die groote indruksels, zijn dat sporen van dieren? Maar dan
hebben de pooten, die ze hebben gemaakt, meer dan een halven vadem
in omtrek!"

»Dat bewijst alleen," antwoordde de Boschjesman, »dat het dier,
dat zulke sporen achterlaat, minstens negen voeten hoog is."

»Een olifant!" riep Murray uit.

»Juist, mijnheer, en als ik me niet bedrieg, is het een volwassen
mannetje."

»Morgen dus, Boschjesman."

»Morgen, mijnheer."

De twee jagers kwamen in het kamp terug met hunne zwarte antilopen,
die zij over het paard van John Murray gehangen hadden. Die schoone
dieren, die zoo zeldzaam gevangen worden, wekten de bewondering van de
geheele karavaan op. Allen wenschten Murray geluk, behalve de deftige
Mathieu Strux, die op het punt van dieren slechts den Grooten Beer,
den Draak, den Centaurus, Pegasus en andere hemellichamen kende.

Den volgenden morgen om vier uren wachtten de beide jagers
onbeweeglijk op hunne paarden met de honden naast zich te midden van
een dik kreupelbosch op de komst van den troep olifanten. Aan versche
indrukken hadden zij gezien dat de olifanten in een troep kwamen om in
het moeras te drinken. Beiden waren gewapend met gegroefde buksen met
ontplofbare kogels. Zij lagen onbeweeglijk en stil sedert ongeveer een
half uur in het boschje op de loer, toen zij op vijftig pas afstands
van het moeras beweging in het sombere loof bespeurden. Murray had
zijne buks gegrepen, maar de Boschjesman hield zijne hand vast en
beduidde hem dat hij zijn ongeduld bedwingen moest. Weldra vertoonden
zich groote schaduwen; men hoorde het kreupelhout wijken voor eene
onweêrstaanbare kracht; het was een geluid van hout dat kraakte, van
struiken die vertrapt en tegen den grond verpletterd werden, terwijl
een sterk geblaas zich door de takken liet hooren: het was de troep
olifanten. Een half dozijn van die reusachtige dieren, bijna even
groot als hunne stamverwanten in Indië, naderden langzaam het moeras.

Het daglicht, dat langzamerhand sterker was geworden, veroorloofde
Murray die sterke dieren te bewonderen. Een van deze, een mannetje
van bijzondere grootte, trok vooral zijne aandacht. Het breede
voorhoofdsbeen welfde zich tusschen een paar groote ooren, die
hem tot op de borst hingen. Zijn kolossale omvang scheen in het
schemerlicht nog reusachtiger; het dier slingerde zijn snuit boven het
kreupelbosch heen en weer en stiet met zijne gebogen slagtanden tegen
dikke boomstammen, die door den schok trilden. Misschien had het dier
een voorgevoel van het naderend gevaar. Ondertusschen fluisterde de
Boschjesman, zich naar John Murray buigend, dezen in het oor: »Welnu,
is die naar uw zin?"

John knikte toestemmend.

»Welaan dan," voegde Mokum er bij, »dan zullen wij hem van de rest
van den troep scheiden."

Op dat oogenblik kwamen de olifanten aan den rand van het moeras;
hunne weeke pooten zakten in den zachten bodem; zij zogen het water
met hunne snuiten op, en spoten het in hun wijd keelgat, dat een
luid klinkend geklok voortbracht. Het groote mannetje, dat wezenlijk
ongerust was, keek om zich heen en snoof met veel geraas de lucht op,
om op die wijze te weten te komen of er ook iets verdachts was.

Plotseling liet de Boschjesman een bijzonderen kreet hooren. De drie
honden begonnen hard te blaffen en sprongen uit het kreupelbosch op den
troep olifanten los. Tegelijk riep Mokum tegen zijn makker niets dan
het woordje »blijf!" en sprong met zijn zebra door het kreupelbosch
om het mannetje den terugtocht af te snijden. Overigens trachtte het
prachtige dier niet te vluchten; Murray beloerde hem met den vinger
aan den haan van het geweer. De olifant sloeg met zijn snuit tegen
de boomen en slingerde zenuwachtig met den staart, waarbij hij geen
teekenen meer van ongerustheid, maar van woede gaf. Tot nog toe had
hij den vijand slechts vermoed; op dit oogenblik zag hij hem en rende
op hem aan.

John Murray stond nu op ongeveer zestig pas afstands van het dier; hij
wachtte totdat het op veertig genaderd was, mikte toen op de ribben
en gaf vuur. Doch eene beweging van het paard verstoorde eenigszins
de juistheid van zijn schot; de kogel ging slechts door het weeke
vleesch, en bleef daarin zitten, zonder tegen eenig gedeelte aan te
komen, dat hard genoeg was om hem te doen ontploffen. De woedende
olifant versnelde zijn gang, die eer op een zeer snel loopen,
dan op galoppeeren geleek; doch het was snel genoeg om een paard
vooruit te komen. Nadat het paard van Murray een oogenblik gesteigerd
had, sprong het uit het kreupelbosch, zonder dat de ruiter het kon
inhouden. De olifant vervolgde het, terwijl hij de ooren opstak en
door zijn snuit blies als door eene trompet. De jager, wiens paard
met hem doorging, kneep het dier tusschen zijne krachtige knieën en
beproefde eene patroon in zijn geweer te krijgen. De olifant echter
begon op hem te winnen; weldra waren beiden in de vlakte buiten het
bosch. Murray drukte zijne sporen diep in de zijden van het hollende
paard. Twee van de honden renden blaffende en vluchtende met het
dier mede; de olifant was op geen twee lengten meer achter hem; de
jager voelde reeds zijn sterk geblaas en hoorde het snuiven van den
snuit, waarmede hij de lucht zweepte. Elk oogenblik verwachtte hij
door dien levenden lazzo van 't paard gesleurd te worden. Plotseling
boog het paard van achteren in elkander. De snuit was op het kruis
neergekomen. Het dier liet een smartelijk gehinnik hooren en sprong
op zijde; deze sprong redde Murray van een zekeren dood. De olifant
door zijn snellen gang voortgejaagd vloog voorbij, maar nam met zijn
snuit, waarmede hij over den grond streek, een van de honden op,
dien hij met onbeschrijfelijke kracht heen en weer schudde.

Murray had geen ander middel meer dan in het bosch te vluchten;
het instinct van het paard bracht er hem heen en weldra vloog het er
met vreeselijke vaart in. De olifant was zich zelven ondertusschen
weer meester geworden, en begon de vervolging op nieuw, terwijl
hij den ongelukkigen hond heen en weer slingerde en diens kop tegen
een vijgeboom verpletterde, toen hij het bosch inrende. Het paard
sprong in het dichte struikgewas, dat door de met doorns bezette
slingerplanten bijna ontoegankelijk was, en bleef staan. De Engelschman
had, hoewel hij zich overal gekwetst gevoelde en met bloed bedekt was,
geen oogenblik zijne tegenwoordigheid van geest verloren; hij keerde
zich om, legde zijne buks met de grootste omzichtigheid aan, en mikte
tusschen de struiken door op den schouder van den olifant. De kogel
stuitte tegen een been en ontplofte. Het dier wankelde, en bijna op
hetzelfde oogenblik trof hem van den rand van het woud een tweede kogel
in de linker zijde. Hij viel op de knieën, bij een kleinen waterplas,
half onder het hooge gras verborgen. Daar slurpte hij met zijn snuit
het water op en begon zijne wonden te besproeien, terwijl hij nu
en dan een klagend geluid liet hooren. Op dit oogenblik verscheen
de Boschjesman.

»We hebben hem! We hebben hem!" riep Mokum.

Inderdaad, het reusachtige dier was doodelijk gewond. Het stiet
smartelijke kreten uit en haalde moeilijk adem; zijn staart bewoog
zich slechts even en met zijn snuit, waarmede het in den door hem
gevormden bloedplas slurpte, spoot het een rood gekleurden regen over
het hem omringende kreupelhout uit. Toen begonnen de krachten hem te
begeven, hij zonk geheel op de knieën en stierf.

Op dat oogenblik kwam Murray uit de doornstruiken te voorschijn;
zijne kleederen hingen hem in lappen om het lijf; maar hij had gaarne
met zijn eigen huid die jagerszegepraal betaald.

»Een verschrikkelijk beest, Boschjesman!" zeide hij, terwijl hij het
bekeek, »een verschrikkelijk beest, maar een weinig te zwaar voor
mijn weitasch!"

»Goed, mijnheer!" antwoordde Mokum. »Wij zullen hem hier uit elkander
snijden en slechts de keurigste stukken medenemen. Zie eens welke
prachtige slagtanden de natuur hem gegeven heeft! Zij wegen minstens
elk vijf en twintig pond, en dat tegen vijf shillings (f 3) het pond,
maakt een mooi sommetje."

