Gutenberg · e01.org

← catalogue

Ιστορία της Ελληνικής Επαναστάσεως, Τόμος Β

by Spyridon Trikoupes · Greek · Gutenberg #38524 · 770,421 chars · public domain (US)

The Project Gutenberg eBook of Ιστορία της Ελληνικής Επαναστάσεως, Τόμος Β
    
This eBook is for the use of anyone anywhere in the United States and
most other parts of the world at no cost and with almost no restrictions
whatsoever. You may copy it, give it away or re-use it under the terms
of the Project Gutenberg License included with this eBook or online
at www.gutenberg.org. If you are not located in the United States,
you will have to check the laws of the country where you are located
before using this eBook.

Title: Ιστορία της Ελληνικής Επαναστάσεως, Τόμος Β

Author: Spyridon Trikoupes


        
Release date: January 7, 2012 [eBook #38524]
                Most recently updated: January 8, 2021

Language: Greek

Other information and formats: www.gutenberg.org/ebooks/38524

Credits: Produced by Sophia Canoni.  Thanks to George Canonis for
        his major work in proofreading.


*** START OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK ΙΣΤΟΡΊΑ ΤΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΉΣ ΕΠΑΝΑΣΤΆΣΕΩΣ, ΤΌΜΟΣ Β ***




Produced by Sophia Canoni.  Thanks to George Canonis for
his major work in proofreading.





Note: The tonic system has been changed from polytonic to
monotonic. The spelling of the book has not been changed
otherwise. Bold words are included in &; words in italics in _.
Pages 274 – 275 are missing. In various places the book had in the
margin the notation of the month that the event took place. I have
placed the month within brackets, somewhere near the notation,
starting a new paragraph.

Σημείωση: Το τονικό σύστημα έχει αλλάξει από πολυτονικό σε
μονοτονικό. Κατά τα άλλα έχει διατηρηθεί η ορθογραφία του βιβλίου.
Λέξεις με έντονους χαρακτήρες περικλείονται σε &, ενώ λέξεις με
ιταλικούς χαρακτήρες σε _. Λείπουν οι σελίδες 274 – 275. Σε
διάφορα μέρη, στο περιθώριο, το βιβλίο είχε την ένδειξη του μήνα
του γεγονότος. Έβαλα την ένδειξη κάπου κοντά στην ένδειξη του
περιθωρίου, ξεκινώντας κάθε φορά καινούργια παράγραφο.




ΣΠΥΡΙΔΩΝΟΣ ΤΡΙΚΟΥΠΗ

ΙΣΤΟΡΙΑ

ΤΗΣ

ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΕΩΣ

ΕΚΔΟΣΙΣ ΤΡΙΤΗ

ΕΠΙΘΕΩΡΗΘΕΙΣΑ ΚΑΙ ΕΠΙΔΙΟΡΘΩΘΕΙΣΑ ΥΠ' ΑΥΤΟΥ ΤΟΥ ΣΥΓΓΡΑΦΕΩΣ

ΤΟΜΟΣ Β'.


              «Καλλίστην παιδείαν ηγητέον προς αληθινόν βίον
            την εκ της πραγματικής ιστορίας περιγιγνομένην εμ-
               πειρίαν· μόνη γαρ αύτη χωρίς βλάβης από παντός
             καιρού και περιστάσεως κριτάς αληθινούς αποτελεί
                                                του βελτίονος.»

                                         Εκ των του ΠΟΛΥΒΙΟΥ.



ΕΚΔΟΤΗΣ ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ ΑΣΛΑΝΗΣ

ΕΝ ΑΘΗΝΑΙΣ

ΕΚ ΤΟΥ ΤΥΠΟΓΡΑΦΕΙΟΥ ΤΗΣ «ΩΡΑΣ»

1888




Π I Ν Α Ξ



ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ Κ'.

Πρόοδος των Τούρκων εν τη Ανατολική Ελλάδι και κυρίευσις της
πόλεως και του φρουρίου Λεβαδείας. — Συγκρούσεις κατ' εκείνα τα
μέρη. — Εισβολή του Ομέρπασα Βρυώνη εις Εύβοιαν και Αττικήν. —
Λύσις της πολιορκίας της ακροπόλεως Αθηνών. — Αποτυχία της εις
Κάρυστον εκστρατείας των Ελλήνων. . . 1

ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ ΚΑ'.

Συνάθροισις τουρκικών στρατευμάτων έξωθεν του Κουσαντασίου και
παθήματα των Χριστιανών κατοίκων της πόλεως ταύτης και των πέριξ.
— Πλους του τουρκικού στόλου επί την Σάμον και αποτυχούσα
απόβασις. — Εμφανισμός του ελληνικού στόλου εν τω μεταξύ Σάμου και
Ασίας πορθμώ, και εμπρησμός εννέα φορτηγών πλοίων τουρκικών. —
Ματαίωσις της τουρκικής εκστρατείας. — Πόλεμος Τουρκίας και
Περσίας. . . 12

ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ ΚΒ'.

Τα μεταξύ Ρωσσίας και Τουρκίας. — Αναχώρησις του εν
Κωνσταντινουπόλει πρέσβεως του αυτοκράτορος Αλεξάνδρου. . . 19

ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ ΚΓ'.

Παράδοσις Μονεμβασίας. — Μετάβασις των εν Αρκαδία Τούρκων εις
Νεόκαστρον και παράδοσις αυτού. . . 42

ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ ΚΔ'.

Τριπολιτσά και πολιορκία αυτής. — Μάχη Βασιλικών. — Εμφανισμός
τουρκικού στόλου κατά τα παράλια της Πελοποννήσου. — Λύσις της
πολιορκίας Κορώνης. — Συμβάντα εν Καλαμάτα και περί τας Πάτρας. —
Καταστροφή Γαλαξειδίου. — Ναυμαχία έμπροσθεν Ζακύνθου. — Διαγωγή
του μεγάλου αρμοστού προς τους λαούς των Ιονίων νήσων. — Άλωσις
Τριπολιτσάς. — Δευτέρα εισβολή Τούρκων εις Σφακιά και άφιξις εις
Κρήτην του Μιχαήλ Αφεντούλη ως αρχηγού. . . 49

ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ ΚΕ'.

Σχεδιασθείσα και μη ενεργηθείσα εκστρατεία του Κολοκοτρώνη εις
Πάτρας. — Αναχώρησις εκ της Ανατολικής Ελλάδος των τουρκικών
στρατευμάτων. — Είσοδος των Ελλήνων εις την πόλιν των Αθηνών. —
Δημογεροντικόν σύστημα προ της επαναστάσεως. — Αλέξανδρος
Μαυροκορδάτος, Θεόδωρος Νέγρης και άλλοι έξωθεν ελθόντες Έλληνες.
— Σύστασις κεντρικών Αρχών της στερεάς Ελλάδος και της
Πελοποννήσου. — Συνάθροισις των πληρεξουσίων εν Άργει. —
Ελληνοαλβανική συμμαχία και λύσις αυτής. . . 78

ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ ΚΣΤ'.

Ναύπλιον και ατυχής απόπειρα εφόδου. — Τα κατά τας Πάτρας
συμβάντα. — Φόνος Αντώνη Οικονόμου. — Μετάβασις των πληρεξουσίων
εις Πιάδαν παρά την Επίδαυρον. — Παράδοσις της Κορίνθου. . . 94

ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ ΚΖ'.

Επιρροή των αρχόντων και των οπλαρχηγών εν ταις επαρχίαις και
διενέξεις αυτών. — Η εν Επιδαύρω πρώτη εθνική συνέλευσις. —
Πολιτικά συστήματα. — Αντιπροσωπική κυβέρνησις και καθίδρυσις
αυτής εν Κορίνθω. . . 103

ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ ΚΗ'.

Ατυχής εκστρατεία εις Καρυστίαν και θάνατος Ηλίου Μαυρομιχάλη. —
Έκπλους του οθωμανικού στόλου και απόβασις στρατευμάτων εις
Πάτρας. — Ναυμαχία εν τω κόλπω των Πατρών. — Τα μεταξύ του μεγάλου
αρμοστού των Ιονίων νήσων και του ελληνικού στόλου. — Εκστρατεία
υπό τον Κολοκοτρώνην εις πολιορκίαν των Πατρών. . . 113

ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ ΚΘ'.

Καταστροφή της Κασσάνδρας. — Υποταγή του αγίου Όρους. — Καταστροφή
της Ναούσης και του ελληνικού αγώνος καθ' όλην την Μακεδονίαν. . .
131

ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ Λ'.

Καταστροφή του Αλήπασα. — Πολεμικαί προετοιμασίαι Τούρκων και
Ελλήνων. — Χίος και καταστροφή αυτής. — Κατορθώματα του ελληνικού
στόλου. . . 139

ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ ΛΑ'.

Περί των κεντρικών Αρχών της Πελοποννήσου και της στερεάς Ελλάδος
και των σχέσεων αυτών προς την κυβέρνησιν. — Εκστρατεία Υψηλάντου
εις Ανατολικήν Ελλάδα. — Ατυχή κινήματα εις άλωσιν Ζητουνίου και
Πατρατσικίου. — Εκστρατεία Μαυροκορδάτου εις Δυτικήν Ελλάδα. — Τα
κατά την Κρήτην μετά την εκεί άφιξιν του Αφεντούλη μέχρι μαΐου,
και θάνατος Βαλέστου. . . 159

ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ ΛΒ'.

Τα μεταξύ Αρείου πάγου και Οδυσσέως. — Φόνος Νούτσου και Παλάσκα.
— Ανάκλησις Υψηλάντου. — Οργή της κυβερνήσεως κατά του Οδυσσέως. .
. 172

ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ ΛΓ'.

Παράδοσις της ακροπόλεως Αθηνών. . . 179

ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ ΛΔ'.

Έξοδος των προκρίτων της Πελοποννήσου εις τας επαρχίας επί
στρατολογία. — Σύστασις βουλευτικής επιτροπής. — Βάπτισις
Μωαμεθανών. — Σύμβασις περί παραδόσεως Ναυπλίου. — Ιδιαιτέρα και
μυστική αίτησις αγγλικής προστασίας υπέρ της Πελοποννήσου. — Λύσις
πολιορκίας Πατρών. . . 184

ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ ΛΕ'.

Εκστρατεία Αλβανών εις Σούλι. — Πτώσις αυτού και αποκλεισμός
Κιάφας. — Εκστρατεία υπό τον Μαυροκορδάτον πέραν του Μακρυνόρους.
— Φθορά της υπό τον Πασάνον μικράς ναυτικής δυνάμεως εν τω
αμβρακικώ κόλπω. — Μάχαι Κομποτίου, Πλάκας, Φαναρίου, και θάνατος
Κυριακούλη Μαυρομιχάλη. — Μάχη του Πέτα. . . 190

ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ ΛΣΤ'.

Εκστρατεία υπό τον Μαχμούδπασαν Δράμαλην εις την Ανατολικήν Ελλάδα
και την Πελοπόννησον και αποτυχία αυτής. — Τα κατά Εύβοιαν και
Κρήτην. . . 205

ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ ΛΖ'.

Τα μετά την μάχην του Πέτα κατά την Δυτικήν Ελλάδα μέχρι της
πολιορκίας Μεσολογγίου και η εν τούτοις παράδοσις της Κιάφας. . .
228

ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ ΛΗ'.

Συγκρούσεις κατά ξηράν έμπροσθεν Ναυπλίου. — Ναυμαχία εν τω
αργολικώ κόλπω και ανάπλους του τουρκικού στόλου. — Εμπρησμός
δικρότου εν Τενέδω. — Παράδοσις Ναυπλίου. . . 237

ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ ΛΘ'.

Τα κατά τον Οδυσσέα. — Αυτοκέλευστος εν Αθήναις συνέλευσις της
Ανατολικής Ελλάδος μετά την εκείθεν διάβασιν του Δράμαλη. — Τα
κατά τον Άρειον πάγον. — Κατηγορία του Ιωάννου Λογοθέτου μέλους
του νομοτελεστικού επί πολιτικώ εγκλήματι. — Νέα εισβολή εχθρών
υπό τον Κιοσέ - Μεχμέτπασαν εις την Ανατολικήν Ελλάδα και
αναχώρησις αυτών. . . 252

ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ Μ'.

Περιγραφή Μεσολογγίου και πολιορκία αυτού. — Αποτυχία της υπό τον
Βρυώνην εκστρατείας εις Δυτικήν Ελλάδα. . . 262




ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΕΩΣ



            1821

            ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ Κ'.



            &Πρόοδος των Τούρκων εν τη Ανατολική Ελλάδι και κυρίευσις
            της πόλεως και του φρουρίου Λεβαδείας. — Συγκρούσεις κατ'
            εκείνα τα μέρη — Εισβολή του Ομέρπασα Βρυώνη εις Εύβοιαν
            και Αττικήν. — Λύσις της πολιορκίας της ακροπόλεως
            Αθηνών. — Αποτυχία της εις Κάρυστον εκστρατείας των
            Ελλήνων.&

            ΔΙΑΤΡΙΨΑΝΤΕΣ δε οι Τούρκοι οκτώ ημέρας εν Γραβιά
            μετέβησαν εις Βοδωνίτσαν· οι δε περί τον Οδυσσέα
            κατέλαβαν το επί της εις Λεβαδείαν οδού χωρίον, Καστράκι,
            διότι προς εκείνο το μέρος ώδευαν οι πασάδες.
            Προτιθέμενοι δε οι Έλληνες πάντοτε να ματαιώσωσι την
            τουρκικήν ταύτην εκστρατείαν, δέον έκριναν, εν ώ οι περί
            τον Οδυσσέα κατείχαν το Καστράκι, οι άλλοι οπλαρχηγοί να
            κτυπήσωσιν εκ δευτέρου το Πατρατσίκι και ν' αναγκάσωσι
            τον εχθρόν να στραφή εις τα οπίσω. Και ο μεν Γκούρας, ο
            Σκαλτσάς και ο Σαφάκας, οπλαρχηγός των Κραβάρων, έχοντες
            οι τρεις 1200 συνήλθαν εις τον Αετόν άνωθεν του
            Πατρατσικίου επί της Οίτης ίνα πέσωσιν εκείθεν εις την
            πόλιν, συνεννοηθέντες και μετά του Μήτσου Κοντογιάννη.
            Αλλ' οι Πατρατσικιώται Τούρκοι, μαθόντες την εκεί άφιξίν
            των, εξεστράτευσαν υπερδισχίλιοι διά νυκτός απροσδοκήτως
            υπό τον Ντελιχαφέζον, και απέκλεισαν τους περί τον
            Καλτσάν και τον Γκούραν· ακούσας ο Σαφάκας, όστις έτυχε
            να ήναι εστρατοπεδευμένος ολίγον απώτερον των άλλων τον
            αιφνίδιον τουφεκισμόν έτρεξεν, έλυσε τον αποκλεισμόν και
            έδωκεν ευκαιρίαν τοις συναδέλφοις του να φύγωσιν
            αβλαβείς. Τοιουτοτρόπως εματαιώθη το σχέδιον του
            αντιπερισπασμού.

            Διαμείναντες δε οι πασάδες ημέρας τινάς εν Βοδωνίτση
            εστράτευσαν προς την Λεβαδείαν. Τέσσαρας ώρας απέχει της
            Βοδωνίτσης το Καστράκι, όπου ήσαν οι περί τον Οδυσσέα. Οι
            Τούρκοι, πριν προχωρήσωσιν, ηθέλησαν να διασκορπίσωσι
            τους εκεί· ούτοι δε βλέποντές τους επερχομένους απήλθαν
            αμαχητί. Αλλά προτού ήλθεν εις λόγους ο Οδυσσεύς έξωθεν
            του Δαδίου μετά του γνωστού του Χατσή - Αχμέταγα, Κρητός,
            άλλοτε διοικητού της Λεβαδείας και ακολουθούντος ήδη τον
            Κιοσέ - Μεχμέτπασαν. Η μυστική αύτη συνέντευξις έδωκεν
            αφορμήν να υποπτεύσωσί τινες την προς τον αγώνα διάθεσιν
            του Οδυσσέως, ότε τον είδαν απομακρυνόμενον αμαχητί του
            Καστρακίου όπου ήτο καλώς ωχυρωμένος· αλλ' η λαμπρά
            αντίστασις του εν Γραβιά απεδείκνυε τας υποψίας ταύτας
            αλόγους. Εν τοσούτω, οι Τούρκοι, φθάσαντες έξωθεν της
            Λεβαδείας την 25 Ιουνίου, παρήγγειλαν τοις εν αυτή να
            προσκυνήσωσιν υποσχόμενοι αμνηστείαν, και μη
            εισακουσθέντες έπεσαν την ακόλουθον αυγήν εις την πόλιν,
            την εκυρίευσαν και έκαυσαν μέρος αυτής. Πολλοί
            αξιωματικοί και στρατιώται του Οδυσσέως, όντες εν τη
            πόλει, ανέβασαν επί της εισβολής των Τούρκων εις το
            φρούριον και εκλείσθησαν· εκεί κατέφυγαν και πολλοί
            κάτοικοι· οι δε μείναντες εν τη πόλει επροσκύνησαν και
            δεν εκακοποιήθησαν. Αφ' ου δε οι Τούρκοι εκυρίευσαν την
            πόλιν, ο Οδυσσεύς κατέλαβε μετά χιλίων το άνωθεν της
            Λεβαδείας χωρίον Σούρπι όπου ήλθε και ο Γκούρας.

            Η δε πρόοδος των εχθρών εν τη Ανατολική Ελλάδι εφόβισεν
            εις άκρον τους Πελοποννησίους, διαδοθέντος λόγου ότι
            εσκόπευαν να εισβάλωσιν εις Πελοπόννησον και ν' αναβώσι
            και εις Τριπολιτσάν προς διασκορπισμόν των περί αυτήν.
            Εις εμπόδιον δε του κακού τούτου απεσπάσθησαν των
            στρατοπέδων της Πελοποννήσου ο Ηλίας Μαυρομιχάλης και ο
            Νικήτας· ούτοι, φθάσαντες εις τον ισθμόν και μαθόντες,
            ότι οι εχθροί διέτριβαν εισέτι εν Λεβαδεία εξ αιτίας της
            αντιστάσεως των εν τω φρουρίω, παρέλαβαν εκ των
            πολιορκούντων την Κόρινθον τους Υδραίους, τους Ποριώτας,
            καί τινας των Δερβενοχωριτών, και επορεύθησαν εις
            Γρανίτσαν, χωρίον κείμενον άνωθεν της Λεβαδείας και
            ανατολικώτερον του Σουρπίου. Φιλότιμοι και φιλοκίνδυνοι
            οι δύο Πελοποννήσιοι αρχηγοί ηθέλησαν να διακριθώσιν εξ
            αυτής της αρχής διά τινος ανδραγαθήματος, και χωρίς να
            προειδοποιήσωσι τον Οδυσσέα έπεσαν επί τους εν Λεβαδεία
            εχθρούς, αλλ' αντί να βλάψωσιν, εβλάφθησαν μεγάλως υπό
            του εχθρικού ιππικού και εφονεύθησαν 20 των περί αυτούς,
            εν οις και ο Κυριάκος Δουζίνας· θα εβλάπτοντο δε έτι
            μάλλον, αν ο Οδυσσεύς και ο Γκούρας, ιδόντες την
            συμπλοκήν, δεν κατέβαιναν από του χωρίου, όπου
            εστρατοπέδευαν, και δεν τους ωπισθοφυλάκουν. Μετά την
            ατυχή ταύτην συμπλοκήν μετέβησαν οι Πελοποννήσιοι εις
            Σούρπι, όπου ανέβησαν και οι περί τον Οδυσσέα και
            Γκούραν. Την δε επιούσαν ήλθεν άλλη πελοποννησιακή
            βοήθεια υπό τον Κυριακούλην Μαυρομιχάλην, και τον
            Τσαλαφατίνον· και ούτος μεν ετοποθετήθη όπου ήσαν οι
            λοιποί Πελοποννήσιοι, ο δε Κυριακούλης κατέλαβε την
            Πέτραν δύο ώρας απέχουσαν της Λεβαδείας επί της μεταξύ
            ταύτης και των Θηβών οδού, αλλά δεν εδυνήθη να ενδιαμείνη
            επελθόντων των εχθρών και μετέβη εις τα χωρία των Θηβών,
            Κρεκούκι και Κόκλα. Το σχέδιον των έξωθεν της Λεβαδείας
            Ελλήνων ήτο να συνεννοηθώσι μετά των εν τω φρουρίω, και
            να πέσωσιν αίφνης οι μεν εντεύθεν οι δε εκείθεν επί τους
            εν τη πόλει εχθρούς. Συνεξεστράτευε μετά των Τούρκων ο
            οπλαρχηγός Χρήστος Παλάσκας, εις ον και οι εκτός της
            πόλεως Έλληνες και οι εν τω φρουρίω, έχοντες πλήρη
            πίστιν, ανεκάλυπταν τα σχέδιά των· ανταπεκρίνοντο δε και
            δι' αυτού εν αγνοία των Τούρκων και εδέχοντο τας
            συμβουλάς του πάντη, ανυπόπτως. Αφ' ού δε απεφάσισαν να
            εφορμήσωσιν όλοι εκ συμφώνου επί τους εχθρούς εν ρητή
            νυκτί, επλησίασαν ησύχως οι έξωθεν προς την πόλιν
            διηρημένοι εις διάφορα σώματα και εκ διαφόρων μερών· αλλ'
            αίφνης έπεσαν τουφεκίαι μηδενός ειδότος πόθεν και πώς. Το
            περιστατικόν τούτο ανέβαλε την εκτέλεσιν του σχεδίου της
            επιθέσεως εις άλλην νύκτα· αλλ' οι πασάδες, μαθόντες την
            επαύριον τα της νυκτός, έπεσαν εις Σούρπι πριν φέξη,
            κοιμωμένων ανυπόπτως των Ελλήνων, εσκότωσαν τους
            έμπροσθεν του χωρίου σκοπούς, επάτησαν το χωρίον,
            διεσκόρπισαν τους εκεί και τους ηνάγκασαν ν' αναβώσιν εις
            το άνωθεν αυτού όρος. Καθ' ην δε ώραν οι Τούρκοι ώρμησαν
            εις το χωρίον, οι εν τω φρουρίω στρατιώται πάσχοντες προ
            ημερών σιτοδείαν, έδραξαν την ευκαιρίαν, και εξήλθαν
            δρομαίοι· οι δε εναπομείναντες, άνδρες, γυναίκες και
            παιδία, παρεδόθησαν δια της μεσιτείας του Παλάσκα.
            Τοιουτοτρόπως οι Τούρκοι εκυρίευσαν το φρούριον (α). Οι
            δε εκ Σουρπίου διωχθέντες κατέφυγαν όλοι εις το
            μοναστήριον του οσίου Λουκά και εκείθεν διεχωρίσθησαν·
            και ο μεν Οδυσσεύς ώδευσε την οδόν του Ζητουνίου επί λόγω
            να εμποδίση τας εκείθεν μετακομιζομένας τροφάς, οι δε
            Πελοποννήσιαι μετέβησαν εις Κρεκούκι και Κάζαν, και
            ενεσκήνωσαν φοβούμενοι μη προχωρήσωσιν οι εχθροί προς τον
            ισθμόν μετά την άλωσιν του φρουρίου της Λεβαδείας. Διά
            τον αυτόν φόβον συνέρρευσαν επί του ισθμού και άλλα
            πελοποννησιακά στρατεύματα υπό τον Πάνον Κολοκοτρώνην,
            τον Σολιώτην, τον Δικαίον και τον Αντωνάκην Μαυρομιχάλην·
            συνηνώθη μετ' ολίγον και ο Κυριακούλης αφήσας εν
            Κρεκουκίω ως προφυλακήν τον ανεψιόν του Ηλίαν, τον
            Τσαλαφατίνον και τους προ ολίγου ελθόντας Πετμεζάδας.

            Μετά δε την παράδοσιν του φρουρίου της Λεβαδείας, οι
            Τούρκοι βουλήν έβαλαν να προσελκύσωσι τους Έλληνας
            φερόμενοι φιλανθρώπως επ' ελπίδι να σβέσωσι την φλόγα της
            επαναστάσεως· δια τούτο δεν επείραξαν τους
            προσκυνήσαντας, κατέστησαν εν τη πόλει τας συνήθεις
            Αρχάς, ήγουν, τον βοϊβόδαν, τον καδήν, και τους
            προεστώτας, και διέσπειραν αμνηστήρια εις τα πέριξ χωρία.
            Την αυτήν πολιτικήν επολιτεύθησαν και προς τους κατοίκους
            της επαρχίας των Θηβών· εφρόντισαν δε συγχρόνως να
            διαλύσωσι και τα άλλα ενυπάρχοντα ελληνικά στρατόπεδα και
            να εμποδίσωσι την σύστασιν νέων. Επί τω σκοπώ τούτω
            ενεκρίθη ο μεν Μεχμέτπασας να μείνη εν ταις επαρχίαις
            Λεβαδείας και Θηβών και να διατηρή ελευθέραν την
            κοινωνίαν των μερών εκείνων και των έξω εις ανεπηρέαστον
            εισβολήν νέων δυνάμεων και εις τροφαγωγίαν, ο δε Βρυώνης
            να μεταβή εις Εύβοιαν προς αναδούλωσίν της, και εκείθεν
            εις Αθήνας προς λύσιν της πολιορκίας της κινδυνευούσης
            ακροπόλεως. Κατά το σχέδιον δε τούτο έστειλεν ο Μεχμέτης
            στρατεύματα επί τους κατέχοντας το Κρεκούκι Έλληνας και
            τους απεδίωξεν επί της πρώτης ορμής. Οι Έλληνες επανήλθαν
            εις το χωρίον μετ' ολίγον, επολέμησαν, και πλήρεις
            θάρρους κατέβησαν πολεμούντες και εις την πεδιάδα, όπου
            το εχθρικόν ιππικόν τους έτρεψε πάλιν εις φυγήν και
            εσκότωσεν 27.

            Μετ' ολίγας δε ημέρας οι αυτοί Τούρκοι εκτύπησαν το
            μοναστήριον του αγίου Ηλίου, το αντικρύ της πόλεως των
            Θηβών, κατεχόμενον υπό των Ελλήνων, αλλ' απεκρούσθησαν·
            έκαυσαν έπειτα την Βίλιαν και εξηκόντισαν τους εκεί
            Έλληνας· εκίνησαν μετά ταύτα κατά του μοναστηρίου του
            αγίου Μελετίου κατεχομένου υπό Ελλήνων. Άνωθεν αυτού
            εκλείσθησαν 70 Έλληνες εντός προμαχώνος· και επειδή εκ
            της κατοχής αυτού εκρέματο η ασφάλεια του μοναστηρίου, ο
            Ηλίας Μαυρομιχάλης, όστις κατείχεν άλλην θέσιν και
            επολέμει ευτυχώς, φοβηθείς μη δειλιάσωσιν οι εντός αυτού
            πολεμούντες, έτρεξε διά μέσου των εχθρών ξιφήρης,
            εισεπήδησεν εις τον προμαχώνα, και ούτω και ο προμαχών
            διετηρήθη, και οι Τούρκοι, πυρ βαλόντες εις το
            μοναστήριον, έφυγαν· έφυγαν μετά ταύτα και οι Έλληνες. Εν
            τοσούτω βλέποντες οι Πελοποννήσιοι ότι αυτοί μεν
            απέμειναν ολίγοι, οι δε εχθροί ήσαν και πολλοί και
            δυνατοί ως έχοντες και ιππικόν, ωπισθοδρόμησαν προς τον
            ισθμόν πλησίον των εκεί σταθμευόντων συναδέλφων των, και
            έπαυσεν έκτοτε πάσα Τούρκων και Ελλήνων σύγκρουσις κατ'
            εκείνα τα μέρη. Και ταύτα μεν έπραττε το υπό τον Μεχμέτην
            εν ταις επαρχίαις Θηβών και Λεβαδείας μείναν στράτευμα· ο
            δε Βρυώνης μετέβη μετά δισχιλίων εις Εύβοιαν.

            Επί της παραλίας της νήσου ταύτης και αντικρύ της νήσου
            Σκύρου κείται η Κούμη (Κύμη). Αν και μακράν των
            αποστατησάντων μερών της Ευβοίας, έδραξαν τα όπλα και
            αύτη και τα πέριξ χωρία μετά τινας ημέρας αφ' ού
            απεστάτησεν η Λίμνη. Κατ' εκείνας τας ημέρας περιήρχετο
            τας νήσους του Αιγαίου ο επίσκοπος Καρύστου Νεόφυτος,
            στρατολογών και προετοιμάζων ναυτικήν δύναμιν εις
            επανάστασιν της επισκοπής του. Οι Κουμιώται μαθόντες ότι
            ο Καρύστιος Ομέρμπεης ητοιμάζετο να κινηθή κατ' αυτών,
            έγραψαν τω επισκόπω να τοις στείλη δύναμιν. Οι πρόκριτοι
            της Άνδρου, όπου ευρέθη τότε ο επίσκοπος, διατηρούντες
            δύο πλοία εν τω μεταξύ Καφηρέως και της νήσου των πορθμώ
            προς φύλαξιν από ενδεχομένης μεταβιβάσεως τουρκικών
            δυνάμεων εκ Καρύστου εις την νήσον, τα διέταξαν επί τη
            αιτήσει του επισκόπου να μεταβιβάσωσιν εις Κούμην τινάς
            στρατιώτας ευρισκομένους εν Γαβρειώ, κώμη και λιμένι της
            νήσου των, τους πλείστους Ανδρίους, εν οις καί τινες
            μοναχοί. Αλλ' εν ώ έπλεαν ούτοι υπό την οδηγίαν του
            επισκόπου προς την κινδυνεύουσαν κωμόπολιν, ο Ομέρμπεης
            εκτύπησε τους Κουμιώτας κατά τα Λέπουρα, τους ενίκησε,
            τους διεσκόρπισεν, εφόνευσε τον γενναίον αρχηγόν των
            Γεωργάκην Ιωάννου Παπά, έκαυσε και ελεηλάτησε την Κούμην,
            και ούτως οι εκπλεύσαντες υπό τον ατυχή επίσκοπον
            επανήλθαν άπρακτοι εις τον Γαβρειόν.

            Ο δε Βρυώνης εστράτευσε την επαύριον της εις Χαλκίδα
            εισόδου του, ό εστι την 15 Ιουλίου, επί τους εν
            Βρυσακίοις ωχυρωμένους. Πολλοί ήσαν οι εκεί Έλληνες· αλλά
            την παραμονήν της μάχης ο αρχηγός Αγγελής Ν. Γοβρίνας,
            διαλέξας 300 τους ανδρειοτέρους, τους εκράτησε, τους δε
            λοιπούς απέστειλεν εις άλλην ακινδυνοτέραν θέσιν. Προς
            ενδυνάμωσιν δε των Βρυσακίων ελλιμένιζαν εκεί πλοία της
            Λίμνης και το υπό τον πλοίαρχον Αλέξανδρον Κριεζήν
            Υδραϊικόν εξ ού απεβιβάσθη έν κανόνι. Η θέσις αύτη ήτο
            καταλληλοτάτη εις ασφάλειαν των Ελλήνων, παρόντων πλοίων·
            διότι, και αν υπερίσχυεν ο εχθρός, κατέφευγαν εις αυτά·
            δια τούτο, αν και ήσαν τόσον ολίγοι, ενδιέμειναν
            ακλόνητοι και άφοβοι αφ' ού είδαν παμπληθείς εχθρούς
            επερχομένους και σύροντας κανόνια εις καταστροφήν των
            οχυρωμάτων. Ο Αγγελής είχε δώσει άλλοτε δείγματα ανδρίας,
            ως είς των αυτοπροαιρέτως κλεισθέντων και ανδραγαθησάντων
            εν τω ξενοδοχείω της Γραβιάς. Ούτος, διαθέσας τα της
            μάχης ως έπρεπε, και παρών όπου ήτον ο μεγαλείτερος
            κίνδυνος, ενέπνεε μέγα θάρρος και έδιδε χρηστάς ελπίδας.
            Εν τω μεταξύ δε της μάχης οι ιερείς φορούντες τας στολάς
            των και ιστάμενοι εν μέσω των πολεμιστών εδέοντο
            ψάλλοντες μεγαλοφώνως το «Σ ώ σ ο ν – Κ ύ ρ ι ε - τ ο ν -
            λ α ό ν - σ ο υ».

            Οι Τούρκοι απηλπίσθησαν του να διασκορπίσωσι τους ολίγους
            Έλληνας· και επειδή πολλοί εφονεύοντο ως εκτεθειμένοι,
            και ουδένα των Ελλήνων εφόνευαν ως υπό την σκέπην
            οχυρωμάτων, εστράφησαν μετά δίωρον μάχην εις τα οπίσω
            άπρακτοι, κατησχυμένοι και καταδιωκόμενοι, αφήσαντες καθ'
            οδόν δύο κανόνια.

Μάιος       Οι δε Αθηναίοι Τούρκοι, αφ' ού απεκλείσθησαν εν
            τη ακροπόλει, είδαν, ότι μόνη ελπίς προς λύσιν της
            πολιορκίας ήτον η έξωθεν βοήθεια. Επί τω σκοπώ τούτω 15
            των εγκλείστων υπό την οδηγίαν του επ' ανδρία γνωστού
            Μεχμετάκου εξήλθαν κρυφίως δια νυκτός την 15 μαΐου,
            διέβησαν αταράχως και αβλαβώς δια μέσου των εχθρών
            κοιμωμένων και μη εχόντων νυκτοφυλακάς, κατέβησαν εις
            τους τρεις Πύργους, και διεβιβάσθησαν εις Κάρυστον και
            εκείθεν εις Χαλκίδα όπου παρέστησαν την δεινήν θέσιν της
            ακροπόλεως και εζήτησαν τα προς σωτηρίαν των εν αυτή. Η
            δε ελπίς της έξωθεν βοηθείας εθάρρυνε τους εγκλείστους
            εις το ν' αντέχωσι γενναίως και να μη εισακούωσι τους
            εχθρούς προσκαλούντας αυτούς να παραδοθώσιν.

            Αρξαμένου δε του ραμαζανίου, ό εστι την 27, έπραξαν οι
            έγκλειστοι έργον φιλάνθρωπον· απέλυσαν 30 Ελληνίδας και
            εζήτησαν εις ανταλλαγήν τους εν τοις προξενείοις οικείους
            των· αλλά δεν εισηκούσθησαν, διότι οι Έλληνες απέδωκαν
            την απόλυσιν εις την επικρατούσαν εν τη ακροπόλει σπάνιν
            των τροφών μάλλον ή εις φιλανθρωπίαν. Την 30 οι Τούρκοι
            εξήλθαν εις αρπαγήν τροφών, αλλ' απεκρούσθησαν και
            εφονεύθησαν εξ αυτών δύο.

