← catalogue

Het leven der bijen

by Maurice Maeterlinck · Dutch · Gutenberg #38522 · 396,208 chars · public domain (US)

The Project Gutenberg eBook of Het leven der bijen
    
This eBook is for the use of anyone anywhere in the United States and
most other parts of the world at no cost and with almost no restrictions
whatsoever. You may copy it, give it away or re-use it under the terms
of the Project Gutenberg License included with this eBook or online
at www.gutenberg.org. If you are not located in the United States,
you will have to check the laws of the country where you are located
before using this eBook.

Title: Het leven der bijen

Author: Maurice Maeterlinck

Translator: G. M. Van Der Wissel-Herderschee


        
Release date: January 7, 2012 [eBook #38522]
                Most recently updated: April 3, 2024

Language: Dutch

Other information and formats: www.gutenberg.org/ebooks/38522

Credits: Produced by Annemie Arnst and Marc D'Hooghe


*** START OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK HET LEVEN DER BIJEN ***

HET LEVEN DER BIJEN

DOOR

MAURICE MAETERLINCK


VERTALING VAN

MEVROUW G.M. VAN DER WISSEL-HERDERSCHEE




AMSTERDAM

C.L.G. VELDT




EERSTE BOEK.

OP DEN DREMPEL VAN DEN BIJENKORF.




I.


't Is niet mijn bedoeling een verhandeling te schrijven over bijen of
bijenteelt. Alle beschaafde landen bezitten er uitstekende, en 't zou
noodelooze arbeid zijn die te verdringen. Frankrijk heeft die van
Dadant, George de Layens en Bonnier, Bertrand, Hamet, Weber, Clément,
abt Collin, enz. De landen waar de Engelsche taal gesproken wordt hebben
Langstroth, Bevan, Cook, Cheshire, Cowan, Root en hunne leerlingen.
Duitschland heeft Dzierzon, Von Berlepsch, Pollmann, Vogel en vele
anderen.

Evenmin zal het een wetenschappelijke monographie zijn over de _apis
mellifica, ligustica, fasciata_ enz., of een bundel nieuwe opmerkingen
of studies. Ik zal bijna niets zeggen, wat niet een bekende zaak is voor
allen, die zich eenigermate met de bijen hebben bezig gehouden. Om dit
werk niet te zwaar te maken, heb ik een aantal ervaringen en
opmerkingen, die ik gedurende de twintig jaren dat ik mijn aandacht aan
de bijen wijd, heb opgedaan en die voor een beperkter kring van
speciale liefhebbers interessant zijn, voor een meer technisch werk
bewaard. Ik wil eenvoudig wat praten over de "blondes avettes" van
Ronsard, zooals men tegen iemand, die het niet kent, spreekt over een
voorwerp, dat men zelf kent en liefheeft. Ik hoop de waarheid niet op te
sieren of te doen wat Réaumur terecht heeft verweten aan allen, die zich
vóór hem hebben beziggehouden met onze honigbijen, dat ze namelijk iets
denkbeeldig wonderbaars in de plaats stelden van het reëel wonderbare.
Er is veel wonderbaarlijks in den bijenkorf, dat is geen reden om er nog
meer aan toe te voegen. Bovendien heb ik het reeds lang opgegeven, in
deze wereld een interessanter en schooner wonder te zoeken dan de
waarheid zelve, of althans dan de poging van den mensch deze te leeren
kennen. Laten we niet trachten de grootheid van het leven in het
onzekere te zoeken. Alle dingen waarvan we zeer zeker zijn, zijn zeer
groot en tot nu toe is er nog geen enkel, waar we geheel achter zijn. Ik
zal dus niets meedeelen, wat ik niet zelf heb waargenomen, of wat zóó
algemeen wordt erkend door de klassieke beoefenaars der bijenkunde, dat
het noodelooze moeite zou zijn, de waarheid daarvan nog te willen
onderzoeken. Mijne taak zal er zich toe bepalen, de feiten op een even
stellige, doch eenigermate levendiger manier voor te stellen, er enkele
uitvoeriger en vrijere overdenkingen tusschen te mengen, en ze te
groepeeren op een eenigszins harmonieuser wijze dan men dat in een gids,
een praktische handleiding of wetenschappelijke monographie doen kan.
Wie dit boek heeft gelezen, zal nog niet in staat zijn bijen te houden,
maar hij zal zoo ongeveer alles weten wat er zekers, interessants,
dieps en intiems over de bewoners van den korf bekend is. 't Is maar
weinig in vergelijking met hetgeen nog te leeren overblijft.

Alle dwaalbegrippen, die nog altijd op het land en in vele boeken de
fabel van de bijenteelt uitmaken, ga ik met stilzwijgen voorbij. Als er
omtrent een of ander twijfel, verschil van meening, enkel gissingen
bestaan, als ik aan het onbekende kom, dan zal ik het eerlijk zeggen. Ge
zult zien, dat wij dikwijls voor het onbekende komen te staan. Behalve
de groote waarneembare feiten van hunne staatsinrichting en hunne
werkzaamheid, weet men weinig nauwkeurigs omtrent de fabelachtige
dochteren van Aristaeus. Hoe langer men ze kweekt, hoe meer men leert
inzien, dat men niets weet omtrent de diepten van hun werkelijk bestaan;
maar dit is toch een onwetendheid, die beter is dan de onbewuste en
welvoldane onwetendheid, welke de kern van onze kennis van het leven
uitmaakt, en dit is waarschijnlijk al wat de mensen in deze wereld kan
hopen te leeren.