Terwijl hij zoo sprak, begon de jager het dier in stukken te hakken;
hij hieuw met zijn bijl de slagtanden door, en vergenoegde zich
verder met de voeten en den snuit, omdat dit de meest geliefkoosde
stukken waren, waarop hij de leden der wetenschappelijke commissie
wilde onthalen. Hij had voor dit werk eenigen tijd noodig, zoodat
hij met den Engelschman niet voor twaalf uren in de legerplaats
terug was. Daar liet de Boschjesman de voeten van het reusachtige
dier op de Afrikaansche manier koken, door ze te begraven in een gat
dat evenals een oven eerst met gloeiende kolen heet was gemaakt. Het
spreekt van zelf dat dit gerecht op zijne wezenlijke waarde geschat
werd, zelfs door den onverschilligen Palander, en dat John Murray de
gelukwenschen van het geheele gezelschap ontving.







X.

De snelle strooming.


Gedurende hun verblijf bij de kraal waren kolonel Everest en
Mathieu Strux volstrekt niet met elkander in aanraking geweest. De
breedteopnamen hadden zonder hunne hulp plaats gehad; daar zij niet
verplicht waren elkander »wetenschappelijk" te ontmoeten, hadden zij
elkander niet opgezocht. Den dag voor het vertrek had de kolonel dood
eenvoudig zijn kaartje met P. P. C. aan den Russischen sterrekundige
gezonden, en had er een met dezelfde letters van Mathieu Strux terug
ontvangen.

Den 19en Mei brak de geheele karavaan de legerplaats op en hervatte
de reis naar het noorden. Men had de hoeken gemeten, die aan de
basis gelegen waren van den achtsten driehoek, welks top aan de
linkerzijde van den meridiaan door een paaltje, dat juist op zes
kilometers afstands stond, werd aangewezen. Men behoefde dat nieuwe
punt dus slechts te bereiken om den geodesischen arbeid te hervatten.

Van 19 tot 29 Mei werden er twee nieuwe driehoeken gemeten. Alle
voorzorgen waren genomen om met wiskundige zekerheid te werk te
gaan. Het werk ging naar wensch, en tot nog toe waren de moeilijkheden
niet groot geweest. Het weder was gunstig voor de waarnemingen gebleven
en de grond bood geen onoverkomelijke hinderpalen aan. Misschien zelfs
was hij door al te groote vlakheid niet eens zoo bijzonder geschikt
om hoeken te meten. Het was als een woestijn van groen, hier en daar
doorsneden door beekjes, die tusschen rijen karreeboomen doorliepen,
waarvan de inboorlingen hunne bogen maken, en die door hunne bladeren
veel op wilgenboomen gelijken. Deze vlakte, bezaaid met stukken
verweerde rots, vermengd met klei, zand en ijzerhoudende steenen, droeg
op sommige plaatsen de bewijzen van groote onvruchtbaarheid. Daar
verdween elk spoor van vocht, en bestond de flora slechts uit
zekere slijmachtige planten, die aan de grootste droogte weerstand
bieden. Maar mijlen ver bood deze streek geene enkele verhevenheid
aan, die voor natuurlijk station had kunnen dienen. Daarom moest
men seinpalen van tien of twaalf meters hoog oprichten, die als
aanwijzingspunten konden dienen. Men verloor dus een min of meer
kostbaren tijd, waardoor de meting eenige vertraging ondervond. Als
de waarneming geschied was, moest men den paal uit den grond halen
en hem eenige kilometers verder dragen om op nieuw als hoekpunt te
kunnen dienen. Doch dit geschiedde gewoonlijk zonder veel moeite,
daar de bemanning van de Queen and Tzar aan zulk werk gewoon was
en het gemakkelijk volvoerde. Deze mannen waren goed geoefend en
werkten snel, en men zou hen voortdurend hebben moeten prijzen om
hunne bekwaamheid, wanneer nationale eigenliefde hen niet dikwijls
met elkander had doen twisten.

De onvergeeflijke naijver, dien de aanvoerders jegens elkander
koesterden, hitste soms ook de matrozen tegen elkander op. Zorn
en Emery gebruikten al hunne wijsheid en al hunne voorzichtigheid
om deze noodlottige neiging te bestrijden; maar zij slaagden daar
niet altijd in. Van daar twisten die bij onbeschaafde menschen in
betreurenswaardige handtastelijkheden konden ontaarden. De kolonel en
de Russische geleerde kwamen dan wel tusschenbeiden, doch op eene wijze
die den haat nog verergerde, daar ieder hunner partij koos voor zijne
landgenooten, zóó zelfs dat hij hen steunde al hadden zij ongelijk. Van
de ondergeschikten ging de twist over op hunne meesters en nam toe,
zooals Michel Zorn beweerde, in evenredigheid van den rang dien de
twistenden bekleedden. Twee maanden na het vertrek uit Lattakou waren
alleen nog de beide jongelieden door zulke vriendschapsbanden verbonden
gebleven, als voor het welslagen der onderneming noodzakelijk was. John
Murray en Nikolaas Palander hoe ingespannen ook, de een met zijne
berekeningen, de ander met zijne jachtavonturen, begonnen zich in
die twisten te mengen. Kortom, weldra was de twist zóó hoog gestegen,
dat Mathieu Strux meende tegen den kolonel te moeten zeggen:

»Neem zoo'n hoogen toon niet aan, mijnheer, met sterrekundigen, die
aan het observatorium van Pulkowa geplaatst zijn en die met hunne
groote kijkers hebben kunnen ontdekken dat de schijf van Uranus
volkomen rond is!"

Waarop de kolonel Everest antwoordde dat men recht had nog veel
hooger toon aan te slaan, wanneer men de eer had te behooren tot
het observatorium van Cambridge, met welks kolossalen kijker men
de nevelvlek van Andromeda onder de onregelmatige nevelvlekken had
kunnen rangschikken!

Daarop dreef Mathieu Strux den twist zóóver, dat hij beweerde met
den kijker van Pulkowa met zijn objectief van veertien centimeters,
sterren van de 13e grootte te kunnen zien, waarop Everest antwoordde,
dat het objectief van den kijker van Cambridge even goed veertien
centimeters groot was, en dat hij in den nacht van 31 Januari 1852
daarmede eindelijk den geheimzinnigen satelliet ontdekt had, die de
storingen in de loopbaan van Sirius teweegbrengt!

Toen de geleerden elkander zulke hatelijkheden naar het hoofd begonnen
te werpen, begreep men dat er geene toenadering meer mogelijk was. Het
was dus te vreezen dat voor het vervolg de triangulatie onder deze
onherstelbare vijandschap lijden zou.

Gelukkig had tot nog toe de twist nergens anders over geloopen dan over
stelsels of geodesische feiten. Soms was men het oneens geweest over
metingen, die met den theodoliet of met den repetitiecirkel gedaan
waren; maar in plaats van er stoornis in teweeg te brengen, had dit
verschil integendeel gediend om ze des te nauwkeuriger te bepalen. De
keuze der stations had tot nog toe geen punt van geschil opgeleverd.

Den 30sten Mei veranderde het weder, dat tot nog toe helder en dus zeer
gunstig voor de waarnemingen geweest was, bijna plotseling. In elke
andere hemelstreek zou men zeker onweder met stortregens voorspeld
hebben. De hemel werd met sombere wolken bedekt. Nu en dan schoot een
bliksemstraal door de nevelmassa zonder evenwel door een donderslag
gevolgd te worden. De verdichting van den waterdamp tot vloeibaren
toestand had in de bovenste lagen der lucht echter geen plaats,
zoodat de uitgedroogde grond door geen enkelen regendroppel verfrischt
werd. Alleen bleef de hemel gedurende eenige dagen zeer somber. Deze
ontijdige mist moest de waarnemingen noodzakelijk hinderen; de stations
waren op een kilometer afstands niet meer te zien.

Evenwel wilde de Engelsch-Russische commissie geen tijd verliezen, en
besloot om lichtsignalen te plaatsen, ten einde gedurende den nacht te
kunnen werken. Op raad van den Boschjesman evenwel, moest men in het
belang der waarnemers eenige voorzorgsmaatregelen nemen. Des nachts
toch dwaalden wilde dieren, aangelokt door den schijn der elektrieke
lampen, in menigte om de stations. De waarnemers hoorden dan het
geschreeuw van den jakhals en het schorre gegrinnik van de hyena,
dat aan het eigenaardige lachen van dronken negers deed denken.