Ιούνιος     Είπαμεν, ότι το συντελεστικώτερον εις την
            πτώσιν του φρουρίου των Αθηνών ήτον η αφαίρεσις του εν τω
            παρατειχίσματι νερού· επειδή η χρήσις των κανονίων
            εδείχθη ανωφελής, οι Αθηναίοι έσκαψαν υπό το παρατείχισμα
            υπόνομον, και την 9 Ιουνίου, καθ' ην απεφάσισαν να την
            ανάψωσιν, εχύθη όλη η πόλις υπό την ακρόπολιν προς τον
            ναόν του Ολυμπίου Διός εις θέαν της εκραγής. Αλλ' οι
            Έλληνες, πρωτόπειροι των τοιούτων εργασιών, άναψαν την
            υπόνομον πριν την υποσκάψωσιν όσον έπρεπε, και η εκραγή
            δεν επήλθεν· επί τη αποτυχία δε ταύτης επεχείρησαν να
            υποσκάψωσιν άλλην· ανησύχαζαν δε μεγάλως μαθόντες την
            είσοδον των τουρκικών δυνάμεων εις Βοιωτίαν διότι εντός
            ολίγου θα ήρχοντο και εις Αθήνας, διά τούτο κατεγίνοντο
            παντοίοις τρόποις να κυριεύσωσιν όσον τάχιον την
            ακρόπολιν και ασφαλισθώσιν εν αυτή.

            Κατ' εκείνας τας ημέρας έφθασεν εις Αθήνας η χαροποιά
            είδησις της αποβάσεως του Δημητρίου Υψηλάντου εις
            Πελοπόννησον.

            Αδιαφιλονείκητος α υ θ έ ν τ η ς - τ ο υ - τ ό π ο υ
            εθεωρείτο εκτός της Πελοποννήσου ο Υψηλάντης ως
            ανεφέραμεν. Αν δε και ο ατυχής αδελφός του Αλέξανδρος
            μετά τα αλλεπάλληλα παθήματά του είχε φυλακισθή,
            εφημίζετο πανταχόθεν και επιστεύετο, ότι παντού
            κατετρόπωσε τους εχθρούς, ότι εκίνησεν εις επανάστασιν
            τους λαούς Σερβίας και Βουλγαρίας, ότι επέρασε τον
            Δούναβιν, ότι εκυρίευσε την Αδριανούπολιν και ότι ήτο προ
            των θυρών της Κωνσταντινουπόλεως μετά μυριάδων. Η ψευδής
            αύτη αλλά σωτήριος κατ' εκείνας τας περιστάσεις φήμη και
            τον αγώνα εις άκρον ενίσχυε, και το Υψηλαντικόν όνομα
            υπερεμεγάλυνε. Διά τους λόγους τούτους έσπευσαν οι
            Αθηναίοι να στείλωσι προς τον Δημήτριον Υψηλάντην
            πρέσβεις προσφέροντες αυτώ την υπόκλισίν των και
            αιτούμενοι αντιπρόσωπόν του ως διοικητήν του τόπου. Ο
            διορισμός εν εκείνοις τοις καιροίς διοικητού ήτο τόσον
            αναγκαιότερος, καθ' όσον ανεφύησαν μεταξύ των Αθηναίων
            και του Χατσή - Μελέτη τοιαύτης φύσεως έριδες και
            διαιρέσεις, ώστε κίνδυνος ήτο μη επέφεραν εγχώριον
            σύγκρουσιν. Η εκλογή του Υψηλάντου έπεσεν επί τον
            Λιβέριον Λιβερόπουλον, όστις αναχωρήσας εκ Τρικόρφων ως
            πληρεξούσιος του πληρεξουσίου του γενικού επιτρόπου της
            υπερτάτης Αρχής, έφθασε την 29 εις Πειραιά όπου κατέβησαν
            προς υποδοχήν του και οι πολίται και τα στρατεύματα και
            τον συνώδευσαν εις την πόλιν φορούντα την ιερολοχιτικήν
            στολήν, ην εφόρουν ο Υψηλάντης και όλοι οι οπαδοί του.
            Τοιαύτη δε ήτον η τότε εν ονόματι του Υψηλάντου
            ενεργουμένη εξουσία εκτός της Πελοποννήσου, ώστε ο Χατσή
            - Μελέτης, ο προ μιας ημέρας απειλών να θύση και απολέση,
            άμα έλαβε την διαταγήν του Λιβερίου, εξεστράτευσεν
            ευπειθέστατος εις Θήβας προς αντίκρουσιν του προς την
            Αττικήν προχωρούντος εχθρού.

            Δίμηνον μόλις παρήλθεν αφ' ού απεκλείσθησαν οι Τούρκοι εν
            τη ακροπόλει, και η τροφή και η πόσις, αι εισκομισθείσαι
            αρξαμένου του αποκλεισμού, εξέλειψαν. Μη έχοντες δε
            κοινωνίαν μετά των έξω, και ακούοντες τους Έλληνας
            μεγαλορρημονούντας εφοβούντο ξένων επέμβασιν και ήσαν εις
            άκρον περίλυποι. Τόσον δε υπώπτευαν ότι ο αγών των
            Ελλήνων εστηρίζετο υπό των ευρωπαίων, ώστε, βλέποντες
            μεταξύ των πολιορκητών πολλούς φραγκοφορούντας, δις
            ηρώτησαν τους εν τη πόλει προξένους, αν οι Φράγκοι
            Βασιλείς εκήρυξαν πόλεμον κατά της Τουρκίας· εξ αιτίας δε
            του αποκλεισμού των ούτε τας εν τη γειτονεία προόδους των
            ομοπίστων αυτών εγίνωσκαν.

Ιούλιος     Εστερημένοι τροφών και ειδήσεων εξήλθαν την
            νύκτα της 2 Ιουλίου επί αρπαγή τροφών και επί αιχμαλωσία
            τινός εις γνώσιν των πραγμάτων, και έπεσαν εν πρώτοις επί
            τους κατέχοντας το αντικρύ του θεάτρου του Βάκχου
            κανονοστάσιον Κείους, μετά ταύτα επί τους Αιγινήτας και
            τελευταίον επί τους άνωθεν του λόφου του Μουσείου
            Υδραίους. Και οι μεν Κείοι διεσκορπίσθησαν, έχασαν την
            σημαίαν των και μετέβησαν εις Κερατιάν αντικρύ της
            πατρίδος των· έπαθαν και οι Αιγινήται, και έχασαν και
            αυτοί την σημαίαν των, αλλά την ανέκτησαν και διετήρησαν
            την θέσιν των. Μόνοι οι Υδραίοι υπερίσχυσαν και απώθησαν
            τους εχθρούς. Κατά δε την έξοδον ταύτην εφονεύθη ανδρείος
            τις και ορμητικός άραψ, ούτινος την κεφαλήν έκοψαν οι
            Έλληνες κατά την βάρβαρον τουρκικήν συνήθειαν και
            ανεστήλωσαν επί του Μουσείου χαίροντες· αλλ' η χαρά
            ετράπη εις λύπην· διότι οι εν τη ακροπόλει Τούρκοι,
            αγανακτήσαντες επί τω θεάματι, ανεβίβασαν από της φυλακής
            την αυτήν ώραν τους 10 Χριστιανούς, ους άλλοτε απήγαγαν
            εις το φρούριον, έκοψαν τας κεφαλάς των και τας
            ανεστήλωσαν κατέναντι των Ελλήνων. Οι Έλληνες εμάνησαν
            ιδόντες το γεγονός, και μη δυνάμενοι ν' αποκεφαλίσωσι
            τους αποκεφαλιστάς των συγγενών και φίλων ώρμησαν εις την
            οικίαν του αυστριακού προξένου, Γροπίου, ούτινος η
            φιλανθρωπία διεφύλαττεν αβλαβείς 15 Τούρκους άνδρας και
            γυναίκας παραδοθέντας αυτώ επί της εισβολής των Ελλήνων
            παρά των προεστώτων των Αθηνών. Αντέστη ο γενναίος και
            συνετός πρόξενος (β), έφθασεν εν καιρώ και ο Λιβέριος,
            και το πλήθος καθησύχασε βεβαιωθέν ότι οι προεστώτες, οι
            άλλοτε εις το φρούριον αναβιβασθέντες, δεν ήσαν μεταξύ
            των αποκεφαλισθέντων.

            Η βδελυρά πράξις του αποκεφαλισμού και η βδελυρωτέρα της
            θεατρικής επιδείξεως της αποκοπείσης κεφαλής επροξένησαν
            τον άδικον και απρομελέτητον αποκεφαλισμόν 10 Ελλήνων·
            παρ' ολίγον δε και πολλών άλλων αθώων.

            Την δε 9 έμαθαν οι Έλληνες, ότι οι εχθροί εξεστράτευσαν
            εις Αθήνας. Επί τη ειδήσει ταύτη άνδρες, γυναίκες, παιδία
            εσκέπασαν την προς τον Πειραιά οδόν καταφυγόντες εις τρία
            εν τω λιμένι εμπορικά πλοία υπό σημαίαν ολλανδικήν, και
            εις έν υπό ελληνικήν, και αποκομισθέντες οι μεν εις
            Σαλαμίνα, οι δε εις Αίγιναν. Οι Υδραίοι μετέφεραν και
            ούτοι επί του πλοίου των το επί του Μουσείου κανόνι και
            ουδείς είχε διάθεσιν ν' αντισταθή. Οι δε εν τη ακροπόλει
            πεινώντες και διψώντες Τούρκοι έβλεπαν την κίνησιν, αλλ'
            ηγνόουν την μέλλουσαν ευτυχίαν των· εφοβούντο δε και αν
            ήρχετο έξωθεν βοήθεια, μη δεν τους επρόφθανε ζώντας· διά
            τούτο ηθέλησαν να ωφεληθώσιν εκ της άνω κάτω κινήσεως των
            εχθρών, και την 14, δύο ώρας προ της μεσημβρίας, ήνοιξάν
            τινα πυλίδα και εξήλθαν προς το μέρος του Ιλισσού άνδρες,
            γυναίκες και παιδία επί αρπαγή τροφών· οι πλείστοι δε
            έπεσαν εις τα αλώνια προς τον ναόν του ολυμπίου Διός,
            όπου ήσαν αι θημωνιαί· και οι μεν επροχώρησαν είς τινα
            κήπον προς εκείνο το μέρος, τινές δε εισήλθαν και εις
            αυτήν την πόλιν. Οι Έλληνες, οίτινες ητοιμάζοντο να
            εγκαταλείψωσι την πόλιν, ιδόντες ότι οι Τούρκοι τους
            κατεφρόνουν και παρόντας, επέπεσαν φιλοτιμηθέντες, και
            τουφεκίζοντες τους ηνάγκασαν να καταφύγωσι πάλιν διά της
            αυτής πυλίδος εις την ακρόπολιν, όπου πολλοί μετέφεραν
            επί των ώμων γεννήματα και οπώρας. Οι Τούρκοι έκαυσαν
            συγχρόνως την υπό τον ναόν του Βάκχου εκκλησίαν του αγίου
            Γεωργίου, και συνέκαυσαν τους εν αυτή ολίγους Έλληνας
            φρουρούς προτιμήσαντας ν' αποθάνωσιν εν μέσω της φλογός ή
            να παραδοθώσιν· εφονεύθησαν δε την ημέραν εκείνην 30
            Τούρκοι, εξ ών οι πλείστοι γυναίκες και παιδία και 7
            Έλληνες· επληγώθη εις τον πόδα και ο Δήμος Βασιλείου
            μαχόμενος γενναίως· μετακομισθείς δε εις Αίγιναν προς
            θεραπείαν απέθανε.

            Μετά δε την μάχην των Βρυσακίων ο Βρυώνης δεν ηθέλησε να
            χρονοτριβήση εν Ευβοία εξ αιτίας της δεινής θέσεως της
            ακροπόλεως των Αθηνών, και συμπαραλαβών τον Ομέρμπεην
            ελθόντα εις Χαλκίδα αφ' ού κατηρήμωσε την Κούμην,
            εξεστράτευσεν εις Αθήνας την επαύριον της μάχης των
            Βρυσακίων και έφθασε την 17 εις Λιάτανι 8 ώρας μακράν των
            Αθηνών, όπου και διενυκτέρευσεν· η δε προσέγγισίς του
            απεδίωξε τους εις αντίστασιν προκαταλαβόντας την θέσιν
            εκείνην Έλληνας. Την αυτήν ημέραν επήραν οι Αιγινήται το
            κανόνι των και ανεχώρησαν εις τα ίδια. Την δε 19 η πόλις
            εγκατελείφθη παρά πάντων εκτός τινων δυστυχών γερόντων
            και γραιών, μη δυναμένων διά την προβεβηκυίαν ηλικίαν των
            να μετατοπίσωσι. Τη 20 οι Τούρκοι εστρατοπέδευσαν εν τη
            παρά την πόλιν θέσει των Πατησίων, και έστειλαν ιππείς
            προς κατασκόπευσιν της πόλεως, υπό την οδηγίαν των πρό
            τινος καιρού επί βοηθεία μεταβάντων από της ακροπόλεως
            εις Εύβοιαν Αθηναίων Τούρκων. Κατόπιν αυτών εισήλθαν εις
            την πόλιν και ο πασάς και ο μπέης και όλα τα στοχεύματα,
            άτινα διόλου αχαλίνωτα έκαιαν υπό τους οφθαλμούς των
            αρχηγών, ελαφυραγώγουν, έσφαζαν και ουδ' αυτά τα
            προξενεία εσέβοντο, αν και επ' αυτών εκυμάτιζεν η σημαία
            των βασιλέων των.

            Τοιουτοτρόπως ελύθη η πρώτη πολιορκία των Αθηνών
            διαρκέσασα από της 25 απριλίου μέχρι της 20 Ιουλίου· και
            οι Αθηναίοι οι μεν κατέφυγαν εις Αίγιναν και Σαλαμίνα, οι
            δε μετέβησαν εις τα επί του Ισθμού στρατόπεδα.

            Καθ' όν δε καιρόν διέτριβεν εν Αθήναις ο Ομέρμπεης, ο
            άοκνος επίσκοπος Νεόφυτος απέπλευσε του Γαβρειού εις
            κυρίευσιν της Καρύστου μεθ' ικανών ακολούθων προσορμηθείς
            δε εις Αλιβέρι, χωρίον επί του πορθμού μεταξύ Καρύστου
            και Χαλκίδος, ηνώθη μετά των εκεί συνηγμένων Κουμιωτών
            και άλλων· και αυτός μεν ανεχώρησεν εις το στρατόπεδον
            των Βρυσακίων προς σύσκεψιν, το δε στράτευμα διετάχθη να
            μεταβή εις Στούρα (Στύρα) και οχυρωθή, μέχρι της
            επιστροφή του. Αλλ' ο Ομέρμπεης, μαθών τα κινήματα ταύτα,
            μετέβη μετά 300 επιλέκτων εις Χαλκίδα και εκείθεν εις
            Κάρυστον. Η είδησις του ερχομού του διέλυσεν αύτη και
            μόνη το διά τόσων μόχθων του επισκόπου συναχθέν κατά τα
            Στούρα στράτευμα· και οι μεν νησιώται επέβησαν εις τα
            πλοία, οι δε λοιποί ανέβησαν εις τα όρη· αλλά
            φιλοτιμηθέντες ούτοι επανήλθαν μετ' ολίγον εις το πεδίον
            της μάχης, και οι εις άκρον προ μικρού δειλοί εφάνησαν
            υπέρ το δέον τολμηροί ένεκα της απειρίας των· ώστε, αντί
            να προφυλάττωνται πολεμούντες όπισθεν πετρών κατά την
            ελληνικήν συνήθεια, ώρμησαν κατά πρόσωπον του εχθρού
            ερχομένου τουφεκίζοντες και αλαλάζοντες. Οι εχθροί τους
            έτρεψαν, τους κατεδίωξαν, και τους ηνάγκασαν να ριφθώσιν
            εις την θάλασσαν και διασωθώσιν εις τα πλοία· 30 εξ αυτών
            εφονεύθησαν και επνίγησαν, 15 δε μόνοι Σλαβούνοι,
            οχυρωθέντες ως έπρεπεν, επέμειναν πολεμούντες και
            αβλαβείς μέχρι τέλους διέμειναν, χάρις εις τον
            εμπειροπόλεμον αυτών αρχηγόν, τον μονόφθαλμον Ράδον. Η
            τροπή αύτη αυτή των Ελλήνων συνέβη την 12 αυγούστου.



            1821

            ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ ΚΑ'.



            &Συνάθροισις τουρκικών στρατευμάτων έξωθεν του
            Κουσαντασίου και παθήματα των Χριστιανών κατοίκων της
            πόλεως ταύτης και των πέριξ. — Πλους του τουρκικού στόλου
            επί την Σάμον και αποτυχούσα απόβασις. — Εμφανισμός του
            ελληνικού στόλου εν τω μεταξύ Σάμου και Ασίας πορθμώ, και
            εμπρησμός εννέα φορτηγών πλοίων τουρκικών. — Ματαίωσις
            της τουρκικής εκστρατείας — Πόλεμος Τουρκίας και
            Περσίας.&

            Αι εις τα αντικρύ παράλια της Ασίας τολμηραί αποβάσεις
            των Σαμίων και αι εις τα ενδότερα ευτυχείς επιδρομαί των
            ηνάγκασαν την Πύλην να κινήση κατά της νήσου εκείνης
            δυνάμεις και διά ξηράς και διά θαλάσσης· διότι, εκτός των
            εις καθυπόταξίν της άλλων αιτιών, οι Ασιανοί Τούρκοι
            εδυσκολεύοντο να εκστρατεύσωσιν εις τα εν επαναστάσει
            απώτερα μέρη της Ελλάδος, αν δεν απηλλάττετο πρώτον ο
            τόπος των του προ των θυρών δεινού τούτου εχθρού,
            δεινοτέρου ημέρα τη ημέρα καθισταμένου. Προς τον σκοπόν
            τούτον κατέβαιναν αντικρύ της Σάμου πολλά στρατεύματα,
            και ανεμένετο και ο οθωμανικός στόλος.

            Περί δε τα τέλη του απριλίου ο Γεώργιος Λογοθέτης, ο επί
            της επαναστάσεως μετονομασθείς Λυκούργος, προ επτά ετών
            διατριβών εν Σμύρνη, επανήλθεν εις την πατρίδα του την
            Σάμον. Άνθρωπος δραστήριος και επιχειρηματίας, έχων
            γνώσιν και γραμμάτων και πραγμάτων, ετέθη διά μιας
            υπεράνω των συμπατριωτών του και ησχολήθη να οργανίση το
            πολιτικόν και το στρατιωτικόν, καταστήσας εν μεν τοις
            χωρίοις εφόρους επέχοντας και τόπον ειρηνοδικών, εν δε τη
            πρωτευούση βουλήν εξ αντιπροσώπων παντός χωρίου και τρεις
            γενικούς εφόρους εκπληρούντας και τα καθήκοντα γενικού
            δικαστηρίου· ωργάνισε και τέσσαρας χιλιαρχίας. Επί σκοπώ
            δε να εκπλήξη τον λαόν και διεγείρη και άμιλλαν παρά τοις
            φιλοτιμοτέροις των Σαμίων, διέταξεν όλοι οι αξιωματικοί
            να φορώσι διακριτικά σημεία, οι δε χιλίαρχοι χρυσάς
            επωμίδας.

            Εν τοσούτω συνήχθησαν κατά την δοθείσαν διαταγήν αντικρύ
            της Σάμου πάμπολλα στρατεύματα διά την μελετωμένην
            εκστρατείαν υπό τας διαταγάς του Ελέζογλου, διοικητού της
            παραλίου πόλεως του Κουσαντασίου και των περιχώρων,
            θέλουσα δε να εξάψη η Πύλη έτι μάλλον τον φανατισμόν των
            πιστών και ερεθίση την άπληστον πλεονεξίαν των και την
            αιμοχαρή δίψαν των εξέδωκεν, ως ελέγετο, προσταγήν να
            φονεύσωσιν όλους τους υπεροκταετείς άρρενας της Σάμου,
            και να τουφεκίσωσιν όλους τους εντός της ηλικίας ταύτης,
            τας δε γυναίκας όλας ν' ανδραποδίσωσιν· αλλ' εβράδυνε να
            φανή ο εις μεταβίβασιν τουρκικός στόλος· ο δε συναχθείς
            αχαλίνωτος όχλος έπραττεν εν τω μεταξύ τούτω τα πάνδεινα
            όπου συνηθροίσθη, αν και τα υπεξούσια της Πύλης εκείνα
            μέρη ήσαν ατάραχα.

            Μεταξύ δε των συναχθέντων τούτων οπλοφόρων πέριξ του
            Κουσαντασίου ήσαν και οι μετά την παύσιν των εν Σμύρνη
            δεινών εξωσθέντες εκείθεν κακούργοι. Ούτοι, ευρόντες
            ομόφρονας τους λοιπούς εκεί συναχθέντας, έπραξαν παντός
            είδους ανομήματα εν τοις έξω του Κουσαντασίου χωρίοις,
            σφάζοντες, ατιμάζοντες, λεηλατούντες και βιάζοντες όλους
            να θεωρώσι την φυγήν σωτηρίαν. Τα αυτά επεθύμουν να
            πράξωσι και εν πόλει, όπου εμβάντες ύβρισαν, έδειραν
            Χριστιανούς και εφόνευσαν ένα. Ο Ελέζογλους, άνθρωπος
            φιλοδίκαιος και δραστήριος, επαίδευσεν αμέσως διά
            κεφαλικής ποινής τον φονέα. Την δικαίαν ταύτην πράξιν
            εθεώρησαν ως άδικον οι μισούντες την δικαιοσύνην και
            ήγειραν γενικόν γογγυσμόν κατ' αυτού. Οι δε δυστυχείς
            Χριστιανοί, πάσχοντες καθ' ημέραν και βλέποντες αδύνατον
            να λάβωσι παρά του καλοκαγάθου αλλ' όχι και ισχυρού
            διοικητού την απαιτουμένην προστασίαν, οι μεν κατέφευγαν
            εις τας υπό ελληνικήν σημαίαν νήσους, οι δε οικούρουν. Εν
            ώ δε οι Τούρκοι ήσαν τόσον ηρεθισμένοι, και οι Χριστιανοί
            τόσον έμφοβοι, ετόλμησέ τις των Χριστιανών πεινών να
            εξέλθη της οικίας εις εύρεσιν τροφής· κατά κακήν του
            τύχην απήντησε τρεις Τούρκους, εξ ών ο είς αμέσως τον
            επιστόλισεν αλλά δεν τον έβλαψεν· επέπεσε τότε ο
            Χριστιανός, του ήρπασε την άλλην πιστόλαν και τον
            εσκότωσεν· οι δύο δε άλλοι Τούρκοι δειλιάσαντες έφυγαν·
            αλλά φεύγοντες εφώναζαν «ο ι - ά π ι σ τ ο ι - σ κ ο τ ό
            ν ο υ ν - τ ο υ ς - π ι σ τ ο ύ ς». Ακουσθείσης της φωνής
            ταύτης, φωνής ικανής να φέρη την καταστροφήν όλης της
            πόλεως, έσπασαν οι φιλάτακτοι τας θύρας οικιών και
            εργαστηρίων, ήρπασαν πράγματα, εφόνευσαν ανηλεώς όσους
            συνήντησαν, ανδραπόδισαν γυναίκας, έβαλαν πυρ εις την
            πόλιν και μόλις την διέσωσαν οι εντόπιοι Τούρκοι. Η δε
            Πύλη, μαθούσα τα δυστυχήματα της πόλεως εκείνης,
            κατέκρινε και μετέθεσε τον φιλοδίκαιον Ελέζογλουν ως
            ερεθίσαντα τους πιστούς διά της καταδίκης του φονέως.

Ιούλιος     Την δε 3 ιουλίου ο τηλέγραφος της Σάμου εσήμανε
            τον εμφανισμόν του οθωμανικού στόλου πλέοντος προς την
            νήσον εκ πλοίων 36, εν οις 4 δίκροτα και 6 φρεγάται, υπό
            τον υποναύαρχον Καρά - Αλήν. Πλησιάσας ο στόλος συνέλαβε
            πλοιάριον σάμιον έχον τρεις ναύτας και τον κυβερνήτην·
            και τούτον μεν και ένα των ναυτών έστειλεν ο υποναύαρχος
            εις Σάμον προσκαλών διά γραμμάτων τους προεστώτας να
            έλθωσιν εις προσκύνησίν του, και δεχθώσιν αγάν και καδήν,
            αν ήθελαν να μη καταστραφή ο τόπος των· τους δε λοιπούς
            εκράτησε· την εσπέραν δε της αυτής ημέρας ο στόλος
            ελλιμένισεν έμπροσθεν της Χώρας. Ο λαός της Σάμου, ιδών
            κατά πρώτην φοράν εχθρικόν στόλον, εδειλίασε, και οι μεν
            ανέβησαν εις τα όρη, οι δε διεβιβάσθησαν εις τας
            πλησιοχώρους νήσους προς αποφυγήν του κινδύνου. Αλλ' αι
            Αρχαί του τόπου και ο Λυκούργος έδειξαν άκραν αφοβίαν,
            κατεβίβασαν το προοργανισθέν στράτευμα εις το παράλιον
            αντικρύ του στόλου και το ητοίμασαν εις αντίκρουσιν του
            εχθρού, αν επεχείρει απόβασιν.

            Την δε υστεραίαν ο στόλος παρετάχθη έμπροσθεν των
            μεσημβρινών παραλίων της Σάμου και εκανονοβόλει σφοδρώς
            εις απομάκρυνσιν του στρατεύματος των Σαμίων. Το
            πρωτόπειρον στράτευμα φοβηθέν απεμακρύνθη και εκρύβη
            όπισθεν των παρακειμένων οικιών, και οι Τούρκοι,
            βλέποντες ότι οι εναντίοι των έγειναν άφαντοι, εκίνησαν
            προς την ξηράν επί των λέμβων· αλλ' ο Λυκούργος και οι
            χιλίαρχοι Σταμάτης Γεωργιάδης, Μανουήλ Μελαχρινός καί
            τινες άλλοι αξιωματικοί, απομείναντες επί της παραλίας,
            ίθυναν τόσον ευστόχως πέντε κανόνια, ώστε όλαι σχεδόν αι
            σφαίραι έπεσαν εντός των λέμβων και επροξένησαν πολύν
            φόνον. Οι ολίγοι ούτοι εδυνήθησαν διά τούτου και μόνου
            του τρόπου να εμποδίσωσι την ημέραν εκείνην την απόβασιν,
            διότι ο Καρά - Αλής υπώπτευεν ότι το φοβηθέν και
            απομακρυνθέν από της παραλίας ελληνικόν στράτευμα
            παρεφύλαττεν ίνα επιπέση. Ο παράλογος δε ούτος φόβος των
            Τούρκων εθάρρυνε το παραμερήσαν στράτευμα των Σαμίων να
            επανέλθη όπου ήσαν οι αρχηγοί του και ενδιαμείνη άφοβον,
            αν και ακαταπαύστως πλην αβλαβώς καθ' όλον το
            ημερονύκτιον υπό του στόλου κανονοβολούμενον. Την δε
            εφεξής ημέραν απέβησαν 300 Τούρκοι κατά την αγίαν
            Παρασκευήν, όπου ήσαν οκτώ Έλληνες μόνον εις σκοπήν,
            διότι δεν υπώπτευαν απόβασιν εις εκείνο το μέρος. Αλλ' ο
            χιλίαρχος Γεωργιάδης, μαθών το γεγονός, παρέλαβεν όσους
            ηύρε προθύμους, ώρμησε πρώτος αυτός μετά των ολίγων
            ακολούθων του, ώρμησαν κατόπιν και πολλοί άλλοι επί τους
            αποβάντες τόσον μανικοί, κατά το παράδειγμα του γενναίου
            αρχηγού των, ώστε ουδένα σχεδόν εχθρόν αφήκεν ζώντα.
            Εφάμιλλοι των Σαμίων εφάνησαν εν τη μάχη ταύτη καί τινες
            παρευρεθέντες Κρήτες, ων ο αρχηγός Χατσή Γεώργης
            Μουριώτης εφημίσθη διά τας ανδραγαθίας του. Εν τω μεταξύ
            δε τούτω επλησίασαν εις το αυτό παράλιον 40 λέμβοι
            φέρουσαι άλλους στρατιώτας· τόσον δε ευστόχως και τόσον
            σφοδρώς ετουφέκισαν και αυτούς οι Έλληνες, ώστε τους
            ηνάγκασαν να ποδίσωσι. Τότε ο τρισβάρβαρος και άνανδρος
            Καρά - Αλής, εκδίκησιν πνέων, επίσσωσε τους δύο δυστυχείς
            και αθώους ναύτας του συλληφθέντος σαμίου πλοιαρίου, τους
            εκρέμασεν επί της ναυαρχίδος του κατακέφαλα και τους
            έκαυσε κατέναντι των συγγενών και συμπατριωτών αυτών εις
            αιώνιον στίγμα της βδελυράς μνήμης του. Μετά την πράξιν
            ταύτην έστειλεν αντικρύ 9 φορτηγά πλοία επί μεταφορά
            άλλων στρατευμάτων την δε 6, 7 και 8, ο στόλος διέμεινεν
            άπρακτος έμπροσθεν της Σάμου αναμένων τον ανάπλουν των
            φορτηγών.

            Η είδησις του έκπλου του στόλου τούτου έβαλεν εις κίνησιν
            τας τρεις ναυτικάς νήσους, και την 4 εξέπλευσαν τα
            υδραϊκά και σπετσιωτικά πλοία και ηνώθησαν μετά των
            Ψαριανών· συνηριθμούντο δε όλα 90, εν οις καί τινα της
            Κάσσου. Δεν ήξευραν κατ' αρχάς πού έπλεεν ο εχθρικός
            στόλος· αλλ' έμαθαν μετ' ολίγον, ότι διέπλευσε το στενόν
            της Χίου κατευθυνόμενος εις τα αντικρύ της Σάμου παράλια·
            την δε 8 είδαν εν τω μεταξύ Σάμου και μικράς Ασίας πορθμώ
            υπό το Τσιαγκλί τα 9 φορτηγά, εφ' ων επεβιβάζοντο τα
            στρατεύματα, επέπλευσαν τινα αυτών και τα έκαυσαν ενώπιον
            του συρρεύσαντος επί της παραλίας εχθρικού πλήθους και
            του εχθρικού στόλου θεωρούντος αυτά καιόμενα τόσον
            πλησίον και μη τολμώντας να κινηθή· και τα μεν πλήθη
            διεσκορπίσθησαν επί τη θέα του εμπρησμού, ο δε στόλος
            απεμακρύνθη και αυτός, και τοιουτοτρόπως εματαιώθη η
            μεγάλη εκστρατεία, καθ' ην η Πύλη, εν ώ εβουλήθη να
            παιδεύση τους αποστάτας Σαμίους, κατέστρεψε τους εν
            Κουσαντασίω και εν τοις πέριξ ησύχους υπηκόους της· Οι δε
            Έλληνες, αυτόπται του θαύματος των πυρπολικών επί της
            τελευταίας ναυτικής των εκστρατείας, ητοίμασαν 4 και επί
            της παρούσης. Την 11 απηντήθησαν οι δύο στόλοι εν τω
            μεταξύ Βουδρουμίου και Κω πορθμώ, αλλά δεν εναυμάχησαν.
            Εντός του πορθμού ευρέθησαν και το πρωί της επαύριον εν
            άκρα νηνεμία· αλλά μετ' ολίγον έπνευσεν άνεμος σφοδρός,
            και ο ελληνικός ευρεθείς υπήνεμος του τουρκικού εφοβήθη
            διά την κινδυνώδη θέσιν του και έσπευσε να εκπλεύση. Ο δε
            τουρκικός έπλεεν ουριοδρομών και βλέπων αυτόν φεύγοντα
            έλαβε θάρρος και προσέπλευσε. Τα ευτελέστερα των
            ελληνικών πλοίων και τα βραδυπλοώτερα ήσαν πάντοτε τα
            πυρπολικά ως καταδεδικασμένα εις φθοράν· διά τούτο τα 4
            πυρπολικά απελείφθησαν, και επειδή εκινδύνευαν να πέσωσιν
            εις χείρας του εχθρού, έβαλαν εις αυτά πυρ οι εν αυτοίς,
            και εμβάντες εις τα εφόλκια διεσώθησαν όλοι αβλαβείς εις
            τα άλλα ελληνικά πλοία· και τα μεν τρία των πυρπολικών
            τούτων εκάησαν, το δε τέταρτον εκυριεύθη πριν ανάψη·
            κατεδίωξε δε και ο τουρκικός στόλος τον ελληνικόν. Την δε
            νύκτα επήλθε τρικυμία και διεσκορπίσθη ο ελληνικός· και
            μέρος μεν αυτού ηγκυροβόλησεν υπό την Κάλυμνον, μέρος δε
            υπό την Λέρον και Σάμον· ηγκυροβόλησε και ο τουρκικός
            όλος υπό την Κων, όπου συνηνώθησαν μία φρεγάτα και 13
            μικρότερα πλοία πολεμικά του Μεχμέτ - Αλή υπό τον Ισμαήλ
            - Γιβραλτάρην έχοντα 800 Αλβανούς εις απόβασιν. Έκτοτε
            διεχωρίσθησαν οι στόλοι· και ο μεν τουρκοαιγύπτιος
            έπλευσε προς τον Ελλήσποντον, ο δε ελληνικός συνήχθη όλος
            εις Σάμον, και την 22 ηγκυροβόλησεν υπό το Γιαλί, όπου
            ήλθαν εξ Ύδρας και Σπετσών τινές των προκρίτων ίνα
            θεωρήσωσιν υποθέσεις του στόλου και πείσωσι τους θέλοντας
            να επανέλθωσιν εις τας νήσους των ναύτας εις το να
            παρατείνωσι την εκστρατείαν. Εν ώ δε διέμενεν εκεί ο
            στόλος, επέστη απροσδοκήτως ο πατριάρχης Αλεξανδρείας,
            αποδημήσας εκείθεν εξ αιτίας των ταραχών επί σκοπώ να
            ησυχάση εν Πάτμω τη πατρίδι του. Ο εμφανισμός εν μέσω του
            Χριστιανικού στόλου ενός των κορυφαίων του κλήρου της
            ανατοτολικής εκκλησίας επροξένησε πολλήν χαράν, και οι
            ευλαβείς ναύται έτρεξαν όλοι να λάβωσι την ευλογίαν του.
            Ο ιερός ούτος ανήρ διέμεινεν ημέρας τινάς αγιάζων,
            νουθετών και θαρρύνων τους στρατιώτας της πίστεως και της
            πατρίδος εις τον αγώνα· και επειδή ήσαν αι παραμοναί της
            νηστείας του δεκαπενταυγούστου, εσυγχώρησε να καταλύσωσιν
            οι αγωνιζόμενοι Χριστιανοί και ταύτην και όλας τας άλλας
            τεσσαρακοστάς διαρκούντος του εθνικού πολέμου. Την δε 9
            Αυγούστου ο ελληνικός στόλος επανέπλευσεν εις τα ίδια.