Bestond er reeds een dergelijk werk over de bijen? Ik persoonlijk ken,
hoewel ik meen bijna alles te hebben gelezen wat men over hen geschreven
heeft, al niet anders in dit genre dan het hoofdstuk, dat Michelet aan
hen wijdt aan het slot van _Het insekt_, en de verhandeling over hen
door Ludwig Büchner, den beroemden schrijver van _Kracht en Stof_, in
zijn _Geestesleven der dieren_.[1] Michelet heeft het onderwerp
nauwelijks aangeroerd; wat Büchner betreft, zijn studie is vrij
volledig, maar wegens zijn gewaagde mededeelingen, de legendarische
trekken en de sedert lang verworpen praatjes, die hij verhaalt, verdenk
ik hem, dat hij zijn studeervertrek niet heeft verlaten om zijne
heldinnen te ondervragen, en nooit een enkelen van de honderden gonzende
korven geopend heeft, die korven, vlammend van vleugel-geschitter, die
men moet schenden vóór dat ons instinkt weerklank geeft op hunne
geheimen, vóór dat men is doordrongen van de atmosfeer, den geur, den
geest, het mysterie van deze vlijtige maagden. Het boek riekt noch naar
honig noch naar de bij en heeft het gebrek van vele onzer geleerde
boeken, wier conclusies dikwijls voorbarig zijn, en wier
wetenschappelijke uitrusting bestaat uit een enorme opeenstapeling
onzekere, van allerwege vergaarde anekdoten. Overigens zal ik bij mijn
arbeid hem zelden ontmoeten, daar zoowel ons uitgangs- als ons
gezichtspunt en ons doel, zeer verschillend zijn.


[1] Wij zouden ook nog de monographie van Kirby en Spence kunnen noemen
in hun _Inleiding tot de Entemologie_, maar deze is bijna uitsluitend
technisch.




II.


De bibliographie over de bij (we beginnen met de boeken om er ons
spoediger van af te maken en tot den oorsprong zelf van deze boeken te
komen) is bijzonder uitgebreid. Van den beginne aan maakte dit vreemde
wezentje, dat in een eigen maatschappij leefde, onder zeer ingewikkelde
wetten, en dat in het schemerduister zulke wonderen uitvoerde, de
nieuwsgierigheid van den mensch gaande. Aristoteles, Cato, Varro,
Plinius, Collumelle en Palladius, hebben er zich mee bezig gehouden,
zonder nog te spreken van den wijsgeer Aristomachus, die naar het zeggen
van Plinius hen acht en vijftig jaren lang waarnam, en van Phyliscus van
Thasos, die op woeste plaatsen woonde om niets dan hen te zien, en die
"de Wilde" werd bijgenaamd.

Maar dit behoort veeleer tot de legende van de bij en al wat men er uit
kan halen, dat wil zeggen bijna niets, is samengevat in den vierden zang
van Virgilius' Georgica.

Hare geschiedenis begint eerst in de XVIIde eeuw met de ontdekkingen van
den grooten Nederlandschen geleerde Swammerdam. Toch moeten wij hier een
weinig bekende bijzonderheid aan toevoegen, deze namelijk, dat vóór
Swammerdam een Vlaamsch natuuronderzoeker, Clutius namelijk, eenige
belangrijke waarheden had uitgesproken, o.a. dat de koningin de eenige
moeder is van haar gansche volk en dat zij de attributen der beide sexen
bezit; doch hij had ze niet bewezen. Swammerdam vond de ware methode van
wetenschappelijk onderzoek, schiep het mikroskoop, vond de inspuitingen
uit als middel om ze tegen bederf te bewaren, ontleedde de bijen voor 't
eerst, stelde definitief door de ontdekking van de eierstokken en den
eierleider het geslacht der koningin vast, die men tot op dat oogenblik
voor een koning gehouden had, en verlichtte op eens door een
onverwachten lichtstraal, de gansche staatkunde van den korf, door die
op het moederschap te baseeren. En eindelijk maakte hij schetsen en
teekende platen van zulk een volmaaktheid, dat ze nog heden dienen om
meer dan ééne verhandeling over bijenteelt te illustreeren. Hij leefde
in het volle en roezige Amsterdam dier dagen, waar hij het heerlijk
buitenleven betreurde, en stierf afgemat van zijnen arbeid op drie en
veertigjarigen leeftijd. In een vromen en helderen stijl, met schoone en
eenvoudige ontboezemingen van een geloof, dat vreest te wankelen en
alles doet strekken tot eere van den Schepper, legde hij zijn
waarnemingen neer in zijn groot werk _Bijbel der Natuure_, dat Boerhave
een eeuw later van het Hollandsch in het Latijn liet vertalen onder den
titel van _Biblia Naturae_ (Leiden, 1737.)