Gedurende deze eerste nachtelijke waarnemingen, van alle kanten omringd
door brullende dieren, waaronder men dikwijls den leeuw hoorde, werden
de sterrekundigen wel een weinig afgetrokken van hun werk. De metingen
geschiedden niet zoo spoedig, maar daarom niet minder nauwkeurig. Die
vurige oogen, welke uit de dikke duisternis op hen gevestigd waren,
hinderden de geleerden wel eenigermate. Onder zulke omstandigheden
waren er groote koelbloedigheid en onverstoorbare zelfbeheersching
bij noodig, om de afstanden der lantarens en de daar tusschen gelegen
hoeken te meten. Doch de leden der commissie bezaten deze hoedanigheden
in hooge mate. Na eenige dagen hadden zij hunne tegenwoordigheid
van geest geheel terug, en werkten midden tusschen de wilde dieren
even goed alsof zij in de stille zalen van een observatorium geweest
waren. Bovendien stonden op elk station eenige met geweren gewapende
jagers en een zeker aantal al te stoutmoedige hyena's vielen door de
Europeesche kogels. Het is onnoodig er bij te voegen dat John Murray
deze manier van driehoeksmeting »verrukkelijk" vond. Terwijl hij door
het oculair van den kijker keek, had hij zijn buks in de hand en het
gebeurde dikwijls dat hij tusschen twee waarnemingen in nog even een
schot loste.

De geodesische waarnemingen werden dus niet afgebroken door het
slechte weder; de juistheid liet zelfs niets te wenschen over, en het
meten van den meridiaan ging regelmatig naar het noorden voort. Geen
enkel meldenswaardig voorval had er plaats tusschen 30 Mei en 17
Juni. Nieuwe driehoeken werden gemeten door middel van kunstmatig
aangewezen stations, en voor het einde der maand hoopten Mathieu Strux
en de kolonel wederom een graad van den 24sten meridiaan gemeten te
hebben, als ten minste geen natuurlijke hinderpaal den gang hunner
werkzaamheid stoorde.

Den 17den Juni kwam hun een vrij breede stroom, een zijtak van
de Oranjerivier dwars in den weg. De leden der wetenschappelijke
commissie waren voor hun persoon niet verlegen om er overheen te
komen; zij hadden eene boot van caoutchouc, die bestemd was om hen
over middelmatige rivieren en meren heen te brengen; maar de wagen
en het materieel van de karavaan konden er zoo niet over. Men moest
stroomop- of stroomafwaarts eene waadbare plaats opzoeken. Men besloot
derhalve tegen het gevoelen van Mathieu Strux, dat de Europeanen met
hunne instrumenten over den stroom zouden gaan, terwijl de karavaan
onder geleide van Mokum eenige kilometers lager eene waadbare plaats
zou opzoeken, die de jager beweerde te kennen.

Deze zijtak van de Oranjerivier had op deze plaats een halven kilometer
breedte. De snelle stroom, hier en daar door rotspunten of boomstammen
afgebroken, was dus vrij gevaarlijk voor een licht vaartuig. Mathieu
Strux had daarover een en ander in het midden gebracht, maar daar hij
den schijn niet wilde hebben voor het gevaar, dat zijne makkers zouden
loopen, terug te deinzen, had hij zich aan de zijde der meerderheid
geschaard.

Alleen zou Nikolaas Palander het overige gedeelte der karavaan
stroomafwaarts volgen, niet omdat de waardige rekenmeester eenige
vrees koesterde! Hij was al te ingespannen om zelfs eenig gevaar te
vermoeden, maar zijne tegenwoordigheid was niet strikt noodzakelijk
voor de leiding der werkzaamheden, en zonder hinder kon hij zijne
makkers voor een of twee dagen verlaten. Bovendien kon de zeer kleine
boot slechts een gering aantal passagiers medevoeren. Het was bovendien
ook veel beter om slechts eens over dien snellen stroom heen te gaan,
en mannen, instrumenten en levensmiddelen in ééne enkele maal naar den
tegenoverliggenden oever te brengen. Er waren zeer geoefende zeelieden
voor noodig om de caoutchouc-boot te sturen en Nikolaas Palander
stond daarom zijne plaats af aan een van de Engelsche matrozen van
de Queen and Tzar, die in deze omstandigheden veel nuttiger was dan
de eerzame sterrekundige van Helsingfors.

Nadat men afgesproken had om ten noorden van den stroom weder bij
elkander te komen, begon de karavaan onder leiding van den jager langs
den linkeroever voort te trekken. Weldra waren de laatste wagens in de
verte verdwenen, en kolonel Everest, Mathieu Strux, Emery, Zorn, John
Murray, twee matrozen en een Boschjesman, die zeer ervaren was in al
wat de riviervaart betrof, bleven op den oever der Nosoub achter. Zóó
toch werd door de inlanders deze stroom genoemd, die op dat oogenblik
door de in den regentijd gevormde beken zeer gestegen was.

»Een zeer schoone rivier," zeide Michel Zorn tegen zijn vriend William,
terwijl de matrozen de boot gereed maakten.

»Zeer schoon, maar moeilijk om over te komen," was het antwoord. »Deze
snelle stroomen hebben weinig tijd van bestaan, maar genieten hun
bestaan dan ook volop! Binnen eenige weken, in het drooge jaargetijde
zal er misschien niet zóóveel water van overblijven om eene karavaan
te lesschen, en nu is het een bijna onoverkomelijke rivier! Zij
stroomt snel, maar zal spoedig uitdroogen. Zoo is, waarde vriend, de
wet van de natuur. Maar wij hebben geen tijd om ons in wijsgeerige
bespiegelingen te verdiepen. De boot is gereed, en ik wil wel eens
zien hoe zij zich op den snellen stroom houden zal."

Binnen eenige minuten was de caoutchouc-bekleeding om het ijzeren
geraamte der boot vastgemaakt, en werd deze te water gelaten. Zij
wachtte de reizigers onder aan eene helling, die zacht glooiend
tusschen de granietrotsen afliep. Hier stroomde het water, dank zij
eene vooruitstekende punt van den oever, zachtkens tusschen het met
bloeiende planten vermengde riet voort. De inscheping had dus met
het grootste gemak plaats. De instrumenten werden onder in de boot op
een hoop gras gelegd om niet geschokt te worden. De reizigers namen
zoodanig plaats, dat zij de beide matrozen niet hinderden, aan wie
de riemen waren toevertrouwd. De Boschjesman plaatste zich achter
in en stuurde. Deze inboorling was de geleider der karavaan. Mokum
had hem medegegeven als een bekwaam man, die zeer bekend was met de
Afrikaansche stroomen. Hij kende eenige woorden Engelsch, en raadde
den reizigers aan om gedurende den overtocht der Nosoub de grootste
stilte in acht te nemen.

Het touw, waarmede de boot aan den oever was vastgemaakt, werd
losgelaten, en de riemen hadden haar spoedig buiten de branding
gevoerd. Men begon den invloed van den stroom te gevoelen, die
honderd ellen verder zeer in snelheid toenam. De bevelen door den
stuurman aan de beide matrozen gegeven, werden stipt uitgevoerd. Nu
eens moest men de riemen opbeuren om een half onder water verborgen
boomstronk te vermijden, dan weder met dubbele snelheid roeien
om door een maalstroom te komen, die door een tegenstroom gevormd
werd. Als vervolgens de gang al te sterk werd, liet men de lichte
boot met den stroom afdrijven. De inboorling, de hand aan het roer,
met vasten blik en onbeweeglijk hoofd, voorkwam alle gevaren van deze
vaart. De Europeanen beschouwden met zekere ongerustheid dezen nieuwen
toestand. Zij voelden dat zij met onwederstaanbare kracht door den
onstuimigen stroom werden medegesleept. Kolonel Everest en Mathieu
Strux keken elkander aan met stijf gesloten lippen. John Murray zat
met zijne onafscheidelijke buks tusschen de beenen en zag naar de
tallooze vogels, wier vleugels de oppervlakte des waters schoren. De
beide jonge sterrekundigen bewonderden, zonder door iets afgetrokken
te worden, de schoone oevers, die met duizelingwekkende snelheid
onder hun oog voorbijvlogen.

Weldra had de lichte boot het snelste gedeelte van den stroom bereikt;
men moest daar dwars doorheen om den tegenoverliggenden oever te
bereiken, waar het water stiller was. Op een teeken van den Boschjesman
deden de matrozen krachtiger riemslagen; maar niettegenstaande hunne
inspanning werd de boot onwederstaanbaar en evenwijdig met de oevers
medegesleept en gleed stroomafwaarts. De sloep gehoorzaamde niet
meer aan het roer; de toestand werd zeer gevaarlijk, want een stoot
tegen eene rots of een boomstam zou de boot onvermijdelijk hebben
doen omslaan.

De reizigers begrepen het gevaar, maar geen hunner sprak een
woord. De stuurman was half opgestaan en keek in de richting, die
de boot volgde. Hij kon hare vaart niet matigen in dezen stroom,
die dezelfde snelheid had als het vaartuig, dat aan het roer niet
meer gehoorzaamde. Op twee honderd meters voor de boot stak een
soort van eilandje, eene gevaarlijke opeenhooping van steenen en
boomstammen, uit de bedding van de rivier uit. Het was onmogelijk het
te vermijden. Binnen weinige oogenblikken moest de boot het eilandje
bereiken en er bijna zeker op verbrijzeld worden.