            Τα δε κακά, όσα αδίκως και παραλόγως υπέφεραν οι
            δυστυχείς κάτοικοι Χριστιανοί του Κουσαντασίου και των
            περιχώρων, ηνάγκασαν τους κατοικούντας τα χωρία Δωμάτια,
            Τσακλή, Ανίκιοϊ, Κελεμπέση και Γέροντα, τους δεινά
            πάσχοντας και ταύτα φοβουμένους, να ζητήσωσι καταφύγιον
            αλλού· τούτου χάριν συνενοήθησαν μετά των γειτόνων των
            Σαμίων, οίτινες απέβησαν εις την αντικρύ παραλίαν προς
            υπεράσπισιν της επί της νήσου των μετοικήσεως αυτών· και
            κατ' αρχάς μεν επήγαν εις Δωμάτια, δύο ώρας μακράν της
            θαλάσσης· διασκορπίσαντες δε την ενδιαμένουσαν τουρκικήν
            φρουράν μετέβησαν εις τα λοιπά χωρία απέχοντα τα έν του
            άλλου 5 έως 8 ώρας, και ούτω μετεκομίσθησαν εις Σάμον
            αβλαβείς 800 οικογένειαι· πολλοί των μετοικησάντων, όντες
            γεωργοί, κατετάχθησαν εν τω στρατώ των Σαμίων, όστις
            αυξηθείς εξ αιτίας ταύτης εις 4000 διεχέετο εις τα
            αντικρύ παράλια, επάτει χωρία κατοικούμενα υπό Τούρκων,
            τα ελαφυραγώγει και μετέφερεν εις την νήσον τα θρέμματά
            των. Διά τας συχνάς δε ταύτας και καταστρεπτικάς
            επιδρομάς οι Τούρκοι αφήκαν τα παράλια χωρία των έρημα,
            και απεμακρύνθησαν χάριν ασφαλείας εις τα ενδότερα της
            Ασίας, ώστε δεν έμειναν επί των παραλίων εκείνων Τούρκοι
            ειμή εντός του Κουσαντασίου ως έχοντος δυνατόν φρούριον.

            Κατ' εκείνον δε τον καιρόν συνέβησαν νέαι ταραχαί εν τη
            οθωμανική αυτοκρατορία, κινηθέντων των Βεχαβητών κατά των
            πόλεων Μεδίνης και Μέκκας, και λαβόντων όπλα των Δρούζων
            και των Μαρωνιτών. Α ταραχαί αύται μετ' ολίγον
            καθησύχασαν. Είχε δ' εκραγή και πόλεμος μεταξύ Τουρκίας
            και Περσίας το θέρος του έτους τούτου, και περσικά
            στρατεύματα επάτησαν τα τουρκικά χώματα· αλλ' επειδή
            μικρά ήτον η δύναμις αύτη, μικράν εκίνησε και η Πύλη προς
            τα καταπατηθέντα όριά της, και ως εκ τούτου ολίγην ηύρεν
            η Ελλάς ανακούφισιν.



            1821

            ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ ΚΒ'.



            &Τα μεταξύ Ρωσσίας και Τουρκίας. — Αναχώρησις του εν
            Κωνσταντινουπόλει πρέσβεως του αυτοκράτορος Αλεξάνδρου.&

            Η ΠΟΛΙΤΙΚΗ της Ρωσσίας επί της ελληνικής επαναστάσεως
            εφαίνετο αντιφατική. Ο Αλέξανδρος, ως μέλος της ιεράς
            συμμαχίας, κατέκρινε παρρησία τον ελληνικόν αγώνα, διότι,
            καθ' ους συνέδεσε πολιτικούς δεσμούς, ώφειλε να κατατρέχη
            παν κίνημα λαού τείνον εις ανατροπήν των καθεστώτων. Αλλ'
            ο αγών ούτος, αν και απεδοκιμάζετο, ωφέλει τα μέγιστα την
            πολιτικήν της Ρωσσίας ανέκαθεν προθεμένην, παρά την
            πολιτικήν των άλλων αυλών, την διά παντός τρόπου
            εξασθένωσιν του τουρκικού κράτους. Είχε δε ο αυτοκράτωρ
            και συνθήκας μετά της Πύλης, ας αύτη παρέβη, και εκείνος
            εδύνατο δικαίως ως παραβάτιδα να την τιμωρήση· δεν
            εμποδίζετο δε ουδ' από των κατά τα 1 8 1 4 και 1 8 1 5,
            μεταξύ των ευρωπαϊκών αυλών συνομολογηθέντων, διότι η
            Τουρκία ούτε εμπεριελαμβάνετο ούτε καν εμνημονεύετο· αλλ'
            η τοιαύτη τιμωρία αντέβαινε προς την εν Λαϋβάχη
            κηρυχθείσαν πολιτικήν αρχήν, και εντεύθεν προήρχετο η
            κατ' επιφάνειαν αντίφασις της ρωσσικής πολιτικής. Η
            παρατήρησις αύτη είναι προσοχής αξία, διότι αύτη και μόνη
            εξηγεί την ροπήν του Αλεξάνδρου σήμερον εις την ειρήνην
            και αύριον εις τον πόλεμον, ον υπερεπεθύμει όλος ο λαός
            του. «Μεταξύ όλων των Ρώσσων», έλεγεν ο Αλέξανδρος,
            «είμαι ο μόνος, ο μη ασπαζόμενος τον ελληνικόν αγώνα».
            Δεν ήθελε τον θρίαμβον αυτού, διότι τον εθεώρει θρίαμβον
            επαναστατικών κινημάτων, άτινα κατεδίωκεν· αλλά δεν ήθελε
            και την καταστροφήν του, διότι την εθεώρει καταστροφήν
            λαού μεθ' ου ουράνιοι δεσμοί τον συνέδεαν. Συνέτρεξε δε
            όχι ολίγον εις το να περιπλέξη έτι μάλλον την πολιτικήν
            της Ρωσσίας και η σφοδρά και όχι άλογος ως εκ των
            φαινομένων υποψία της Πύλης περί της ενοχής της ρωσσικής
            αυλής εις τον ελληνικόν αγώνα. Η Πύλη ήξευρεν, ότι οι
            Έλληνες απέβλεπαν πάντοτε εις την Ρωσσίαν προς απόσεισιν
            του ζυγού· ότι έλαβαν όπλα επί των ρωσικών πολέμων κατ'
            αυτής· ότι η Ρωσσία επροσπάθει πάντοτε να προστατεύη όσον
            και όπως εδύνατο τους Έλληνας· ότι η επαναστατική Εταιρία
            έλαβε το είναι εν τη Ρωσσία· ότι ο πρώτος επαναστάτης
            Υψηλάντης, υπηρέτης του αυτοκράτορος Αλεξάνδρου, εκήρυξεν
            ότι εκινήθη υπό την ρωσσικήν προστασίαν και επί τω λόγω
            τούτω εκάλει εις αποστασίαν όλην την Ελλάδα· ότι ο Μιχαήλ
            Σούτσος και πολλοί άλλοι ηύραν άσυλον επί της φυγής των
            και περιποίησιν εν τη ρωσσικήν γη, και ότι επί μόνη τη
            συμπράξει της Ρωσσίας στηριζόμενοι οι Έλληνες και ήρχισαν
            και διετήρουν τον εθνικόν αγώνα. Όλα ταύτα ήσαν βεβαίως
            ικανά να κλείσωσι τα ώτα της Πύλης προς τας ειλικρινείς
            και ειρηνικάς διαβεβαιώσεις της εν Κωνσταντινουπόλει
            ρωσσικής πρεσβείας και να φέρωσι και τας άλλας Δυνάμεις
            εις δισταγμόν.

            Διττόν χαρακτήρα, πολιτικόν και θρησκευτικόν, είχεν ο
            μεταξύ Ελλήνων και Τούρκων πόλεμος· και ως προς μεν τον
            πολιτικόν η Πύλη εδύνατο βεβαίως να ενεργή κατά την πλήρη
            κυριαρχίαν της, και τόσον ανεξαρτήτως της Ρωσσίας, όσον
            και πάσης άλλης Δυνάμεως· αλλ' όχι και ως προς τον
            θρησκευτικόν, διότι κατά την εν Καϊναρτσίω συνθήκην της
            10 Ιουλίου 1774, υπεχρεούτο να προστατεύη την
            χριστιανικήν θρησκείαν και τας εκκλησίας της· όθεν αι
            μέχρι θανάτου, και θανάτου ανόμου και επονειδίστου,
            καταδιώξεις του κλήρου, αι βεβηλώσεις, αι γυμνώσεις, οι
            κατεδαφισμοί των εκκλησιών, και οι εν ταις τριόδοις αυτής
            της βασιλευούσης εμπαιγμοί των αγίων εικόνων και οι
            θεατρισμοί των ιερών αμφίων ήσαν φανεραί παραβάσεις της
            συνθήκης, δι' ας η Πύλη ήτον υπόλογος προς την Ρωσσίαν
            (α).

            Αλλά, αν η Πύλη δεν είχε προς την Ρωσσίαν υποχρεώσεις
            πολιτικάς ως προς την Ελλάδα, είχε τοιαύτας διά συνθηκών
            ως προς τας δυο ηγεμονείας, και κατ' αυτάς ώφειλε ν'
            ακούη την υπέρ αυτών φωνήν της Ρωσσίας (β).

            Ότε εξερράγη εν ταις ηγεμονείαις η επανάστασις, ο
            Αλέξανδρος συνέτεινε μεγάλως εις το να επανέλθωσιν αύται
            εις την υποταγήν της Πύλης· διότι και τον Υψηλάντην
            επαίδευσε, και τας προκηρύξεις του ως ψευδείς
            εστηλίτευσε, και την Πύλην ελευθέραν αφήκε να στείλη εις
            αυτάς στρατεύματα. Αλλ', αφ' ού ο πόλεμος έπαυσεν
            ολοτελώς, η Ρωσσία απήτει την πολιτικήν αποκατάστασιν
            αυτών ως και πρότερον και την ανάκλησιν των τουρκικών
            στρρατευμάτων, ων η εισβολή, καθώς άλλοτε διηγήθημεν,
            επέφερε μύρια δεινά (γαρ) αλλ' ουδεμίαν ακρόασιν έδιδεν ο
            σουλτάνος. Εκτός των μεγάλων τούτων αιτιών η Πύλη έδωκε
            και άλλας αιτίας διενέξεων.

            Κατά διαταγήν της απηγορεύετο, ως προείρηται,
            οποιασδήποτε σημαίας πλοίον να δέχεται τους πειρωμένους
            άνευ αδείας της να διαφύγωσι τας μιαιφόνους και
            ατιμωτικάς χείρας της, και επεβλήθη ποινή η δήμευσις
            παντός πλοίου, αν ο κυβερνήτης του απεδεικνύετο παρήκοος
            της διαταγής της· απήτησεν η Πύλη και το δικαίωμα της
            νηοψίας εις σύλληψιν των κρυπτομένων υπηκόων της, έγκλημα
            θανάτου θεωρούσα την απλήν φυγήν των και εγκληματίας και
            αυτάς τας γυναίκας. Είπαμεν, ότι οι εν Κωνσταντινουπόλει
            πρέσβεις όλων των Δυνάμεων όχι μόνον συγκατετέθησαν, αλλά
            και δι' ων εξέδωκαν εγκυκλίων προς τους καθ' όλην την
            οθωμανικήν αυτοκρατορίαν προξένους συνέτρεξαν εις τας
            ορέξεις της Πύλης, και ότι μόνος ο πρέσβυς της Ρωσσίας
            Στρογονώφης δεν ήσχυνε διά της συγκαταθέσεώς του την
            αυλήν του. Αλλ' η Πύλη εις ουδέν ελογίσθη την αντίρρησιν
            και τας διαμαρτυρήσεις αυτού, και επάτησεν όλας
            ανεξαιρέτως και ανεξετάστως τας σημαίας. Συνέβη δε κατ'
            εκείνας τας ημέρας και ο εν Βουκουρεστίω τραπεζίτης,
            Σακελλάριος, να διατάξη τον εν Κωνσταντινουπόλει
            Εμμανουήλ Δανέζην να πληρώση τω νεοδιορισθέντι ηγεμόνι
            της Βλαχίας και εισέτι διατρίβοντι εν Κωνσταντινουπόλει,
            Σκαρλάτω Καλλιμάχη, χρήματά τινα· αλλά μετ' ολίγον
            έγραψεν, εξ αιτίας ίσως της πολιτικής καταστάσεως της
            ηγεμονείας, να μη τα πληρώση, και επί τη δευτέρα ταύτη
            παραγγελία ο Δανέζης απεποιήθη την πληρωμήν· επρόκειτο δε
            να μεταβιβασθώσι τα χρήματα ταύτα εις το ταμείον της
            Πύλης. Αν και πάντοτε ο εκδίδων συναλλαγματικήν είναι
            υπόλογος και όχι ποτέ ο μη αποδεχόμενος, η Πύλη απήτει
            την εξαργύρωσίν της παρά του Δανέζη. Ο Δανέζης ήτο
            τραπεζίτης της εν Κωνσταντινουπόλει Ρωσσικής πρεσβείας,
            και ως τοιούτος ελογίζετο υπό ρωσσικήν προστασίαν αλλ'
            ήτο γέννημα της Κρήτης, και ως τοιούτος ήτο ραγιάς. Οι εν
            υπηρεσία πρεσβείας ραγιάδες ήσαν άλλοτε υπό την
            προστασίαν της αυτής πρεσβείας, αλλά τα προνόμια ταύτα
            είχαν πρό τινος καιρού καταργηθή· ώστε ο πρέσβυς της
            Ρωσσίας δεν εδύνατο να προστατεύση δικαιωματικώς τον
            τραπεζίτην του, και ο συνετός Δανέζης φοβηθείς εκρύβη.
            Αλλ' η Πύλη συνέλαβε και πολιτικάς υποψίας κατ' αυτού·
            τον εθεώρει ως συνωμότην και ως διαβιβάζοντα χρήματα εις
            τους αποστάτας· και επειδή εγνώριζε τας προς την ρωσσικήν
            πρεσβείαν, ην πάντοτε υπώπτευε, τραπεζικάς του σχέσεις,
            εφαντάζετο ότι δι' αυτού υπεστήριζεν η Ρωσσία τον
            ελληνικόν αγώνα χρηματικώς. Διά τας πολιτικάς και
            σφαλεράς ταύτας υποψίας μάλλον ή διά την εξαργύρωσιν της
            συναλλαγματικής εζήτει η Πύλη να πιάση τον Δανέζην, ον ο
            πρέσβυς της Ρωσσίας, πεποιθώς επί την ισχύν του, έπεισε
            να φανερωθή αφόβως, υποσχόμενος αυτώ την θερμήν
            υπεράσπισίν του. Την 20 απριλίου ο Δανέζης υπήγεν
            αυτόκλητος εις την Πύλην συνωδευμένος υπό του διερμηνέως
            της πρεσβείας· αλλά παρά πάσαν προσδοκίαν του πρέσβεως
            εκρατήθη και εφυλακίσθη. Απήτησε την επιούσαν ο πρέσβυς
            την απόλυσίν του ως υπηκόου ρώσσου και ως τραπεζίτου του·
            αλλ' ο ρεΐζ - εφέντης απέρριψε την απαίτησιν αποτόμως,
            ειπών, ότι ο Δανέζης ήτο ραγιάς. Εστάλη τότε προς τον
            ρεΐζ - εφέντην ο σύμβουλος της πρεσβείας Δασκώφης
            συνωδευμένος υπό δύο διερμηνέων. Ο ρεΐζ - εφέντης τον
            αφήκεν εις τα αντίθυρα πολλήν ώραν, και αφού τον εδέχθη,
            τω είπεν ότι ο Δανέζης ήτο ραγιάς και δεν απελύετο. Ο
            Δασκώφης είχε παραγγελίαν να μη επιστρέψη εις την
            πρεσβείαν άνευ του Δανέζη· διά τούτο έμεινε παρά τω ρεΐζ
            - εφέντη και απέστειλεν ένα των συν αυτώ ειδοποιών τον
            πρέσβυν περί της αποτυχίας της αποστολής του. Οργισθείς ο
            πρέσβυς υπήγε προς τον ρεΐζ - εφέντην αυθημερόν, και μη
            δυνηθείς να κατορθώση το ποθούμενον επεσκέφθη τον
            αρχιβεζίρην αλλά και παρ' αυτώ απέτυχε και ήκουσεν, ότι η
            Πύλη εθεώρει τον Δανέζην όχι μόνον ραγιάν αλλά και ένοχον
            εσχάτης προδοσίας, και ότι είχε και αποδείξεις της ενοχής
            του· ουδεμίαν όμως έδειξεν. Ο πρέσβυς, βλέπων ότι ο
            Δανέζης, πεποιθώς επί τους ενθαρρυντικούς λόγους του,
            εκινδύνευε, κατήντησε να ζητήση την απόλυσίν του ως
            χάριν, αλλά και ούτω δεν εισηκούσθη· παρεκάλεσε τότε τον
            αρχιβεζίρην να διαβιβάση αναφοράν του προς αυτόν τον
            σουλτάνον, αλλά και η παράκλησίς του αύτη απερρίφθη, και
            ο πρέσβυς επανήλθεν εις την κατοικίαν του άπρακτος και
            βαρύμηνις. Την επαύριον, επανέλαβε τα αυτά διά του
            διερμηνέως του Φοντώνη προς τον ρεΐζ - εφέντην επ' ελπίδι
            να δεχθή ούτος την προς τον σουλτάνον αναφοράν του· αλλ'
            εκώφευσε και ο ρεΐζ - εφέντης. Τότε ο Φοντώνης εστάθη εις
            ην διήρχετο οδόν ο σουλτάνος επανερχόμενος από του ζαμίου
            όπου προσηύχετο, ύψωσε την αναφοράν ως ποταπός ραγιάς,
            και παρά την αξιοπρέπειαν της αυλής του εφώναξε
            τουρκιστί, «Α ν α φ ο ρ ά - του - ε κ τ ά κ τ ο υ - π ρ έ
            σ β ε ω ς - κ α ι – π λ η ρ ε ξ ο υ σ ί ο υ - υ π ο υ ρ γ
            ο ύ - τ ο υ – μ ε γ α λ ε ι ο τ ά τ ο υ - α υ τ οκ ρ ά το
            ρ ο ς - π α σ ώ ν - τ ω ν - Ρ ω σ σ ι ώ ν - π ρ ο ς - τ ο
            ν – μ ε γ α λ ε ι ό τ α τ ο ν - σ ο υ λ τ ά ν ο ν - Μ α χ
            μ ο ύ τ ην». Δις επανέλαβε τους λόγους τούτους μηδόλως
            κινήσας την προσοχήν του σουλτάνου· την δε τρίτην φοράν
            επέρριψεν ο σουλτάνος βλοσυρόν βλέμμα, επρόσταξε να
            λάβωσι την αναφοράν του και απεδοκίμασεν εγγράφως την
            αυτήν ημέραν την αίτησίν του, ώστε εις μάτην εξώκειλεν η
            πρεσβεία εις την πράξιν ταύτην (δ).

            Εδόθη κατ' εκείνας τας ημέρας και άλλη αιτία διενέξεων
            σοβαρωτέρα της περί ης ο λόγος, ως αφορώσα τα κατά την
            Μαύρην θάλασσαν εμπορικά συμφέροντα. Η Πύλη, επί λόγω
            σιτοδείας εν τη βασιλευούση εξ αιτίας των επικρατουσών
            ταραχών εν Βλαχομολδαυία, όθεν εστέλλετο τακτικώς μεγάλη
            ποσότης σίτου, εκράτησεν όλα τα υπό ρωσσικήν σημαίαν
            διαπλέοντα από της Μαύρης εις την Άσπρην θάλασσαν
            σιτοφόρα πλοία, και πολλά αυτών εξεφόρτωσε παρά γνώμην
            των πλοιάρχων και ώρισεν αυθαιρέτως και την τιμήν των
            φορτίων. Η αυθαιρεσία αύτη ήτο φανερά παράβασις της
            εμπορικής συνθήκης της 10 Ιουνίου 1783, καθ' ην (ε)
            ώφειλεν η Πύλη να δίδη τα αναγκαία φιρμάνια εις ελεύθερον
            έκπλουν και εις ελευθέραν σιταγωγίαν· απηγορεύετο δε
            ρητώς ή διά βίας επί του διάπλου αποβίβασις εις
            Κωνσταντινούπολιν ή αλλού των φορτίων. Επί τω λόγω τούτω
            ο πρέσβυς κατέκρινε την πράξιν ως αυθαίρετον και
            παράσπονδον, διεμαρτυρήθη και εκήρυξε την Πύλην υπεύθυνον
            προς τον αυτοκράτορα και υπόλογον προς τους ζημιουμένους
            εμπόρους. Αλλ' αύτη τόσον κατεφρόνησε τας απειλάς του,
            ώστε ούτε απαντήσεως τον ηξίωσεν. Αν τω όντι η Πύλη
            εφοβείτο σιτοδείαν, εδύνατο βεβαίως να κρατή εις χρήσιν
            της, και άκοντος του πρέσβεως, τας μετακομιζομένας υπό
            ξένας σημαίας τροφάς· αλλ' ώφειλε τότε ν' αποζημιοί
            εντελώς και τους εμπόρους και τους πλοιάρχους, και όχι να
            ορίζη αύτη αυθαιρέτως τας τιμάς· αλλ' η Πύλη δεν είχε,
            καθώς εφάνη, τόσην χρείαν τροφών, όσην είχεν επιθυμίαν,
            καθώς επροδόθη η ιδία, να εμποδίση την μετακόμισίν των
            εις τους αποστατήσαντας τόπους (στ).

            Εν τοσούτω ο πρέσβυς Στρογονώφης προείδεν ότι όχι μόνον
            αι προς την Πύλην σχέσεις του θα διεκόπτοντο, αλλ' ότι
            και αυτός θα εβιάζετο ν' αναχωρήση, διότι παρεβαίνοντο αι
            συνθήκαι, υβρίζετο η σημαία του αυτοκράτορος και
            εκινδύνευε και αύτη η ζωή του· τόσον δε εμαίνετο ο
            θανατικός όχλος, ώστε ηναγκάσθη η Πύλη κατ' αίτησιν του
            πρέσβεως να στείλη και άλλον λόχον γενιτσάρων προς
            φρούρησιν του πρεσβείου. Διά τα περιστατικά ταύτα
            μετέφερεν ο Στρογονώφης εκ της Μαύρης θαλάσσης εις
            Μπουγιουκντερέν, όπου διέτριβε, μικρόν πλοίον πολεμικόν
            υπό την εμπορικήν σημαίαν της Ρωσσίας.

            Η νεοφανής και ασυνήθης παρουσία πολεμικού ξένου πλοίου,
            αν και μικρού, έμπροσθεν της βασιλευούσης εν αγνοία της
            Πύλης ήτο βεβαίως παρά τας συνθήκας και ικανή και υποψίας
            την ώραν εκείνην να διεγείρη, και την Πύλην και τον όχλον
            να παροργίση· και τω όντι έφερε κοινήν ταραχήν και νέας
            λογοτριβάς αυτής και του πρέσβεως, όστις, ωργισμένος και
            εκ των προτέρων αιτιών και εκ της τελευταίας ταύτης, τη
            ανήγγειλεν, ότι ανέφερε τα πάντα εις τον αυτοκράτορα και
            ότι μέχρι της απαντήσεώς του διέκοπτε πάσαν μετ' αυτής
            ανταπόκρισιν.

            Η Πύλη εφοβήθη επί τη αγγελία ταύτη, καθ' όσον μάλιστα
            εμάνθανεν ότι ρωσσικά στρατεύματα συνηθροίζοντο καθ'
            ημέραν προς τον Προύθον, και έσπευσε να πέμψη την 27
            Ιουνίου εν αγνοία του πρέσβεως προς τον αρχιγραμματέα του
            αυτοκράτορος Νεσελρόδον έγγραφον φέρον την υπογραφήν του
            αρχιβεζίρη. Το έγγραφον τούτο εκδίδομεν ενταύθα
            παραλείποντες τα μη ουσιώδη (ζ) και αποσιωπώντες ολοτελώς
            εις αποφυγήν επαναλήψεως άλλα τινά προγενέστερα της αυτής
            εννοίας μεταξύ του ρεΐζ - εφέντη και του πρέσβεως κατ'
            εκείνον τον καιρόν της κρίσεως και των πειρασμών.

            * * *

            «Όλος ο κόσμος γινώσκει, ότι η Πύλη εφάνη πάντοτε πιστή
            εις τας μετά των άλλων αυλών συνθήκας της και ιδίως εις
            τας μετά της αυλής της Ρωσσίας· και ότι τόσον περί πολλού
            ποιείται τας εξωτερικάς σχέσεις της, ώστε πολλάκις είναι
            ευνοϊκωτέρα παρ' όσον απαιτούν αι συνθήκαι. Η διαγωγή της
            προς τον πρέσβυν της ρωσσικής αυλής είναι μία των πολλών
            αποδείξεων του ευνοϊκού της τούτου συστήματος, διότι όχι
            μόνον τον ετίμησε πάντοτε καθ' όσον ώφειλεν, αλλά
            πολλάκις επέβλεψεν ιλαρώ όμματι και εις πολλάς του
            πράξεις, εις ας τον έρριψεν η ορμή και η σκαιότης του
            χαρακτήρος του παρά τα ειρηνικά καθήκοντα υπουργού
            φιλικής Δυνάμεως.

            Το σκοπούμενον της τόσω φιλικής διαγωγής της Πύλης προς
            τον πρέσβυν ήτον η ησυχία των υπηκόων αμφοτέρων των
            αυτοκρατοριών. Ουδέποτε έπαυσεν η Πύλη παιδεύουσα τους
            ατάκτους, και ουδέποτε παύει θεωρούσα ως ιεράν
            παρακαταθήκην τους υπ' αυτήν διαφόρους λαούς,
            υπερασπίζουσα και ευεργετούσα αυτούς επέκεινα του
            καθήκοντος και χαρίζουσα αυτοίς ως προς τα θρησκευτικά
            όσην ελευθερίαν συγχωρεί ο ιερός νόμος. Αλλ', εν ώ
            ήλπιζεν η Πύλη όχι μόνον να μη μεμφθώσιν αι ξέναι
            Δυνάμεις όσα έπραξεν εξ ανάγκης εις κατάπαυσιν της
            γενικής και απροσδοκήτου επαναστάσεως των Ελλήνων, ην
            εκίνησεν η κακοβουλία, αλλά και να επαινέσωσι, και
            μάλιστα όσαι εξ αυτών συνεδέθησαν εν Λαϋβάχη υπέρ της
            κοινής ειρήνης, ηπόρησε μαθούσα ότι συμβαίνει το
            εναντίον· και επειδή είναι φανερόν ότι το αίτιον της
            διαστροφής είναι αι αναφοραί του πρέσβεως Στρογονώφου
            προς την αυλήν ταυ εις δικαιολογίαν της μεμπτής διαγωγής
            του, η Πύλη εθεώρησε πρέπον να γνωστοποιήση κατ' ευθείαν
            τη αυτοκρατορική, αυλή τα συμβάντα εις τρανήν απόδειξιν
            του ζήλου της υπέρ της διατηρήσεως της ειρήνης των δύο
            Δυνάμεων.

            Το αχάριστον έθνος των Ελλήνων συνέλαβε προ καιρού
            σχέδιον αποστασίας ανώτερον της δυνάμεώς του και επί
            ματαίων ελπίδων. Μετά τον θάνατον του πρώην ηγεμόνος της
            Βλαχίας, Αλεξάνδρου Σούτσου, ο Θεόδωρος Βλαδιμιρέσκος,
            υπήκοος Ρώσσος, ετόλμησε πρώτος υπό άλλο πρόσχημα να
            υψώση σημαίαν επαναστάσεως, και μετ' αυτόν ο επίβουλος
            υιός του Υψηλάντου, στρατηγός της Ρωσσίας, εξελθών
            εκείθεν, επάτησε την Μολδαυίαν, και εθανάτωσεν αδίκως
            όλους τους εν τη πρωτευούση της ηγεμονείας εκείνης
            Μουσουλμάνους. Και ο άλλος προδότης, Μιχαήλ Σούτσος, ο
            τότε ηγεμών της Μολδαυίας, εθανάτωσεν επίσης πολλούς
            Μουσουλμάνους εν Γαλατσίω. Οι ρηθέντες κακούργοι
            ετόλμησαν να κηρύξωσι παντού, ότι οι Έλληνες, έτοιμοι να
            βάλωσιν εις πράξιν το προ πολλού σχέδιον της αποστασίας
            των, σκοπόν είχαν να κινηθώσιν όλοι διά μιας καθ' όλας
            τας επαρχίας της οθωμανικής αυτοκρατορίας, και ότι η αυλή
            της Ρωσσίας ενέκρινε και επροστάτευε το σχέδιον. Αι
            ραδιουργίαι αύται έγειναν γνωσταί τη Πύλη, και άλλοθεν
            και παρ' αυτού του πρέσβεως της Ρωσσίας, ομολογήσαντος
            πολλάκις υπό πρόσχημα ειλικρινείας ότι η αυλή του
            απεδοκίμαζε τα τοιαύτα, ότι εθεώρει και τον Θεόδωρον και
            τον Υψηλάντην πταίστας και διά τούτο εκάθηρε τον
            Υψηλάντην, ότι έπρεπε να κινηθή αμέσως και μεθ' ικανών
            δυνάμεων η Πύλη εις τιμωρίαν των δύο τούτων αποστατών και
            των οπαδών των, και ότι ετοίμη ήτον η Ρωσσία να τη
            χορηγήση πάσαν ηθικήν αντίληψιν, αφού η Πύλη δεν ηθέλησε
            να δεχθή, την πραγματικήν. Αλλ' εν ώ ητοιμάσθησαν
            δυνάμεις ικαναί εις αφανισμόν των αποστατών, ο
            μητροπολίτης και οι άρχοντες της Βλαχίας ποτέ μεν
            επρόβαλαν να κινηθώσιν αυτοί κατά του Θεοδώρου μετά των
            εγχωρίων δυνάμεων, ποτέ δε συνίστων τας αιτήσεις του
            Θεοδώρου ως ωφελίμους. Ο δε εκεί πρόξενος της Ρωσσίας
            εμπόδισε και αυτός μέχρι πολλού την εισβολήν των
            στρατευμάτων υπό διαφόρους αιτίας και έδωσε καιρόν να
            ενδυναμωθώσιν οι αποστάται. Εν ώ δε τα στρατεύματα της
            Πύλης εφιλοπολέμουν, ο πρέσβυς της Ρωσσίας εζήτει την
            άφεσιν του πταίσματος του Υψηλάντου και επρόβαλεν εις
            κατάπαυσιν των ταραχών να επιτραπή η απέλευσις των δύο
            αρχηγών της αποστασίας και των οπαδών των από των
            ηγεμονειών· έλεγε δε, ότι η απόρριψις της προτάσεως
            ταύτης και η εισβολή των στρατευμάτων ήσαν επιζήμιαι. Η
            Πύλη εφρόντισε ν' αποκριθή τα δέοντα περί τούτων και να
            παραστήση, ότι, αν απήρχοντο ο Υψηλάντης και οι περί
            αυτόν ατιμώρητοι, δεν θα επανήρχετο η ησυχία εις τας
            ταραχθείσας επαρχίας· ανήγγειλε δε και ο πρέσβυς της
            Αυστρίας, ότι ποτέ η Δύναμις εκείνη δεν θα επέτρεπε να
            πατήσωσιν οι αποστάται τα χώματά της, και ότι, αν έπιπταν
            εις χείρας της, θα τους εκρέμα. Η Πύλη φρονεί ότι προ
            πάντων αναγκαίον είναι ο Μιχαήλ Σούτσος και όσοι κατά τας
            αρχάς της επαναστάσεως κατέφυγαν εκ Κωνσταντινουπόλεως
            εις Οδησσόν να παραδοθώσι (η) κατά τας συνθήκας, διότι η
            έξοδος των κακούργων εκ της Ρωσσίας και η εκεί καταφυγή
            των ετάραξαν και ταράττουν τα πνεύματα των Μουσουλμάνων·
            ώστε, και αν η Πύλη δεν εδυσπίστει ως προς την
            ειλικρίνειαν της Ρωσσίας, αδύνατον ήτον, όσον υπάρχουν αι
            περιστάσεις αύται, να καθησυχάση το έθνος των
            Μουσουλμάνων· διά τούτο η Πύλη επιμένει εις την παράδοσιν
            των φυγάδων και επειδή ο πρέσβυς εκήρυξεν, ότι η αυλή του
            πρόθυμος ήτο να δώση πάσαν βοήθειαν, η Πύλη θεωρεί ως
            συντελεστικωτέραν πάσης άλλης την παρά της ρωσσικής αυλής
            πλήρωσιν των συνθηκών και την κατ' αυτάς παράδοσιν των
            φυγάδων.

            Διά το κατεπείγον των περιστάσεων η Πύλη εισεβίβασεν
            ικανά στρατεύματα εις τας ηγεμονείας υπό αξίους αρχηγούς
            και δεν έλειψε να ειδοποιήση φιλικώς τον πρέσβυν περί ων
            έπραξε, διατηρούσα πάντοτε απαράβατα τα προνόμια των
            μερών εκείνων. Αλλ' ο ρηθείς πρέσβυς, πάντοτε δυστροπών,
            δεν έπαυσε διαστρέφων τα πάντα και δίδων αφορμήν διά του
            πολιτεύματός του να θεωρήται και αυτός κοινωνός της
            αποστασίας των υπηκόων της Πύλης.