Vervolgens kwam Réaumur die, zich aan dezelfde methode houdende, een
massa ervaringen en interessante waarnemingen verzamelde in zijne tuinen
te Charenton en een heel deel van zijn _Gedenkschriften voor de
geschiedenis der insekten_ aan de bijen wijdde. Het laat zich met vrucht
en zonder verveling lezen. Het is helder, eerlijk, nauwkeurig en niet
ontbloot van zekere aantrekkelijkheid, al is hij eenigszins norsch en
droog. Hij legde er zich voornamelijk op toe, vele oude dwaalbegrippen
uit den weg te ruimen, verbreidde enkele nieuwe, verklaarde voor een
deel de vorming der zwermen en het staatkundig bestuur der koningin, in
één woord hij vond verscheidene niet voor de hand liggende waarheden en
bracht ons op het spoor van vele andere. In 't bijzonder schonk hij de
wijding zijner kennis aan de wonderen van den bouw der korven en al wat
hij daarvan gezegd heeft is nog steeds onovertroffen. Hem hebben we ook
het idee van glazen korven te danken, die nadat ze later veel
verbeteringen hebben ondergaan, geheel het privaat leven van deze schuwe
werksters hebben blootgelegd, welke hun werk beginnen in het verblindend
licht der zon maar het eerst voltooien in de duisternis. Om volledig te
zijn zou ik nog de eenigszins jongere onderzoekingen en werken van
Charles Bonnet en Schirach (die het raadsel van het koninklijk ei
oploste) moeten noemen; maar ik houd me aan groote lijnen en ben nu
gekomen tot François Huber, de klassieke meester onzer hedendaagsche
bijenkunde.

Huber, in 1750 te Genève geboren, werd reeds in zijn vroegste jeugd
blind. Van den beginne aan vol belangstelling voor de waarnemingen van
Réaumur, die hij wilde controleeren, vat hij weldra een waren hartstocht
op voor deze onderzoekingen, en met behulp van een trouwen,
intelligenten dienaar, François Burnens, wijdt hij van nu af aan zijn
gansche leven aan de bij. In de geschiedboeken van menschelijk leed en
overwinning is niets zoo treffend en zoo vol nuttige wenken voor ons als
de geschiedenis van dit geduldig samenwerken, waarbij de een, die
slechts onstoffelijk licht opving, door zijnen geest de handen en
blikken van den ander leidde, die het werkelijk licht mocht genieten;
waarbij hij, die naar men verzekert nooit met eigen oogen een honigraat
had aanschouwd, door den sluier dier doode oogen heen, door welken die
andere sluier, waarin de natuur alles hult, dubbel dicht voor hem werd,
de diepste geheimen ontdekte van het genie, dat die onzichtbare
honigraat formeerde, als om ons te leeren, dat er geen toestand bestaat,
waarin we voor goed hoeven af te zien van de hoop en van het zoeken naar
waarheid. Ik zal niet alles opsommen wat de bijenkunde aan Huber
verschuldigd is, 't zal mij gemakkelijker vallen te zeggen, wat ze hem
niet verschuldigd is. Zijn _Nieuwe waarnemingen over de bijen_, waarvan
het eerste deel in 1789 geschreven werd in den vorm van brieven aan
Charles Bonnet, en het tweede deel eerst twintig jaar later verscheen,
zijn nog altijd de rijke en veilige schat waaruit alle bijenkenners
putten. Ik geef toe, dat er eenige dwaalbegrippen, enkele onvolledige
waarheden in voorkomen: sedert hij zijn boek schreef is men veel verder
gekomen in de micrographie, de praktische bijenteelt, de behandeling der
koninginnen enz.; maar men heeft geen enkele zijner groote waarnemingen
kunnen weerleggen of fouten daarin aanwijzen, ze blijven op dezelfde
basis en onaangetast in onze hedendaagsche wetenschap voortbestaan.




III.