En inderdaad had er bijna oogenblikkelijk een schok plaats, maar minder
hevig dan men verwacht had. De boot dook een weinig en schepte wat
water, de reizigers konden echter op hunne plaatsen blijven zitten;
zij keken vooruit..... De zwarte rots waartegen zij gestooten hadden,
veranderde van plaats, en bewoog zich te midden van de woelende
wateren. Deze rots was een reusachtig rivierpaard, dat door den stroom
naar het eilandje was medegesleept, en zich niet meer in de snelle
strooming durfde wagen om den eenen of anderen oever te bereiken. Toen
de boot tegen het dier aankwam, lichtte het den kop op en keek met
zijne kleine domme oogen om zich heen. De vreeselijke dikhuid was tien
voet lang, had eene harde, bruine en kale huid, en vertoonde boven in
den open muil snijtanden, en onderin zeer groote hondstanden. Bijna
op hetzelfde oogenblik wierp het dier zich op de sloep, waarin het
woedend de tanden sloeg, en die het dreigde te vernielen.

Maar John Murray was er bij; zijne koelbloedigheid verliet hem geen
oogenblik; hij legde bedaard zijn geweer aan en schoot het dier met een
kogel vlak achter het oor. De hippopotamus liet niet los, en schudde
de boot evenals een hond met een haas doet. Aanstonds werd het geweer
weder geladen en trof het dier nogmaals in den kop. Het schot was
doodelijk, want de geheele vleeschklomp zonk bijna onmiddellijk na
met eene laatste krachtsinspanning de boot weder midden in den stroom
geduwd te hebben.

Vóór de reizigers tot zichzelven konden komen, draaide de boot, die
dwars op stroom was gekomen, als een tol, en dreef schuin weder in
de richting van den snellen stroom voort. Een plotselinge bocht in de
rivier, eenige honderden meters stroomafwaarts, brak den snellen stroom
van de Nosoub. In twintig seconden bereikte de sloep deze plaats. Een
hevige schok hield haar tegen en de reizigers sprongen gezond en wel op
den oever na over een afstand van twee kilometers te zijn medegesleept.







XI.

Nikolaas Palander teruggevonden.


Men hernam den geodesischen arbeid. Er werden achtereenvolgens twee
stations aangenomen, die met het laatste aan deze zijde van den
stroom verbonden, dienden om een nieuwen driehoek te vormen. Dat werk
geschiedde zonder eenige moeielijkheid. Evenwel moesten de astronomen
zich wachten voor de vergiftige slangen, waarvan het in deze streken
wemelde. Het waren zeer venijnige mamba's, die tien tot twaalf voet
lang waren, en wier beet doodelijk was.

Vier dagen na den overtocht der Nosoub, op 21 Juni, waren de geleerden
in eene zeer boschrijke streek. Maar het kreupelhout, dat slechts uit
middelmatige boomen bestond, hinderde het werk der driehoeksmeting
niet. Aan alle kanten vertoonden zich aan den gezichteinder zeer
goed zichtbare hoogten, die verscheidene kilometers van elkander
aflagen, en waarop men seinpalen en lantaarns kon oprichten. Deze
uitgebreide streek, die lager lag dan al het land in den omtrek,
was juist daardoor vochtig en vruchtbaar. William Emery zag er
bij duizenden den Hottentotschen vijgeboom, welks zuurachtige
vruchten door de Boschjesmannen zeer gezocht zijn. Uit de tusschen
het kreupelhout gelegen uitgestrekte vlakte, steeg een aangename
geur op, die ontstond door eene groote menigte knolwortelplanten,
die eenige gelijkenis hadden met de tijloos. Boven op de wortels
zat eene vrucht van twee of drie centimeters lang, welker geuren de
lucht vervulde. Het was de Kucumakranti van zuidelijk Afrika, waarop
vooral de inboorlingen zeer gesteld zijn. In deze streek, waarheen de
omliggende rivieren een gedeelte van haar water langs zachte hellingen
deden afvloeien, waren de velden wederom bedekt met kolokwint en
met de kruizemunt, waarvan de overbrenging naar Engeland zoo goed
geslaagd is. Hoe vruchtbaar en geschikt voor landbouwontginningen
deze streek ook scheen te zijn, toch werd zij door zwervende stammen
weinig bezocht. Men zag er geen spoor van inboorlingen, geen kraal,
zelfs geen vuur eener legerplaats. Echter was er geen gebrek aan
water, en dit vormde op verschillende plaatsen beekjes, plassen,
eenige vrij belangrijke kleine meren en twee of drie snelstroomende
riviertjes die waarschijnlijk haar monding in de Oranjerivier hadden.

Dien dag sloegen de geleerden een kamp op met het doel om de karavaan
af te wachten. De door den jager opgegeven tijd was bijna verstreken,
en indien hij zich in zijne berekening niet vergist had, moest de
karavaan dien dag aankomen, na op eene waadbare plaats de Nosoub te
zijn overgetrokken.

Evenwel verliep de dag, en geen Boschjesman was nog verschenen. Had de
karavaan eenigen hinderpaal ontmoet, die haar belette te komen? John
Murray dacht dat de Nosoub in dezen tijd van 't jaar niet waadbaar
zijn zou, omdat de bronnen nog overvloedig water afvoerden, zoodat de
jager veel zuidelijker een overtocht had moeten zoeken. Deze reden
was aannemelijk; de regen was in den laatsten tijd zeer overvloedig
geweest en moest de rivier dus buitengewoon doen rijzen.

De astronomen wachtten, maar toen de dag van 22 Juni evenzeer was
voorbijgegaan zonder dat een der mannen van Mokum verscheen, werd
kolonel Everest zeer ongerust. Hij kon zijn tocht naar het noorden
niet vervolgen als hij zijne instrumenten mistte; en dat oponthoud
kon, indien het langer duurde, den goeden afloop der onderneming in
de waagschaal stellen.

Mathieu Strux merkte bij deze gelegenheid op, dat hij van meening was
geweest dat men de karavaan had moeten vergezellen, na het laatste
station aan deze zijde der rivier met de beide stations aan de andere
zijde verbonden te hebben; dat, als het goede slagen der meting
door dat oponthoud in de waagschaal werd gesteld, de verantwoording
daarvoor in allen gevalle viel op hen, die gemeend hadden, enz... Dat
de Russen in elk opzicht, enz.....

Men kan zich voorstellen dat kolonel Everest tegen deze aantijgingen
van zijn ambtgenoot te velde trok, door er aan te herinneren, dat men
eerst na gemeen overleg eene beslissing genomen had, maar Murray kwam
tusschenbeiden en vroeg of men dat overigens geheel onnutte twisten
niet liever oogenblikkelijk wilde staken. Wat geschied was kon niet
meer herroepen worden, en alle verwijten ter wereld zouden den toestand
daarom nog niet veranderen. Alléén werd er bepaald dat, als de karavaan
der Boschjesmannen den volgenden dag niet was aangekomen, Emery en
Zorn, die zich daartoe vrijwillig hadden aangeboden, in gezelschap
van den geleider der karavaan naar het zuidwesten een onderzoek
zouden instellen. Gedurende hunne afwezigheid zouden de kolonel en
zijne ambtgenooten in het kamp blijven en hunne terugkomst afwachten,
alvorens een besluit te nemen.

Toen men hiertoe was overeengekomen, bleven de beide tegenstanders het
overige van den dag zooveel mogelijk verwijderd van elkander; John
Murray vermaakte zich met het omringende kreupelbosch af te jagen,
maar hij zag geen wild; evenmin was hij gelukkig in het opsporen van
gevogelte voor de keuken; doch als natuurvorscher (en hoe dikwijls
is een jager dat niet?) kon hij tevreden zijn. Twee exemplaren van
bijzondere diersoorten werden door zijne schoten getroffen; hij bracht
namelijk mede een schoonen korhaan van dertien centimeters lengte, kort
op de pooten, die zoowel als de bek rood van kleur zijn, donkergrijs
op den rug, en met bruin geschakeerde vleugels. De andere vogel,
dien Murray zeer behendig had neêrgeschoten, behoorde tot de orde
der roofvogels. Het was eene soort van valk, die in zuidelijk Afrika
alléén te huis behoort, met rooden hals en witten staart, en dien men
gewoonlijk om zijne schoone vormen prijst. De geleider haalde de beide
vogels zoo handig af, dat het vel onbeschadigd kon bewaard blijven.

De eerste uren van den 23sten Juni waren reeds verloopen. De karavaan
was nog niet te zien, en de twee jongelieden zouden juist op weg gaan,
toen zij zich door een geblaf uit de verte lieten terughouden. Weldra
kwam Mokum uit een boschje aloë's, dat zich links van het kamp bevond,
in vollen galop op zijn zebra aanrennen.

De Boschjesman was de karavaan vooruitgereden en naderde de Europeanen
met groote snelheid.

»Kom toch, dappere jager," riep John Murray vroolijk, »wij wanhoopten
wezenlijk reeds aan u! Weet ge wel dat ik ontroostbaar zou geweest
zijn, als ik u niet terug had gezien! Het schijnt alsof het wild
mij ontwijkt als gij mij niet ter zijde staat. Kom, laat ons uwe
terugkomst met een goed glas Schotsche saffraan-likeur vieren!"