            Δεν κινείται εις γενικήν επανάστασιν έθνος ειμή διά της
            μυστικής ή της φανεράς προτροπής των προκρίτων αυτού, ή
            τουλάχιστον διά της συγκαταθέσεως αυτών. Η Πύλη και όλα
            τα δίκαια και όλους τους τρόπους είχε να εξολοθρεύση όλον
            το γένος των Ελλήνων· αλλ' εύσπλαγχνος και τότε, καθώς
            εφάνη πάντοτε, προς το υπήκοόν της εξέδωκε διαταγήν
            ελκύουσα την προσοχήν του πατριάρχου εις την κινδυνώδη
            θέσιν όλου του ελληνικού γένους και ειδοποιούσα, ότι, αν
            οι Έλληνες έμεναν πιστοί, δεν είχαν τι να φοβηθώσι δι'
            όσα εσχεδίασαν κατ' αυτής και δεν επραγματοποίησαν.
            Γνωστόν είναι, ότι το γένος των Ελλήνων παραδέχεται
            προθύμως όσα παραγγέλλει ο πατριάρχης· διά τούτο διετάχθη
            ν' αναθεματίση όλους τους εν τη οθωμανική αυτοκρατορία
            αποστατήσαντες και να τους συμβουλεύση να επανέλθωσιν εις
            την προτέραν υποταγήν. Ο πατριάρχης απήντησεν ότι
            ενήργησε πάντα ταύτα, και όμως οι ραγιάδες της εν
            Πελοποννήσω επαρχίας των Καλαβρύτων, πατρίδος του
            ρηθέντος πατριάρχου, απεστάτησαν μετ' ολίγον (θ) και
            έσφαξαν τους Μουσουλμάνους, απεστάτησαν μετ' ολίγων αι
            άλλαι επαρχίαι της Πελοποννήσου, απεστάτησαν και αι νήσοι
            του Αιγαίου, εξέπλευσαν και τα θεόργιστα πλοία των και
            εφόνευσαν οι μεν επί της θαλάσσης οι δε επί της ξηράς
            μέγαν αριθμόν Μουσουλμάνων πεσόντων εις χείρας των καθώς
            ήτο προωρισμένον και εμίαναν και τους ιερούς τόπους. Διά
            τούτο η Πύλη εκινήθη και αύτη εις εξολόθρευσιν των
            κακούργων και κατά ξηράν και κατά θάλασσαν. Αν δε οι
            εσχάτως τιμωρηθέντες δεν ήσαν ένοχοι, καθώς απεδείχθησαν,
            ούτε οι άλλοι Έλληνες θα ετόλμων να πράξωσιν όσα κακά
            έπραξαν, ούτε η Πύλη θα ευρίσκετο εις την ανάγκην να τους
            παιδεύση. Η Πύλη δεν έλειψεν εξ αρχής να συμβουλεύση τον
            πατριάρχην και δι' αυτού τους μητροπολίτας και τους
            άλλους αρχηγούς του έθνους σωτηριώδεις συμβουλάς. Ο
            πατριάρχης, και αν δεν ήτο συνωμότης, δεν εδύνατο ν'
            αγνοή την βδελυράν συνωμοσίαν, και εις αμοιβήν των
            μεγάλων προς αυτόν ευεργεσιών της Πύλης ώφειλε διά των
            εκκλησιαστικών νουθεσιών του να επαναγάγη, το έθνος του
            εις την υποταγήν και διασκεδάση την συνωμοσίαν πριν
            εκραγή· αλλ' όχι μόνον δεν ενουθέτησεν ως έπρεπε το έθνος
            του, αλλ' ήτον αυτός ο πρώτος συνωμότης. Διά τούτο η Πύλη
            εξετάσασα (ι) και αποδείξασα το έγκλημά του δι' όσων
            έλαβε πληροφοριών και εντός της Κωνσταντινουπόλεως και
            έξωθεν, τον επαίδευσεν αξίως του εγκλήματός του, και όχι
            διά θρησκευτικήν τινα αιτίαν. Ήτο δε το έγκλημά του το
            βαρύτερον όλων, ως έγκλημα επαναστατικής συνωμοσίας· και
            όσοι είναι ένοχοι τοιούτου εγκλήματος, είτε μεγάλοι είτε
            μικροί, είναι επίσης αξιόποινοι· διά τούτο και οι
            διεγείραντες αποστασίας επαιδεύθησαν πάντοτε ανηλεώς, και
            όσοι ανέγνωσαν την ιστορίαν της Ρωσσίας, έμαθαν, ότι το
            1715 έτος από Μεσίου ο αυτοκράτωρ Πέτρος εκάθησε και
            εθανάτωσε τον κληρικόν, όστις έτυχε τότε πατριάρχης της
            Ρωσσίας, ως ένοχον και αυτόν της συνωμοσίας του υιού του,
            και κατήργησεν έκτοτε την πατριαρχίαν. Η διά της αγχόνης
            ποινή του πατριάρχου και τ' άλλα περιστατικά της ημέρας
            εκείνης δεν ελογίσθησαν εις ύβριν της θρησκείας. Ωσαύτως
            ετιμωρήθησαν δικαίως και οι μητροπολίται και οι άλλοι
            προύχοντες του έθνους διά τα συλληφθέντα στασιαστικά
            έγγραφά των (κ). Όλαι δε αι Δυνάμεις ομολογούν, ότι
            απόκειται εις πάσαν ανεξάρτητον κυβέρνησιν να πράττη ό,τι
            στοχάζεται καλόν εντός της επικρατείας της, και δεν
            επιτρέπεται να προστατεύη ξένη κυβέρνησις αποστάτας
            υπηκόους άλλου κράτους υπό μόνην πρόφασιν ομοδογματίας. Ο
            πρέσβυς δεν παύει λέγων, ότι η ποινή του πατριάρχου ήτον
            ύβρις προς την θρησκείαν ικανή να κινήση την αγανάκτησιν
            όλων των Χριστιανών βασιλέων· αλλ' η Πύλη τον εβεβαίωσεν,
            ότι οι πρέσβεις των άλλων αυλών ωμολόγησαν, ότι είχε
            δίκαιον να πράξη όσα έπραξε· μόνος δε αυτός δεν θέλει εκ
            συστήματος να πεισθή, κωφεύων εις τας φιλικάς εξηγήσεις
            της και δίδων διά της διαγωγής του αφορμήν να πιστεύση,
            πας τις, ότι έγραψε περί τούτου προς την κυβέρνησίν του
            όσα δεν έπρεπεν.

            Μετά την ανακάλυψιν της συνωμοσίας, οι Μουσουλμάνοι
            εξωπλίσθησαν εξ ανάγκης· αλλ' ούτε την ρωσσικήν πρεσβείαν
            ούτε τους υπό ρωσσικήν προστασίαν εμπόρους επείραξαν· εξ
            εναντίας εφρόντισαν και να τους προστατεύσωσι κατά τας
            συνθήκας. Αλλ' ο πρέσβυς, μεγαλύνων τα μικρά, ηνόχλει την
            Πύλην και εθάρρυνε την φυγήν των υπό την ρωσσικήν
            προστασίαν εμπόρων και των ραγιάδων, ους επροστάτευε,
            προξενών ενταυτώ δυσκολίας οσάκις η Πύλη επεχείριζε να
            εμποδίση την φυγήν των. Ο πρέσβυς είπεν, ότι διέταξε τους
            προξένους της αυλής του να φέρωνται καθώς απήτει η των
            δύο Δυνάμεων φιλία, και ότι έστειλεν εις περιοδίαν ένα
            του υπάλληλον φέροντα τοιαύτας οδηγίας μετά την
            αποστασίαν της Μολδοβλαχίας. Αλλά και η αποστολή και η
            περιοδία του υπαλλήλου και αι οδηγίαι δεν φαίνεται ότι
            έφεραν άλλο αποτέλεσμα ειμή την διάδοσιν της επαναστάσεως
            υπό την διασπαρείσαν φήμην ρωσσικής συμπράξεως, και την
            φυγήν των προξένων μετά των αποστατών· η διαγωγή του εν
            Πάτραις προξένου αντίκειται βεβαίως προς την ενυπάρχουσαν
            των δύο αυτοκρατοριών φιλίαν· διότι καθ' όν καιρόν
            εισήλθαν εις την πόλιν εκείνην τα στρατεύματα προς
            τιμωρίαν των αποστατών ουδείς των άλλων προξένων
            μετετόπησε· μόνος ο της Ρωσσίας τους συνώδευσε
            καταφεύγοντας εις τα πλοιάρια και ύψωσε την ρωσσικήν
            σημαίαν. Όλοι δε οι κατά την οθωμανικήν αυτοκρατορίαν
            πρόξενοι κρέμανται εκ των διαταγών των πρέσβεων των αυλών
            των· διά τούτο η τοιαύτη διαγωγή του εν Πάτραις προξένου
            και η φυγή τινων άλλων, ως αν είχε κηρυχθή πόλεμος,
            αποδίδονται βεβαίως εις τας οδηγίας του πρέσβεως. Αι
            περιστάσεις αύται διήγειραν τας δικαίας των Μουσουλμάνων
            και των Δυνάμεων υποψίας ως προς τους σκοπούς της
            Ρωσσίας. Ο δε πρέσβυς όχι μόνον δεν έδωκε τη Πύλη ην
            υπεσχέθη ηθικήν συνδρομήν, καθώς απήτει η δικαιοσύνη και
            η των δύο Δυνάμεων φιλία, και δι' ης εδύνατο να
            καθησυχάση τας αναφυείσας υποψίας, όχι μόνον δεν
            μετεχειρίσθη φιλικόν και ειρηνικόν ύφος, αλλ' έπραξε το
            εναντίον· διότι την φυγήν των υπηκόων των δύο Δυνάμεων,
            ως ανωτέρω ερρέθη, εθάρρυνε, και ότι ουδ' αυτός ήτον
            ασφαλής υπεκρίθη· αλλ' η Πύλη έσπευσεν επανειλημμένως να
            τον καθησυχάση, στείλασα εις φρούρησιν του πρεσβείου και
            άλλον λόχον. Ο πρέσβυς μετέφερε προς τούτοις εξ Οδησσού
            πλοίον του ρωσσικού στόλου, περί ου ερωτηθείς απεκρίθη,
            ότι το έστειλαν οι εν Οδησσώ φίλοι του μαθόντες τας
            ταραχάς, αλλ' ότι είχε σκοπόν να το αποπέμψη· επρόσθεσε
            δε, ότι η αυλή του επεθύμει να συστήση μεταξύ
            Κωνσταντινουπόλεως και Μαύρης θαλάσσης ταχύπλοα, και ότι
            έν εξ αυτών, ερχόμενον εις Βουγιουκντερέν, ήτο πλησίον
            του πορθμού. Η Πύλη απεκρίθη επισήμως, ότι απηγορεύετο ο
            διάπλους παντός ξένου πλοίου μη εμπορικού, ότι εδύνατο ο
            πρέσβυς άλλως πως να ανταποκρίνεται μετά της αυλής του,
            ότι η Πύλη εφοβείτο μήπως η εμφάνισις τοιούτων πλοίων
            ερέθιζε τον λαόν, και διά τούτο ηναγκάζετο να μη
            συγκατατεθή· αλλ' ο πρέσβυς ηύρε τον τρόπον και έφερεν έν
            των τοιούτων έμπροσθεν του παλατίου του. Η Πύλη
            εδικαιούτο να το αποπέμψη, διά της βίας, αλλ' έκρινε προς
            χάριν του πρέσβεως καταλληλότερον να το αποπέμψη αταράχως
            αυτός· ο πρέσβυς όμως αψηφών τους λόγους της, εισεβίβασε
            πράγματά του, και το επεσκέφθη πολλάκις, φαινόμενος ότι
            ανέμενεν δεξιόν άνεμον εις απόπλουν. Η Πύλη επανέλαβε την
            αίτησίν της· συνέπεσαν και άλλα περιστατικά, καθ' α ο
            πρέσβυς εφάνη δυσαρεστηθείς και ειδοποίησε την Πύλην, ότι
            ανέφερε τα πάντα εις την αυλήν του, και ότι μέχρι της
            απαντήσεώς της διέκοπτε πάσαν σχέσιν.

            Τοιαύτη είναι η διαγωγή του πρέσβεως, προς ον ουδέποτε
            έπαυσεν η Πύλη προσφέρουσα τας οφειλομένας τιμάς· αλλ'
            οποίαι και αν ήναι αι κοινοποιήσεις του, η Πύλη,
            ερειδομένη επί τη συνέσει της ρωσσικής αυλής και τη κοινή
            επιθυμία της διατηρήσεως των φιλικών σχέσεων, έχει
            πεποίθησιν, ότι ο αυτοκράτωρ δεν θα τας ακούσει και θα
            πιστεύσει μάλλον αυτά τα πράγματα και την αμερόληπτον
            μαρτυρίαν φιλαληθών φίλων. Ηθέλησε δε και αυτή να
            γνωστοποιήση διά της παρούσης εκθέσεως την αλήθειαν·
            ώστε, αν η αυλή της Ρωσσίας την πιστεύση, και δι'
            αναλόγων οδηγιών επαναφέρη τον πρέσβυν της, τον αίτιον
            όλων των πολιτικών και μη αναγκαίων διενέξεων, εις τα
            καθήκοντα υπουργού φιλικής Δυνάμεως, ο αυτοκράτωρ θα
            κερδίσει έτι μάλλον την υπόληψιν της Πύλης. Αν δε εξ
            εναντίας εγκρίνη την διαγωγήν του, τότε η Πύλη, η
            μηδέποτε απομακρυνθείσα της ευθύτητος και ειλικρινείας,
            είναι απηλλαγμένη πάσης ευθύνης παρασπονδήσεως, και
            επειδή πάντοτε πέποιθεν επί την θείαν βοήθειαν, την πηγήν
            της δυνάμεώς της, η τοιαύτη περίστασις δεν είναι ικανή να
            την ταράξη.

            Η Πύλη επαναλαμβάνει και ήδη ότι, αν και δεν προσυπέγραψε
            την παρ' όλων των ευρωπαϊκών Δυνάμεων συνυπογραφείσαν
            υπέρ της γενικής ειρήνης συνθήκην, έχει πάντοτε
            πραγματικώς την αυτήν επιθυμίαν και καθώς έως σήμερον
            εφρόντισεν, ούτω φροντίζει να διατηρήση και εις το εξής
            τους δεσμούς της ειρήνης μεθ' όλων των φίλων Δυνάμεων και
            κατ' εξοχήν μετά της φίλης και γείτονος Ρωσσίας, τιμώσα
            αυτάς προσηκόντως και πολιτευομένη κατά τας συνθήκας. Αι
            δε εξ ανάγκης ετοιμασίαι και κυρίως η ομόψυχος κίνησις
            και εξόπλισις όλων των Μουσουλμάνων, οίτινες αντί
            κατοίκων πόλεων κατήντησαν κάτοικοι στρατοπέδων, εγένοντο
            και γίνονται, διότι δεν είναι όλοι συνηνωμένοι ως οι
            υπήκοοι των άλλων Δυνάμεων, αλλά διεσπαρμένοι καθ' όλας
            τας επαρχίας του κράτους, ζώντες ανάμικτοι μετά των μη
            Μουσουλμάνων, και μάλιστα των Ελλήνων, ους γενικώς δεν
            εμπιστεύονται. Όλα δε ταύτα τα κινήματα αποβλέπουν μόνον
            το εσωτερικόν και όχι τας εξωτερικάς σχέσεις, μόνους τους
            Έλληνας και όχι άλλα αθώα γένη υπήκοα και αυτά της Πύλης,
            ουδενός δε την θρησκείαν. Επομένως ούτε η αυλή της
            Ρωσσίας, ούτε αι άλλαι Δυνάμεις θα πιστεύσουν όσα εις
            βλάβην των προς την Πύλην σχέσεών των διαδίδει η
            κακοβουλία, ούτε όσα τυχόν γράφονται υπό τινων ομοίων του
            πρέσβεως της Ρωσσίας τα δίκαια των Δυνάμεων
            παραγνωρίζοντος και τα καθήκοντα ειρηνικού πρέσβεως
            ολιγωρούντος.»

            * * *

            Και ταύτα μεν όσα διελάμβανεν, εν αγνοία του πρέσβεως
            Στρογονώφου, το πολυθρύλλητον και διεξοδικώτατον έγγραφον
            της Πύλης προς την αυλήν της Ρωσσίας. Την δε 6 Ιουλίου ο
            πρέσβυς ούτος έλυσε την μετά την διακοπήν των σχέσεών του
            σιωπήν.

            Γνωστοποιήσαντες το ανωτέρω προς την αυλήν της Ρωσσίας
            έγγραφον συνοπτικώς αλλ' αποχρώντως εις πλήρη κατάληψιν
            των διαφορών των δύο αυτοκρατοριών κατά την παράστασιν
            της Πύλης, κρίνομεν αναγκαίον να γνωστοποιήσωμεν κατά τον
            αυτόν τρόπον και το του πρέσβεως προς την Πύλην εις πλήρη
            κατάληψιν των ιδίων διαφορών κατά την παράστασιν της
            αυλής της Ρωσσίας.

            «Μόλις ανεφάνησαν τα πρώτα συμπτώματα της αποστασίας κατά
            την Μολδοβλαχίαν, και η Ρωσσία έσπευσε να κηρύξη παρρησία
            πόσον κατέκρινε τους πρωταιτίους, και να προτρέψη την
            Πύλην εις κατάπαυσιν του κακού επί τω εμφανισμώ του. Η
            αρχή και οι πρόοδοι του εφαίνοντο επίσης επίφοβοι. Η Πύλη
            δεν εδύνατο να παραγνωρίση, τα αίτια τοιαύτης πολιτικής.
            Την ύπαρξιν της Οθωμανικής αυτοκρατορίας η Ρωσσία εθεώρει
            ως έν των εις διατήρησιν και παγίωσιν της ευρωπαϊκής
            ειρήνης στοιχείων· διά τούτο ώφειλε να καταδικάση παν
            επιχείρημα τείνον εις βλάβην αυτής· ώφειλε δε να πράξη
            τούτο έτι μάλλον ως Δύναμις πάντοτε ειλικρινής και
            πάντοτε αφιλοκερδής προς επικράτειαν, ην παρεκίνει προ
            πέντε ετών να περιστοιχισθή υπό των εγγυήσεων, ας παρέχει
            η ακριβής τήρησις των συνθηκών και η έλλειψις πάσης
            αφορμής διενέξεων. Η Ρωσσία έσπευσε να τη προσφέρη και
            την φιλικήν σύμπραξίν της (λ), ης και η ωφέλεια δεν ήτον
            αμφίβολος, και το αποτέλεσμα τοιούτον, ώστε να περιστείλη
            πάραυτα το μίασμα της επαναστάσεως και να προλάβη τα
            μεγάλα δυστυχήματα όσα έπαθεν ο λαός της Μολδοβαχίας,
            όστις δεν έπαυσε δίδων αποδείξεις αθωότητος και πίστεως.
            Κατά την γνώμην της Ρωσσίας η δύναμις των όπλων ήτον η
            μόνη ικανή ν' απαλλάξη, τας δύο ηγεμονείας από των
            ταραξάντων την εσωτερικήν των ησυχίαν αλλ' η δύναμις αύτη
            έπρεπε να έχη σωτήριον σκοπόν· έπρεπε να χρησιμεύση εις
            ενίσχυσιν των νόμων και να τεθή υπό οδηγίαν συντελούσαν
            εις επανόρθωσιν τον τόπου και υπό το κράτος των συνθηκών,
            εφ' ων σαλεύει το δημόσιον δίκαιον της Μολδοβλαχίας και
            όχι ποτέ υπό τας σημαίας του φανατισμού· ουδ' έπρεπε να
            συντελέση εις θεραπείαν των εκ φανατισμού παθών. Ελυπήθη
            εις άκρον η Ρωσσία, διότι ολιγώρησε τας περί τούτου
            προτάσεις της η Πύλη, δείξασα ότι δεν ησθάνετο πόσον τη
            χρησίμευε να καταπαύση τας ταραχής ανεπιστρεπτί, και μη
            προϊδούσα ότι δι' ου παρεδέχθη συστήματος θα εκίνει υπέρ
            των προσβαλόντων την εξουσίαν της τα αισθήματα, δι' ων
            τιμώνται όλοι οι λαοί, αισθήματα θρησκείας, πατρίδος και
            συμπαθείας, άτινα εμπνέει έθνος πεσόν εις εσχάτην
            απόγνωσιν. Ό,τι προ παντός άλλου εφοβείτο ο αυτοκράτωρ
            ήτο μήπως η Πύλη ενισχύουσα δια της διαγωγής της το
            επιχείρημα των προταιτίων της επαναστάσεως, ενομιμοποίει
            την εξ ανάγκης ένοπλον αντίστασιν εις αποτροπήν του
            παντελούς αφανισμού του ελληνικού λαού και της θρησκείας,
            ην πρεσβεύει. Οι φόβοι του αυτοκράτορος
            επραγματοποιήθησαν. Αι επαρχίαι, όπου εφάνησαν εσχάτως τα
            πρώτα πολεμικά κινήματα κατά της τουρκικής εξουσίας,
            έγειναν και άλλοτε θέατρον τοιούτων κινημάτων αλλ'
            ουδέποτε η κυβέρνησις εξόπλισε κατά των κατοίκων των
            τόπων εκείνων όλους τους υπηκόους της Μουσουλμάνους εν
            ονόματι της κινδυνευούσης θρησκείας των. Κίνδυνοι όχι
            ολιγώτερον δεινοί ηπείλησαν άλλοτε την Πύλην καθ' ους
            μάλιστα καιρούς εξωτερικοί πόλεμοι απεκαθίστων δεινοτέραν
            την θέσιν της· και όμως ουδέποτε εν τη οθωμανική
            αυτοκρατορία γενική προγραφή έπεσεν επί ολόκληρον έθνος,
            ούτε τόσον αναισχύντως εξυβρίσθη η χριστιανική θρησκεία.
            Δεν υπήρχε κατ' ευτυχίαν (μ) παράδειγμα, ότι πατριάρχης
            της ανατολικής εκκλησίας υπέφερε φρικτόν θάνατον επί του
            τόπου όπου ιερούργει, και εν ημέρα, ην όλος ο
            χριστιανικός κόσμος τιμά, και μάλιστα εν ώ ο ιερός ποιμήν
            επλήρωσε το μέτρον της πίστεως και της υποταγής προς την
            τουρκικήν εξουσίαν· δεν είδεν άλλοτε η Ευρώπη τεθλιμμένη
            όλους τους πνευματικούς και κοσμικούς προϊσταμένους
            χριστιανικού έθνους, μάλιστα τους μεγάλας υπηρεσίας
            προσενεγκόντας τη οθωμανική Πύλη, αποθνήσκοντας υπό την
            χείρα του δημίου, τα λείψανά των εξυβριζόμενα, τας
            οικογενείας των αναγκαζομένας να φεύγωσιν εκ της γης των
            συμφορών, και τας ιδιοκτησίας αφανιζομένας. Δεν είδε προ
            τεσσάρων αιώνων τον πόλεμον κηρυχθέντα κατά της θρησκείας
            του Χριστού διά του θανάτου των υπηρετών της, διά του
            κατεδαφισμού των ναών της, και διά πολλών ύβρεων προς τα
            σύμβολα της θείας του πίστεως. Ευκόλως δύναται η Πύλη να
            αισθανθή, τας συνεπείας τοιούτου συστήματος, αν το
            εξακολουθήση, και δεν επανορθώση τα δυστυχή αποτελέσματά
            του· θα ευρεθή, δε εξ ανάγκης και παρά τας προς αυτήν
            ευνοϊκάς διαθέσεις όλων των ευρωπαϊκών Δυνάμεων εις θέσιν
            πολέμιον προς τον χριστιανικόν κόσμον. Η αλήθεια αύτη, ην
            ο αυτοκράτωρ σπεύδει να διατρανώση, είναι τόσω μάλλον
            αναντίρρητος, καθ' όσον την ησθάνθησαν οι προκάτοχοι του
            σημερινού σουλτάνου. Κυριεύσαντες ούτοι τόπους εν Ευρώπη
            και προθέμενοι να εγκατασταθώσιν, εφάνησαν πεποιθότες δι'
            ων συνυπέγραψαν συνθηκών μετά των χριστιανικών Δυνάμεων
            ότι η εγκατάστασίς των δεν έπρεπε να ήναι σημείον πολέμου
            και ατιμίας της θρησκείας αυτών των Δυνάμεων, ούτε οιωνός
            εξολοθρεύσεως λαού συνηνωμένου δι' όλων των δεσμών της
            θρησκείας, των ηθών και των αναμνήσεων. Σήμερον
            απαιτείται καί τι πλέον· να συντρέξη η Πύλη εις την
            παγίωσιν των υπαρχουσών σχέσεων μεταξύ όλων των
            ευρωπαϊκών επικρατειών και να προσπαθήση, διά της
            ομοφροσύνης ν' αποκαταστήση τας σχέσεις ταύτας ημέρα τη
            ημέρα στενοτέρας και διαρκεστέρας. Αλλ' αν πρόκειται να
            εξακολουθήσωσιν αι αταξίαι, ή είναι ανεπίδεκτοι
            διορθώσεως, η Ρωσσία όχι μόνον δεν θα θεωρήσει ως
            εχέγγυον ειρήνης την διάρκειαν του οθωμανικού βασιλείου,
            αλλά θα ευρεθή και ηναγκασμένη να προστατεύση την
            θρησκείαν της υβριζομένην, τας συνθήκας της
            παραβαινομένας, και τους ομοθρήσκους της καταδιωκομένους.
            Εγνώρισεν η Πύλη αναμφιβόλως, δι' ων έλαβεν ομοφώνων
            διπλωματικών κοινοποιήσεων, ότι η υπόθεσις, υπέρ ης
            συνηγορεί η Ρωσσία, είναι υπόθεσις όλης της Ευρώπης. Οι
            χριστιανοί μονάρχαι δεν δύνανται να παραβλέψωσι τας
            ύβρεις, ας υπέστη η πίστις των, αν δεν δοθή πάνδημος
            ικανοποίησις. Επίσημα έγγραφα καταδικάζουν εις ποινάς και
            εις θάνατον λαόν προστατευθέντα μέχρι της σήμερον υπό
            ρητών συνθηκών και υπό του σιωπηλού μεν αλλ' αναποφεύκτου
            σεβασμού προς τους άλλους λαούς της Ευρώπης. Περιττόν
            είναι ν' αναφέρωμεν τα σουλτανικά διατάγματα τα
            επικυρούντα τα λεγόμενα· βέβαιον κατά δυστυχίαν είναι,
            ότι η Πύλη δεν καταδιώκει μόνον τους ταραχοποιούς και
            τους οπαδούς των, αλλά όλον το ελληνικόν έθνος, ως και
            αυτάς τας πηγάς της υπάρξεώς του και της εκ νέου
            παραγωγής του και αναγκάζει την χριστιανωσύνην να εκλέξη
            έν εκ των δύο· ή να μη μένη ακίνητος θεατής της
            εξολοθρεύσεως χριστιανικού λαού, ή να ανέχεται κατάστασιν
            πραγμάτων τείνουσαν εις διατάραξιν της ειρήνης, ην
            ηγόρασε διά τόσων θυσιών. Πεπεισμένη η Ρωσσία ότι αι
            αξιώσεις της είναι δίκαιαι, και βεβαία ότι έπεισεν όλους
            τους συμμάχους της περί της ειλικρινείας των σκοπών της
            δεν ηθέλησε μέχρι τούδε, προθεμένη την υπεράσπισιν του
            γενικού συμφέροντος, ν' αναφέρη τας προς αυτήν ιδιαιτέρας
            υποχρεώσεις της Πύλης, εφ' ων εδύνατο να στηρίξη τα κατ'
            αυτής κινήματα. Εις αυτήν όμως απέκειτο να επικαλεσθή
            τους όρους της συνθήκης του Καϊναρτσίου, και το εντεύθεν
            κεκτημένον δικαίωμα της προστασίας της ελληνικής
            θρησκείας καθ' όλην την τουρκικήν επικράτειαν. Αλλ' η
            Ρωσσία θέλει την σήμερον να ελκύση όλην την προσοχήν της
            Πύλης εις παρατηρήσεις υψηλοτέρας φύσεως, παρατηρήσεις
            επί των αμοιβαίων υποχρεώσεων όλων των χριστιανικών
            Δυνάμεων προς διατήρησιν της προς αλλήλας ενώσεως και
            ειλικρινείας.

            «Όσα επράχθησαν μέχρι της σήμερον δεν ημπορούν να
            θεωρηθώσιν ειμή ως αποτελέσματα ή της ελευθέρας θελήσεως
            της Πύλης και προμελετημένου σχεδίου, ή συστήματος, εις ό
            αι περιστάσεις και ο φανατισμός τινων κακοβούλων ώθουν
            την τουρκικήν κυβέρνησιν παρά την γνώμην της. Ο
            αυτοκράτωρ ελπίζει ότι η τελευταία υπόθεσις είναι η μόνη
            ορθή, αλλά ζητεί να βεβαιωθή. «Αν τα κακά, δι' α στενάζουν
            η θρησκεία και η ανθρωπότης, πράττωνται παρά την γνώμην
            της Πύλης, επιθυμεί ο αυτοκράτωρ να δείξη αύτη, ότι έχει
            την δύναμιν ν' αλλάξη σύστημα μη επιτρέπον να
            διαπραγματεύωνται ή συνθηκολογώσιν αι χριστιανικαί
            κυβερνήσες μετ' αυτής. Αν ούτως έχη, ας αποκατασταθώσιν
            αι κατεδαφισθείσαι ή γυμνωθείσαι εκκλησίαι χρήσιμοι εις
            την ιεράν αυτών υπηρεσίαν· ας αποδώση η Πύλη τα
            οφειλόμενα εις την χριστιανικήν θρησκείαν προστατεύουσα
            και συντηρούσα αυτήν ανεπηρέαστον, ως και πρότερον, και
            παρηγορούσα τοιουτοτρόπως την Ευρώπην διά τον θάνατον του
            πατριάρχου και διά τας επισυμβάσας βεβηλώσεις· ας γίνη
            συνετή και δικαία διάκρισις των πρωταιτίων των ταραχών,
            των οπαδών των, και των όσοι διά την αθωότητά των δεν
            είναι αξιόπαινοι, και ας ανοιχθή τοιουτοτρόπως μέλλον
            ειρήνης και ησυχίας χάριν των θελόντων εν ρητή προθεσμία
            να επανέλθωσιν εις την υποταγήν της Πύλης Ελλήνων· όπως
            και αν ήναι, ας διακρίνεται ο αθώος του πταίστου· και εις
            απόδειξιν της μεταβολής της διαγωγής της ας δεχθή η Πύλη
            τας άλλοτε γενομένας αυτή προτάσεις, να συντρέξη δηλαδή
            και η Ρωσσία κατά το πνεύμα των συνθηκών εις την
            ειρήνευσιν των ηγεμονειών της Βλαχομολδαυίας. Ας γίνη
            μόνον φροντίς να τεθώσιν επί σταθερών βάσεων η κοινή
            ευταξία και η ησυχία των μερών εκείνων εν ενί λόγω, το
            παράδειγμα των ηγεμονειών ας ήναι τοιούτον, ώστε να
            επαναγάγη εις την υποταγήν όλους τους αγαπώντας
            ειλικρινώς την πατρίδα των Έλληνας. Ο αυτοκράτωρ δεν
            παραδέχεται την πρώτην υπόθεσιν· αλλ' αν παρά την
            προσδοκίαν του η τουρκική κυβέρνησις δείξη ότι πράττει
            αύτη ανεπηρεάστως τα περί ων ο λόγος κακά, δεν μένει τότε
            παρά να ειδοποιηθή από του νυν ότι καθίσταται φανερά
            πολέμιος προς όλον τον χριστιανικόν κόσμον, ότι
            νομιμοποιεί την ιδίαν υπεράσπισιν των Ελλήνων πολεμούντων
            εις αποφυγήν της αφεύκτου φθοράς των, και ότι η Ρωσσία εξ
            αιτίας του χαρακτήρος του αγώνος αναγκάζεται να τοις
            προσφέρη άσυλον διότι καταδιώκονται, και προστασίαν διότι
            οφείλει αυτοίς αντίληψιν μεθ' όλης της χριστιανωσύνης, ως
            μη δυναμένη να εγκαταλείψη τους εν Χριστώ αδελφούς της
            εις την διάκρισιν τυφλού φανατισμού. Μετά την καθαράν
            ταύτην εξήγησιν ο αυτοκράτωρ νομίζει ότι εξεπλήρωσε προς
            την Πύλην ακριβέστατα ό,τι ώφειλεν. Εδύνατο να ωφεληθή
            ίσως η Ρωσσία από του επιχειρήματος των επαναστατών, αν η
            πολιτική της ήτον ολιγώτερον ειλικρινής. Ο αυτοκράτωρ
            κατεδίκασε παρρησία το επιχείρημά των· αν δεν ήσαν οι
            σκοποί του ευθείς, θα περιωρίζετο μόνον εις την
            καταδίκην· αλλ' έδειξε συγχρόνως και τον τρόπον, καθ' όν
            εδύνατο να προλάβη η τουρκική κυβέρνησις τας προόδους και
            τας συνεπείας των ταραχών· απέδειξε δε ότι ήτο πιστός
            προς τας συνθήκας, και ότι επεθύμει ειλικρινώς την
            συντήρησιν του τουρκικού κράτους, διότι και τον τρόπον
            πώς να σωθή είπε, και την επιθυμίαν του να συντρέξη εις
            την σωτηρίαν αυτού έδειξε. Νέαν απόδειξιν δίδει σήμερον,
            διότι γνωστοποιεί τη Πύλη τους τρόπους, δι' ων και μόνων
            δύναται ν' αποφύγη την παντελή φθοράν της, και την
            προειδοποιεί ότι, αν επιμένη ενεργούσα το καταστρεπτικόν
            σχέδιόν της, αναγκάζει την Ρωσσίαν ή να τηρήση ή να
            παραβλέψη τα καθήκοντά της, αναμφίβολον δε τι θα
            προτιμήση εν τοιαύτη περιπτώσει. Ζητείται δε απόκρισις
            εντός οκτώ ημερών. Αν η τουρκική κυβέρνησις εισακούση
            όλας τας ευχάς και πραγματοποιήση όλας τας ελπίδας του
            αυτοκράτορος παραδεχομένη τας προτάσεις του, δίδεται αυτή
            νέα προθεσμία ίνα δείξη διά των πράξεών της, ότι όχι
            μόνον δέχεται τους ανωτέρω όρους, δι' ων μαρτυρείται η
            επάνοδός της εις αρχάς συνετωτέρας, αλλ' ότι και σπεύδει
            να τους εκπληρώση, και ότι όχι μόνον δεν θέλει το κακόν,
            αλλ' ότι και δύναται και ηξεύρει να το εμποδίση. Τούτου
            μη γενομένου, ειδοποιείται, ότι διετάχθη ο πρέσβυς ν'
            αναχωρήση μεθ' όλης της αυτοκρατορικής πρεσβείας».

            Και ταύτα μεν ανήγγειλε κατά διαταγήν ο πρέσβυς· εξέλαβε
            δε όλη η Ευρώπη την αγγελίαν, και δικαίως, ως προαγγελίαν
            του πολέμου· τω όντι η Ρωσσία έλεγε τη Πύλη, ή εκουσίως
            καταδιώκεις την εκκλησίαν του Χριστού και παρασπονδείς
            και πράττεις τόσα ανοσιουργήματα, ή ακουσίως· αν
            εκουσίως, εγώ κινώ τας δυνάμεις μου κατά σου, διότι δεν
            σε αφίνω να εξολοθρεύης τους ομοπίστους μου Έλληνας, μηδέ
            να υβρίζης την θρησκείαν των· αν ακουσίως, απόδειξέ το
            και δι' άλλων πράξεών σου και διά της ανορθώσεως των
            κατεδαφισθέντων χριστιανιανών ναών, διότι άλλως εγώ κινώ
            πάλιν τας δυνάμεις μου κατά σου.