Na de openbaringen van Huber volgen eenige jaren van stilte; maar weldra
ontdekt Dzierzon, pastoor te Carlsmark in Silezië, de parthenogenesis,
d.i. maagdelijke voortteling der koninginnen en komt het eerst op het
denkbeeld van een korf met losse honigraten, die voortaan den
bijenkweeker in staat zal stellen zijn aandeel in den voorraad honig weg
te nemen, zonder zijn beste kolonies te dooden, of in een enkel
oogenblik het werk van een geheel jaar te vernietigen. Deze nog zeer
onvolmaakte korf wordt meesterlijk verbeterd door Langstroth, die den
eigenlijk gezegden mobielbouw uitvindt, welke met buitengewoon succes in
Amerika wordt verbreid. Root, Quinby, Dadant, Cheshire, de Layens,
Cowan, Heddon, Howard enz. enz. brengen nog eenige voortreffelijke
verbeteringen daarin aan. Mehring komt, om den bijen het bewerken der
was en het bouwen van magazijnen, wat hun veel honing en het beste deel
van hun tijd kost, te besparen, op het denkbeeld hun honigraten aan te
bieden, die op mechanische wijze zijn voorzien van cellen-indruk, en
onmiddellijk aanvaarden ze die en gebruiken ze voor hun doel. De
Hruschka vindt het Smelatorium uit, dat door toepassing van de
middelpuntvliedende kracht den honing doet verkrijgen zonder de raten te
breken enz. In weinige jaren wordt geheel gebroken met de routine van de
bijenteelt. De inhoud en de vruchtbaarheid der korven worden
verdriedubbeld. Ruime en produktieve bijenstallen verrijzen van alle
kanten. Van dit oogenblik af neemt het noodelooze uitmoorden der
vlijtigste bijenstaten een einde met de afschuwelijke tegennatuurlijke
selectie, die er het gevolg van was. De mensch wordt in waarheid de
meester der bijen, hun meester in 't geheim en zonder dat ze 't weten,
die alles dirigeert zonder bevelen te geven, en wordt gehoorzaamd zonder
dat men hem kent. Hij treedt op in de plaats van de lotsbestemming der
verschillende seizoenen. Hij herstelt de onrechtvaardigheden van den
tijd des jaars. Hij vereenigt vijandelijke republieken. Hij verdeelt den
rijkdom gelijkelijk. Hij vermeerdert of beperkt het aantal der
geboorten. Hij regelt de vruchtbaarheid der koningin. Hij onttroont en
vervangt haar, nadat hij handig de zoo moeielijk te verwerven
toestemming daartoe heeft afgeperst aan een volk, dat geheel buiten
zichzelf raakt, waar het een onverklaarbare interventie vermoedt. Kalm
schendt hij, indien hij dat noodig oordeelt, het geheim der gewijde
kamers en heel de geslepen en vooruitziende staatkunde van het
koninklijk vrouwenvertrek. Vijf of zesmaal aaneen berooft hij de zusters
van het goede, onvermoeide klooster van de vruchten van hunnen arbeid,
zonder hen te kwetsen, zonder hen te ontmoedigen, zonder hen te
verarmen. Hij regelt de afmetingen der stapelplaatsen en
voorraadschuren hunner huizen naar den oogst van bloemen, die de lente
in hare haast zoo ongelijkmatig over de helling der heuvels verspreidt.
Hij dwingt hen het overdreven aantal minnaars, die wachten op de
geboorte der prinsessen, in te krimpen. In één woord, hij doet met hen
wat hij wil en verkrijgt wat hij vraagt, mits zijn verzoek zich schikt
naar hunne wetten en hunne deugden; want al doende den wil van den god,
die zich zoo onverwacht hunner heeft bemachtigd,--een god te groot om te
worden onderscheiden, en te vreemd om te worden begrepen,--zien ze nog
verder dan deze god zelf, en denken aan niets anders dan aan dat ééne,
in ongeschokte zelfverloochening de geheimzinnige verplichtingen van hun
ras te vervullen.




IV.


Nu de boeken ons gezegd hebben wat ze ons zakelijks te zeggen hadden
over een overoude geschiedenis, zullen we afscheid nemen van de door
anderen verworven kennis om met eigen oogen de bijen te gaan beschouwen.
Een enkel uur in den bijenstand zal ons dingen te zien geven, die
misschien minder nauwkeurig, maar oneindig levendiger en vruchtbaarder
zijn.

Ik heb den eersten bijenstand nog niet vergeten, dien ik te zien kreeg
en waar ik de bijen leerde liefhebben. Het was, al jaren geleden, in een
groot dorp van het nette en bevallige Zeeuwsch-Vlaanderen, dat nog meer
dan Zeeland zelf, als een holle spiegel van Holland den zin voor
levendige kleuren concentreert; het is een wellust voor de oogen even
als mooi, degelijk speelgoed, met zijn kleurige gevels, torens en
wagentjes, zijn blinkende kasten en klokken achter in de gang, zijn
boompjes die langs kaden en grachten geschaard staan als in afwachting
van een of andere aangename en eenvoudige plechtigheid, zijn booten en
schuitjes met bewerkte achterstevens, zijn deuren en ramen die op
bloemen gelijken, zijn keurige sluizen, zijn netjes afgewerkte,
veelkleurige ophaalbruggen, zijn huisjes, die zijn vernist als net en
blinkend aardewerk, en waaruit vrouwen in klokvormige kleeding en
getooid met goud en zilver te voorschijn treden, om de koeien te gaan
melken in weilanden omgeven door witte hekken, of het linnen te gaan
uitspreiden op het bloemrijk, in ovalen en ruiten afgedeelde,
angstvallig groene grastapijt.

Een soort van ouden wijze, gelijkend op den grijsaard van Virgilius,

    "Den koningen gelijk, den goden haast nabij,
    En als deez' laatsten ook zoo rustig en tevreden,"

zou La Fontaine gezegd hebben, had daarheen de wijk genomen, waar het
leven beperkter dan elders zou schijnen, indien het mogelijk ware het
leven werkelijk te beperken. Hij had daar een wijkplaats gezocht, niet
uit afkeer van--want de wijze kent zulk een afkeer niet,--maar een
weinig vermoeid van het ondervragen der menschen, die minder eenvoudig
dan dieren en planten antwoorden op de uitsluitend belangrijke vragen,
die men stellen kan aan de natuur en de werkelijke wetten. Zijn gansche
geluk bestond, evenals dat wan den Scythischen philosoof, in de
schoonheden van zijn tuin, en onder deze schoonheden was de meest
geliefkoosde en meest bezochte een bijenstand bestaande uit twaalf
stroo-korven, die hij geverfd had, sommige hel rose, andere licht geel,
de meeste zacht blauw, want lang vóór de onderzoekingen van Sir John
Lubbock had hij opgemerkt, dat blauw de geliefkoosde kleur der bijen is.
Dezen bijenstand had hij ingericht tegen den gewitten muur van het huis
aan, in den hoek, die gevormd werd door een echte, smakelijke, frissche,
Hollandsche keuken met hare rekken voor aardewerk, en waarin het tin en
koper blonk, dat door de openstaande deur weerkaatst werd in een
vreedzame gracht. En het water met deze huiselijke afbeeldingen onder
een gordijn van populieren, voerde den blik naar den rustigen horizont
van molens en weilanden.