Mokum beantwoordde deze welwillende en vriendelijke woorden van den
eerzamen John Murray niet. Hij keek elk der Europeanen afzonderlijk
aan en telde ze den één na den ander. Een levendige angst schilderde
zich op zijn gelaat. Kolonel Everest merkte het aanstonds op en trad
op den jager toe, die nu afgestegen was.

»Wien zoekt ge, Mokum?" vroeg hij hem.

»Mijnheer Palander," antwoordde de Boschjesman.

»Is hij de karavaan niet gevolgd? Is hij niet meer bij u?" vroeg
de kolonel.

»Hij is er niet meer!" antwoordde Mokum. »Ik hoopte hem in uw kamp
terug te vinden, maar hij is verdwaald!"

Op die laatste woorden trad Mathieu Strux snel vooruit, en riep:
»Nikolaas Palander verdwenen? een geleerde, die aan uwe zorgen was
toevertrouwd, een sterrekundige, voor wien ge instondt en dien gij
niet mede terugbrengt! Weet ge wel jager, dat ge verantwoordelijk
zijt voor zijn persoon, en dat het niet opgaat om maar te zeggen:
Mijnheer Palander is verdwaald!"

Deze woorden van den Russischen astronoom maakten den jager warm,
die, omdat hij niet op de jacht was, geen enkele reden had om geduldig
te zijn.

»Wel, wel, mijnheer de sterrenwichelaar van het Russische rijk,"
antwoordde hij met toornige stem, »zoudt gij uwe woorden niet een
weinig wikken of wegen? Ben ik aangesteld om uw makker te bewaken, die
voor zich zelven niet eens zorgen kan? Ge stelt mij verantwoordelijk,
en ge hebt ongelijk, verstaat ge mij? Als mijnheer Palander verdwaald
is, dan is het zijn eigen schuld! Twintig en meermalen heb ik er hem
op betrapt dat hij geheel in zijne cijfers verdiept was en zich van
onze karavaan verwijderde; evenveel malen heb ik hem gewaarschuwd en
teruggebracht. Maar eergisteren is hij bij het vallen der duisternis
verdwenen, en niettegenstaande al mijn zoeken heb ik hem niet terug
kunnen vinden. Wees gij eens behendiger als ge kunt, en omdat ge zoo
goed met uw kijker kunt omspringen, raad ik u dien voor uw oog te
zetten en te beproeven uw makker terug te vinden!" Zonder twijfel
zou de Boschjesman op denzelfden toon zijn voortgegaan tot groote
verontwaardiging van Mathieu Strux, die hem met open mond aangaapte en
geen woord kon uitbrengen, als John Murray den toornigen jager niet tot
bedaren had gebracht. Gelukkig voor den Russischen geleerde eindigde de
twist tusschen den Boschjesman en hem; maar Mathieu Strux viel met een
verwijt zonder grond den kolonel aan, die er het minst op verdacht was.

»In allen gevalle," zeide de sterrekundige van Pulkowa op drogen toon,
»zal ik mijn ongelukkigen makker in deze woestenij niet in den steek
laten. Wat mij aangaat, ik zal alle pogingen aanwenden om hem terug
te vinden. Als het John Murray of William Emery was, die een van
beiden op deze wijze verdwenen was, zou kolonel Everest, denk ik,
niet aarzelen om de metingen te staken en zijne landgenooten te hulp
toe te komen. Ik zie dus niet in waarom men minder voor een Russisch
dan voor een Engelsch geleerde doen zou."

Toen de kolonel op deze wijze er bij in werd gehaald, kon hij zijne
gewone bedaardheid niet bewaren.

»Mijnheer Strux," zeide hij met over elkander geslagen armen,
terwijl hij zijn tegenstander strak aankeek, »is het volgens een vast
plan dat u mij zonder aanleiding beleedigt? Voor wie houdt gij ons
Engelschen? Hebben we u het recht gegeven om aan onze gevoelens van
menschelijkheid te twijfelen? Wie doet u veronderstellen, dat wij
dien onhandigen rekenaar niet te hulp zouden komen?".....

»Mijnheer" ... antwoordde de Rus op dien bijnaam, welke daar aan
Palander gegeven werd.

»Ja, onhandig," hernam de kolonel, terwijl hij op elke lettergreep
nadruk legde, »en ik voeg er nog bij, dat, wat ge mij straks zoo
lichtvaardig verweet, volkomen op u zelven toepasselijk is, zoodat
als onze onderneming door dit voorval mislukt, de verantwoordelijkheid
op de Russen en niet op de Engelschen vallen zou!"

»Kolonel," riep Mathieu Strux, wiens oogen bliksemstralen schoten,
»uw woorden...."

»Mijne woorden heb ik allen gewogen, mijnheer, en daarom stel ik u
voor, onze werkzaamheden op te schorten tot op het oogenblik, dat we
uwen rekenaar hebben teruggevonden. Is u gereed om te vertrekken?"

»Ik was reeds gereed voor ge een enkel woord gezegd hadt!" antwoordde
Strux op scherpen toon.

Daarop gingen de beide tegenstanders elk naar zijn wagen, want de
karavaan was juist aangekomen.

John Murray, die den kolonel vergezelde, kon niet nalaten te zeggen:
»het is nog gelukkig dat die stumpert het dubbele register van onze
metingen niet mede zoek gemaakt heeft."

»Daar dacht ik juist aan," antwoordde de kolonel eenvoudig.

De beide Engelschen ondervroegen daarop den jager Mokum; deze
vertelde hun dat Nikolaas Palander sedert twee dagen verdwenen was;
dat men hem het laatst op zijde van de karavaan gezien had op ongeveer
twaalf kilometers van het kamp; dat hij, Mokum, zoodra de geleerde
verdwenen was, hem had trachten terug te vinden, waarom hij zoo laat
teruggekomen was; dat hij, toen hij hem niet vond, had willen zien
of die »rekenmeester" soms weder bij zijne makkers ten noorden van
de Nosoub was aangekomen. Nu dit het geval niet was stelde hij vóór,
het onderzoek voort te zetten in het noordoosten, in een boschrijk
gedeelte van het land, daarbij voegende dat er geen uur te verliezen
was als men Palander levend wilde terug vinden.

Inderdaad moest men zich haasten, want sedert twee dagen dwaalde
de Russische geleerde door eene streek waar veel wilde beesten
gevonden werden. Het was geen man om zich te redden, daar hij
altijd in het gebied der cijfers in plaats van op dit ondermaansche
verkeerde. Waar iedereen eenig voedsel zou gevonden hebben, zou de
arme drommel onvermijdelijk van honger gestorven zijn. Het kwam er
dus op aan om hem spoedig te helpen. Om één uur verlieten de kolonel,
Mathieu Strux, John Murray en de beide jeugdige sterrekundigen het
kamp onder geleide van den jager. Allen zaten op vlugge paarden,
zelfs de Russische geleerde, die zich op grappige wijze aan het
beest vastklampte, terwijl hij tusschen de tanden verwenschingen
tegen den ongelukkigen Palander mompelde, die hem zulk eene moeite
veroorzaakte. Zijne makkers namen als deftige en fatsoenlijke lieden
den schijn aan alsof zij de vermakelijke houding niet opmerkten, waarin
de astronoom van Pulkowa te paard zat; het was een zeer dartel beest,
dat zeer gevoelig in den bek was.

Vóór hij het kamp verliet had Mokum den gids verzocht hem zijn hond
te leenen, een zeer sluw en verstandig dier, een goeden speurhond,
waarop de Boschjesman zeer gesteld was. Toen de hond een hoed van
Palander beroken had, snelde hij in noordoostelijke richting voort,
terwijl zijn meester hem door een bijzonder gefluit aanzette. De
kleine bende volgde het dier onmiddellijk en verdween weldra in een
dicht kreupelbosch.

Gedurende den geheelen dag volgden de kolonel en zijne makkers
de gangen van den hond. Het slimme dier had volkomen begrepen wat
men van hem vroeg, maar hij miste nog het spoor van den verdwaalden
geleerde, en hij kon dus geen geregeld of zeker pad volgen. De hond,
die trachtte alle verhevenheden van den bodem te herkennen, ging
vooruit, doch keerde telkens spoedig terug, zonder met zekerheid
eenig spoor gevonden te hebben.

Van hunne zijde verwaarloosden de geleerden geen enkel middel om
hunne tegenwoordigheid in deze woeste streek te kennen te geven. Zij
schreeuwden, zij schoten hunne geweren af, hopende dat Nikolaas
Palander hen hooren zou, hoe afgetrokken hij ook zijn mocht. Op deze
wijze hadden zij den omtrek van het kamp over eene uitgestrektheid
van vijf kilometers afgeloopen, toen de avond viel, die het onderzoek
deed eindigen. Men moest dit den volgenden dag voortzetten, zoodra
het licht werd.