            Αυτόχειρ γίνεται η ομολογούσα κυβέρνησις ότι,
            παρασυρομενη υπό του ατάκτου όχλου της, ενεργεί παρά την
            θέλησίν της και αν τω όντι ούτως έχη. Αλλ' εν τη περί ης
            ο λόγος περιστάσει απήτει η Ρωσσία να πράξη η φανατική
            Πύλη ό,τι αντέβαινε φανερά προς την θρησκείαν της, ό εστι
            ν' ανορθώση τους κατεδαφισθέντας ναούς. Ήξευρεν
            αναμφιβόλως η Ρωσσία, ότι εζήτει τα αδύνατα υπό το
            πρόσχημα της δικαιοσύνης, και διά τούτο όλοι επίστευαν
            ότι απεφάσισε να κηρύξη πόλεμον, και η Ευρώπη
            κατεταράχθη. Οι δε εν Κωνσταντινουπόλει πρέσβεις των
            άλλων αυλών, προς ους ο της Ρωσσίας εκοινοποίησε τας
            διαταγάς της αυλής του, επροσπάθησαν παντοίοις τρόποις
            και υπεράλλοτε εις αποφυγήν της επαπειλουμένης
            καταιγίδος, να μεταβάλωσι την διαγωγήν της Πύλης επί το
            μετριώτερον· εφοβούντο δε μη εξ αιτίας του φανατισμού
            κακοπάθη και αυτός ο πρέσβυς της Ρωσσίας, και δοθή νέα
            και βαρεία αφορμή αλληλομαχίας, αλλ' η Πόλη ούτε τρόπον
            ούτε γλώσσαν ήλλαξεν. Παρελθούσης δε της οκταημέρου
            προθεσμίας, επειδή απόκρισις δεν εδόθη, επέβη ο
            Στρογονώφης εις το έμπροσθεν του παλατίου του ρωσσικόν
            πλοίον, αλλά δεν απέπλευσεν ευθύς διά την επικρατούσαν
            αντίπνοιαν. Εν τοσούτω οι πρέσβεις των άλλων αυλών
            κατέπεισαν την Πύλην ν' αποκριθή· απεκρίθη· αλλ' επειδή
            εκπρόθεσμος εδόθη η απόκρισις, ο πρέσβυς δεν την εδέχθη
            και απέπλευσε, πνεύσαντος επιτηδείου ανέμου, την 29
            Ιουλίου ανεμπόδιστος και ανενόχλητος, και την 1 αυγούστου
            κατευοδώθη εις Οδησσόν και απήλθεν εις έντευξιν του
            αυτοκράτορος· συναπέπλευσε δε και όλη η πρεσβεία·
            ανεχώρησαν και οι πρόξενοι της Ρωσσίας από της τουρκικής
            αυτοκρατορίας ως από εχθρικού τόπου. Η δε Πύλη, αφ' ού ο
            πρέσβυς δεν εδέχθη την απάντησίν της, την έστειλε προς
            τον Νεσελρόδον, προς ον έγραψε κατ' ευθείαν και ο
            αρχιβεζίρης· επανελάμβανε δε εν τη προς τον πρέσβυν γραφή
            της όσα και προτού· δηλαδή, ότι ουδέποτε επηρέασε τα
            θρησκευτικά των Χριστιανών, ότι ουδέν έπραξε προς
            εξουθενισμόν της πίστεώς των, ότι ουδεμίαν κατηδάφισεν
            εκκλησίαν, και ότι αι προς αυτάς ύβρεις ήσαν κινήματα
            ατάκτων· εξύμνει δε την καθ' όλους τους καιρούς και καθ'
            όλας τας υποθέσεις πολιτικήν προς τας αυλάς ευθύτητά της
            και την προς τους αχαρίστους υπηκόους της Χριστιανούς
            μεγαλοψυχία και ευσπλαγχνίαν της, και διισχυρίζετο ότι
            και ο πατριάρχης και όλοι οι θανατωθέντες ήσαν άξιοι της
            ποινής των· ανέφερε δε θανάτους και άλλων πατριαρχών και
            επανέλαβε και τον του της Ρωσσίας επί του μεγάλου Πέτρου
            ως συνωμότου· έλεγε και περί των ηγεμονειών, ότι διετήρει
            εν αυταίς τα στρατεύματά της, διότι δεν απηλλάγησαν
            εισέτι των κακούργων· αλλ' ότι μήτε τα καθεστώτα εμελέτα
            να μεταβάλη, μήτε τα προνόμιά των να καταπατήση, και ότι
            σκοπόν είχε να στείλη τους αυθέντας, αφ' ού απηλλάττοντο
            οι τόποι εκείνοι των κακούργων, και αφ' ού παρεδίδοντο ή
            ετιμωρούντο προς παραδειγματισμόν ενώπιον των
            αντιπροσώπων της οι εις Ρωσσίαν καταφυγόντες· την δε
            κίνησιν και εφόπλισιν των Μουσουλμάνων εδικαιολόγει διά
            της εξόδου των αποστατών από της Ρωσσίας, διά της εις
            αυτήν προσφυγής και μη αποδόσεώς των, και διά του
            εσωτερικού κινδύνου του κράτους· μεμφομένη δε πικρώς την
            διαγωγήν του πρέσβεως Στρογονώφου, και ως ψευδείς
            παριστώσα τας προς την Ρωσσικήν αυλήν αναφοράς του έφερεν
            εις μαρτυρίαν τους λοιπούς πρέσβεις ως ομολογούντας, ότι
            η Πύλη είχε δίκαιον να πράττη όσα έπραττε και να
            πολιτεύεται όπως επολιτεύετο· ηρνείτο δε ότι παρέβη την
            συνθήκην του Καϊναρτσίου, επί λόγω ότι η συνθήκη
            επροστάτευε την χριστιανικήν θρησκείαν, ην' ουδείς
            κατεδίωκε, αλλ' όχι τους εγκληματίας.

            Η δε προς τον Νεσελρόδον γραφή εδικαιολόγει την αναβολήν
            της προς τον πρέσβυν απαντήσεώς της, μεμφομένη τους
            διερμηνείς της πρεσβείας μη ελθόντας την επαύριον της
            οκταημερίας να την λάβωσιν, αν και εκλήθησαν· ενοχοποίει
            δε και τους παρ' εαυτή πρέσβεις των άλλων αυλών λέγουσα,
            ότι κατά την γνώμην αυτών η διαγωγή της δεν εδύνατο να
            βλάψη τας προς την αυλήν της Ρωσσίας φιλικάς σχέσεις της,
            και ότι, αν ο πρέσβυς αυτής ανεχώρησεν, άλλος θα τον
            διεδέχετο.

            Αν οι της Ρωσσίας προς την Πύλην λόγοι ήσαν φιλοπόλεμοι,
            ουδέ οι προς την Ρωσσίαν της Πύλης ήσαν διαλλακτικοί·
            διότι, εν ώ η Ρωσσία απήτει απειλητικώς την παραδοχήν
            όλων των προτάσεών της, όχι μόνον ουδεμίαν αυτών
            παρεδέχετο η Πύλη, αλλά και απήτει αλλ' αντ' άλλων· μόλις
            δε, επί τη προτροπή των παρ' αυτή πρέσβεων απαύστως
            συμβουλευόντων εξ ονόματος των αυλών να φέρεται
            μετριώτερον, ηξίωσε να εκδώση φιρμάνια εις προστασίαν
            δήθεν των αθώων, ως αν δύναταί ποτέ ο φανατικός, ο
            βάρβαρος και ο αιμόδιψος να διακρίνη τον αθώον του
            πταίστου, και ως αν δεν εκρέμα και δεν απεκεφάλιζεν αύτη
            εντός της βασιλευούσης τους αθώους ως πταίστας. Εξέδωκε
            κατά διαταγήν της Πύλης και ο νέος πατριάρχης εγκύκλια
            έγγραφα, προσκαλών τους Έλληνας εις μετάνοιαν και
            υποταγήν, και εκθειάζων, ενώπιον της αγχόνης του
            προκατόχου του, την άπειρον μακρυθυμίαν και την
            απαραδειγμάτιστον μεγαλοψυχίαν της υψηλής Πύλης,

            Κοινοποιήσας δε ο Αλέξανδρος τοις συμμάχοις του όσα διά
            του πρέσβεώς του ανήγγειλε τη Πύλη, και αναφερόμενος εις
            την προς αυτούς ειλικρινή πολιτικήν του, απήτει ως
            αμοιβήν τρία τινά· την υποστήριξιν των προς την Πύλην
            προτάσεών του, την εις παν ό,τι θα ηναγκάζετο να πράξη
            επί τη παρακοή της Πύλης συνδρομήν των, και την εις
            ειρήνευσιν της Ελλάδος συνδιάσκεψίν των. Προθύμως εδέχθη
            και τα τρία η Πρωσσία, τα εδέχθη και η Γαλλία· αλλ' η
            Αγγλία και η Αυστρία δεν εδέχθησαν ειμή το πρώτον, ουδ'
            υπεστήριξαν παρά τη Πύλη, ειμή τινας προτάσεις της
            Ρωσσίας. Δόγμα πολιτικής πίστεως εθεώρουν αι δύο αύται
            αυλαί την ανεξαρτησίαν και την ακεραιότητα του οθωμανικού
            κράτους, και εις συντήρησιν αυτών συνήλθαν εις Χανόβρην ο
            Μεττερνίχος και ο Καστλερήχος, και συσκεψάμενοι περί του
            ελληνικού αγώνος απεφάσισαν να παρεμποδίσωσι πάσαν
            ρωσσικήν παρέμβασιν. Δυσηρεστήθη ο Αλέξανδρος διά την μη
            παραδοχήν όλων των προτάσεών του παρ' όλων των συμμάχων
            του, και κατ' αρχάς μεν διενοήθη να κατάσχη την
            Μολδοβλαχίαν εις πειθανάγκην της παρηκόου Πύλης, αλλ' επί
            τέλους επείσθη να δεχθή την παρέμβασιν των συμμάχων υπό
            τον όρον να μη λάβη η παρέμβασίς των χαρακτήρα μεσιτείας·
            απήντησε δε επί τη προτροπή αυτών εις τα έγγραφα της
            Πύλης απαρνούμενος την απόδοσιν των προσφύγων και λέγων,
            ότι, αν ελάμβανε τα πιστά ως προς την ακριβή τήρησιν των
            συνθηκών, ως προς το οφειλόμενον εις την ορθόδοξον
            εκκλησίαν σέβας και ως προς την μη καταδίωξιν των
            ομοθρήσκων του, δεν θα ενήργει όσα η μέχρι τούδε διαγωγή
            της τον ηνάγκαζε να ενεργήση. Αλλ' ούτε η έντονος του
            αυτοκράτορος φωνή, ούτε αι φιλικαί των συμμάχων αυλών
            συμβουλαί εισηκούοντο.

            Εν τοσούτω η Ελλάς ωφελείτο τα μέγιστα, διότι μόνος ο
            φόβος του επικειμένου ρωσσικού πολέμου απησχόλει ικανά
            τουρκικά στρατεύματα εντεύθεν και εκείθεν του Δουνάβεως.



            1821

            ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ ΚΓ'



            &Παράδοσις Μονεμβασίας. — Μετάβασις των εν Αρκαδία
            Τούρκων εις Νεόκαστρον και παράδοσις αυτού.&

            Οι δε Τούρκοι της Πελοποννήσου, αφ' ού εκλείσθησαν και
            απεκλείσθησαν εν τοις απρομηθεύτοις τροφών φρουρίοις,
            επόμενον ήτο να πεινάσωσιν. Οι εν τω της Μονεμβασίας
            ησθάνθησαν πρώτοι τα εντεύθεν κακά, διότι εξ αυτής σχεδόν
            της πρώτης ημέρας της επαναστάσεως αδιακόπως
            επολιορκούντο διά ξηράς και θαλάσσης.

            Το φρούριον τούτο, πόλις και ακρόπολις, κείται επί
            νησιδίου προσγείου συνδεομένου μετά της αντικρύ λακωνικής
            γης διά γεφύρας κατά την δυτικήν αυτού άκραν, όθεν και
            καλείται Μονεμβασία, ως μίαν και μόνην διά ξηράς έμβασιν
            έχον. Απόρθητον εξ αιτίας της φυσικής θέσεώς του είναι το
            φρούριον τούτο, είναι δε και δυσλίμενον. Η πόλις είναι
            περιτετειχισμένη· υπέρκειται δε επί ακροτόμου πέτρας η
            ακρόπολίς της, έχουσα μίαν και μόνην και αυτή ανάβασιν,
            και ταύτην κρημνώδη και υπό το πυρ της φρουράς.

            Ιδόντες οι έγκλειστοι Τούρκοι έξωθεν επελθόντα πλήθη
            Μανιατών και Πραστιωτών τόσον εφοβήθησαν, ώστε μετά τινας
            ακροβολισμούς ολιγοβλαβείς έκοψαν την γέφυραν και
            απεμονώθησαν κανονοβολούντες μόνον. Και ούτοι και οι εν
            τοις λοιποίς φρουρίοις Τούρκοι της Πελοποννήσου ανέμεναν
            έξωθεν βοήθειαν εις λύσιν των πολιορκιών· αι δε ελπίδες
            των εν Μονεμβασία τόσον ανεπτερώθησαν μαθόντων την εις
            Τριπολιτσάν ευτυχή είσοδον του κεχαγιάμπεη, ώστε 150, οι
            τολμηρότεροι αυτών, μετεβιβάσθησαν κρυφίως διά νυκτός εις
            την παλαιάν Μονεμβασίαν επί σκοπώ να πέσωσιν αίφνης
            όπισθεν των Ελλήνων, και βοηθούμενοι συγχρόνως και υπό
            των εν τη ακροπόλει συναδέλφων των να λύσωσι την
            πολιορκίαν. Αλλά το σχέδιον τούτο ανεκαλύφθη εν καιρώ,
            και οι πολιορκηταί, προκαταλαβόντες την παλαιάν
            Μονεμβασίαν, εκύκλωσαν τους εκεί ανυπόπτως ελθόντας, τους
            συνέλαβαν και πολλούς αυτών εθανάτωσαν. Ανοηταίνοντες οι
            εν τη ακροπόλει Τούρκοι εκράτησαν επί του αποκλεισμού των
            τους συγκατοίκους των Χριστιανούς, ώστε και τα σχέδια και
            η κατάστασίς των ανεκαλύπτοντο δι' αυτών τοις εχθροίς
            των, και αι τροφαί ταχύτερον κατηναλίσκοντο. Μέχρι τινός
            η κοινωνία των εν τη πόλει και των εν τη ακροπόλει ήτον
            ελευθέρα· αλλ', εξ αιτίας του αυξάνοντος καθ' ημέραν
            κινδύνου και της αβεβαιότητος της έξωθεν βοηθείας, οι
            σημαντικώτεροι Τούρκοι, παραλαβόντες τας πλείστας των
            τροφών ως ισχυρότεροι, ανέβησαν εις την ακρόπολιν όπου
            έδρευε και ο φρούραρχος και εκλείσθησαν, αφήσαντες τους
            άλλους κάτω. Κάτω αφήκαν και τους συγκατοίκους των
            Χριστιανούς, οίτινες εκ ταύτης της περιστάσεως
            εσχετίσθησαν στενότερον ως ομοιοπαθείς προς τους εκεί
            Τούρκους, φιλοφρονούμενοι παρ' αυτών φοβουμένων την μετ'
            ολίγον παράδοσίν των και ελπιζόντων διά της μεσολαβήσεως
            τούτων ωφέλιμον συμβιβασμόν. Μετ' ολίγας δε ημέρας, αφ'
            ού οι Τούρκοι διεχωρίσθησαν, εβιάσθησαν οι κάτω δι'
            έλλειψιν τροφών να έλθωσιν εις λόγους συμβιβασμού μετά
            των πολιορκητών αλλ', ιδόντες την πολυαρχίαν και μη
            εμπιστευόμενοι, τοις είπαν, ότι, αν ηρχετό τις των
            επισήμων Ελλήνων εις παραλαβήν του φρουρίου, παρεδίδοντο.
            Επί τη αγγελία ταύτη απεστάλη κοινή γνώμη ο καταβάς εις
            Ελλάδα μετά του Δημητρίου Υψηλάντου Αλέξανδρος
            Καντακουζηνός, αδελφός του επί τη μεταβάσει του
            Αλεξάνδρου Υψηλάντου εις Βλαχομολδαυίαν συμμεταβάντος
            Γεωργίου. Ο Υψηλάντης, όστις ήθελε να ενεργή ως υπέρτατος
            άρχων του τόπου, επρόβαλε να παραδοθή το φρούριον επί τω
            ονόματί του, «Όχι· Όχι»· εφώναξαν οι Έλληνες, «επ'
            ονόματι του ελληνικού έθνους». Ο δε Καντακουζηνός,
            ούτινος η παρουσία έμπροσθεν της Μονεμβασίας εχρησίμευσε
            διά την συνετήν και τιμίαν διαγωγήν του, ηύρε τους κάτω
            Τούρκους αντιφερομένους προς τους άνω, και τούτους μεν μη
            θέλοντας, εκείνους δε θέλοντας να παραδοθώσι, διότι οι
            μεν είχαν τροφάς, οι δε απέθνησκαν της πείνας· διά τούτο
            ο Καντακουζηνός τοις είπεν, ότι δεν εσυμβιβάζετο, αν όλοι
            οι πολιορκούμενοι δεν συνευδόκουν· εν τοσούτω επεχείρησε
            συγχρόνως να τους φοβίση δι' ενόπλων τινών πλην ματαίων
            δοκιμών. Η ανάγκη εφευρίσκει τρόπους. Οι κάτω Τούρκοι, μη
            δυνάμενοι να πείσωσι τους άνω εις το να παραδοθώσι, τους
            ηπάτησαν διά του εξής τεχνάσματος. Τους εκοινοποίησαν,
            ότι ο Καντακουζηνός επείσθη να συμβιβασθή μετά των κάτω,
            και ότι εγράφη και η συνθήκη· αλλ' εις ανεπηρέαστον
            εκτέλεσιν αυτής υπό των άνω, απήτει να την εγκρίνωσι και
            εκείνοι εγγράφως. Οι άνω έστερξαν και ήνοιξαν την πύλην
            εις ανάβασιν των φερόντων την συνθήκην επί προσυπογραφή.
            Επτά ήσαν οι αναβάντες· αλλ' άμα ανέβησαν και εκράτησαν
            την πύλην ανοικτήν διά της βίας, και ανεβίβασαν κάτωθεν
            και άλλους παραφυλάττοντας.

Ιούλιος     Τούτο ιδόντες οι άνω, και μήτε τροφάς έχοντες
            ικανάς εις τροφήν όλων, μήτε θέλοντες να καταντήσωσιν εις
            εμφύλιον πόλεμον, συνυπέγραψαν όλοι την 21 ιουλίου την
            συνθήκην (α) επί ασφαλεία ζωής και τιμής, επί παραδόσει
            παντός είδους όπλων, επί διατηρήσει της κινητής των
            περιουσίας και παντός επί των ιδιοκτήτων όπλων
            αργυρώματος και επί αναύλω μεταβιβάσει αυτών εις Κύθηρα,
            ή εις ασιατικά παράλια. Κατά την συνθήκην δε ταύτην
            παρέδωκαν οι Τούρκοι την 23 την πόλιν, την ακρόπολιν και
            όλα τα όπλα των και επέβησαν επί των πολιορκούντων πλοίων
            όλοι σχεδόν αβλαβείς, αλλά στερηθέντες των πολυτιμοτέρων
            πραγμάτων διαρπαγέντων παρά τους όρους της συνθήκης·
            απεβιβάσθησαν δε ασφαλώς είς τινα νήσον πλησίον της
            ασιανής παραλίας, όθεν μετέβησαν εις το Κουσάντασι.

            Πολλοί Αρκάδιοι, ως ήδη είπαμεν, είχαν καταφύγει συν
            γυναιξί και τέκνοις εις Νεόκαστρον καθ' ην ώραν πανικός
            φόβος κατέλαβεν όλους τους εν Πελοποννήσω Τούρκους·
            σκοπόν δε είχαν, ασφαλίσαντες τας οικογενείας των, να
            επανέλθωσι την επαύριον εις Αρκαδίαν. Τούτου χάριν αφήκαν
            και φρουράν προσωρινήν 100 οπλοφόρων επί του
            παλαιοφρουρίου εις προφύλαξιν της πόλεως μέχρι της
            επιστροφής των, και πολλά της κινητής των περιουσίας εν
            ταις οικίαις των. Αλλ' οι εν τη πόλει επί της φυγής των
            Τούρκων απομείναντες πρόκριτοι Χριστιανοί, διασπείραντες
            επιτηδείως φήμας, ότι ρωσσικά στρατεύματα απέβησαν εις
            Καλαμάταν, έτρεψαν μετ' ολίγας ώρας διά μόνου του φόβου
            την φρουράν εις φυγήν.

            Αφού τοιουτοτρόπως εκενώθη απροσδοκήτως όλη η πόλις της
            Αρκαδίας, εισήλθαν σωρηδόν οι χωρικοί και έπεσαν εις
            διαρπαγήν των οικιών· έτρεχε δε έκαστος εις την οικίαν
            του αγά του, θεωρών αυτήν ως ιδιοκτησίαν επί λόγω ότι διά
            των ιδιωτών του εκτίσθη και εστρώθη.

Μάρτιος     Την δε επαύριον (27 μαρτίου) ήλθεν εις Αρκαδίαν
            υπό ένοπλον συνοδίαν, μετά του Αναγνωσταρά και Κεφάλα, ο
            Δικαίος· ούτος, αφ' ού, ως πληρεξούσιος του γενικού
            επιτρόπου της Αρχής, εις μάτην απήτησε την απόδοσιν εις
            χρήσιν του κοινού των διαρπαγέντων, εγκατέστησεν αρχηγούς
            πολεμικούς και πολιτικούς και ανεχώρησε μετά της συνοδίας
            του εις το Φανάρι και εκείθεν εις Καρύταιναν.

            Την δε 29 εστράτευσαν οι Χριστιανοί προς το Νεόκαστρον.
            Ιδόντες οι Τούρκοι την προφυλακήν ερχομένην εξήλθαν και
            ηκροβολίσθησαν προς το Σωλινάρι, εσπέρας δε γενομένης
            επέστρεψαν· εξήλθαν και την επιούσαν, επολέμησαν, έτρεψαν
            κατ' αρχάς την αριστεράν πτέρυγα των Ελλήνων και ολίγον
            έλειψε να καταλάβωσι και τα νώτα των και να τους
            αφανίσωσιν· αλλ' οι του κέντρου αντέστησαν γενναίως και
            τους απώθησαν φονεύσαντες και πληγώσαντες τινας αυτών.

            Μετά δε την μάχην ταύτην οι Έλληνες κατέλαβαν το
            Μεσοχώρι, μίαν ήμισυ ώραν μακράν της Μοθώνης, εις
            περιορισμόν των εν αυτή. Την δε επαύριον ήλθεν εις το
            στρατόπεδον ο περιφερόμενος εις τα περίχωρα της Μοθώνης
            επίσκοπος της επαρχίας Γρηγόριος, στρατολογήσας καθ' οδόν
            μίαν εκατοστύν χωρικών, και ανεδείχθη γενικός αρχηγός.
            Μετά τινας ημέρας ήλθε να συναγωνισθή, έχων μίαν
            εκατοστύν Μανιατών, και ο Κωνσταντίνος Πιεράκος
            Μαυρομιχάλης.

            Εν τοσούτω, οι εν τω Νεοκάστρω Τούρκοι δεν έπαυαν
            εξερχόμενοι συνεχώς και πολεμούντες. Εξ αιτίας δε της
            εγγιζούσης εορτής του πάσχα, οι επί της πολιορκίας
            χωρικοί αφήσαντες τας θέσεις των διά νυκτός διεσπάρησαν
            εις τα χωρία· εναπέμειναν δε οι αρχηγοί και ολίγοι άλλοι.
            Τούτο μαθόντες οι Τούρκοι εξώρμησαν πανστρατιά την
            δευτέραν της διακαινησίμου (11 απριλίου) επί τους ολίγους
            τούτους, αλλά δεν τους έτρεψαν ενισχυθέντας μεγάλως παρά
            της κατεχούσης το Μεσοχώρι φρουράς. Μετά δε τας τρεις
            ημέρας της Λαμπράς επανήλθαν οι χωρικοί εις τας θέσεις
            των, και εδυνάμωσε πάλιν στρατόπεδον. Αλλ', εν όσω η
            θάλασσα ήτον ανοικτή και η διά θαλάσσης κοινωνία
            Νεοκάστρου και Μοθώνης ελευθέρα, η επί της ξηράς δύναμις
            των Ελλήνων εχρησίμευε μάλλον εις προφύλαξιν των χωρίων
            από τινος εχθρικής επιδρομής ή εις βλάβην του εχθρού.

            Συσταθέντος δε περί τα μέσα μαΐου θαλασσίου αποκλεισμού,
            ήρχισαν αι οδύναι των Τούρκων, διότι την στέρησιν των
            γλυκών νερών, κοπέντος του υδραγωγείου, και την χρήσιν
            των γλυφών των εν τω φρουρίω πηγαδίων παρακολούθησε
            σιτοδεία· έπαυσαν έκτοτε και αι επί της ξηράς έξοδοί των,
            και αι προς τους εν Μοθώνη, όθεν άλλοτε ελάμβαναν τροφάς
            διά θαλάσσης, σχέσεις των διεκόπησαν· επί δε του σφοδρού
            καύσωνος του θέρους εστέρευσαν σχεδόν και τα πηγάδιά των·
            κατήντησαν δε εις τοιαύτην σιτοδείαν μετ' ολίγον, ώστε
            περί πολλού είχαν τας σάρκας και αυτών των ακαθάρτων
            ζώων.

Ιούλιος     Ένεκα τούτου ο γογγυσμός των πεινώντων και
            διψώντων και ο κλαυθμός των γυναικών και παιδίων ηύξαναν
            ημέρα τη ημέρα, και ηνάγκασαν τους αρχηγούς ν' ανοίξωσι
            δις τον Ιούλιον την πύλην του φρουρίου, ίνα εξέλθωσι και
            παραδοθώσιν εις τους εχθρούς οι θέλοντες ν' απαλλαγώσι
            των δεινών της πολιορκίας· εξήλθαν 185, οι πλείστοι
            γέροντες, γυναίκες και παιδία· και άλλοι μεν διεσπάρησαν
            εις τα χωρία, άλλοι δε απεβιβάσθησαν εις Χελωνάκι,
            ερημοννήσιον εντός του λιμένος, επί υποσχέσει καθημερινής
            τροφοδοσίας μέχρι της παραδόσεως του φρουρίου·
            μετεκομίσθησαν δε και 16 άνδρες εξ αυτών εν τω
            παλαιοφρουρίω της Αρκαδίας, αλλ' ερρίφθησαν όλοι διά
            νυκτός κατά γης άνωθεν και εσυντρίφθησαν. Μεταξύ δε των
            εξελθόντων ήσαν και αι περί τον Μεχμέταγαν Καστρινόν και
            τον μουλά - Χαλίλην, στενούς φίλους προ της επαναστάσεως
            του επισκόπου Μοθώνης, οίτινες ηύραν παρ' αυτώ
            φιλάνθρωπον υποδοχήν. Την δε 8 Ιουλίου κατεβίβασαν διά
            νυκτός οι πολιορκούμενοι δύο των τολμηροτέρων όπισθεν του
            φρουρίου και τους απέστειλαν διά θαλάσσης εις Μοθώνην
            αιτούμενοι τροφάς και ειδήσεις περί του αναμενομένου
            τουρκικού στόλου. Εγέμισαν τροφών οι Μοθωναίοι έν
            μονοκάταρτον ευρισκόμενον εν τω λιμένι των, επεβίβασαν
            150 οπλισμένους και το εξεκίνησαν την νύκτα της 22. Και
            επιτηδειότητα ναυτικήν και ανδρίαν πολλήν έδειξαν οι εν
            αυτώ, παραπλέοντες την ξηράν· αλλ' η επιτηδειότης και η
            ανδρία των Ελλήνων ναυτών εμβάντων προς αντίκρουσιν είς
            τινα αλιάδα και εις τας λέμβους, όχι πλειόνων των 80,
            υπερίσχυσαν. Πολλήν βλάβην υπέφεραν οι Τούρκοι, και
            έβλαψαν και αυτοί τους Έλληνας φονεύσαντες και
            πληγώσαντες 15, αλλ' απεκρούσθησαν και επανέπλευσαν εις
            Μοθώνην άπρακτοι. Πέντε πλοία εχθρικά απέπλευσαν εκ
            Μοθώνης και την 31 συνοδεύοντα το αυτό μονοκάταρτον φέρον
            τροφάς· αλλ' επιπλευσάντων των εν Χελωνακίω ελληνικών
            πλοίων, επανέπλευσαν και αυτά εις Μοθώνην άπρακτα.

            Αποτυχόντες οι Μοθωναίοι διά θαλάσσης, εξεστράτευσαν
            πανστρατιά εις βοήθειαν των συναδέλφων των. Αντέστησαν οι
            Έλληνες και τους απώθησαν· αλλ' έχασαν δύο μαχίμους
            άνδρας λαμπρώς αθλήσαντας, τον Κωνσταντίνον Πιεράκον
            Μαυρομιχάλην και τον Μήτρον Χαλαζονίτην (β)· κατεδίωξαν
            δε τους εχθρούς μέχρι των πυλών της Μοθώνης και επάτησαν
            καί τινας οικίας του προαστείου, όπου εφονεύθη είς εξ
            αυτών τουφεκισθείς άνωθεν του φρουρίου. Μονογενής υιός εκ
            του χωρίου των Μουριατάδων ήτον ο φονευθείς· ο δε
            ογδοηκοντούτης πατήρ του, ελθών εις το στρατόπεδον και
            παραμυθούμενος απεκρίθη· «ας 'πάγη το παιδί μου 'στήν
            ευχή μου, δότε μου τ' άρματά του, θα πιάσω εγώ τον τόπον
            του».

            Εν τούτοις επηύξαναν τα κακά της πολιορκίας και βοήθεια
            ούτ' εφαίνετο ούτ' ηκούετο. Διά τα αίτια ταύτα,
            ηναγκάσθησαν οι εν τω φρουρίω να ζητήσωσι, κατά το
            παράδειγμα των Μονεμβασίων, τινά των εν Τρικόρφοις
            σημαντικών εις συμβιβασμόν. Είχαν ήδη καταβή επί τω σκοπώ
            τούτω εκείθεν ο Γεώργιος Κοζάκης Τυπάλδος ως αντιπρόσωπος
            του Υψηλάντου, και ο Νικόλαος Πονηρόπουλος ως
            αντιπρόσωπος της πελοποννησιακής γερουσίας· αλλ' η
            διαπραγμάτευσις κατ' αρχάς δεν ευδοκίμησε και διά το
            δυσσυμβίβαστον των όρων και διά τινα προϋπάρχουσαν
            σύμβασιν μεταξύ των δια θαλάσσης και των διά ξηράς
            πολιορκούντων, καθ' ην ώφειλε να γείνη η τουρκική
            ιδιοκτησία επί της πτώσεως του φρουρίου τριμοιρία εις
            ωφέλειαν των ναυτών, των στρατιωτών και του κοινού. Ένεκα
            τούτου οι Έλληνες ητοιμάσθησαν εις έφοδον· αλλ' επί
            τέλους έγεινε προφορικός συμβιβασμός, οι μεν
            πολιορκούμενοι να παραδώσωσι το φρούριον και τα όπλα των,
            οι δε πολιορκηταί να τους μετακομίσωσιν όλους σώους και
            αναύλους μετά της περιουσίας των, τους μεν εις Αίγυπτον,
            τους δε εις Τούνεζι τρέφοντές τους μέχρι της αποβάσεως·
            μετέβη δε και ο Τυπάλδος εις Καλαμάταν προς ναύλωσιν δύο
            επταννησίων πνίε??εκλοίω ελλιμενιζόντων· αλλ' εν τη
            απουσία αυτού, δευτέρας συνδιαλέξεως γενομένης, υπεγράφη
            την 7 αυγούστου συνθήκη επί των αυτών όρων (γ).
            Υπογραφείσης δε της συνθήκης, εισέπλευσαν τα έξω του
            λιμένος φυλάττοντα δύο υπό ελληνικήν σημαίαν πλοία και το
            Ζακύνθιον του Δενδρολιβάνου εις παραλαβήν των
            παραδοθέντων, όλων ψυχών 734 (δ). Οι Τούρκοι ήνοιξαν την
            προς την θάλασσαν πυλίδα, επεβίβασαν τα πράγματά των και
            εξήλθαν του φρουρίου αναμένοντες τας λέμβους εις
            επιβίβασιν.

            Δισχίλιοι περίπου και διακόσιοι, εν οις και 180 Ζακύνθιοι
            υπό τον Μερκάτην, ήσαν οι συνήθως πολιορκούντες τα
            φρούρια του Νεοκάστρου και της Μοθώνης, αλλ' υπερηυξήθη ο
            αριθμός των επ' ελπίδι λαφυραγωγίας εγγιζούσης της
            παραδόσεως του Νεοκάστρου. Εν ώ δε ανέμεναν οι Τούρκοι
            τας λέμβους εις επιβίβασιν, επεχείρησάν τινες των Ελλήνων
            παρά τα συνομολογηθέντα να ψηλαφήσωσι δύο τρεις αυτών
            φέροντας πολύτιμα είδη· τούτο ιδόντες οι πολλοί τους
            εμιμήθησαν και τους υπερέβησαν· και πρώτον μεν εδόθησαν
            εις την αρπαγήν ων έφεραν οι παραδοθέντες, μετ' ολίγον δε
            και εις γενικήν σφαγήν αρρένων και θηλέων πάσης ηλικίας,
            τους δε αποφυγόντας την ανηλεή μάχαιραν αφήρπασαν ως
            λάφυρα, εκτός ολίγων, ους διέσωσε του θανάτου και της
            δουλείας η φιλάνθρωπος παρέμβασίς τινων των σημαντικών
            Ελλήνων. Η πείνα και η δίψα εξωλόθρευσαν και τους επί του
            Χελωνακίου προ της παραδόσεως του φρουρίου αποβάντας
            Τούρκους υπέρ τους εξήκοντα, απανθρώπως εγκαταλειφθέντας.

            Μετά δε τας βδελυράς ταύτας και παρασπόνδους
            αθεμιτουργίας συμπαρέλαβαν οι επί της πολιορκίας
            πλοίαρχοι τον επίσκοπον Μοθώνης και τον πρωτοσύγγελον
            Φραντσήν εις διανομήν των τουρκικών πραγμάτων και
            απέπλευσαν εν βία φοβηθέντες μη προφθάση ο αναμενόμενος
            εχθρικός στόλος και αποκλείση τα πλοία, εντός του
            λιμένος.

            Παραδοθέντος του Νεοκάστρου ελύθη και η πολιορκία της
            Μοθώνης.



            ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ ΚΔ'.