Hier op deze plaats hadden de bijenkorven, evenals overal waar men ze
neerzet, een geheel nieuwe beteekenis gegeven aan de bloemen, de stilte,
de zachte lucht, de zonnestralen. Hier zag men als het ware het
zomerfeest in zijn hoogste voltooiing. Hier rustte men uit aan het
schitterend kruispunt, waar luchtwegen samenvloeien en uiteengaan, de
luchtwegen waarlangs alle geuren van het land, bewegelijk en als
hoorbaar, kwamen aangetreden van den dageraad tot aan de
avondschemering. Hier kon men ze hooren de gelukkige en zichtbaar
geworden ziel, de intelligente en muzikale stem, het brandpunt van de
vroolijkheid der schoone uren van den tuin. Hierheen kwam men om te
leeren in de school der bijen, om door te dringen tot de overheerschende
gedachte der almachtige natuur, tot de lichtende punten van aanraking
der drie rijken, de onuitputtelijke organisatie van het leven en de
moraal van ijverigen en belangeloozen arbeid. En wat even goed is als
deze moraal van den arbeid, de heldhaftige werksters leerden u ook iets
wat minder voor de hand ligt, namelijk den kostelijken smaak der vrije
uren te waardeeren, daar zij als het ware met de gouden letteren van
hunne duizenden kleine wiekjes, de bijna ongrijpbare bekoring dier
ongerepte dagen onderstreepten, die in de velden der ruimte om zichzelf
wentelen, zonder ons iets anders te brengen dan een doorschijnenden bol,
waarin geen enkele herinnering staat opgeteekend, zoo min als in het te
rein geluk.




V.


Om zoo eenvoudig mogelijk de jaarlijksche geschiedenis van den bijenkorf
te kunnen volgen, willen we er een nemen, die in de lente ontwaakt en
den arbeid hervat, daar we zoodoende de groote gebeurtenissen uit het
leven der bijen zich in hun natuurlijke volgorde zullen zien afwikkelen,
te weten: de vorming en het vertrek van den zwerm, de stichting der
nieuwe stad, de geboorte, de gevechten en de paringsvlucht der jeugdige
koninginnen, de moord der darren en de hernieuwde winterslaap. Ieder
dezer voorvallen zal van zelf aanleiding geven tot de vereischte
ophelderingen omtrent de wetten, eigenaardigheden, gewoonten,
omstandigheden, die ze te voorschijn roepen of waarvan ze vergezeld
gaan, zoodat we, aan 't eind van een bijenjaar gekomen, dat zelden
langer duurt dan van April tot einde September, alle geheimen van het
honing-huis hebben gehad. Vóór we het openen en er een vluchtigen blik
in werpen, is het voor het oogenblik voldoende te weten, dat het bestaat
uit een koningin, de moeder van geheel haar volk, uit duizenden
werkbijen of geslachtloozen, onvolkomen gebleven en onvruchtbare
wijfjes, en eindelijk uit een paar honderd darren, uit welke later de
eenige en ongelukkige echtgenoot zal gekozen worden van de toekomstige
heerscheres, die door de werkbijen na het meer of minder vrijwillig
vertrek der regeerende moeder tot koningin wordt uitgeroepen.




VI.


De eerste maal, dat men een bijenkorf opent, gevoelt men een zelfde
soort van emotie als bij het schenden van een onbekend voorwerp, dat
misschien akelige verrassingen voor ons bergt, een graf b.v. De bijen
zijn omgeven door een legende van dreigement en gevaar. We zijn al
zenuwachtig door de herinnering aan die steken, die zulk een geheel
eigenaardige pijn veroorzaken, dat men haast niet weet waarmee ze te
vergelijken, een bliksemende droogte, zou men kunnen zeggen, een soort
van woestijn-vlam, die zich over het gewonde lichaamsdeel verbreidt; 't
is als hadden onze dochteren der zon uit de verhitte stralen van hunnen
oorsprong een schitterend venijn getrokken, om met te beter gevolg de
schatten van zoetigheid te kunnen verdedigen, die zij te danken hebben
aan de welwillende uren der zon.

't Is waar dat een bijenkorf, zonder omzichtigheid geopend door iemand
die het karakter en de zeden der bewoners kent noch eerbiedigt,
onmiddellijk verandert in een brandend braambosch van toorn en
heldenmoed. Maar niets laat zich gemakkelijker verwerven dan de kleine
handgrepen, die vereischt worden om zulk een korf ongestraft te
hanteeren. Men kan volstaan met een beetje rook op het juiste oogenblik
uitgeblazen, en met veel koelbloedigheid en teerheid; en ziet, de goed
gewapende werkbijen laten zich berooven, zonder er ook maar aan te
denken gebruik te maken van hun angel. 't Is niet omdat ze, gelijk men
beweerd heeft, hunnen meester herkennen, ze vreezen den mensch niet;
maar de reuk van den rook, de kalme gebaren, die ze overal in hunne
woning waarnemen doch die hen niet bedreigen, maken dat ze niet denken
aan een overval of aan een geduchten vijand tegen wien men zich nog zou
kunnen verdedigen, doch aan een natuurkracht of natuurlijke catastrophe,
waaraan men zich wel moet onderwerpen. In plaats van een nutteloozen
strijd aan te binden willen ze, krachtens een omzichtigheid, die zich
hier vergist, omdat ze al te ver vooruit ziet, althans de toekomst
redden; ze werpen zich op de honing-provisie om daaruit zooveel te
putten en in haar lichaam te verbergen, dat ze onmiddellijk elders, waar
dan ook, een nieuwe stad kunnen stichten, indien de oude wordt verwoest,
of zij genoodzaakt worden die te verlaten.