Gedurende den nacht legerden de Europeanen zich onder eene groep boomen
voor een groot houtvuur, dat de Boschjesman zorgvuldig onderhield; men
hoorde het gehuil van eenige verscheurende dieren; de tegenwoordigheid
van deze was niet geschikt om hen omtrent het lot van Palander gerust
te stellen; kon men nog eenigermate de hoop koesteren dien ongelukkige
te redden, die uitgeput, uitgehongerd, verkleumd van koude, gevaar liep
aangevallen te worden door de hyena's, die in dit gedeelte van Afrika
overvloedig gevonden werden? Dit maakte allen ongerust. De makkers van
den ongelukkige brachten op deze wijze uren door om met elkander te
praten, plannen te vormen, en middelen uit te denken om hem terug te
vinden. De Engelschen toonden in deze omstandigheid eene hartelijkheid,
waarover Mathieu Strux ondanks zich zelven getroffen moest zijn. Men
kwam overeen dat men den Russischen geleerde dood of levend zou terug
vinden, al zouden de driehoeksmetingen ook onbepaald worden uitgesteld.

Eindelijk verscheen het daglicht na een nacht, welks uren zoovele
eeuwen schenen. De paarden waren spoedig opgetuigd, en het onderzoek
werd in grooter omtrek voortgezet. De hond liep weder vooruit en de
kleine troep volgde zijne schreden.

In noordoostelijke richting voortgaande trokken de kolonel Everest
en zijne makkers door eene zeer vochtige streek. Riviertjes,
doch zonder eenige beteekenis, werden hoe langer hoe talrijker;
men waadde er gemakkelijk doorheen, terwijl men zich in acht nam
tegen de krokodillen, waarvan John Murray hier de eerste staaltjes
zag. Het waren ontzaglijke dieren, van welke sommigen 25 tot 30 voet
lengte hadden, die te vreezen waren om hunne vraatzucht, en moeilijk
te ontkomen als men ze op een meer of eene rivier ontmoette. Daar de
Boschjesman geen tijd wilde verliezen met het bestrijden dezer dieren,
maakte hij een kleinen omweg om ze te ontwijken en hield Murray
tegen, die voortdurend op het punt stond er op te schieten. Als een
van die monsters zich tusschen het hooge gras vertoonden, sprongen de
paarden op zijde en ontkwamen dus gemakkelijk. In het midden van deze
waterplassen, die door het overstroomen der riviertjes ontstaan waren,
zag men ze bij dozijnen, met den kop boven water, bezig om evenals
honden hunne prooi te verslinden, die zij met hunne vreeselijke kaken
in kleine stukjes ophapten.

De kleine troep zette, evenwel zonder veel hoop te koesteren, het
onderzoek voort, nu eens in een zeer dicht kreupelbosch, dan weder in
de vlakte, midden tusschen een menigte kleine riviertjes en beschouwde
nauwkeurig den grond, om maar het geringste spoor te ontdekken; hier
was het een op manshoogte afgebroken tak, dan versch platgetrapt gras,
verder weêr een half uitgewischt en bijna onkenbaar spoor. Niets kon
hen den ongelukkigen Palander doen ontdekken.

Op dit oogenblik waren zij tien kilometers noordwaarts van hunne
laatste legerplaats, en op raad van den jager zouden zij zuidwestwaarts
hun onderzoek voortzetten, toen de hond plotseling teekenen van
onrust gaf. Hij blafte en kwispelstaartte zenuwachtig. Hij ging
eenige passen ter zijde met den neus langs den grond en besnuffelde
het drooge gras op het voetpad. Daarna kwam hij op dezelfde plaats
terug, waarschijnlijk door eenige bijzondere lucht aangetrokken.

»Kolonel," riep de Boschjesman, »onze hond heeft iets in den neus;
het verstandige beest, hij is het wild op 't spoor, of liever onzen
geleerde, op wien wij jacht maken. Laat hem begaan, laat hem begaan!"

»Ja," hernam Murray, »hij is hem op 't spoor. Hoort dat kort
geblaf. Men zou zeggen dat hij in zich zelven praat, dat hij tracht
een plan te maken. Ik zou vijftig pond voor zulk een dier geven als
hij ons brengt op de plaats, waar Palander zich schuil houdt."

Mathieu Strux lette niet op de wijze waarop men over zijn landgenoot
sprak. Het voornaamste toch was om hem terug te vinden. Iedereen hield
zich dus gereed om den hond te volgen, zoodra deze zeker van den weg
was. Dit duurde niet lang, en na een helder geblaf, sprong hij over
een paar struiken en verdween in het dichte kreupelbosch. De paarden
konden hem in dit ondoordringbaar woud niet volgen. Kolonel Everest
en zijne makkers waren dus genoodzaakt het bosch om te trekken en zich
te laten leiden door het verwijderde geblaf van den hond. Zij voelden
zekere hoop bij zich levendig worden. Het was niet twijfelachtig of
het dier was den verdwaalden geleerde op het spoor, en als hij dit
niet bijster raakte zou hij zijn doel rechtstreeks bereiken. Slechts
ééne vraag deed zich voor: was Nikolaas Palander dood of levend?

Het was elf uren in den morgen. Gedurende een twintigtal minuten
liet zich het geblaf, waardoor de jagers zich lieten leiden, niet
meer hooren. Was het omdat de hond zoo ver af was, of was hij het
spoor bijster? De Boschjesman en John Murray, die vooruit gingen,
werden zeer ongerust. Zij wisten niet meer in welke richting zij
hunne makkers moesten geleiden, toen het geblaf op een halven
kilometer zuidwestwaarts zich weder deed hooren, maar thans buiten
het bosch. Aanstonds renden de flink aangespoorde paarden in die
richting voort.

In weinige oogenblikken was de troep op een zeer moerassig stuk gronds
aangekomen. Men hoorde den hond duidelijk, maar zag hem niet. De grond
toch was met riet van tien tot twaalf voet hoog begroeid, de ruiters
moesten afstijgen, en na hunne paarden aan een boom gebonden te hebben,
gingen zij op het geblaf van den hond door het riet voort. Weldra
waren zij er doorheen. Eene groote uitgestrektheid gronds met water
en waterplanten bedekt lag voor hen. Daar, waar de grond het laagst
was, strekte zich het bruinachtige water van een meertje uit, dat
een halven kilometer lang was. De hond stond stil op den moerassigen
oever van het meertje en blafte vreeselijk.

»Daar is hij! Daar is hij!" riep de Boschjesman.

Inderdaad, op het uiteinde van een soort van schiereilandje zat
Nikolaas Palander op driehonderd schreden afstands op een boomstam:
hij zag niets, hij hoorde niets, maar had een potlood in de hand,
een schrijfboekje op de knieën en was zonder twijfel bezig met de
eene of andere berekening!

Zijne makkers konden een kreet van afgrijzen niet inhouden. De
Russische geleerde namelijk werd op niet meer dan twintig schreden
afstands beloerd door eene troep krokodillen, die den kop uit het water
staken en wier nabijheid hij zelfs niet vermoedde. De vraatzuchtige
dieren naderden langzamerhand en konden hem in een oogwenk wegsleuren.

»We mogen ons wel haasten!" zeide de jager met zachte stem, »ik weet
niet waarom de krokodillen wachten om hem aan te vallen!"

»Ze wachten mogelijk tot hij wat bestorven is," kon John Murray
niet nalaten te zeggen, daarbij zinspelende op een feit dat door de
inlanders gewoonlijk wordt opgemerkt, namelijk dat deze dieren nooit
versch vleesch vreten.

De Boschjesman en Murray verzochten hunne makkers hen daar te wachten,
en gingen om het meertje heen, ten einde het smalle schiereiland
te bereiken dat hen bij Palander brengen zoude. Zij hadden nog geen
tweehonderd pas gedaan, toen de krokodillen het diepe water verlatende,
naar boven kwamen en recht op hunne prooi afgingen. De geleerde
merkte er niets van, zijne oogen waren op zijn boekje gevestigd en
hij schreef voortdurend nog cijfers op.

»Goed gemikt en bedaard, of hij is verloren!" fluisterde de jager
John Murray in het oor.

Toen gingen beiden op de knieën liggen, en op de meest nabij zijnde
dieren mikkende gaven zij vuur. Twee schoten knalden en twee monsters
stortten met verbrijzelden ruggegraat in het water terug, waarop de
geheele bende in een oogenblik onder water verdween.

Op het geluid van de schoten hief Nikolaas Palander eindelijk het
hoofd op. Hij herkende zijne makkers, en met zijn boekje in de hand
naar hen toeloopende riep hij:

»Ik heb het gevonden! ik heb het gevonden!"

»En wat hebt ge gevonden, mijnheer Palander?" vroeg John Murray.

»Eene fout van een decimaal in de 103e logarithme van de tafel van
James Wolston!"