            &Τριπολιτσά και πολιορκία αυτής. — Μάχη Βασιλικών. —
            Εμφανισμός τουρκικού στόλου κατά τα παράλια της
            Πελοποννήσου — Λύσις της πολιορκίας Κορώνης. — Συμβάντα
            εν Καλαμάτα και περί τας Πάτρας. — Καταστροφή
            Γαλαξειδίου. — Ναυμαχία έμπροσθεν Ζακύνθου. Διαγωγή του
            μεγάλου αρμοστού προς τους λαούς των Ιονίων νήσων. —
            Άλωσις Τριπολιτσάς. — Δευτέρα εισβολή Τούρκων εις Σφακιά
            και άφιξις εις Κρήτην του Μιχαήλ Αφεντούλη ως αρχηγού.&

            ΠΡΟΣ το μέρος της εν τω κέντρω της Πελοποννήσου παλαιάς
            Αρκαδίας το προς την Αργολίδα, το άλλοτε κατεχόμενον υπό
            Τεγεατών και Μαντινίων, όπου συνήλθεν ένοπλος όλη σχεδόν
            η Ελλάς καθ' όν καιρόν διεμάχοντο περί πρωτείων Βοιωτοί
            και Σπαρτιάται, κείται σήμερον η Τριπολιτσά, η επί της
            επαναστάσεως πρωτεύουσα της Πελοποννήσου, προς την άκραν
            πλατείας και γυμνής πεδιάδος, 2152 πόδας υπεράνω της
            θαλάσσης και περικλειομένης υπό των κορυφών του Μαινάλου,
            του Παρθενίου και του Αρτεμισίου. Η πόλις αύτη είναι όλη
            νέα· εκλήθη δε Τρίπολις, και κοινότερον Τριπολιτσά, ως
            διαδεχθείσα τας τρεις πόλεις· της Τεγέας, της Μαντινείας
            και των Αμυκλών (Μουχλιού) ή του Παλλαντίου· ήτο δε προ
            της επαναστάσεως όλη περιτετειχισμένη και επτάπυλος. Το
            τείχος της είχε δεκατεσσάρων ποδών ύψος, πάχος δε έξ προς
            τα κάτω και τριών προς τα άνω, περιφέρειαν δε δύο μιλίων·
            προς δε την δυτικήν άκραν επί θέσεως υψηλοτέρας έσωθεν
            του τείχους έκειτο η μεγάλη λεγομένη Τάπια, φαινομένη ως
            ακρόπολις. Πυργωτόν ήτο γύρωθεν το τείχος, είχε διπλάς
            πολεμίστρας επιτηδείας εις τουφεκοπόλεμον και 30 κανόνια
            εξ ών ολίγα εύχρηστα. Η πόλις, μετά την επί της αρχής της
            επαναστάσεως εις αυτήν καταφυγήν των κατοικούντων διάφορα
            μέρη της Πελοποννήσου Τούρκων και την είσοδον των υπό τον
            κεχαγιάμπεην ελθόντων, περιείχε ψυχάς 30,000 συν 30
            αριθμουμένων και ολίγων Χριστιανών, και ολιγωτέρων
            Εβραίων. Δεκακισχίλιοι ήσαν οι εν αυτή οπλοφόροι,
            Αλβανοί, Ασιανοί και Πελοποννήσιοι. Εξ αιτίας δε της εις
            γενικήν συνέλευσιν συγκαλέσεως κατά τον μάρτιον των
            προκρίτων Χριστιανών και Τούρκων ευρίσκοντο εν τη πόλει
            οι σημαντικώτεροι όλης της Πελοποννήσου Τούρκοι, εν οις
            διέπρεπαν ο Μουσταφάμπεης κάτοικος των Πατρών ο και
            Αναπλιώτης, ως έχων πατρίδα το Ναύπλιον, ο Δεφτερδάρης, ο
            Κορίνθιος Κιαμίλμπεης και ο Σιέχ - Νετσήπ - εφέντης. Η
            πόλις, αρξαμένου του αγώνος, ετέλει υπό τας αμέσους
            διαταγάς του καϊμακάμη και του κεχαγιάμπεη και υπό την
            επιρροήν της γυναικός του Χουρσήδη, ης η ατυχία δεν
            εταπείνωσε το φρόνημα· είχε δε ολίγας τροφάς εξ αιτίας
            της ώρας του έτους και της απροσδοκήτου συρροής τόσου
            πλήθους· αν δε και πολλά εψιθυρίζοντο περί της
            μελετωμένης αποστασίας, ουδεμία εγένετο φροντίς εν καιρώ
            περί σιταγωγίας. Οι Έλληνες έκοψαν τα υδραγωγεία, αλλ' η
            πόλις είχε πηγαδήσια νερά και άφθονα και πόσιμα. Τοιαύτη
            ήτον η κατάστασις της Τριπολιτσάς.

            Μέγα θάρρος έλαβαν οι λαοί της Πελοποννήσου αφ' ού
            κατήσχυναν τους εχθρούς των εν ταις μάχαις του Βαλτετσίου
            και των Δολιανών, και ελθόντες εγγύτερον της Τριπολιτσάς
            κατέλαβαν ορεινάς θέσεις.

Μάιος       Οι Τούρκοι έβοσκαν συνήθως τους ίππους των έξωθεν
            της Τριπολιτσάς. Τινές των Ελλήνων υπό τον Καλλιακούδαν
            τον εξ Αλωνισταίνης ενεδρεύσαντες την 24 μαΐου συνέλαβάν
            τινας αυτών. Οι Τούρκοι εξήλθαν εις καταδίωξίν των και
            επλήγωσαν τον Καλλιακούδαν κατέβησαν τότε πολλοί Έλληνες
            και ήρχισε κατά τον άγιον Βλάσην, ημιώριον μακράν της
            πόλεως, γενικός τουφεκισμός, ον έπαυσεν η εσπέρα. Οι
            Έλληνες ευδοκίμησαν εν τη μάχη ταύτη πολεμήσαντες εκτός
            των προμαχώνων. Την δε 26 εξεστράτευσαν οι Τούρκοι
            πανστρατιά επ' ελπίδι, ότι μόνη η παρουσία τόσων ενόπλων
            εφίππων και πεζών θα έτρεπεν ως άλλοτε τους Έλληνας εις
            φυγήν· αλλ' η ελπίς των εματαιώθη και επανήλθαν μη
            συγκρουσθέντες. Εξεστράτευσαν και την 5 Ιουνίου, καθ' ην
            εφονεύθησάν τινές εκατέρωθεν, εν οις και ο Κώστας
            Μπούρας. Έκτοτε συνεστρατοπέδευσαν οι εν τοις περιχώροις
            της Τριπολιτσάς Έλληνες επί της κατωφέρειας των Τρικόρφων
            (α).

            Πολλά και υπό πολλούς αρχηγούς ήσαν τα συνελθόντα
            στρατεύματα, αλλ' όλα συνήρτων τέσσαρα μεγάλα σώματα
            σχηματίζοντα ημικύκλιον. Κατείχαν δε το μεν αριστερόν
            κέρας 2500 υπό τον Κολοκοτρώνην, το δε δεξιόν 1500 υπό
            τον Γιατράκον, το δε κέντρον 1000 υπό τον Αναγνωσταράν,
            τα δε όπισθεν του κέντρου και του δεξιού κέρατος 1500 υπό
            τον Πετρόμπεην. Ο δε Υψηλάντης είχε την σκηνήν του άνωθεν
            των υπό τον Αναγνωσταράν. Εφυλάττοντο δε και αι εις Άργος
            και Λεοντάρι άγουσαι οδοί, αύτη μεν υπό 150, εκείνη δε
            υπό 300.

            Συνεχείς συγκρούσεις συνέβαιναν προκαλούμεναι κυρίως εκ
            των επανειλημμένων εκδρομών των πολιορκουμένων κατά των
            πολιορκούντων, και εντεύθεν προήρχοντο φόνοι. Οι Έλληνες,
            οσάκις ήρχετο κατ' αυτών το πεζικόν των εχθρών,
            κατέβαιναν θαρραλέως και επολέμουν πολλάκις απερικάλυπτοι
            επί της πεδιάδος· οσάκις δε ήρχετο το ιππικόν, απεχώρουν
            προς τας ρίζας των βουνών και ησφαλίζοντο όπισθεν των
            πετρών από της ορμής των ιππέων μη δυναμένων ν' αναβώσι
            τας πετρώδεις θέσεις· τοιουτοτρόπως έβλαπταν μάλλον ή
            εβλάπτοντο·
Αύγουστος   η δε τελευταία εκδρομή των πολιορκουμένων
            συνέβη τον Αύγουστον, και είναι αξιοδιήγητος διά τα
            περιστατικά και αποτελέσματά της.

            Διεδόθη φωνή κατ' εκείνας τας ημέρας, ότι ο εν Τριπολιτσά
            Κιαμήλμπεης, εμελέτα να μεταβή εις Κόρινθον προς
            ενίσχυσιν της κινδυνευούσης εκείνης φρουράς. Ο άγρυπνος
            και επιδέξιος Κολοκοτρώνης διέταξε και ήνοιξαν τάφρον
            κατά τον Μύτικαν μίαν ώραν μακράν της Τριπολιτσάς προς
            ενέδραν. Η διαδοθείσα φωνή εψεύσθη, αλλ' η τάφρος
            εχρησίμευσε, και ιδού πώς. Την 10 Αυγούστου εξήλθαν
            υπερτετρακισχίλιοι πεζοί και ιππείς Τούρκοι, διεσπάρησαν
            εις τα πέριξ χωρία επί καρπολογία, και συναντήσαντες εν
            τω χωρίω του Λουκά τους περί τον Νταγρέν, τους
            διεσκόρπισαν φονεύσαντές τινας αυτών· ολίγον δ' έλλειψε
            να συλλάβωσι και τον αρχηγόν έν τινι σπηλαίω μετά
            τεσσάρων κλεισθέντα και διά της επικουρίας άλλων άλλοθεν
            ελθόντων Ελλήνων λυτρωθέντα. Επί δε τη εις Τριπολιτσάν
            επιστροφή των οι πλείστοι, συνοδεύοντες μέγα πλήθος σώων
            τροχοφόρων, επλησίασαν την τάφρον, εκλαβόντες αυτήν όχι
            ως εις πολεμικήν χρήσιν προπαρασκευασθείσαν, αλλ' ως
            όριον ιδιωτικού τινος χωραφίου. Φθάσαντες δε ανύποπτοι
            προς το χείλος ετουφεκίσθησαν αίφνης υπό των εν αυτή
            αφανώς παραφυλαττόντων Ελλήνων, και πολλοί εχάθησαν ως
            απρόσεκτοι και απροφύλαχτοι, οι δε λοιποί διεσώθησαν, οι
            μεν πεζοί διαβάντες διά του πλησίον της ρίζης του βουνού
            ασκάπτου μέρους, οι δε ιππείς υπερπηδόντες την τάφρον μη
            ικανώς πλατείαν· όλα δε τα κομίζοντα τας τόσον αναγκαίας
            ταις ημέραις εκείναις εις χρήσιν των πεινώντων Τούρκων
            τροφάς ζώα έπεσαν εις χείρας των Ελλήνων. Το κατ' εκείνην
            την ημέραν συμβάν έφερεν εις απόγνωσιν τους
            πολιορκουμένους διά την αφαίρεσιν των τροφών και εθάρρυνε
            τους Έλληνας να στήσωσι τους συνήθεις προμαχώνας 900
            οργυιάς από της πολιορκουμένης πόλεως.

            Εξ αρχής της πολιορκίας είχαν οι πολιορκηταί τινα
            κανόνια, αλλά μετά την παράδοσιν της Μονεμβασίας
            μετέφεραν εκείθεν και τρείς βομβοβόλους, ηγνόουν όμως την
            χρήσιν αυτών. Περιεφέρετο εν τω στρατοπέδω Ιταλός τις,
            Τάσης, τερατολόγος μάλλον ή αρχιπυροβολιστής ως
            επηγγέλλετο· ούτος ανεδέχθη την χρήσιν αυτών, και τας
            έστησε προς τους πρόποδας του βουνού 700 οργυιάς από της
            πόλεως. Παρασκευασθείσης μιας αυτών, συνήχθη επί των
            πλησίον υψωμάτων μέγα πλήθος πολιορκητών χάριν του
            νεοφανούς θεάματος· αλλ' η βομβοβόλος, αντί να ενεργήση
            τα προσδοκώμενα τεράστια, έσπασε καταισχύνασα τον
            αρχιπυροβολιστήν.

            Το έργον του αμαθούς Τάση, όστις φοβηθείς έγεινεν
            άφαντος, ανέλαβεν ο γνώσεις περί τα τοιαύτα έχων Γάλλος
            Ρεϋβώς. 200 οργυιάς μακράν της πόλεως προς το μέρος της
            μεγάλης Τάπιας κείνται παραρριζώματά τινα των βουνών. Ο
            Ρεϋβώς έστησεν επί του κέντρου αυτών τας δύο βομβοβόλους,
            αλλ' ανωφελώς και αυτός, αν και τας ανέδειξε διά της
            επιτηδειότητός του ευχρήστους. Δεξιόθεν δε και
            αριστερόθεν αυτών κατεσκευάσθησαν δύο κανονοστάσια,
            εύχρηστα μεν και αυτά, αλλ' επίσης ανωφελή· όπισθεν δε
            των παραρριζωμάτων ετοποθετήθησαν 800 οπλοφόροι υπό τον
            Γιατράκον, τουφεκίζοντες επιδεξίως διά των κανονοπών και
            ενοχλούντες τους εχθρούς. Έστησαν οι Έλληνες και άλλο
            κανονοστάσιον προς την πύλην του Άργους μικράς και αυτό
            ωφελείας. Οι δε Τούρκοι έπεσαν εις πολλήν αδράνειαν, και
            την 24 πεντακόσιοι Έλληνες τόσον επλησίασαν προς το μέρος
            της μεγάλης Τάπιας, ώστε κατέλαβάν τινας κεκαυμένας
            οικίας έμπροσθεν μιας των πυλών της Τριπολιτσάς και
            διετήρησαν αυτάς ευτυχώς δύο ώρας πολεμούμενοι έσωθεν·
            αλλ' απόσπασμα ιππικού εξήλθε της πόλεως άλλοθεν, έπεσεν
            όπισθεν, τους εκακοποίησε, και τους ανάγκασε ν'
            απομακρυνθώσιν.

            Μετ' ολίγας δε ημέρας ήλθεν εις Τρίκορφα ο Σκώτος, Θωμάς
            Γόρδων, μεταβιβάσας επί του πλοίου του εκ Μασσαλίας
            Έλληνας και φιλέλληνας, και φέρων επ' ωφελεία της
            Ελλάδος, υπέρ ης και αυτός και οι συν αυτώ ήλθαν ν'
            αγωνισθώσι, τρεις βομβοβόλους και εξακόσια τουφέκια. Οι
            Έλληνες εδέχθησαν φιλοφρόνως και ευγνωμόνως τον γενναίον
            τούτον φιλέλληνα, αναδεχθέντα προθύμως να οργανίση εξ
            ιδίων σώμα τακτικών εξ Ελλήνων και φιλελλήνων.

            Εν τοσούτω η κατάστασις των Τούρκων εχειροτέρευεν ημέρα
            τη ημέρα όχι μόνον διά σπάνιν τροφών, αλλά και δι'
            έλλειψιν ιπποβοσκής, διότι, μη τολμώντες να βοσκήσωσιν ως
            άλλοτε εκτός της πόλεως τους ίππους, δεν εδύναντο να τους
            μεταχειρισθώσιν ως και πρότερον, εξασθενήσαντας εκ της
            ατροφίας.

            Αι μακροχρόνιοι πολιορκίαι διά την εξ ανάγκης ακαθαρσίαν
            των πολιορκουμένων, διά την κακήν ποιότητα των τροφίμων,
            διά την κακουχίαν και συσσώρευσιν πολλών ανθρώπων και
            ζώων εντός στενής περιφερείας φέρουν συνήθως επιδημίας.
            Το κακόν τούτο δεν εβράδυνε να προστεθή, εις τα άλλα κακά
            των πολιορκουμένων· αυτά δε τα θύματα της επιδημίας
            έτρεφαν την επιδημίαν. Ούτως εχόντων των πραγμάτων,
            αρμοδίαν εθεώρησεν ο Υψηλάντης την περίστασιν να προβάλη
            τοις πολιορκουμένοις συμβιβασμόν εις παράδοσιν της πόλεως
            υπ' ωφελίμους όρους· αλλ' απερρίφθη υπεροπτικώς η
            πρότασίς του.

            Φοβούμενοι δε οι Έλληνες μη φέρη η αναβολή επιβοήθειαν
            προς τους πολιορκουμένους, ηθέλησαν να επιχειρήσωσιν
            έφοδον, και διετάχθη ο αρχιπυροβολιστής να διαρρήξη το
            τείχος· αλλ' όλοι του οι αγώνες απέβησαν μάταιοι διά την
            μηδαμινότητα του πυροβολικού. Εν ώ δε ανεμένετο ημέρα τη
            ημέρα η πτώσις της πόλεως, ήλθεν είδησις ότι ο οθωμανικός
            στόλος εφάνη έξωθεν των μεσημβρινών παραλίων της
            Πελοποννήσου την 26.

            Είδαμεν, ότι οι στόλοι διεχωρίσθησαν μετά τα κατά την
            Σάμον συμβάντα, και ότι ο μεν ελληνικός κατέπλευσεν εις
            τα ίδια, ο δε τουρκοαιγύπτιος εισέπλευσε τον Ελλήσποντον.
            Ο στόλος ούτος ανέπλευσε μετά τινας ημέρας κατά της
            Ελλάδος.

            Πρό τινων δε ημερών είχε συναχθή τουρκικόν στράτευμα εν
            τη επαρχία του Ζητουνίου, σκοπεύον να εισχωρήση εις την
            Ανατολικήν Ελλάδα, να ενωθή μετά των ενδιατριβόντων
            τουρκικών στρατευμάτων και να εισβάλη εις Πελοπόννησον
            προς λύτρωσιν της Τριπολιτσάς βοηθούμενον και παρά του
            στόλου, μελετώντος, αφ' ού επεσίτιζε τα μεσσηνιακά
            φρούρια, να εισπλεύση τον κορινθιακόν κόλπον.

            Μαθόντες οι οπλαρχηγοί της Ανατολικής Ελλάδος τα περί της
            νέας ταύτης εκστρατείας υπό τέσσαρας πασάδας, τον
            Μπεϋράμπασαν, τον και αρχιστράτηγον, τον Χατσή -
            Μπεκήρπασαν, τον Μεμήσπασαν, και τον Σιαχή - Αλήπασαν,
            συνήλθαν εις Εργίνι, χωρίον της Βοδωνίτσης, όπου
            ενέκριναν την θέσιν της Φοντάνας ως την καταλληλοτέραν
            προς αντίκρουσιν του εχθρού. Μόνος ο Δυοβουνιώτης
            αντέτεινε και επρόβαλε να καταλάβωσιν άνευ αναβολής τα
            επί της προς την Λεβαδείαν λεωφόρου Βασιλικά, ορθώς
            συλλογισθείς, ότι τόσοι πασάδες δεν θα κατεδέχοντο ν'
            αφήσωσι την πλατυτέραν θέσιν των Βασιλικών και να
            διέλθωσι την στενοτέραν της Φοντάνας. Η γνώμη του
            Δυοβουνιώτου απολαμβάνοντος υπόληψιν εμπειροπολέμου
            ανδρός υπερίσχυσε, και μετέβησαν οι Έλληνες εις Βασιλικά·
            και ο μεν Παπά - Ανδρέας Κοκοβιστιανός μετά 300
            ετοποθετήθη αφανής εντός του παρά τη εισόδω της κοιλάδος
            πυκνού δάσους· ο δε Αντώνης Κοντοσόπουλος και ο Κωσταντής
            Καλύβας μετά 600 κατέλαβαν τα ενδότερα της κοιλάδος· ο δε
            Δυοβουνιώτης, ο υιός του, ο Νάκος Πανουργιάς και ο
            Γκούρας μετά 1100 τα προ της εξόδου της κοιλάδος.

            Την 24 οι πασάδες, εκτός του Χατσή - Μπεκήρη αποθανόντος
            αίφνης εν Ζητουνίω, ήλθαν μετά επτακισχιλίων ιππέων και
            πεζών εις Πλατανιάν, όπου και διενυκτέρευσαν· την δε
            επαύριον έστειλαν δισχιλίους ιππείς εις σκόπευσιν,
            οίτινες επροχώρησαν όπου εφύλατταν ο Κοντοσόπουλος και ο
            Καλύβας. Αντέστησαν ούτοι κατ' αρχάς μόνοι και διετήρησαν
            την θέσιν των έως ού ήλθαν και οι κατά την έξοδον της
            κοιλάδος εις επικουρίαν των, και τότε απώθησαν όλοι ομού
            τους εχθρούς φονεύσαντες και πληγώσαντες 50 και
            ζωγρήσαντες 15 ίππους. Την δε επιούσαν, ό εστι την 26,
            αφήσας ο Μπεϋράμπασας φρουράν εν Πλατανιά εις φύλαξιν των
            αποσκευών, εκίνησε πανστρατιά, και προχωρήσας εις την
            πεδιάδα παρά την είσοδον του στενού διέταξε ν' αναγνώσωσι
            την συνήθη προπόλεμον ευχήν και να κανονοβολήσωσι και
            τουφεκίσωσι. Τούτου γενομένου, ώρμησεν ο στρατός αλαλάζων
            επί τους περί τον Κοντοσόπουλον και Καλύβαν· έτρεξαν εις
            βοήθειαν αυτών οι Δυοβουνιώται, ο Πανουργιάς και ο
            Γκούρας, κατέφθασε και ο Μπούσγος μετά 300, και εξήφθη
            διακαής μάχη. Επειδή η θέσις ήτο στενή, δασώδης και
            απόκρημνος, ούτε ο μέγας αριθμός των πεζών, ούτε το πολύ
            ιππικόν των εχθρών εχρησίμευε· ώστε μη δυνάμενοι ν'
            απωθήσωσι τους Έλληνας, αν και τόσον πολλοί, και ανοίξωσι
            την δίοδον, έστρεψαν τα νώτα. Τότε εξώρμησαν οι
            υποδενδριάζοντες περί τον Παπά - Ανδρέαν και κατέλαβαν
            την είσοδον, ώστε ο εχθρός εκτυπάτο έμπροσθεν και
            όπισθεν. Όλοι οι οπλαρχηγοί Έλληνες διέπρεψαν την ημέραν
            εκείνην, ο δε Παπά - Ανδρέας κατεδίωξε τους εχθρούς έως
            ού εβασίλευσεν ο ήλιος. Εκτός των πληγωθέντων, ων
            άγνωστος ο αριθμός, υπερχίλιοι εχθροί έπεσαν, και μεταξύ
            αυτών και ο Μεμήσπασας φονευθείς, ως ελέγετο, αυτοχειρί
            υπό του Γκούρα, εζωγρήθησαν δε και 100· εκ δε των Ελλήνων
            εσκοτώθησαν 10 και επληγώθησαν 30, εν οις και ο
            Κοντοσόπουλος. Πάμπολλα και πλουσιώτατα ήσαν τα εις
            χείρας των Ελλήνων πεσόντα λάφυρα, εν οις και 800 ίπποι,
            2 κανόνια και 18 σημαίαι. Μετά την μάχην οι μεν εχθροί
            συνηνώθησαν πάλιν εις Πλατανιάν, ενδιενυκτέρευσαν, και
            την επιούσαν επανέκαμψαν εις Ζητούνι τόσον έμφοβοι, ώστε
            έκοψαν επί της φυγής την γέφυραν του Σπερχειού. Οι δε
            Έλληνες εκίνησαν κατ' αυτών την επαύριον, αλλά δεν τους
            επρόφθασαν και εστρατοπέδευσαν εν Δαμάστα. Εις τόσην δε
            αταξίαν έπεσαν οι εχθροί φεύγοντες, ώστε οι
            λαφυραγωγούντες Έλληνες εύρισκαν και τας ακολούθους
            ημέρας της μάχης περιπλανωμένους ανθρώπους και ζώα.
            Τοιουτοτρόπως εματαιώθη η κατά της Πελοποννήσου αύτη
            εκστρατεία.

            Ο δε εχθρικός στόλος, αφ' ού ετροφοδότησε την Μοθώνην,
            έπλευσε προς την Κορώνην.

            Η Κορώνη επολιορκείτο διά ξηράς αφ' ότου οι διαχυθέντες
            εις Καλαμάταν Μανιάται διεσπάρησαν εκείθεν εις διάφορα
            μέρη της Πελοποννήσου· μετέβη και ο Αντώνης Μαυρομιχάλης
            μετά τινων εξ αυτών εις την επαρχίαν της Κορώνης ως
            αρχηγός της πολιορκίας· μετέβη κατόπιν αυτού και ο
            αδελφός του Γιάννης ο και Κατσής· συνηνώθησαν και οι
            εντόπιοι και άλλοι γείτονές των υπό τους αδελφούς
            Καραπαύλους και τον Γεώργην Δαρειώτην, και κατέλαβαν όλοι
            ομού την 25 μαρτίου τα Βουνάρια, θέσιν μίαν ώραν
            απέχουσαν του φρουρίου, και ηκροβολίσθησαν αυθημερόν κατά
            το Χαρακοπιόν μετά των επεξελθόντων Τούρκων. Μετά δε τον
            ακροβολισμόν ήλθαν οι Έλληνες πλησιέστερον του φρουρίου·
            και πρώτον μεν κατέλαβαν τα χωρία, Άγιον Δημήτριον και
            Τσεφέρογλι· έπειτα δε έπεσαν και εις αυτήν την πόλιν της
            Κορώνης· ενδιαμείναντες δε δέκα ημέρας ανεχώρησαν την
            μεγάλην παρασκευήν εις τα ίδια χάριν των εορτών, αλλ'
            επανήλθαν την δευτέραν της διακαινησίμου και κατέλαβαν
            την θέσιν Μακρύν Άμμον, όπου εζώγρησαν δι' ενέδρας 10
            Τούρκους και τους εφόνευσαν εισήλθαν δε και δευτέραν
            φοράν εις την πόλιν και την διετήρουν, ακροβολιζόμενοι
            συχνάκις μετά των εν τη ακροπόλει· αλλά φανέντος του
            στόλου έφυγαν, ελύθη η πολιορκία, και οι Τούρκοι έκαυσαν
            την πόλιν ίνα μη επανελθόντες οι Έλληνες την καταλάβωσιν·
            εθρασύνθησαν δε τόσον ιδόντες τον στόλον, ώστε
            απεκεφάλισαν τον επίσκοπον Κορώνης Γρηγόριον, και εκ των
            προκρίτων τον Κωσταντήν Λαχανάν και τον Γεώργην
            Τσαπόπουλον, ους κατοικούντας την πόλιν είχαν μεταφέρει
            επί της πρώτης εισβολής των Ελλήνων εις την ακρόπολιν·
            έρριψαν δε έξω των τειχών τα πτώματά των.

            Ο δε εχθρικός στόλος, αφ' ού ετροφοδότησε την Κορώνην,
            έπλευσε την αυτήν ημέραν εις Καλαμάταν. Φόβος μέγας
            κατέλαβε τους εκεί, και υπό το κράτος του φόβου οι επί
            της κυριεύσεως της Καλαμάτας παραδοθέντες Τούρκοι ως
            εκατόν, στελλόμενοι δήθεν χάριν ασφαλείας εις Μάνην,
            εμιαιφονήθησαν καθ' οδόν επί προφάσει μη λάβωσιν όπλα επί
            της αφίξεως των συναδέλφων των.

            Πρό τινων ημερών ωργανίζετο εκεί τακτικόν σώμα συστηθέν
            κατά πρώτον εν Βερβένοις, υπό την προστασίαν του
            Υψηλάντου δι' ων έφερεν από Τεργέστης οπλισμών και δι' ων
            εχορήγησεν ολίγων χρημάτων· το πλείστον δε μέρος του
            τακτικού τούτου συνίστατο εκ προσφύγων Κυδωνιέων,
            εγυμνάζετο παρά του Γουβερνάτου Ιταλού, είχεν
            αξιωματικούς Έλληνας και φιλέλληνας και διετέλει υπό τον
            Βαλέστον διορισθέντα παρά του Υψηλάντου συνταγματάρχην.

            Ο συνταγματάρχης ούτος, Γάλλος το γένος, υπηρέτησε την
            πατρίδα του στρατιωτικώς μέχρι της ειρήνης του 1814·
            έκτοτε μετέβη εις Κρήτην όπου διέμεινεν έξ έτη πλησίον
            του μετερχομένου το εμπόριον πατρός του και εντεύθεν
            έλαβεν αφορμήν να διδαχθή την ελληνικήν γλώσσαν και να
            γνωρίση τα ελληνικά ήθη· διά ταύτην την αιτίαν, και έτι
            μάλλον διά τας στρατιωτικάς και κοινωνικάς αρετάς του,
            ευδοκίμησεν αγαπώμενος παρά πάντων και τιμώμενος.
            Ευρίσκετο κατά περίστασιν ο ανήρ ούτος εν Τεργέστη επί
            της εκείθεν εις Ελλάδα καταβάσεως του Υψηλάντου και τον
            ηκολούθησεν ως συναγωνιστής του. Καθ' ην δε ημέραν
            έπλευσεν ο εχθρικός στόλος εις Καλαμάταν, είχε μόλις 250
            στρατιώτας και αυτούς αρχαρίους· αλλά και μετά τόσον
            ολίγων και τόσον αγυμνάστων δεν εδίστασε να παραταχθή
            αφόβως επί της παραλίας κατέμπροσθεν του εχθρού
            μελετώντος απόβασιν· είχε και δύο κανόνια και συμβοηθούς
            μίαν εκατοστύν Μανιατών υπό τον Παναγιώτην Μούρτσινον καί
            τινας εντοπίους. Την ακόλουθον αυγήν επλησίασαν προς την
            ξηράν πλοία του στόλου διά την μελετωμένην απόβασιν. Αλλ'
            οι Τούρκοι ιδόντες την τάξιν του σώματος, ακούσαντες τον
            ήχον των σαλπίγγων, μαθόντες και εκ των τουφεκοβολών ότι
            και άλλοι παρεφύλατταν εντός διαφόρων τάφρων επί το
            αμμώδες παράλιον, αγνοούντες ίσως και τον μικρόν αριθμόν
            των υπερασπιστών, ανεχώρησαν άπρακτοι.

            Εκείναις δε ταις ημέραις ευρέθησαν τα προ ολίγου
            πολιορκούντα το Νεόκαστρον δύο σπετσιωτικά πλοία εν τω
            λιμένι των Κυτριών εντός του κόλπου της Καλαμάτας.
            Εισπλεύσας ο στόλος τα απέκλεισε και τα εκανονοβόλισεν
            επ' ελπίδι να τα συλλάβη ή να τα καύση· αλλ' οι ναύται
            αυτών απεβίβασαν κανόνια, αντέστησαν γενναίως, διεφύλαξαν
            τα πλοία, και καιροφυλακτήσαντες τα μετέφεραν εις την
            νήσον των αβλαβή.

            Ο δε εχθρικός στόλος, αφού διέτριψε μίαν εβδομάδα κατά τα
            παράλια της Μεσσηνίας, απέπλευσε προς τας Πάτρας.

            Διαδοθείσης της ειδήσεως ταύτης, διεδόθη συγχρόνως, ότι ο
            στόλος έφερε δεκακισχιλίους εις απόβασιν, εν ώ είχε μόλις
            χίλιους Αλβανούς. Ο λόγος ούτος κατετάραξε τους
            πολιορκητάς της Τριπολιτσάς φοβηθέντας μη αποβώσι τα
            στρατεύματα ταύτα είς τι παράλιον της Πελοποννήσου και
            στρατεύσωσι προς λύτρωσιν της κινδυνευούσης πόλεως·
            εκρίθη δε αναγκαίον να εκστρατεύση μέρος του
            πολιορκούντος στρατού κατά τας Πάτρας. Αυθόρμητος
            εξεστράτευσεν ο Υψηλάντης παραλαβών τους υπό τον Βαλέστον
            τακτικούς ελθόντας εκ Καλαμάτας εις Τριπολιτσάν και 500
            ακολούθους του Κολοκοτρώνη υπό τον ανεψιόν αυτού
            Αποστόλην και τους δύο υιούς του, τον Πάνον αναβάντα εις
            Τριπολιτσάν προ ολίγων ημερών από του Ισθμού, και τον
            Γενναίον.

            Εν τούτοις ο εχθρικός στόλος ηγκυροβόλησεν έμπροσθεν της
            Ζακύνθου, υπεδέχθη φιλικώτατα παρά των ουδετέρων του
            τόπου εκείνου Αρχών, επρομηθεύθη τροφών, και την 7
            σεπτεμβρίου κατέπλευσεν εις Πάτρας όπου ήλθαν και
            συνηνώθησαν καί τινα των εν τοις ηπειρωτικοίς παραλίοις
            πλοίων, περί ων άλλοτε ανεφέραμεν, καί τινα αλγερινά·
            συνηριθμούντο δε όλα 60, εν οις τρία δίκροτα, και επτά
            φρεγάται.

            Οι δε ατυχείς αρχηγοί της Αχαΐας μετά τα εν Πάτραις πρώτα
            παθήματά των έσπευσαν να στρατολογήσωσι και καταλάβωσι
            διαφόρους θέσεις, αν όχι εις βλάβην, τουλάχιστον εις
            συστολήν των εχθρών ενδυναμωθέντων διά των εκεί
            μεταβάντων Λαλιωτών, και διά 1500 Αλβανών αποσταλέντων
            παρά του Χουρσήδη υπό τον αρχιπυροβολιστήν Ασλανάκην·
            ήσαν δε οι εν Πάτραις Τούρκοι πάντοτε κύριοι των πέριξ
            της πόλεως και εξήρχοντο ελευθέρως απάγοντες ζώα και
            ξυλευόμενοι· πολλάκις δε επροχώρουν και όπου εφύλατταν οι
            Έλληνες και ηκροβολίζοντο, πάντοτε υπερέχοντες· κατά τους
            ακροβολισμούς δε τούτους διεκρίνετο ο Παναγιώτης
            Καρατσάς, ο τολμηρότερος των Ελλήνων αρχηγών εκείνου του
            μέρους, όστις όχι μόνον επολέμει τους Τούρκους επί των
            πεδινών τόπων, αλλά έπιπτε την νύκτα και εις αυτήν την
            πόλιν. Αι Πάτραι δεν ήτο δυνατόν να πέσωσι ειμή διά της
            πείνας, καθώς διά της πείνας έπεσαν και τα άλλα φρούρια·
            αλλ' ο αποκλεισμός των πάντοτε ανεπαρκής διά ξηράς,
            έγεινεν ανεπαρκέστερος αφού τόσον εδυναμώθη η φρουρά των·
            διά θαλάσσης δε εκ διαλειμμάτων μόνον και σπανίως
            απεκλείοντο· ώστε όχι μόνον των προς τροφήν επρομηθεύοντο
            αφθόνως, αλλά και των προς τρυφήν.