VII.


De oningewijde voor wien voor 't eerst een observatie-korf[1] geopend
wordt, heeft aanvankelijk een gewaarwording van teleurstelling. Men had
hem gezegd, dat dit glazen omhulsel een voorbeeldelooze werkzaamheid in
zich besloten hield, een oneindig aantal wijze wetten, een
verbazingwekkende som van genie, van geheimen, ervaringen, berekeningen,
kundigheden, verschillende industrieën, vermoedens, zekerheden,
vernuftige gebruiken, vreemde gevoelens en deugden. En hij ontdekt er
niets dan een verward hoopje roodachtige besjes, vrij wel gelijkend op
gerooste koffieboonen of op krenten, die tegen de glazen zitten
aangeplakt. Die arme besjes zijn meer dood dan levend, heel even bewegen
ze zich met langzame, onsamenhangende en onverklaarbare bewegingen. Hij
vindt ze er niet in terug, die bewonderenswaardige lichtdroppelen, die
zoo even aanhoudend er uitstroomden, en weerkaatsten in den veelbewogen
adem, vol parelen en goud, van duizenden ontloken kelken.

Ze bibberen in de duisternis. Ze stikken in een verstijfde massa; men
zou ze voor zieke gevangenen of van hare waardigheid vervallen
koninginnen houden, die slechts een enkele seconde van glans hebben
gekend te midden der lichtende bloemen van den tuin, om aldra terug te
keeren tot de schande en ellende van hunne sombere, overvolle woning.

Het is met hen als met alle werkelijkheid vol diepte. Men moet ze leeren
waarnemen. Als een bewoner van een andere planeet de menschen bijna
onmerkbaar zag komen en gaan door de straten, zich zag ophoopen rondom
enkele gebouwen of enkele plaatsen, oogenschijnlijk bewegingloos
wachtend op het een of ander binnen in hunne woningen, dan zou hij er
ook uit opmaken, dat ze niets deden en er ellendig aan toe waren. Eerst
op den langen duur onderscheidt men de veelvuldige bedrijvigheid van
deze werkeloosheid.

Inderdaad, ieder dezer bijna onbewegelijke besjes werkt zonder ophouden
en oefent een verschillend handwerk uit. Geen hunner kent de rust en
diegenen onder hen b.v. die het slaperigst lijken en als doode trossen
tegen de ruiten hangen, hebben de geheimzinnigste en meest afmattende
taak: door hen wordt de was gevormd en afgescheiden. Maar weldra zullen
we de détails van deze eenparige werkzaamheid zien. Voor 't oogenblik
kunnen we er mee volstaan, de aandacht te vestigen op den voornaamsten
trek in de natuur der bij, waardoor de merkwaardige opeenhooping van
dien verwarden arbeid wordt verklaard. Vóór alles is de bij, nog in
hooger mate dan de mier, een kuddedier. Zij kan niet anders leven dan in
de massa. Wanneer ze uit een korf komt, die zóó vol is, dat ze door
stooten met haar kopje zich een doortocht moet banen door de levende
muren, die haar insluiten, dan komt ze buiten haar eigenlijk element. Ze
dompelt zich een oogenblik in de ruimte vol bloemen, zooals een zwemmer
zich dompelt in den oceaan vol paarlen, maar op straffe des doods moet
ze bij geregelde tusschenpoozen weer eens de menigte inademen, zooals
een zwemmer telkens op nieuw de lucht. Afgezonderd levend zal ze,
voorzien van overvloedig voedsel en in de gunstigste temperatuur, na
verloop van enkele dagen sterven, niet van honger of kou, maar van
eenzaamheid. De opeenhooping, de staat, scheidt voor haar een
onzichtbaar voedsel af, dat even onontbeerlijk is als de honing. Tot
deze behoefte moet men opklimmen om den geest der wetten van den korf
vast te stellen. In den korf is het individu niets, het heeft slechts
een voorwaardelijk bestaan, het is enkel een onbeduidende faktor, een
gevleugeld orgaan van de soort. Zijn gansche leven is algeheele
opoffering aan het wezen waarvan hij deel uitmaakt, dat niet is te
tellen en altijd voortbestaat. Merkwaardig is het op te merken, dat het
niet altijd zoo was. Nog heden vindt men onder de hymenoptera mellifera
(honingdragende vliesvleugeligen) alle stadiën van de voortgezette
beschaving onzer honingbij. Onder aan de ladder werkt ze alleen, in
ellende; dikwijls zelfs ziet ze haar afstammelingen niet (de Prosopis,
Colleta enz.), somtijds leeft ze te midden der beperkte familie, die ze
jaarlijks schept (de Hommels). Vervolgens gaat ze tijdelijke
verbintenissen aan (de Panurgen, Dasypoden, Halicten, enz.), om van trap
tot trap tot de bijna volmaakte doch meedoogenlooze maatschappij onzer
korven te komen, waarbij het individu volkomen wordt ingeslokt door de
republiek, en waarbij de republiek op hare beurt naar vaste regelen
wordt ten offer gebracht aan den abstrakten en onsterfelijken staat der
toekomst.