Inderdaad, de waardige man had die fout gevonden! hij had eene
misrekening in eene logarithmentafel ontdekt! Hij had recht op eene
premie van honderd pond, die door den uitgever was uitgeloofd! En
sedert vier dagen, dat hij in die wildernissen dwaalde, had de beroemde
astronoom van de sterrewacht van Helsingfors daarmede zijn tijd zoek
gebracht! André Marie Ampère, de meest afgetrokken geleerde van de
wereld, zou het hem niet verbeterd hebben.







XII.

Een station naar den smaak van John Murray.


Eindelijk was dus de Russische rekenmeester teruggevonden. Toen
men hem vroeg hoe hij die vier dagen geleefd had, kon hij het niet
zeggen. Het was niet waarschijnlijk dat hij eenig bewustzijn had
gehad van de gevaren, die hij aldus liep. Toen men hem het geval met
de krokodillen vertelde wilde hij het niet gelooven, en hield het
voor eene aardigheid. Had hij honger gehad? Och neen. Hij had zich
met cijfers gevoed, en zóó goed dat hij daardoor eene fout in eene
logarithmentafel ondekt had.

In tegenwoordigheid van zijne ambtgenooten wilde Mathieu Strux
uit nationale eigenliefde Nikolaas Palander geene verwijten doen,
maar men behoeft er niet aan te twijfelen, of de Russische astronoom
kreeg onder vier oogen eene scherpe vermaning van zijn chef, met eene
uitnoodiging om zich in het vervolg niet meer door zijne logarithmen
van het rechte spoor te laten brengen.

Het werk werd onmiddellijk hervat; dit vorderde gedurende eenige dagen
vrij wel. Helder weder begunstigde de waarnemingen, zoowel bij het
meten der hoeken door de stations met elkander gevormd, als in het
bepalen der afstanden. Men voegde nieuwe driehoeken bij het reeds
opgemeten net, terwijl men de hoeken door talrijke waarnemingen zeer
nauwkeurig bepaalde.

Den 28sten Juni hadden de astronomen de basis van hun dertienden
driehoek gemeten. Volgens hunne berekening moest deze driehoek dat
gedeelte van den meridiaan bevatten, hetwelk zich van den tweeden tot
den derden graad uitstrekt. Om het werk ten einde te brengen, moest
men nog de twee aan de basis liggende hoeken meten door een station
als tophoek te zoeken. Nu deed zich eene natuurlijke moeielijkheid
voor. Het land was zoover het oog reikte met kreupelbosch bedekt,
en was niet geschikt om signalen te plaatsen. De van het zuiden naar
het noorden zich uitstrekkende vlakte, die sterk helde, maakte niet
het plaatsen maar het zien der seinpalen moeilijk.

Een enkel punt kon dienen om een lantaarn te plaatsen, maar op zeer
grooten afstand. Het was de top van een berg van 12 of 1300 voet
hoog, die zich op ongeveer 30 kilometers afstands in het noordwesten
verhief. Onder deze omstandigheden zouden dus de zijden van dien
driehoek langer dan 20.000 vademen geweest zijn, eene lengte, die soms
wel viervoudig genomen werd bij enkele geodesische opmetingen, maar
die de leden der Engelsch-Russische commissie nog niet bereikt had. [2]

Na rijp beraad besloten de astronomen eene electrieke lantaarn op
deze hoogte op te richten en halt te houden tot op het oogenblik dat
de seinpaal was opgesteld. Kolonel Everest, William Emery en Michel
Zorn werden met drie matrozen en twee Boschjesmannen onder geleide van
den gids aangewezen om zich naar het nieuwe station te begeven, ten
einde daar het licht op te steken, dat bij de nachtelijke opmetingen
dienen moest. De afstand was inderdaad al te groot, dan dat men het
wagen dorst om des daags met voldoende zekerheid waar te nemen.

De kleine bende vertrok met hare instrumenten en toestellen, die op
muilezels gepakt waren, en met den noodigen voorraad levensmiddelen in
den morgen van 28 Juni. Kolonel Everest rekende eerst den volgenden
morgen den voet van den berg te bereiken, en als de beklimming geene
moeilijkheid opleverde, zou de lantaarn toch op zijn vroegst in den
nacht van 29 of 30 Juni geplaatst kunnen worden. De waarnemers bleven
in het kamp, en moesten dus in de eerste 36 uren er niet aan denken
den schitterenden top van hun vijftienden driehoek te zien.

Gedurende de afwezigheid van kolonel Everest begaven Strux en
Palander zich aan hunne gewone werkzaamheden. John Murray en de
Boschjesman jaagden in den omtrek van de legerplaats en doodden eenige
antilopen, waarvan in zuidelijk Afrika zooveel verschillende soorten
bestaan. Tot de jachtavonturen van Murray behoorde ook het vangen
van eene giraffe, een schoon dier, dat in het noorden zeldzaam is,
doch in de zuidelijke vlakten dikwijls voorkomt. De giraffenjacht
wordt door kenners zeer geroemd. Murray en de Boschjesman ontmoetten
eene kudde van twintig stuks, die zeer schuw waren en die zij slechts
tot op 500 meters konden naderen. Evenwel dwaalde een wijfje van
de kudde af, dat de beide jagers besloten te vervolgen. Het dier
vluchtte slechts langzaam, en scheen zich te willen laten inhalen;
maar toen de paarden van de jagers naderbij gekomen waren, stak de
giraffe den staart in de lucht en vluchtte met de grootste snelheid;
zij moesten het meer dan twee kilometers ver vervolgen. Eindelijk
wierp Murray het dier met een kogel, die het in den schouder trof, ter
neder. Het was een prachtexemplaar van die soort van dieren, waarvan
de Romeinen zeiden, dat zij »den hals van een paard, de hoeven en
pooten van een os en den kop van een kameel hadden," en welker huid
rosachtig en wit gevlekt was. Dit zonderlinge dier mat niet minder
dan elf voet hoogte van de hoeven tot aan den top der kleine horens,
die met vel en haar bedekt zijn.

Den volgenden nacht namen de beide Russische sterrekundigen nauwkeurig
de hoogte op van eenige sterren, waardoor zij de breedte van hunne
legerplaats konden bepalen. De dag van 29 Juni ging zonder bijzondere
omstandigheden voorbij. Men wachtte den volgenden nacht met zeker
ongeduld af om den tophoek van den 15den driehoek te bepalen. De
nacht kwam; maan noch sterren waren te zien, maar het was droog;
er viel geen mist en het was dus uiterst gunstig weer om een ver
verwijderd punt waar te nemen.

Alle voorloopige maatregelen waren genomen, en de kijker, die den
geheelen dag op den bergtop gericht was geweest, moest spoedig de
electrieke lantaarns doen zien, wanneer men deze met het bloote oog
niet kon waarnemen; gedurende den ganschen nacht wisselden Strux,
Palander en Murray elkander voor den kijker af, maar de bergtop bleef
onzichtbaar en geen enkel lichtje schitterde op den top.

De waarnemers meenden dus dat de beklimming ernstige moeilijkheden
had opgeleverd, en dat de kolonel den top voor het einde van den dag
niet had kunnen bereiken. Zij stelden dus hunne waarneming tot den
volgenden nacht uit, en twijfelden er niet aan of de lantaarn zou
gedurende dien dag worden opgesteld. Doch wie schetst hunne verbazing
toen dienzelfden dag, 30 Juni, tegen twee uren des namiddags kolonel
Everest en zijne makkers, die men in het geheel niet terug verwacht
had, in de legerplaats verschenen. Murray snelde zijne ambtgenooten
te gemoet.

»Zijt u het kolonel?" riep hij.

»Ik zelf," was het antwoord.

»Is de berg dus onbeklimbaar?"

»Zeer gemakkelijk te bestijgen, integendeel," zeide de kolonel,
»maar hij wordt goed bewaakt, dat verzeker ik u. Ook komen wij
versterking halen."

»Wat, inboorlingen?"

»Jawel, inboorlingen op vier pooten en met zwarte manen, die reeds
een van onze paarden hebben opgepeuzeld."

In weinige woorden verhaalde de kolonel aan zijne ambtgenooten, dat
hij zijne reis tot aan den voet van den berg zeer gelukkig volbracht
had. Toen zag men dat de berg slechts aan den zuidwestkant langs een
lageren zijberg kon beklommen worden. Maar juist in den bergpas,
waardoor men heen moest, had zich eene troep leeuwen genesteld,
of eene kraal opgeslagen, zooals de gids het uitdrukte.

Te vergeefs beproefde de kolonel deze vreeselijke dieren te doen
verhuizen; niet genoegzaam van wapenen voorzien, moest hij terugtrekken
na een paard verloren te hebben, waarvan een prachtige leeuw met één
slag van zijn poot de ribben gebroken had.

Zulk een verhaal moest John Murray en den Boschjesman in vuur
zetten. Deze »leeuwenberg" moest veroverd worden, omdat dit voor
het voortzetten der geodesische waarnemingen volstrekt noodzakelijk
was. De gelegenheid om zich met deze geduchte dieren te meten was
te schoon om er geen gebruik van te maken, zoodat er oogenblikkelijk
tot den tocht werd besloten.