            Δεν είναι πολλού λόγου άξιοι οι μετά τα πρώτα κατά τας
            Πάτρας συμβάντα συχνοί εκεί ακροβολισμοί, διότι ούτε
            αποτέλεσμα έφεραν, ούτε διά τινος περιέργου συμβάντος,
            εκτός ολίγων φόνων, διεκρίθησαν. Τόσον ανενόχλητοι
            συνήθως έμεναν οι Τούρκοι, ώστε την 23 ιουνίου υπήγαν και
            έκαυσαν το μοναστήριον του Ομπλού, τρεις ώρας μακράν των
            Πατρών. Την δε 3 ιουλίου επροχώρησαν και εις τα Μαύρα
            Βουνά και εκτύπησαν το καλώς οχυρωμένον σπηλαιωτικόν
            μετόχι. Αλλ' ολιγώτατοι στρατιώται και καλόγηροι
            εγκλεισθέντες ούτε τας επιρριπτομένας κανονοσφαίρας και
            βόμβας, ούτε δισχιλίων και πεντακοσίων οπλοφόρων
            ακατάπαυστον και πολύωρον τουφεκισμόν εφοβήθησαν.
            Μεσούντος δε του Ιουλίου οι Έλληνες ετοποθετήθησαν
            πλησιέστερον των Πατρών και ήρχισαν έκτοτε να εμπνέωσι
            φόβον ερχόμενοι εις μάχην μετά των εχθρών· η φονικωτέρα
            συνέβη την νύκτα της 2 αυγούστου και την ακόλουθον
            ημέραν, παρευρεθέντων εν τη μάχη του Γρίβα και του
            Καρατσά. Οι δύο ούτοι φιλοπόλεμοι νέοι, εν ώ ήσαν οι
            Έλληνες εστρατοπεδευμένοι εν τω χωρίω της Γλυκάδας,
            έπεσαν αίφνης την ρηθείσαν νύκτα επί τους κατέχοντας το
            μοναστήριον του Γηροκομείου εχθρούς πολλά πλησίον της
            πόλεως κείμενον. Ακούσαντες τον τουφεκισμόν οι εν αυτή
            Τούρκοι εξεστράτευσαν όλοι εις βοήθειαν των πασχόντων
            αδελφών των· εξώρμησε και όλον το εν τη Γλυκάδα ελληνικόν
            στράτευμα, και ούτως η μάχη έγεινε γενική δι' όλης της
            ημέρας, και οι Έλληνες κατεδίωξαν τους επελθόντας έως εις
            τα άκρα της πόλεως. Ελέγετο δε ότι κατά την μάχην εκείνην
            εσκοτώθησαν 100 Τούρκοι· εσκοτώθησαν και 20 Έλληνες, εν
            οις και ο άξιος μαχητής Καλαβρυτινός Μπενιζέλος.

            Οι δε Τούρκοι, προθέμενοι ν' απομακρύνωσι της πόλεως ως
            και πρότερον τους Έλληνας, εξεστράτευσαν την 5 πανστρατιά
            υπό την οδηγίαν του Ισούφπασα σύροντες τέσσαρα κανόνια
            και μίαν βομβοβόλον, και εστρατοπέδευσαν εκτός του
            Γηροκομείου. Οι Έλληνες κατείχαν τότε το χωρίον Ρωμανού,
            τον λινόν του Χουσεήναγα και τα πέριξ. Τρία ημερονύκτια
            επολέμησαν οι Τούρκοι τους εν τω λινώ του Χουσεήναγα επί
            σκοπώ να τους διασκορπίσωσιν, αλλά, χάρις εις τους εκεί
            ευρεθέντας, Γρίβαν, Φωκάν, Γκεντιλίνην και Καρατσάν,
            απεκρούσθησαν, εγκατέλειψαν και αυτήν την θέσιν του
            Γηροκομείου και εισήλθαν κατησχυμένοι εις το φρούριον. Η
            θάλασσα εν τοσούτω ήτον ανοικτή, και τροφαί εκομίζοντο
            εις τας Πάτρας ελευθέρως· και επειδή οι αποκλεισμοί των
            Ελλήνων δεν ανεγνωρίζοντο εισέτι, πολεμικά ευρωπαϊκά
            πλοία επροστάτευαν αναφανδόν τα εισπλέοντα υπό τας
            σημαίας των βασιλέων αυτών τροφοφόρα. Αλλά και αυτή η
            οπωσούν επί της ξηράς καλή κατάστασις των Ελλήνων πολλά
            ολίγον διήρκεσεν εξ αιτίας των αναφυεισών διχονοιών και
            διαιρέσεων μεταξύ των προκρίτων και των οπλαρχηγών.
            Εκείναις ταις ημέραις εδολοφονήθη και ο άριστος Καρατσάς.
            Το πρώτον τούτο επί της επαναστάσεως της δολοφονίας
            ανοσιούργημα, πραχθέν εν τω μοναστηρίω του Ομπλού την 4
            σεπτεμβρίου υπό των Κουμανιωτών δι' αντιζηλίαν, αφήρεσε
            την αμοιβαίαν πίστιν, διήγειρε φόβους και συνέτρεξεν εις
            την εν μέρει διάλυσιν των εκεί ελληνικών στρατευμάτων.
            Τοιαύτη ήτον η κατάστασις των περί τας Πάτρας
            συστρατοπεδευόντων ότε ο εισβολής στόλος εφάνη έμπροσθεν
            της πόλεως εκείνης.

            Ό,τι ήρχισε να ενεργή ως προς την διάλυσιν των ελληνικών
            στρατευμάτων η διχόνοια και η δολοφονία, το απετελείωσεν
            η άφιξις του στόλου.

Σεπτέμβριος Την 9 σεπτεμβρίου οι εν Πάτραις Τούρκοι,
            συμπαραλαβόντες καί τινας των επί του στόλου εις απόβασιν
            Αλβανών, εστράτευσαν, ως χίλιοι, επί τους κατέχοντας τας
            τρεις μακρυνάς θέσεις, την του Σαραβαλίου υπό τους
            Πετμεζάδας και Κουμανιώτας, την του Πουρναροκάστρου υπό
            τον Ζαήμην, και την του μετοχίου του Ομπλού υπό τον
            Σισίνην. Οι εν Σαραβαλίω όλοι έφυγαν την προτεραίαν νύκτα
            ιδόντες τον στόλον· ανεχώρησαν αμαχητί και οι εν
            Πουρναροκάστρω· δεν αντέστησαν ουδ' οι εν μετοχίω και
            εγκαταλείψαντες τας αποσκευάς και τα δύο κανόνια ανέβησαν
            εις τα ορεινότερα μέρη, καταδιωκόμενοι και εκεί υπό των
            Τούρκων εγγύς όντων να ζωγρήσωσι και τον Σισίνην
            φεύγοντα.

            Μετ' ολίγας δε ημέρας το πλείστον μέρος του στόλου υπό
            τον Γιβραλτάρην, φέρον εις απόβασιν τον Ισούφπασαν και
            700 Αλβανούς, μετέβη εις Βοστίτσαν, ην ηύρε πανέρημον και
            την κατέκαυσε καυθείσαν, ως είδαμεν, και επί της εκείθεν
            διαβάσεως των περί τον κεχαγιάμπεην· διεσπάρησαν δε οι
            εχθροί εις όλην την επαρχίαν της Βοστίτσης
            λαφυραγωγούντες και απάγοντες ζώα. Την δε 19 έπλευσεν ο
            στόλος εις την αντίπορθμον ξηράν, εκανονοβόλησεν αβλαβώς
            την Βετρινίτσαν και παρέστη έμπροσθεν του Γαλαξειδίου.

            Η κωμόπολις αύτη κείται επί της δυτικής άκρας του
            κρισσαίου κόλπου ή κόλπου των Σαλώνων, ούτως
            ονομαζομένου, διότι ολίγον ενδότερον προς τον μυχόν αυτού
            κείνται η Κρίσσα πόλις των αρχαίων, και τα Σάλωνα πόλις
            των νεωτέρων Ελλήνων. Είχε δε επί της επαναστάσεως 700
            οικίας, και 40 πλοία (καράβια), εκτός πολλών μικρών,
            πλέοντα όλην την Μεσόγειον· έχει και λιμένα αξιόλογον.

            Οι κάτοικοι, υποπτεύοντες διά θαλάσσης προσβολήν, είχαν
            οχυρώσει διά κανονίων το έξωθεν του στόματος του λιμένος
            νησίδιον εις προφύλαξιν των πλοίων και της κωμοπόλεως,
            και αντέστησαν την πρώτην ημέραν ευτυχώς προς τον
            αδιακόπως κανονοβολούντα στόλον. Ήσαν δε και 200
            στρατιώται επί της ξηράς εις εμπόδιον της μελετωμένης
            αποβάσεως· αλλά την επελθούσαν νύκτα έγειναν άφαντοι. Την
            δε ακόλουθον ημέραν απεβιβάσθησαν 1000 Τούρκοι εις την
            ξηράν, εκυρίευσαν τα πλοία, εξ ών 13 ήσαν ένοπλα,
            εκυρίευσαν και το επί του έξωθεν του στόματος του λιμένος
            νησιδίου κανονοστάσιον και αυτήν την κωμόπολιν, έσφαξαν
            πεντέξ εναπομείναντας γέροντας, και γραίας, καταφυγόντων
            των κατοίκων της εις τα ενδότερα, έκαυσαν την κωμόπολιν,
            και παραλαβόντες 34 πλοία, τα ογκωδέστερα και
            ευχρηστότερα, εν οις και τα μετακομίσαντα εις
            Πελοπόννησον τους περί τον Μεταξάν και Μερκάτην δύο
            ιόνια, και καύσαντες όλα τάλλα, μικρά μεγάλα, επανέλευσαν
            εις Πάτρας.

            Ευδοκίμησεν ο στόλος εν τω περίπλω τούτω, διότι και τα
            φρούρια Μοθώνης και Κορώνης επεσίτισε, και τα εκτός της
            Κορώνης και των Πατρών ελληνικά στρατόπεδα φανείς
            διέλυσε, και όλην την εν τω κορινθιακώ κόλπω ελληνικήν
            ναυτικήν δύναμιν, την ενοχλούσαν τα εκεί φρούρια,
            κατέστρεψεν. Ο κύριος σκοπός του ήτον να διευκολύνη την
            μετάβασιν των τουρκικών στρατευμάτων από της αντικρύ
            στερεάς εις Πελοπόννησον· αλλ' η εκστρατεία εματαιώθη εν
            τη μάχη των Βασιλικών· διά την αιτίαν ταύτην και διά την
            προσεγγίζουσαν ώραν του χειμώνος, καθ' ην οι
            απειροθάλασσοι Τούρκοι αγαπούν να διαχειμάζωσιν εντός
            ασφαλών λιμένων, ο στόλος, σύρων και τα εν τω Γαλαξειδίω
            αλωθέντα πλοία, απέπλευσε των Πατρών, και την 24, 25, και
            26 κατέπλευσεν όλος πάλιν εις τον λιμένα της Ζακύνθου,
            όπου αι ουδέτεραι Αρχαί τον εδέχθησαν ως και την πρώτην
            φοράν ευμενέστατα.

            Ο δε Υψηλάντης, διαβάς διά των Καλαβρύτων, συμπαρέλαβε
            χιλίους υπό τον Χαραλάμπην, τους Πετμεζάδας και τον
            Σολιώτην· αλλά δεν έφθασεν εις Βοστίτσαν ειμή αφ' ού
            απέπλευσεν ο εχθρικός στόλος· οδεύων δε παρά την παραλίαν
            προς τον Ισθμόν και φθάσας εις την μονήν της αγίας
            Ειρήνης, ολίγας ώρας απέχουσαν της Βοστίτσης, είδεν
            αντίπεραν καιόμενον το Γαλαξείδι· την δε 22 σεπτεμβρίου
            έφθασεν εις τα Βασιλικά (Σικυώνα).

            Εν ώ δε ο εχθρικός στόλος διέπλεε την ελληνικήν θάλασσαν
            και κατέστρεφεν, ο ελληνικός διέμενεν άπλους. Τα πλοία,
            ως ιδιόστολα, ήσαν δικαίω τω λόγω και δυσκίνητα, αλλ' ο
            μέγας κίνδυνος της πατρίδος έπεισε και ταύτην την φοράν
            τους γενναίους νησιώτας εις νέας χρηματικάς καταβολάς,
            δι' ων εφοδιασθέντα 35 εξέπλευσαν προς τα δυτικά της
            Πελοποννήσου εις συνάντησιν των εχθρικών· συνεξέπλευσε
            κατά πρώτην φοράν και ο Ανδρέας Βώκος, ο και Μιαούλης ως
            απλούς πλοίαρχος. Ολίγον διέμεινεν ο εχθρικός στόλος εν
            Ζακύνθω, και απέπλευσε διευθυνόμενος εις
            Κωνσταντινούπολιν καθ' όν καιρόν έπλεε προς τον
            κορινθιακόν κόλπον ο ελληνικός. Αφιχθέντος δε τούτου
            εκτός της Ζακύνθου, έστειλαν οι αρχηγοί αξιωματικόν εις
            το υγειονομείον ίνα μάθη τι περί του εχθρικού· αλλ' αι
            Αρχαί απέπεμψαν τον αποσταλέντα εχθρωδώς απαγορεύσασαι
            αυτώ πάσαν συνέντευξιν μετά των επί ξηράς και πάσαν
            αγοράν. Η διαγωγή αύτη της αγγλοϊονικής κυβερνήσεως ήτο
            φανερά παράβασις της ουδετερότητας, ην επηγγέλλετο. Αφού
            εδέχθη δις ολόκληρον οθωμανικόν στόλον, πώς απέπεμπε μίαν
            ελληνικήν λέμβον; Πλέων δε ο ελληνικός μεταξύ Ζακύνθου
            και Κεφαλληνίας έμαθεν ό,τι επεθύμει παρά τινων
            θαλασσοπορούντων και εστράφη προς τας Σπέτσας και την
            Ύδραν υποπτεύσας μη ο εχθρικός τας προσβάλη επί του
            διάπλου. Αλλ' ούτος ηύρε τόσω σφοδράν αντίπνοιαν έξωθεν
            των μεσσηνιακών φρουρίων, ώστε ηναγκάσθη να ποδίση προς
            την Ζάκυνθον. Εξ αιτίας δε της ανεμοζάλης απεμακρύνθη έν
            δικάταρτον αλγερινόν 20 κανονίων, και εμπεσόν εις τον
            ελληνικόν στόλον, και πολεμούμενον πανταχόθεν, αντέστη
            κατ' αρχάς γενναίως, αλλά μη βλέπον τρόπον σωτηρίας και
            καταδιωκόμενον υπό των πλοίων του Σαχίνη και του Ραφαλιά
            ερρίφθη προς τα νότεια της Ζακύνθου εις τόπον λεγόμενον
            Υψόλιθρον, σχεδόν ημίκαυστον και εσυντρίβη· 20 των ναυτών
            του εφονεύθησαν και επληγώθησαν, και 40 αβλαβείς
            διεσώθησαν.

            Ανεφέραμεν ήδη πόσον ανεφλέχθη το πνεύμα των Επταννησίων
            αρξαμένου του ελληνικού αγώνος· δεν ίσχυσαν δε να σβέσωσι
            τον υπέρ αυτού ενθουσιασμόν των ούτε ο ανυπόκριτος
            φιλοτουρκισμός ούτε η σιδηρά χειρ του τότε μεγάλου
            αρμοστού Θωμά Μαιτλάνδου, αξίου ανδρός, αλλά τόσον
            δεσποτικού, ώστε αυτοί οι συμπατριώται του τον
            παρονόμαζαν Σουλτάν - Θωμάν (King Tom). Εις μάτην ο
            αρμοστής ούτος εκήρυττεν ουδετερότητα και επηγρύπνει εις
            την μη παράβασίν της υπέρ των Ελλήνων· εις μάτην εδήμευεν
            υπάρχοντα και κατεδίκαζεν εις αειφυγίαν· οι Κεφαλλήνες
            και οι Ζακύνθιοι και τας προκηρύξεις του εποδοπάτουν, και
            τας ποινάς του ωλιγώρουν, και τας απειλάς του εχλεύαζαν,
            και τον ελληνικόν αγώνα υπεστήριζαν διά παντός τρόπου και
            δι' αυτών των επ' εκκλησίας πανδήμων δεήσεων υπό τον
            βροντώδη ήχον των κωδώνων εις επήκοον της δυσμενούς
            Αρχής.

            Τούτων ούτως εχόντων, εύκολον είναι να συμπεράνη τις
            πόσον εξήφθη ο φύσει ενθουσιώδης λαός της Ζακύνθου, ότε
            είδεν όχι μόνον την εθνικήν του σημαίαν κυματίζουσαν,
            αλλά και τον τυραννούμενον αδελφόν του μαστίζοντα κατά
            τον Υψόλιθρον τον αλλογενή και αλλόπιστον τύραννόν του.
            Χωρία ολόκληρα εκενώθησαν, και οι κάτοικοι των έτρεξαν
            ένοπλοι όπου έπεσε το τουρκικόν πλοίον· έτρεξαν συγχρόνως
            εις τον αυτόν τόπον και 20 στρατιώται Άγγλοι προς
            διατήρησιν των υγειονομικών διατάξεων. Μεγάλη λογομαχία
            επήλθε κατ' αρχάς μεταξύ του Άγγλου αξιωματικού καί τινων
            εκ των χωρικών. Επροσπάθει ο αξιωματικός να τους
            επαναγάγη εις τα χωρία των· αλλά μη εισακουόμενος
            εκτύπησεν ένα δι' ης εβάσταζεν ιππομάστιγος. Εντεύθεν
            έλαβαν αφορμήν οι ευερέθιστοι χωρικοί να τουφεκίσωσι την
            φρουράν, εσκότωσαν ένα στρατιώτην, επλήγωσαν δύο και τον
            αξιωματικόν· τους αντετουφέκισε και η φρουρά· αλλ' ο
            μικρός αριθμός της ήτον ανίκανος ν' αντισταθή μέχρι
            πολλού προς τον μέγαν αριθμόν των χωρικών· διά τούτο
            υπεχώρησεν εις τους πλησίον πύργους· αλλά και εκεί την
            εκτύπησαν την νύκτα οι χωρικοί.

            Εν ώ δε τοιαύτα συνέβαιναν επί της ακτής της Ζακύνθου,
            πλοία του προς την Ύδραν και Σπέτσας πλέοντος ελληνικού
            στόλου έπεσαν υπό το σκότος της νυκτός εις το μέσον του
            εχθρικού μεταξύ Ζακύνθου και Γλαρέντσας και εκινδύνευσαν.
            Αλλά παρευρεθείς ο Μιαούλης εφάνη αυτοφυής ναύαρχος·
            έφερε τα πλοία όσον εδύνατο πλησιέστερον της
            πελοποννησιακής ξηράς, διέταξε να παραπλέωσι, και
            τοιουτοτρόπως τα μεγαλόσωμα εχθρικά, μη δυνάμενα να
            πλεύσωσιν εις ολιγοβαθή νερά, εκανονοβόλουν μακρόθεν όλον
            το νυχθήμερον επί ματαίω. Την δε επελθούσαν νύκτα
            διεξέπλευσαν τα ελληνικά σώα· μόνον το του Θεοδωρή Γ.
            Μέξη καθήσαν, εκυρίευσαν οι εχθροί και έσβεσαν ην άναψαν
            φλόγα οι ναύται του αποβάντες όλοι αβλαβείς εις την
            ξηράν.

            Μετά την ναυτικήν ταύτην αψιμαχίαν, ο οθωμανικός στόλος
            εισέπλευσεν αύθις τον λιμένα της Ζακύνθου, παρέλαβε τους
            διασωθέντας ναύτας του αλγερινού πλοίου, και απέπλευσε
            την 3 οκτωβρίου· βλάψας δε κατά τον πλουν του την
            μηδεμίαν αιτίαν παρασχούσαν Σαμοθράκην, εισήλθεν εις
            Κωνσταντινούπολιν την 12 νοεμβρίου, επιδεικνύων τα
            συλληφθέντα του Γαλαξειδίου πλοία, και κρεμάσας επί των
            καταρτιών αυτών 30 αθλίους ναύτας αιχμαλωτισθέντας, ως
            έλεγαν οι του στόλου εν Γαλαξειδίω· αλλ', επειδή δεν
            ευρέθη ψυχή ζώσα επί της εις την κωμόπολιν εκείνην
            αποβάσεώς των, επιστεύετο, ότι οι κρεμασθέντες ήσαν εκ
            των δυστυχών Χριστιανών των πληρωμάτων αυτού του στόλου.
            Ο δε Καρα - αλής προήχθη διά τον επισιτισμόν των φρουρίων
            και την καταστροφήν του Γαλαξειδίου εις τον βαθμόν του
            Καπητάμπασα.

            Το δε κατά τον Υψόλιθρον συμβάν ηνάγκασε τον ύπαρχον
            Ζακύνθου να βάλη χωρία τινά υπό τον στρατιωτικόν νόμον. Ο
            δε ανθαρμοστής Αδάμ όχι μόνον ενέκρινε το πραχθέν, αλλ'
            εφήρμοσε τον νόμον καθ' όλην την νήσον. Προς εκτέλεσιν δε
            αυτού μετέβη εις Ζάκυνθον και διέχυσε μέγαν τρόμον. Πέντε
            χωρικοί εκρεμάσθησαν ως πρωταίτιοι των κατά τον Υψόλιθρον
            συμβάντων, ο Θεόδωρος Πέτας Γλάρος, ο Διονύσιος Κοντονής,
            ο Παναγιώτης Ρουμελιώτης, (ο Αντώνης Ζούκας) και ο
            Γιάννης Κλαδιανός· τα σώματα δε αυτών ετέθησαν εντός
            κλωβίων υψωθέντων επί των κορυφών των πέριξ της πόλεως
            και του λιμένος βουνών εις φρίκην των θεατών· όλοι δε οι
            κάτοικοι της νήσου αφωπλίσθησαν, και 100 πάσης κλάσεως,
            εν οις και ιερείς, απήχθησαν εις το φρούριον ως ένοχοι,
            ως ύποπτοι ή ως απειθείς.

            Τον νόμον τούτον έλαβεν αφορμήν να κηρύξη ισχύοντα και ο
            ύπαρχος Κυθήρων εν τω χωρίω των Καβάνων· εκηρύχθη ισχύων
            μετ' ολίγον και καθ' όλην την νήσον· εκηρύχθη δε εν τω
            χωρίω των Καβάνων, διότι οι κάτοικοί του, παρασυρόμενοι
            υπό του προς τον ελληνικόν αγώνα ενθουσιασμού, συνέλαβαν
            50 Τούρκους, άνδρας γυναίκας και παιδία, πλέοντας εις
            Κρήτην και ορισθέντας εκ περιστάσεως προς την νήσον, και
            τους εξωλόθρευσαν ανηλεώς και αναιτίως, τους μεν
            φονεύσαντες, τους δε ρίψαντες εις την θάλασσαν·
            αντέστησαν δε και προς τους υπηρέτας της εξουσίας
            σταλέντας προς σύλληψιν των ενόχων· διά ταύτην την αιτίαν
            πολλοί χωρικοί συνελήφθησαν και δύο εξ αυτών
            εθανατώθησαν· οι δε πρωταίτιοι κατέφυγαν εις
            Πελοπόννησον. Συγχρόνως εκηρύχθη ισχύων ο στρατιωτικός
            νόμος και εν Κεφαλληνία και εν αγία Μαύρα, και εν τη
            πρωτευούση νήσω των Κορυφών· και εν μεν τη Κεφαλληνία
            κατά το λέγειν αυτού του ανθαρμοστού (β), εκηρύχθη όχι
            διότι έπραξαν οι κάτοικοί της όσα οι Ζακύνθιοι, αλλά
            διότι ενδεχόμενον ήτο να πράξωσι τοιαύτα εν ομοία
            περιστάσει· εν δε τη αγία Μαύρα, διότι η νήσος εκείνη,
            χωριζομένη της ξηράς διά στενού και διαβατού πορθμού,
            υπέκειτο εις ληστρικάς εκείθεν επιδρομάς· εν δε τη νήσω
            των Κορυφών, διότι, αν και ο τόπος εκείνος διέμεινεν
            ήσυχος και ευπειθής, δεν ήτον εύλογον να εξαιρεθή του
            γενικού κανόνος. Διά τοιούτους λόγους αφωπλίσθησαν τας
            ημέρας εκείνας συγχρόνως όλοι οι Επταννήσιοι, πταίσται,
            αθώοι, φιλοτάραχοι και φιλήσυχοι. Ολίγας δε ημέρας μετά
            τα συμβάντα ταύτα, ήτοι την 17 Οκτωβρίου, εξεδόθη άλλο
            κήρυγμα λέγον, ότι από της ημέρας εκείνης ούτε οθωμανικά
            ούτ' ελληνικά πλοία πολεμικά ήσαν δεκτά, ειμή εν
            περιστάσει τρικυμίας, εις τους λιμένας του ιονίου
            κράτους, ότι μόνον αδεία των αρμοδίων Αρχών, επετρέπετο η
            μετά των ρηθέντων πλοίων κοινωνία, και ότι όστις κατοικών
            εν τω ιονίω κράτει απεπειράτο να κοινωνήση μετά των επί
            των ρηθέντων πλοίων άνευ αδείας, εθεωρείτο και επαιδεύετο
            ως ένοχος φανεράς παρακοής. Τοιαύτη ήτον η προς τους
            Επταννησίους διαγωγή της αρμοστίας, και τοιαύτη η
            διάθεσίς της προς τον ελληνικόν αγώνα υπό το ψευδές
            πάντοτε όνομα αυστηράς και αμερολήπτου ουδετερότητος.

            Ερχόμεθα τώρα να παρασταθώμεν εις την άλωσιν της
            Τριπολιτσάς.

            Μέγας και πολύς ήτον εν Τριπολιτσά ο κεχαγιάμπεης εν όσω
            ενίκα· αλλ' ουδείς τον εσέβετο ουδ' υπήκουεν αφ' ού
            έπαυσε νικών. Ανηγέρθησαν τότε, καθώς συμβαίνει συνήθως
            επί των αποτυχιών, πολλαί κεφαλαί· διηρέθησαν δε όλοι εις
            τρία μεγάλα κόμματα· εις το των εντοπίων Τούρκων ους
            εκίνουν ο Κιαμίλμπεης, ο Μουσταφάμπεης, ο Δεφτερδάρης και
            ο Σιέχ - Νετσήπ - εφέντης· εις το του κεχαγιάμπεη και
            καϊμακάμη, ήτοι των ασιανών, και εις το των συναναβάντων
            μετά του κεχαγιάμπεη Αλβανών των υπό τον Ελμάσμπεην. Το
            πρώτον κόμμα εζήτει ασφάλειαν, το δεύτερον τιμήν, το
            τρίτον χρήματα. Και τα τρία έβλεπαν πάσαν αντίστασιν
            ματαίαν, αφ' ού μάλιστα επείσθησαν, ότι οι έξωθεν
            ερχόμενοι εις βοήθειαν ομόπιστοί των ηττήθησαν κατά τα
            Βασιλικά. Αλλ' οι περί τον κεχαγιάμπεην ήσαν γνώμης να μη
            εμπιστευθώσιν εις επισφαλή συμβιβασμόν, αλλά να εξέλθωσιν
            όλοι πανέστιοι διά νυκτός, και διελθόντες το εχθρικόν
            στρατόπεδον να καταφύγωσιν όσοι επιζήσωσιν εις Ναύπλιον.
            Αν τολμηρά ήτον η γνώμη αύτη, ήτον η μόνη παρέχουσα
            ελπίδα σωτηρίας. Αλλ' οι Αλβανοί ήξευραν ότι,
            αποχωριζόμενοι των συναδέλφων των, εσυμβιβάζοντο μετά των
            Ελλήνων και ευκόλως και επικερδώς· όθεν, ως άνθρωποι του
            συμφέροντος, δεν επείθοντο να ριψοκινδυνεύσωσιν επ'
            ωφελεία άλλων. Εις τόσην δε αναισχυντίαν περιέπεσαν, ώστε
            εμονοπώλουν τας εναπολειφθείσας τροφάς, και επώλουν
            πολλάκις και αυτό το εν τη πόλει νερόν· απαιτούντες δε
            απειλητικώς τους υστερούντας μισθούς των, απέκλεισαν και
            αυτόν τον κεχαγιάμπεην εν τω παλατίω του και τους έλαβαν
            διά της βίας. Οι δε εντόπιοι Τούρκοι είχαν άλλας αιτίας
            να μη εγκρίνωσι το περί της εξόδου σχέδιον του
            κεχαγιάμπεη· δεν ήθελαν να θέσωσιν εις κίνδυνον τας
            οικογενείας των· έχοντες δε σχέσεις προς τους προκρίτους
            της Πελοποννήσου ως συμπατριώτας των, ήλπιζαν πάντοτε να
            συμβιβασθώσι και λυτρωθώσι. Τοιαύτη διαφωνία επεκράτει εν
            Τριπολιτσά καθιστώσα την δεινήν θέσιν της πολύ
            δεινοτέραν. Η εγγίζουσα δε εκπολιόρκησις έφερεν έξωθεν
            των τειχών τόσον πλήθος οπλοφόρων επ' ελπίδι
            λαφυραγωγίας, ώστε συνηριθμούντο τας τελευταίας ημέρας
            τουλάχιστον 15000· επεκράτει δε και τόση αταξία και
            απροσεξία εν τω στρατοπέδω, ώστ' ελαθροπώλουν τινές
            αισχροκερδείς προς τους πολιορκουμένους υπό το σκότος της
            νυκτός τροφάς. Ειδοποιηθείς ο Κυριακούλης ότι προσήλθαν
            τίνες επί τω σκοπώ τούτω υπό το τείχος κρυφίως, παρέλαβέ
            τινας των περί αυτόν και έτρεξε να τους διασκορπίση και
            τιμωρήση· αλλά τους υπεράσπισαν οι έσωθεν τουφεκίζοντες,
            και εξώρμησαν πολλοί αυτών εις τιμωρίαν των προθυμηθέντων
            να παύσωσι την αθέμιτον ταύτην τροφεμπορίαν· έτρεξαν τότε
            και πολλοί Έλληνες ακούσαντες τον τουφεκισμόν, έτρεξε και
            αυτός ο Κολοκοτρώνης, και μετά δίωρον μάχην ηναγκάσθησαν
            οι εξορμήσαντες, πολλά παθόντες, να καταφύγωσιν εις την
            πόλιν.

            Εντοσούτω, τα σχέδιον του συμβιβασμού υπερίσχυσεν, αλλ'
            ουδείς ετόλμα να το προβάλη αναφανδόν. Εν τοις τοιούτοις
            καιροίς ισχύει παρά τοις Οθωμανοίς πολλάκις το γυναικείον
            φύλον. Εν Κωνσταντινουπόλει συχνάκις κινείται ο όχλος των
            γυναικών αυθαδώς και ατιμωρήτως κατά των Αρχών εν καιρώ
            σιτοδείας· εντεύθεν ορμώμενοι και οι εν Τριπολιτσά, οι
            θέλοντες υπέρ τους άλλους τον συμβιβασμόν, υπεκίνησαν τας
            Οθωμανίδας. Την 6 σεπτεμβρίου συνήχθησαν κάτωθεν του
            παλατίου πάμπολλαι και οδυρόμεναι εκραύγαζαν, ότι
            απέθνησκαν της πείνας και της δίψας και επεκαλούντο εν
            ονόματι του θεού και του βασιλέως των τον ταχύν
            συμβιβασμόν μετά των πολιορκητών, ως την μόνην αποτροπήν
            του παντελούς ολέθρου. Συνήλθαν τότε εις το παλάτιον οι
            πρόκριτοι, και ενώπιον του κεχαγιάμπεη, μη δυναμένου
            πλέον μηδ' αυτού ν' αντιτείνη, ενεκρίθη να γείνωσι προς
            τους Έλληνας προτάσεις συμβιβασμού διά των αρχιερέων και
            προεστώτων.

            Των ανδρών τούτων ο εν Τριπολιτσά βίος ήτο μαρτύριον.
            Κατ' αρχάς έζων υπό απλήν φύλαξιν, αν και πάντοτε εν μέσω
            απειλών και κινδύνων· αλλά μόλις ένα μήνα διήρκεσεν η
            τοιαύτη κατάστασίς των.

            Αρχομένου του απριλίου αφώπλισεν η εξουσία και εδέσμευσε
            18 ενόπλους συναναβάντας εις Τριπολιτσάν ως σωματοφύλακας
            αυτών· την δε 16 έφερεν ο όχλος ενώπιον της εξουσίας
            Χριστιανόν τινα Τριπολιτσιώτην επί λόγω ότι τον συνέλαβεν
            έξω της πόλεως στελλόμενον προς τους πολιορκητάς εις
            ανακάλυψιν πολεμικού τινος τουρκικού σχεδίου. Επί τη
            μαρτυρία αυτού απεκεφαλίσθησαν ο ανεψιός ενός των
            προεστώτων και είς των υπηρετών αυτών ως αποστείλαντες
            τον συλληφθέντα προς τους Έλληνας. Τούτου γενομένου,
            ηκούσθη φωνή λέγουσα «διατί σκοτόνομεν τους υπηρέτας και
            φυλάττομεν τους κυρίους»; και επί τη φωνή ταύτη ώρμησεν ο
            όχλος εις σφαγήν των κυρίων· αλλ' απεκρούσθη υπό της
            φρουράς. Αυθεσπερί δε απεφασίσθη να φυλακισθώσιν οι
            αρχιερείς και οι προεστώτες εις καθησύχασιν του όχλου,
            και η απόφασις εξετελέσθη την επαύριον. Μόνοι δεν
            εφυλακίσθησαν ο Κορίνθου Κύριλλος, ο Σωτήρης Νοταράς, ο
            Μήτρος Ροδόπουλος (γ), ο Ανδρέας Καλαμογδάρτης και ο
            Ανάστασης Μαυρομιχάλης, ως προστατευόμενοι ο πρώτος και ο
            δεύτερος υπό του Κιαμήλμπεη, ο τρίτος και ο τέταρτος υπό
            του Μουσταφάμπεη, και ο Μαυρομιχάλης υπό του καϊμακάμη.
            Γενομένης δε την επιούσαν νέας οχλαγωγίας, εφονεύθησαν οι
            προδεσμευθέντες 18 σωματοφύλακες. Οι δε αρχιερείς, οι
            προεστώτες και οι υπηρέται αυτών, όλοι 38, συνεσωρεύθησαν
            εν μια και τη αυτή φυλακή, τη των κακούργων, ήτις είχεν
            εμβαδόν μόλις 150 πηχών και έν μικρόν παράθυρον· ήσαν δε
            όλοι, εκτός δύο υπηρετών, αλυσοσύνδετοι από του τραχήλου
            οι μεν κύριοι διά μιας οι δε υπηρέται δι άλλης αλύσεως·
            ώστε, ενός ανισταμένου, όλοι εξ ανάγκης συνανίσταντο·
            ετρέφοντο δε όσον αποζήν και εβίωσαν τον πολυώδυνον
            τούτον βίον πέντε μήνας· δις μόνον εν τω διαστήματι τούτω
            εξήχθησαν της φυλακής, αλλά μετ' ολίγας ημέρας
            επανήχθησαν.