[1] Observatie-korven noemt men glazen korven, voorzien van zwarte
gordijntjes of van luiken. De beste bevatten maar één enkele honigraat,
zoodat men deze van twee kanten kan bekijken. Zonder eenig gevaar of
bezwaar kan men deze korven, die van een uitgang voorzien zijn, in een
salon, een bibliotheek, enz. plaatsen. De bijen, welke hunne woning
hebben in den korf, die te Parijs in mijn studeerkamer staat, verzamelen
in de steen-woestijn der groote stad genoeg om te kunnen leven en
gedijen.




VIII


Laat ons hier niet te vlug zijn met het maken van gevolgtrekkingen, die
van toepassing zijn op den mensch. De mensch bezit het vermogen, zich
al of niet aan de wetten der natuur te onderwerpen; en te weten of hij
gelijk of ongelijk heeft als hij gebruik maakt van dit vermogen, is het
ernstigste en nog het minst opgehelderde punt zijner moraal. Maar 't is
daarom niet minder interessant den wil der natuur in een van de onze
verschillende wereld te ontdekken. In den ontwikkelingsgang nu der
vliesvleugeligen, die onmiddellijk na den mensch de meest bevoorrechte
bewoners van onzen aardbol zijn wat het verstand aangaat, komt deze wil
zeer duidelijk uit. Klaarblijkelijk beoogt deze verbetering der soort,
doch toont tegelijkertijd, dat hij ze enkel wenscht of verkrijgen kan
ten koste der vrijheid, der rechten en het geluk van het individu zelf.
Naar mate de maatschappij georganiseerd wordt en hooger stijgt, ziet het
bijzonder leven van ieder harer leden zijn gebied inkrimpen. Zoodra er
ergens vooruitgang bemerkbaar wordt, is deze enkel het gevolg van een
nog vollediger offer van het persoonlijk aan het algemeen belang. Ten
eerste moet ieder die ondeugden afleggen, welke daden van
onafhankelijkheid zijn. Zoo staan b.v. de hommels op den voorlaatsten
trap van de bijenbeschaving en zijn te vergelijken met onze
menscheneters. De volwassen werkbijen zwerven onophoudelijk om de eieren
heen om ze te verslinden, en hardnekkig moet de moeder ze verdedigen.
Dan, nadat ieder de gevaarlijkste ondeugden heeft afgelegd, moeten ze
een zeker aantal steeds moeielijker te verkrijgen deugden verwerven. De
werkbijen van de hommels b.v. denken er niet aan afstand te doen van de
liefde, terwijl onze honingbij in voortdurende kuischheid leeft. Spoedig
zullen we overigens zien, wat zij al niet prijs geeft in ruil voor het
gevoel van welzijn, van veiligheid, van de bouwkundige, economische en
staatkundige volmaaktheid van den korf, en we zullen op de verbazende
evolutie bij de vliesvleugeligen terugkomen in het hoofdstuk gewijd aan
den vooruitgang der soort.




TWEEDE BOEK.


DE ZWERM.




I.


De bijen van den korf, dien wij hebben uitgekozen, hebben dus de
verdooving des winters van zich afgeschud. De koningin is op nieuw
begonnen eitjes te leggen, reeds in de eerste dagen van Februari. De
werkbijen hebben de anemonen, de wilde vlier, de stekende brem, de
viooltjes, de wilgen en noteboomen bezocht. Toen heeft de lente bezit
genomen van de aarde; de zolders en kelders vloeien over van honing en
stuifmeel, duizenden bijen worden er dagelijks geboren. De dikke, zware
darren komen uit hun groote cellen te voorschijn, bezoeken de
honingraten, en de volte in dezen al te voorspoedigen staat wordt van
dien aard, dat 's avonds honderden werkbijen, die van de bloemen
terugkeeren doch zich eenigszins hebben verlaat, geen plaats meer vinden
en genoodzaakt zijn den nacht door te brengen voor de poort, waar de
koude hen decimeert.

Een zekere onrust overmeestert het geheele volk, en de oude koningin
wordt zenuwachtig. Ze voelt, dat er iets nieuws in wording is. Zij heeft
getrouwelijk haar plicht vervuld als goede voortbrengster, en nu zijn
kwelling en droefheid het gevolg van het volbrengen dier taak. Een
onweerstaanbare macht bedreigt hare rust; weldra zal ze den staat moeten
verlaten, waarin zij heerschappij voert. En toch, deze staat is haar
werk, is zij zelve. Zij is er niet koningin in de beteekenis, die wij
menschen daaraan zouden hechten. Zij geeft er geen bevelen en is zelve,
zoo goed als de geringste harer onderdanen, afhankelijk van die
verborgen en hoogwijze macht, die wij voorloopig, in afwachting van ons
pogen haar op het spoor te komen, "den geest van den bijenkorf" zullen
noemen. Maar zij is er de moeder en het eenig orgaan der liefde. In
onzekerheid en armoede heeft zij dezen staat gesticht. Zonder ophouden
heeft zij hem telkens weer bevolkt met haar eigen substantie, en allen,
die daar leven en zich bewegen--de werksters, darren, larven, poppen en
de jeugdige vorstinnen, wier op handen zijnde geboorte haar vertrek zal
verhaasten en waarvan er reeds ééne hare opvolgster is in den "geest van
den bijenkorf"--die allen zijn uit haren schoot gesproten.