Al die Europeesche geleerden, Palander zelfs niet uitgezonderd,
wilden er deel aan nemen; maar het was noodig dat er eenigen in de
legerplaats bleven, om de hoeken die aan de basis van den nieuwen
driehoek gelegen waren, te meten. De kolonel, die begreep dat zijne
tegenwoordigheid noodig was om de waarnemingen na te gaan, schikte er
zich in om in gezelschap van de beide Russische sterrekundigen achter
te blijven. Gelukkig was er geen enkele beweegreden, om John Murray
terug te houden. Het troepje dat bestemd was om den toegang tot den
berg te vermeesteren, bestond uit Murray, William Emery en Michel Zorn,
aan wier verzoek men had moeten toegeven, verder uit den Boschjesman,
die zijne plaats niet gaarne aan een ander zou hebben afgestaan, en
eindelijk uit drie inboorlingen, wier moed en bedaardheid Mokum kende.

Na hunne ambtgenooten de hand gedrukt te hebben, verlieten de drie
Europeanen tegen vier uren des namiddags de legerplaats en drongen
in de richting van den berg in het kreupelhout door. Zij reden zoo
snel mogelijk voort en hadden 's avonds te 7 uren een afstand van 30
kilometers afgelegd.

Op twee kilometers van den berg aangekomen stegen zij af,
en maakten eene halte voor den nacht gereed. Er werd geen vuur
aangestoken, want Mokum wilde de aandacht der dieren, die hij bij
dag wenschte te bestrijden, niet wekken, noch een nachtelijken
aanval uitlokken. Gedurende dien nacht was het gebrul bijna
onophoudelijk hoorbaar. Als de duisternis gevallen is namelijk,
verlaten die verscheurende dieren gewoonlijk hunne holen om voedsel
te zoeken. Niemand van de jagers deed een oog toe, en de Boschjesman
maakte van die slapeloosheid gebruik, om hun enkele wenken te geven,
die des te gewichtiger waren, omdat hij uit ondervinding sprak.

»Mijne heeren," zeide hij op kalmen toon, »als de kolonel zich niet
vergist heeft, zullen wij morgen te doen hebben met een troep leeuwen
met zwarte manen. Die dieren behooren tot de meest verscheurende en
de gevaarlijkste soort. Wij moeten geducht oppassen; vooral raad ik
u aan den eersten aanval van die beesten te vermijden, die sprongen
kunnen nemen van zestien tot twintig schreden ver. Als die eerste
sprong mislukt, beproeven zij het zelden een tweede maal. Ik spreek
bij ondervinding. Daar zij bij het aanbreken van den dag hun hol weder
opzoeken, moeten wij ze dáár aanvallen. Maar zij zullen zich zeker
goed verdedigen. Ik voeg er bij dat de leeuwen 's morgens als zij
zich des nachts verzadigd hebben, minder wreed en misschien minder
stoutmoedig zijn; de maag speelt dus hierin eene rol. Wij moeten ook
letten op de streek waarin wij zijn, want in landen, waar de mensch
ze voortdurend vervolgt, zijn zij veel vreesachtiger. Maar hier in
een woest land zijn zij zeker zoo wild mogelijk. Ook beveel ik u
dringend aan, om wel uw afstand te berekenen vóór gij schiet. Laat
het dier naderen, schiet niet voor gij zeker van uw schot zijt, en
mikt op den schouder. Verder moeten wij onze paarden achterlaten,
want die dieren zijn schichtig als er leeuwen in de buurt zijn, en
brengen dus den ruiter in gevaar. Wij zullen ze te voet bestrijden,
en ik reken er op dat gij u daarbij koelbloedig gedragen zult."

De jagers hadden den Boschjesman stilzwijgend aangehoord; Mokum
was weder de geduldige jager geworden, want hij wist dat het eene
ernstige zaak gold. Wanneer toch de leeuw zich gewoonlijk nimmer op
iemand werpt, die voorbijgaat zonder hem te tergen, zoo bereikt zijne
woede integendeel haar hoogste toppunt als hij aangevallen wordt. Dan
is het een verschrikkelijk beest, dat van de natuur buigzaamheid om
te springen, kracht om te verbrijzelen en vreeselijke woede ontvangen
heeft. Ook beval de Boschjesman den Europeanen aan om vooral bedaard
te blijven, en in de eerste plaats aan John Murray, die zich door
zijne stoutmoedigheid nog wel eens liet medeslepen.

»Schiet een leeuw," zeide hij, »zooals gij een patrijs zoudt schieten,
even bedaard en kalm; daar is de geheele kunst in gelegen!"

En zóó is het ook; maar wie kan er voor instaan dat hij, die zulk
eene jacht niet gewoon is, kalm blijft tegenover een leeuw?

Om vier uren 's morgens verlieten de jagers hunne legerplaats, nadat
zij de paarden midden in het kreupelhout flink hadden vastgemaakt. Het
was nog niet eens helder dag; eenige rossige strepen waren door den
nevel aan de oosterkimmen zichtbaar; het was dus nog vrij donker.

De Boschjesman beval zijnen makkers aan, om hunne wapenen goed na
te zien. Murray en hij waren met achterladers gewapend, en hadden
slechts een patroon in den loop te steken en te zien of de haan goed
veerde. Michel Zorn en William Emery hadden buksen met getrokken
loop en moesten dus het kruit in het zundgat vernieuwen, omdat dit
's nachts vochtig kon geworden zijn. De drie inboorlingen hadden
bogen van aloëhout, waarmede zij zeer behendig omgingen. Reeds meer
dan één leeuw toch was onder hunne pijlen gevallen.

De zes jagers bleven dicht bij elkander en gingen naar den bergpas,
dien de twee jongelieden den vorigen dag verkend hadden. Zij spraken
geen woord en slopen tusschen de boomen door, evenals de roodhuiden
door hunne bosschen.

Weldra kwamen zij aan de engte, die den toegang tot den bergpas
gaf. Hier begon het nauwe pad, dat tusschen twee granietmuren door
den toegang tot de onderste helling van den berg verleende. Op dit
pad, ongeveer half weg, op eene plaats, die door eene aardstorting
wat breeder geworden was, bevond zich het hol waarin de leeuwen
zich schuil hielden. Nu nam de Boschjesman de volgende maatregelen:
Murray zou met hem en één der inboorlingen alleen vooruitgaan en zoo
stil mogelijk in den bergpas voortsluipen. Zóó hoopten zij bij het
hol te komen, en er de vreeselijke dieren uit te drijven, om ze naar
het lager gelegen gedeelte van den bergpas te jagen. Daar moesten de
twee jongelieden en de Boschjesmannen postvatten om de vluchtelingen
met pijlen en kogels te ontvangen.

De plaats was bijzonder geschikt voor deze wijze van handelen. Er
stond daar namelijk een reusachtige wilde vijgeboom, die boven al
het omringende kreupelhout uitstak, en welks talrijke takken eene
veilige zitplaats aanboden, die de leeuwen niet konden bereiken. Men
wist toch dat deze dieren niet evenals de tijgers de kunst kennen om
boomen te beklimmen. Als jagers op zulk eene hoogte zitten, kunnen
zij hunne sprongen gemakkelijk ontwijken, en ze onder zeer gunstige
omstandigheden doodschieten.

Het gevaarlijkste werk zou derhalve door Mokum, Murray en den
inboorling verricht worden. Op eene aanmerking van William Emery
daarover, antwoordde de jager dat het nu eenmaal niet anders kon en hij
drong er op aan dat men zijn plan niet zou wijzigen. De jongelieden
gaven daaraan dus gehoor. De dag begon nu aan te breken. De bergtop
werd evenals een fakkel door de zonnestralen verlicht. Nadat de
Boschjesman gezien had dat zijne vier makkers op de takken van den boom
zaten, gaf hij het teeken tot vertrek. Zij kropen weldra met hun drieën
langs een zonderling gekronkeld voetpad, dat zich aan de rechterzijde
van den bergtop bevond. De stoutmoedige jagers gingen op die wijze een
vijftig schreden voorwaarts; nu en dan hielden zij halt en bekeken
het nauwe voetpad, dat zij bestegen. De Boschjesman twijfelde er
niet aan of de leeuwen zouden na hunnen nachtelijken tocht in hun
hol teruggekomen zijn, hetzij om hunne prooi te verslinden, hetzij
om uit te rusten. Misschien zou men ze slapende kunnen overvallen en
er dus korte metten mede maken.

Een kwartier nadat zij den bergpas waren binnengegaan, stonden zij
voor het hol, op de plaats die hun door Michel Zorn was aangeduid;
daar hurkten zij op den grond neder en namen alles zeer nauwkeurig
op. Het was een vrij groot hol, waarvan zij op dat oogenblik de diepte

Showing first 200,000 characters. Full text: gutenberg.org/ebooks/39191