Σεπτέμβριος Αφού δε ενεκρίθη να μεταχειρισθώσιν οι
            πολιορκούμενοι τους άνδρας τούτους ως όργανα των σκοπών
            των, τους εξήγαγαν του δεσμωτηρίου, όπου είχαν ήδη
            αποθάνει ο Μονεμβασίας Χρύσανθος καί τις διάκονος, όλους
            ρακενδύτας, όζοντας, φθειριώντας, ημιθανείς εκ της
            ασιτίας και κακουχίας, σκιάς ανθρώπων μάλλον ή ανθρώπους.
            Έξ απέθαναν εν μια και μόνη ημέρα εν Τριπολιτσά μετά την
            αποφυλάκισιν, εν οις τρεις αρχιερείς, ο Ναυπλίου
            Γρηγόριος, ο Χριστιανουπόλεως Γερμανός και ο Δημιτσάνης
            Φιλόθεος· δύο δε προεστώτες εξεψύχησαν καθ' οδόν
            μετακομιζόμενοι εις τα ίδια, ο Θεόδωρος Δηληγιάννης και ο
            Ιωάννης Περρούκας. Αφ' ού δε επεριποιήθησαν οι Τούρκοι
            ους έως χθες εβασάνιζαν και εδικαιολογήθησαν ότι τους
            εφυλάκισαν εις διάσωσίν των από της ορμής του όχλου, τους
            διέταξαν να γράψωσι τοις πολιορκηταίς γράμματα όπως αυτοί
            τα υπαγόρευσαν. Ήσαν δε απειλητικά μάλλον ή συμβιβαστικά,
            διότι τους εμέμφοντο οι γράψαντες διά την μεγάλην
            αχαριστίαν των προς τόσον ευμενή εξουσίαν, τοις έλεγαν να
            έλθωσιν εις εαυτούς, να γνωρίσωσι το σφάλμα των, να
            καταθέσωσι τα όπλα και να επικαλεσθώσι το έλεος του
            πολυευσπλάγχνου σουλτάνου του εξουσιάζοντος τα δύο τρίτα
            του κόσμου και του διά μόνης της κατάρας δυναμένου να
            τους αφανίση· ει δε και παρήκουαν, τους ειδοποίουν, ότι
            εκινδύνευαν να πωληθώσι και αυτοί, καθώς άλλοτε
            επωλήθησαν οι όμοιοί των Σέρβοι, προς τρία γρόσια ο
            άνθρωπος· επί τέλους δε τους ηρώτων τι εζήτουν·
            ερρίφθησαν δε τα γράμματα έξω του τείχους. Οι πολιορκηταί
            απεκρίθησαν, ότι εχαρίζετο τοις πολιορκουμένοις η ζωή,
            ησφαλίζετο η τιμή των, και επετρέπετο και η αλλού
            μετάβασίς των· επιπλήττοντες δε τους γράψαντας επί
            τουρκοφροσύνη, ως αν ήσαν κύριοι να γράψωσιν ό,τι
            ενέκριναν, τους εσυμβούλευαν να συνακολουθήσωσι τους
            φίλους των. Οι Τούρκοι επρόβαλαν συνέντευξιν πληρεξουσίων
            εκατέρωθεν και εισηκούσθησαν· έγεινεν ανακωχή, και εχύθη
            έξω της πεινώσης και διψώσης πόλεως πλήθος γυναικών και
            παιδίων επί φανερώ κινδύνω. Αλλ', εν ώ εξήρχοντο, οι
            άσπλαγχνοι και αισχροκερδείς Αλβανοί, ιστάμενοι προ των
            πυλώνων, τοις αφήρουν ό,τι είχαν. Παμπληθή στρατεύματα,
            ως είπαμεν, συνέρρευσαν τας ημέρας εκείνας εκτός της
            πόλεως, και αυτό το στρατόπεδον των Ελλήνων σχεδόν
            επείνα. Διά την αιτίαν ταύτην και εις πλειοτέραν
            στενοχωρίαν των εντός της πόλεως εχθρών, δεχθέντες οι
            Έλληνες τους κατά πρώτον εξελθόντας, δεν ήθελαν να
            δεχθώσι και τους εκ δευτέρου και τους ετουφέκισαν
            εξερχομένους· αλλά τους απώθουν και οι Τούρκοι
            τουφεκίζοντές τους άνωθεν του τείχους. Τότε οι Έλληνες
            τους παρέλαβαν εξ ανάγκης, τους ετοποθέτησαν όπισθεν του
            στρατοπέδου προς την οδόν των Καλαβρύτων και τους αφήκαν
            να τρέφωνται όπως και όθεν εδύναντο.

            Την δε 15 εστήθη σκηνή επί της πεδιάδος εξ ίσου μακράν
            της πόλεως και του στρατοπέδου, κατά τον άγιον Αθανάσιον,
            και δύο ώρας προ της μεσημβρίας εξήλθαν της πόλεως
            έφιπποι οι πληρεξούσιοι των τριών κομμάτων, και εκάθησαν
            υπό την σκηνήν. Ήλθαν μετ' ολίγον και οι των Ελλήνων.
            Επροσηκώθησαν οι Τούρκοι ιδόντες τους Έλληνας ερχομένους,
            αντεχαιρετήθησαν ως ισότιμοι, και ήρχισεν η συνδιάλεξις.
            Οι Έλληνες, ερωτηθέντες τι εζήτουν, επανέλαβαν όσα
            έγραψαν και επέμεναν. Οι Τούρκοι υπεσχέθησαν να δώσωσι
            ταχείαν απάντησιν αφ' ού εσυμβουλεύοντο και τους εν τη
            πόλει, και ούτω διελύθη η πρώτη συνέντευξις· εγένετο και
            δευτέρα, καθ' ην επρόβαλαν οι Τούρκοι να τοις δοθώσι 1800
            ζώα εις μετακόμισιν αυτών και της περιουσίας των εις τους
            αντικρύ του Ναυπλίου Μύλους, και 40 ευρωπαϊκά πλοία όπως
            διαβιβασθώσι εις Σμύρνην ή εις άλλον τουρκικόν τόπον, να
            φέρωσι δε και τα όπλα των και να τρέφωνται υπό των
            Ελλήνων αφ' ης ημέρας υπογραφή η συνθήκη μέχρι της εις τα
            πλοία επιβιβάσεώς των. Οι δ' Έλληνες αντεπρόβαλαν να τους
            επιβιβάσωσιν ασφαλώς εις τα πλοία, αλλ' αφωπλισμένους·
            αφίνοντές τοις δε σώαν την περιουσίαν των απήτουν, ως
            αποζημίωσιν δι' όσην φθοράν επροξένησαν εν τη Πελοποννήσω
            και ως έξοδα του πολέμου, επέκεινα των 50 000 000
            γροσίων. Δεινάς και ατελεσφόρους εθεώρησαν οι Τούρκοι τας
            προτάσεις ταύτας και ανέβαλαν την απάντησιν εις άλλην
            συνέντευξιν· αλλά και εν τη τρίτη συνεντεύξει δεν
            εσυμβιβάσθησαν, η ανακωχή ελύθη, και αι εχθροπραξίαι
            επανελήφθησαν.

            Εντούτοις, υπέθαλπαν οι Έλληνες το ενυπάρχον σχίσμα των
            εχθρών, συγκαταβατικώτεροι φαινόμενοι προς τους Αλβανούς
            διά τας εξής αιτίας. Οι Σουλιώται, αφ' ού ανέκτησαν την
            πατρίδα των, εκηρύχθησαν, ως είδαμεν, υπέρμαχοι του Αλή
            και σύμμαχοι των αληπασιζόντων Αλβανών· διαδοθείσης δε
            της ειδήσεως, ότι έπνεεν η Τριπολιτσά τα λοίσθια,
            απεστάλησάν τινες παρά της συμμαχίας ταύτης προς τους
            πολιορκούντας την πόλιν εκείνην εις σωτηρίαν των
            κινδυνευόντων εν αυτή Αλβανών ως ομοφρόνων. Εδέχθησαν
            ευμενώς οι πολιορκηταί την αποστολήν ταύτην, και
            επροθυμήθησαν έτι μάλλον ν' αποσπάσωσι των άλλων τους
            Αλβανούς, διότι απέσπων την κυριωτέραν δύναμιν της
            πόλεως. Ευδιάθετοι εφάνησαν και οι Αλβανοί, διότι
            αποσπώμενοι ησφάλιζαν τα υλικά συμφέροντά των, αν και
            εθυσίαζαν την τιμήν των. Διά τους λόγους τούτους ο
            Ελμάσμπεης διεπραγματεύετο κατ' ιδίαν μετά των Ελλήνων
            επιτυχώς, και ελθών προς τον Κολοκοτρώνην εδήλωσεν, ότι
            έτοιμοι ήσαν οι Αλβανοί ν' αναχωρήσωσιν επί συμφωνία να
            φέρωσι τα όπλα και όλα τα πράγματά των, να συμπαραλάβωσι
            τας γυναίκας των πασάδων, τον κεχαγιάμπεην, τον
            καϊμακάμην, τον μπινά - εμίνην, τον καδήν και άλλους
            τινάς μη Πελοποννησίους Τούρκους, και να εξασφαλισθώσι
            κατά την εις Ήπειρον μετάβασίν των· υπέσχοντο δε να
            συμπολεμήσωσι κατά της Πύλης επί της εις τα ίδια επανόδου
            των. Και οι μεν Έλληνες εδέχθησαν τας προτάσεις ταύτας·
            οι δε εντόπιοι Τούρκοι έβλεπαν, ότι εχάνοντο, αν
            απεχωρίζοντο αυτών· οι Αλβανοί διά τούτο κατέβαλαν πάσαν
            φροντίδα εις διατήρησιν της συνενώσεως. Αλλά βλέποντες
            ότι οι μεν Αλβανοί εκώφευαν, οι δε Έλληνες απέρριπταν τας
            προτάσεις των, διηρέθησαν και αυτοί και εφρόντιζαν διά
            την ιδίαν σωτηρίαν διαπραγματευόμενοι είτε άτομα προς
            άτομα, είτε κοινότητες προς κοινότητας. Εν τούτοις οι
            Αλβανοί, αφ' ού κατά την εγγράφως γενομένην ιδιαιτέραν
            σύμβασιν αυτών και των Ελλήνων έστειλαν εις την σκηνήν
            του Κολοκοτρώνη τα πράγματά των, ητοιμάσθησαν να εξέλθωσι
            την 23. Την αυτήν ημέραν επρόβαλαν και οι λοιποί Τούρκοι
            να έλθωσιν εκ νέου εις λόγους μετά των Ελλήνων. Εντοσούτω
            η έξοδος των Αλβανών έβαλεν εις κίνησιν όλους τους εν
            Τριπολιτσά από πρωίας. Τινές των Ελλήνων παρετήρησαν ότι
            το προς την πύλην του Ναυπλίου κανονοστάσιον έμεινεν εξ
            αιτίας ταύτης αφρούρητον, και τρεις ώρας προ της
            μεσημβρίας άνευ ουδεμιάς προμελέτης ή προετοιμασίας ή
            ειδήσεως των αρχηγών ανέβησαν αλλεπαλλήλως 50 επί των
            ώμων ο είς του άλλου εν τάχει εν οις και ο Παναγιώτης
            Κεφάλας, εισεπήδησαν το τείχος, ήνοιξαν την αφρούρητον
            και ατείχιστον εκείνην πύλην, εισήγαγαν τους
            πλησιεστέρους συναγωνιστάς των και ανύψωσαν την ελληνικήν
            σημαίαν. Ιδόντες οι Τούρκοι το γεγονός έτρεξαν πληθηδόν
            επί τους εισελθόντας τουφεκίζοντες και τουφεκιζόμενοι.
            Είδαν οι έξω παρά πάσαν προσδοκίαν την ελληνικήν σημαίαν
            επί του τείχους, ήκουσαν και τον τουφεκισμόν και
            εφώρμησαν όλοι πολλαχόθεν αναβαίνοντες τα τείχη και
            ανοίγοντες και άλλας πύλας υπό τον σφοδρόν τουφεκισμόν
            και κανονοβολισμόν των εχθρών. Οι δε Αλβανοί, έμφοβοι μη
            εμπλεχθώσι, συνήλθαν όλοι εις την αυλήν του παλατίου ως
            υπό συνθήκην, και απεκαλούντο την εκπλήρωσίν της, αν όχι
            ως προς όλους, τουλάχιστον ως προς εαυτούς· αλλά διά την
            κατά τον ανωτέρω τρόπον άλωσιν της πόλεως οι Έλληνες
            ήθελαν να θεωρηθή η συνθήκη ως διαλελυμένη· ο
            Κολοκοτρώνης όμως και οι λοιποί αρχηγοί υπεσχέθησαν ν'
            ασφαλίσωσι μόνους τους Αλβανούς, και, εν ώ Έλληνες και
            Τούρκοι εμάχοντο εντός της πόλεως, τους απέπεμψαν όλους
            1800 υπό την οδηγίαν του Πλαπούτα, όστις μετά τινων άλλων
            ωμήρευε παρ' αυτοίς αφ' ης ημέρας εγένετο ο συμβιβασμός.
            Εξελθόντες δε αβλαβείς και ανενόχλητοι οι Αλβανοί,
            παρέλαβαν σώα τα διαπιστευθέντα τω Κολοκοτρώνη πράγματά
            των, διενυκτέρευσαν υπό τας σκηνάς του, απέλυσαν επί τη
            απαιτήσει αυτού όσους εντοπίους συμπαρέλαβαν επί της
            εξόδου των, ανεχώρησαν την επιούσαν, και υπό την
            προστασίαν των συνοδευσάντων αυτούς μέχρι της Βοστίτσης
            Ελλήνων διεβιβάσθησαν ασφαλώς εις Τριζόνια και
            ωδοιπόρησαν εις Ήπειρον.

            Λαός, αποτινάσσων πολυχρόνιον και βαρύν ζυγόν, κινείται
            πάντοτε θηριωδώς κατά των δεσποτών του· ο δε οπλοφόρος
            της Ελλάδος λαός ήτον έτι μάλλον ακράτητος κατ' εκείνας
            τας ημέρας, διότι ούτε κυβέρνησις υπήρχεν, ούτε μισθός
            εδίδετο, ούτε τροφαί τακτικώς διενέμοντο, ούτε μέλλον
            ασφαλές εφαίνετο, ούτε ο άτακτος επαιδεύετο, ούτε ο
            σωφρονών αντημείβετο. Διά ταύτα η ημέρα της αλώσεως της
            πρωτευούσης της Πελοποννήσου ήτον ημέρα καταστροφής,
            πυρκαϊάς, λεηλασίας και αίματος. Άνδρες, γυναίκες,
            παιδία, όλοι απέθνησκαν (δ), άλλοι φονευόμενοι, άλλοι εις
            τας αναφανείσας εν τη πόλει φλόγας ριπτόμενοι, και άλλοι
            υπό τα καταπίπτοντα στεγάσματα και πατώματα των καιομένων
            οικιών καταθλιβόμενοι· η δε δίψα της εκδικήσεως
            κατεσίγαζε την φωνήν της φύσεως. Εν ταις οδοίς, εν ταις
            πλατείαις, παντού δεν ηκούοντο ειμή μαχαιροκτυπήματα,
            πυροβολισμοί, πάταγοι κατεδαφιζομένων οικιών εν μέσω
            φλογών, φρυάγματα οργής και γόοι θανάτου· εστρώθη το
            έδαφος πτωμάτων και οι περιφερόμενοι πεζοί και ιππείς δεν
            επάτουν ειμή αποθνήσκοντας ή αποθανόντας· εφαίνοντο δε οι
            Έλληνες ως θέλοντες να εκδικηθώσιν εν μια ημέρα αδικήματα
            τεσσάρων αιώνων. Οι δε εν Τριπολιτσά Εβραίοι, επί λόγω
            της εν Κωνσταντινουπόλει και αλλού κακής προς τους
            Χριστιανούς διαγωγής των ομοθρήσκων των, όλοι
            κατεστράφησαν, οι μεν διά σιδήρου, οι δε διά πυρός, εκτός
            των περί τον Χανέ γνωστόν διά την αγαθότητά του. Ολίγοι
            Τούρκοι απεφάσισαν να εξαγοράσωσι δι' αίματος το αίμα
            των, και κατέλαβαν οι μεν την μεγάλην τάπιαν οι δε οικίας
            τινάς και επολέμουν. Διεκρίθησαν μεταξύ των άλλων καί
            τινες Δερβίσαι, κλεισθέντες εν τω τουρκικώ σχολείω και
            πολεμήσαντες μέχρι τελευταίας πνοής. Οι Έλληνες
            εκυρίευσαν αυθημερόν τας οικίας όσας οι εχθροί των
            κατέλαβαν εκτός δύο. Περί δε το μεσονύκτιον ανεφάνησαν
            αίφνης φλόγες εν τω παλατίω, όπου διέτριβαν αι γυναίκες
            των πασάδων, ας επί της εκπορθήσεως της πόλεως παρέλαβεν
            ο Πετρόμπεης. Αι γυναίκες αύται εξ αιτίας της αναφανείσης
            φλογός μετεκομίσθησαν την νύκτα εις την προ ολίγου
            κτισθείσαν λαμπράν οικίαν του Μουσταφάμπεη υπό την
            φύλαξιν πάντοτε του Πετρόμπεη. Την δ' επαύριον εκυριεύθη
            η μία των μη κυριευθεισών την προτεραίαν δύο οικιών, και
            εκάη η άλλη και συνεκάησαν και όλοι οι εν αυτή. Οι δε
            καταλαβόντες την τάπιαν μήτε τροφήν μήτε πόσιν έχοντες
            παρεδόθησαν επί ασφαλεία ζωής την 26. Τρεις ημέρας
            διήρκεσαν τα περί ων ο λόγος εν τη πόλει δεινά. Την δε
            τρίτην εθανατώθησαν εκτός της πόλεως και όσοι πεινώντες
            και διψώντες εξήλθαν προ της αλώσεως. Διακόσιοι ήσαν οι
            εν μέσω της αλληλομαχίας πεσόντες Έλληνες, δεκακισχίλιοι
            δε πάσης ηλικίας οι απολεσθέντες Οθωμανοί, Οθωμανίδες και
            Εβραίοι· οι δε λοιποί ηχμαλωτίσθησαν· 40 μόνον ένοπλοι
            διέφυγαν τας χείρας των Ελλήνων καταφυγόντες εις Ναύπλιον
            και μη καταδιωχθέντες επί της φυγής. Οι επισημότεροι δε
            των αιχμαλωτισθέντων ήσαν ο κεχαγιάμπεης, ο καϊμακάμης, ο
            Κιαμήλ - μπεης, ο Μουσταφάμπεης (ε), ο Σιέχ - Νετσήπ -
            εφέντης, ο δεφδερδάρης, ο μπινά - εμίνης, και αι παρά τω
            Μαυρομιχάλη γυναίκες των πασάδων. Άπειρα και πολύτιμα
            ήσαν τα λάφυρα, αλλ' όλα διηρπάγησαν άνευ παραμικράς
            ωφελείας του κοινού, αν και ηλπίζετο να θεραπευθώσιν
            οπωσούν εκείθεν αι κατεπείγουσαι ανάγκαι της πατρίδος.
            Τόση δε ήτον η επισυμβάσα λεηλασία, ώστε αι πλείσται των
            οικιών εγυμνώθησαν και αυτής της ξυλώσεώς των.

            Ουδαμώς προτιθέμεθα να δικαιολογήσωμεν τας επί της
            αλώσεως της Τριπολιτσάς απανθρωπίας των Ελλήνων, ως
            απανθρωπίας ομογενών, υπενθυμίζομεν μόνον, ότι παντός
            λαού ιστορία, και αυτών των μάλλον εξευγενισμένων, έχει
            σελίδας απανθρωπίας. Και επί των ημερών ημών η Ιόππη,
            αλωθείσα υπό των Γάλλων, αφέθη εις την διαρπαγήν και εις
            την σφαγήν 30 ώρας, και οι αιχμαλωτισθέντες απέθαναν όλοι
            εν στόματι μαχαίρας. Δεν επράχθησαν δε τα εν Ιόππη υπό
            τυραννουμένων κατά τυραννούντων ως εν Ελλάδι, ουδέ παρά
            γνώμην των αρχηγών ως εν Τριπολιτσά, αλλά κατά ρητήν
            διαταγήν αυτού του Ναπολέοντος παραδεχθέντος, κατά τον
            ευφράδη Τιέρον, «βάρβαρα ήθη εν βαρβάροις τόποις».

            Ο δε Υψηλάντης, εν τοις Βασιλικοίς διατρίβων, έμαθε την
            άλωσιν της Τριπολιτσάς· και οι μεν συν αυτώ μη τακτικοί
            έσπευσαν να επανέλθωσιν εις την αλωθείσαν και
            λαφυραγωγουμένην πόλιν, αυτός δε μετά των τακτικών
            επροχώρησεν εις Κόρινθον, και προτείνας τοις εν τη
            ακροπόλει παρά του Κωνσταντίνου Πετμεζά πολιορκουμένοις
            να παραδοθώσι, και μηδόλως εισακουσθείς ανέβη μέχρι του
            Γερανείου, εκείθεν δε επανήλθε την 10 οκτωβρίου εις
            Τριπολιτσάν, όπου τον υπεδέχθησαν οι πορθηταί αγαλλόμενοι
            και κανονοβολούντες.

            Ερχόμεθα ήδη να διηγηθώμεν και τα της Κρήτης μέχρι του
            τέλους του πρώτου έτους του αγώνος.

            Οι Τούρκοι και διά την στενοχωρίαν ην εδοκίμαζαν, και διά
            την καταισχύνην επί ταις επανειλημμέναις αποτυχίαις των,
            και διά φόβον άλλων ενδεχομένων κακών, απεφάσισαν,
            συνενώσαντες μεγάλας δυνάμεις πολλαχόθεν, να πατήσωσιν εκ
            νέου τα Σφακιά. Την 29 Ιουλίου ηυλίσθη ο πασάς του
            Μεγάλου Κάστρου κατά την Επισκοπήν, όπου συνηυλίσθη και ο
Αύγουστος   της Ρεθύμνης· συνεκστρατεύσαντες δε αμφότεροι εις Αρμυρόν
            έτρεψαν την 5 αυγούστου τους εκεί οπλοφόρους Χριστιανούς
            κανονοβολούντες και βομβοβολούντες και εφόνευσαν τον
            αρχηγόν αυτών Παπαγιάννην Μουριώτην ανδρείως μαχόμενον
            καί τινας των περί αυτόν· συνενωθέντων δε και των
            Χανιωτών επάτησαν την 6 τον Αποκόρωνα, παραδώσαντες το
            παν εις σίδηρον και εις αιχμαλωσίαν· συνηριθμούντο δε
            όλοι υπερδεκακισχίλιοι. Εντός των Χανιών, αληθούς
            ληστηρίου, ήσαν δύο ενσυνείδητοι Τούρκοι, ο Τσουρούναγας
            και ο Κασήμαγας, ισχυροί και οι δύο, εξ ών ο μεν πρώτος
            επροστάτευε προ της ρήξεως τους Σφακιανούς, ο δε δεύτερος
            αντέστη εις την εξολόθρευσιν των Χριστιανών· οι δύο ούτοι
            εθεωρήθησαν ένοχοι θανάτου διά την πολιτικήν των φρόνησιν
            και φιλανθρωπίαν, και παρηγγέλθησαν να συνεκστρατεύσωσιν·
            υπήκουσαν· αλλά καθ' οδόν υποπτεύσας ο Κασήμαγας έγεινεν
            άφαντος, ο δε Τσουρούναγας εκρεμάσθη ενώπιον του στρατού.
            Τούτου δε γενομένου εξελέχθησαν τρισχίλιοι Καστρινοί και
            προχωρήσαντες ανενόχλητοι επάτησαν το Θέρισον, το
            έκαυσαν, έκαυσαν και τους Λάκκους, και εστρατοπέδευσαν
            την 13 επί της πεδιάδος του Ομαλού λεηλατούντες και
            καταστρέφοντες τα πέριξ χωρία εγκαταλειφθέντα παρά των
            ενοικούντων, και αναμένοντες να έλθωσιν οι Χριστιανοί και
            προσκυνήσωσιν. Αλλ' οι τήδε κακείσε διεσπαρμένοι ένοπλοι
            Σφακιανοί και Ριζίται συνήλθαν πανταχόθεν την αυτήν νύκτα
            ως πεντακόσιοι εις τον Ξηρόκαμπον, οι μεν υπό τον
            Δασκαλάκην, οι δε υπό τον Αναγνώστην Παναγιώτου, και
            έπεσαν πρωίας γενομένης πολλαχόθεν επί τους εχθρούς μηδέν
            τοιούτον υποπτεύοντας, και τουφεκίζοντές τους, επί της
            πεδιάδος εστρατοπεδευμένους, έβλαπταν και δεν εβλάπτοντο.
            Θορυβηθέντες οι πολυάριθμοι Τούρκοι επί τη αιφνιδίω
            προσβολή ηγωνίζοντο, έχοντες και τρία κανόνια, να
            διασκορπίσωσι διά σφοδρού πυρός τους ολίγους εχθρούς των·
            αλλ' ούτοι διετήρησαν άφοβοι τας θέσεις των, ενισχύθησαν
            και παρ' άλλων άλλοθεν ελθόντων εις βοήθειαν διαρκούσης
            της μάχης, και τόσον έβλαψαν και εφόβισαν τους εχθρούς,
            ώστε τους έτρεψαν εις αισχράν φυγήν. Και οι μεν των
            Χριστιανών τους κατεδίωκαν όπισθεν, οι δε άλλην
            συντομωτέραν και ορεινοτέραν οδόν διελθόντες επρόλαβαν
            και τους απέκλεισαν έμπροσθεν εντός τινος στενοτοπίας.
            Ελπίζοντες οι Τούρκοι επί τον αριθμόν των εδοκίμασαν να
            διαβώσιν, αλλ' επεσωρεύοντο πίπτοντες υπό το πυρ των
            Σφακιανών και Ριζιτών τουφεκιζόντων θανατηφόρως όπισθεν
            των πετρών· βλέποντες δε οι εχθροί εξ όσων έπασχαν την
            παντελή σχεδόν εξολόθρευσίν των, και εις τα έμπροσθεν αν
            επροχώρουν, και εις τα όπισθεν αν επανήρχοντο,
            επεχείρησαν πολλοί να λυτρωθώσι φεύγοντες κακήν κακώς εις
            τα τραχέα όρη της ανατολικής πλευράς της διόδου,
            εγκαταλείψαντες εις χείρας των εχθρών έπιπλα, πολεμεφόδια
            και αυτούς τους ίππους μη δυναμένους να αναβώσι τα όρθια
            εκείνα όρη. Υπερδιακόσιοι εχάθησαν κατά την εκστρατείαν
            ταύτην· τινές δε πεινώντες και διψώντες και άλλοι
            περιπλανώμενοι κατέφυγαν εις οικίας χριστιανικάς επί των
            ορέων επ' ελπίδι ελέους, αλλ' έλεος οι ανηλεείς ουδαμού
            ηύραν. Εκδίκησιν εβόα και εν ταις φύσει τρυφερωτέραις των
            γυναικών καρδίαις και εκδίκησιν ηύρε το προ ολίγου χυθέν
            ανηλεώς αθώον και ιερόν αίμα των ομοπίστων αδελφών των·
            ως και αυτοί οι ιερείς, οι υπηρέται του Θεού του ελέους,
            εφάνησαν υπηρέται του θεού των εκδικήσεων· όλοι, όσοι
            έπεσαν διά μίαν ή άλλην περίστασιν εις χείρας των
            Χριστιανών, ανδρών ή γυναικών, κοσμικών ή κληρικών, όλοι
            εν στόματι μαχαίρας απέθαναν· εχάθησαν δε εν τη μάχη και
            είκοσι Έλληνες, εν οις και ο Στέφανος Χάλης.

            Παράφρονες γενόμενοι οι Τούρκοι διά τα δεινά παθήματά των
            εστράτευσαν την 29 πανστρατιά εις Σφακιά. Δισχίλιοι
            Χριστιανοί συνήλθαν εις Ασκύφον προς αντίκρουσιν· αλλά
            την 31 καθ' ην εσκόπευαν να επιπέσωσιν, είδαν όπισθεν
            επερχομένους εχθρούς, και φοβηθέντες μη ευρεθώσιν εν μέσω
            διττού πυρός ανέβησαν τα όρη. Οι Τούρκοι εισήλθαν αμαχητί
            εις Ασκύφον, τον έκαυσαν, έκαυσαν και άλλα χωρία, και
            μηδενός κωλύοντος επάτησαν και αυτήν την Ανάπολιν. Φόβος
            και τρόμος κατέλαβε τότε τους Χριστιανούς, και οι μεν
            κατέφευγαν εις τας κορυφάς των ορέων, οι πλείστοι δε
            έτρεχαν εις τον λιμένα, και επιβιβαζόμενοι εις πλοία
            κατέφευγαν εις Γαύδον, παρακείμενον ερημοννήσιον, τινές
            δε και εις τα Κύθηρα. Συνέρρευσαν εις Λουτρόν και πολλοί
            λειποτάκται ατακτούντες και φορολογούντες ασυνειδήτως και
            αναισχύντως τους αδυνάτους πρόσφυγας. Οι Τούρκοι
            περιήλθαν όλα τα Σφακιά μηδένα των κατοίκων
            εντυγχάνοντες· μίαν μόνον γραίαν ενέτυχαν, ήτις,
            ερωτηθείσα τι έγειναν οι κάτοικοι, απήντησεν ότι ήκουσεν
            αυτούς λέγοντας, ότι κατέβαιναν εις τον αιγιαλόν ίνα
            μετακομίσωσι τα αδύνατα μέλη εις Γαύδον, και πλεύσαντες
            εκείθεν εις Μασαράν επιβιβάσωσιν εις τα πλοία των τα εκεί
            σιτηρά εν απουσία των Τούρκων και καύσωσι τα χωρία. Ταύτα
            ακούσαντες οι Τούρκοι και θεωρούντες ότι έσβεσαν την
            επανάστασιν διά της καταστροφής των Σφακιών, πάσχοντες δε
            και έλλειψιν τροφών επανήλθαν εις τα ίδια. Επανήλθαν και
            οι τήδε κακείσε διασπαρέντες Χριστιανοί εις τας εστίας
            των και εμψυχωθέντες υπό τινων συντοπιτών και άλλων
            ομογενών, έξωθεν κατ' εκείνας τας ημέρας αφιχθέντων εις
            συμμέθεξιν του αγώνος, κατέλαβαν μετ' ολίγον διαφόρους
            θέσεις και πολλοί ετοποθετήθησαν πλησίον των Χανιών,
            έκοψαν το υδραγωγείον, και ηνάγκασαν τους εντός του
            φρουρίου ν' ανοίξωσι πηγάδια· αλλά το εντεύθεν αναβλύζον
            νερόν ήτο κακής ποιότητος, και απέθνησκαν ως 15 την
            ημέραν· τόσον δε επλησίασαν οι περί τον Δασκαλάκην ώστε
            έκαυσαν καί τινα παρακείμενα εργαστήρια και ήρπασαν και
            τα εντός τουφεκοβολής βοσκήματα του πασά. Εν τούτοις η
            πολιτική κατάστασις εχειροτέρευεν ημέρα τη ημέρα·
            σύγχυσις, αταξία και αναρχία επεκράτει, και η παρουσία
            αρχηγού πολιτικού και πολεμικού εφαίνετο αναγκαιοτάτη.
            Είχαν προ καιρού αισθανθή την ανάγκην ταύτην οι Κρήτες,
            και μόλις έμαθαν την εις Πελοπόννησον κατάβασιν του
            Υψηλάντου, έστειλαν ζητούντες αρχηγόν και πολεμεφόδια
            τους συμπατριώτας των Νικόλαον Οικονόμου, Αναγνώστην
            Παναγιώτου και Χατσή Νικολόν Μπενιζέλον. Ο Υψηλάντης
            έστειλεν ό,τι είχε, τουτέστιν ολίγα πολεμεφόδια και
            αρχηγόν τον Μιχαήλ Αφεντούλην ή Αφεντούλιεφ τον και
            Κομνηνόν (στ), γεννηθέντα εν Ρωσσία εξ Ελλήνων. Ο αρχηγός
            ούτος κατέπλευσεν εις Λουτρόν, λιμένα των Σφακιών, την 25
            Οκτωβρίου, και την αυτήν ημέραν εξέδωκε προκήρυξιν προς
            τους Κρήτας, δι' ης εδικαιολόγει την έως τότε αναβολήν
            αποστολής αρχηγού, τοις έλεγεν ότι έχαιρε πατήσας γην
            ακμάσασαν άλλοτε υπό τους συνετούς νόμους του Μίνωος και
            ότι είχεν εντολήν να συνεργήση εις την πολιτικήν
            αναγέννησίν των· τοις ανέφερε δε εις εμψύχωσίν των την
            παράδοσιν Μονεμβασίας και Νεοκάστρου, την άλωσιν
            Τριπολιτσάς, και τας επί ξηράς και θαλάσσης νίκας των
            Ελλήνων, συνίστα την ομόνοιαν, την ευπείθειαν και την
            καλήν διαγωγήν και τους εθάρρυνεν, αναδεχθέντες τον υπέρ
            πίστεως και πατρίδος αγώνα να εγκαρτερήσωσι γενναίως εν
            τοις δεινοίς εις απόλαυσιν των ουρανίων και επιγείων
            αγαθών· εξέδωκε δε και στρατιωτικόν οργανισμόν,
            κατάλληλον εις μόνους τους τακτικώς τρεφομένους και
            μισθοδοτουμένους. Οι Κρήτες εχάρησαν και ενθουσιάσθησαν
            επί τη αφίξει του αντιπροσώπου του Υψηλάντου, και τον
            εκάλεσαν εις τα όρη εν μέσω αυτών, προθέμενοι να
            εκστρατεύσωσιν υπό την εποπτείαν του· αλλ' ούτος
            ανέβαλλεν επί μια ή άλλη αιτία την ανάβασίν του.

            Μετά δε την εις Κρήτην άφιξίν του, θαρρύνασαν το
            εμπόριον, κατέπλευσαν εις το Λουτρόν πλοία εκ διαφόρων
            μερών της Ευρώπης φέροντα τροφάς και πολεμεφόδια, ων η
            έλλειψις εμπόδιζεν ευλόγως έως τότε παν πολεμικόν κίνημα.



            1821

            ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ ΚΕ'.



            &Σχεδιασθείσα και μη ενεργηθείσα εκστρατεία του
            Κολοκοτρώνη εις Πάτρας — Αναχώρησες εκ της Ανατολικής
            Ελλάδος των τουρκικών στρατευμάτων. — Είσοδος των Ελλήνων
            εις την πόλιν των Αθηνών. — Δημογεροντικόν σύστημα προ
            της επαναστάσεως. — Αλέξανδρος Μαυροκορδάτος, Θεόδωρος
            Νέγρης και άλλοι έξωθεν ελθόντες Έλληνες. — Σύστασις
            κεντρικών Αρχών της στερεάς Ελλάδος και της Πελοποννήσου.
            — Συνάθροισις των πληρ

Showing first 200,000 characters. Full text: gutenberg.org/ebooks/38524