II.


Waar is hij nu eigenlijk, in wien zetelt hij, deze "geest van den
bijenkorf"? 't Is niet hetzelfde als het op zich zelf staand instinkt
van den vogel, die behendig zijn nest weet te bouwen en andere
hemelstreken op te zoeken, wanneer de dag van den trek wederom
aanbreekt. 't Is evenmin een soort machinale gewoonte van de soort, die
blindelings niets anders eischt dan te leven, en zich stoot tegen alle
hoeken en kanten van het toeval, zoodra een onverwachte omstandigheid
den gewonen gang van zaken verstoort. Integendeel, pas voor pas volgt
hij de almacht der omstandigheden als een schrandere en rappe slaaf, die
zelfs van de gevaarlijkste bevelen zijns meesters partij weet te
trekken.

Onmeedoogend maar met bescheidenheid en als onderworpen aan een of
anderen hoogen plicht, beschikt hij over de rijkdommen, het genot der
vrijheid, over het leven van gansch een gevleugeld volk. Dagelijks
regelt hij het aantal geboorten en brengt dat nauwkeurig in
overeenstemming met dat der bloemen, die het landschap opluisteren. Hij
verkondigt der koningin wanneer zij is vervallen verklaard van hare
waardigheid en noodzakelijk moet vertrekken, dwingt haar hare
mededingsters ter wereld te brengen, voedt deze laatsten koninklijk op,
beschermt hen tegen de politieke haat hunner moeder, en al naar den
overvloed aan veelkleurige kelken, 't meer of minder gevorderd seizoen
en de vermoedelijke gevaren der paring, veroorlooft of verbiedt hij, dat
de eerstgeborene onder de maagdelijke prinsessen hare zusteren, die den
koninginne-zang zingen, in hun wieg gaat dooden. Een andermaal, wanneer
het seizoen reeds verder gevorderd is, en de uren van bloemengeur korter
zijn, beveelt hij, om het tijdperk der revoluties af te sluiten en het
hervatten van den arbeid te verhaasten, aan werkbijen zelven de gansche
keizerlijke nakomelingschap ter dood te brengen.

Deze geest is voorzichtig en zuinig, doch geenszins karig. Hij schijnt
de weelderige en eenigszins dolle wetten der natuur in zake liefde te
kennen. Hij duldt dan ook in den zomer, in de dagen des overvloeds, de
benauwende aanwezigheid van drie of vierhonderd darren--want uit dezen
zal de koningin, wier geboorte aanstaande is, zich een minnaar kiezen
van die onbezonnen, onhandige, verwaande, drukke, gulzige,
onfatsoenlijke, onzindelijke, onverzadelijke, enorm groote mannetjes,
waarvan sommige noodeloozen arbeid verrichten en andere volstrekt en
schandelijk lui zijn. Doch als eenmaal de koningin is bevrucht, de
bloemen zich later openen en vroeger sluiten, dan spreekt hij op zekeren
morgen over allen gelijktijdig het doodvonnis uit.

Hij regelt den arbeid van ieder der bijen. Naar gelang van hun leeftijd
draagt hij aan de verzorgsters der larven en nymphen hunne bezigheid op,
aan de hofdames, die voorzien in het onderhoud der koningin en haar niet
uit het oog verliezen, aan de luchtververschsters, die door het waaien
met hun vleugeltjes den korf luchten, verkoelen of verwarmen en de
verdamping van den te veel met water verzadigden honing bevorderen, aan
de architekten, metselaars, wasbereidsters en bouwbijen, die de schering
maken en de raten bouwen, aan de honingdraagsters, die daar buiten den
nektar der bloemen, waaruit de honing worden zal, het stuifmeel, dat tot
voedsel der larven en poppen dient, het maagdenwas, dat de gebouwen van
den staat moet helpen kalefateren en stevig maken, het water en het
zout, dat voor de jonkheid der natie noodig is, gaan halen. Hij geeft
een taak op aan de scheikundigen, die voor het conserveeren van den
honing zorgen door er met hun angel een druppel mierenzuur in te
brengen, aan de sluitsters, die de cellen, wier inhoud rijp is met een
deksel afsluiten, aan de schoonmaaksters, die de angstvallige
zindelijkheid der straten en pleinen onderhouden, aan de
lijkendraagsters, die de doode lichamen ver weg voeren, aan de amazones
van de wacht, die dag en nacht waken over de veiligheid van den drempel,
de komenden en gaanden ondervragen, de aankomende jeugd herkennen bij
hun eersten uitgang, vagebonden, landloopers en roovers afschrikken,
indringers verwijderen, met vereende krachten de gevaarlijke vijanden
aanvallen, en zoo noodig den ingang barricadeeren.

En eindelijk, de "geest van den bijenkorf" is het ook, die het uur
vaststelt van het jaarlijksch offer aan den genius der soort--ik bedoel
het zwermen,--wanneer een gansch volk, op het toppunt van zijn voorspoed
en macht gekomen, plotseling aan het opgroeiend geslacht al zijn
schatten, paleizen, woningen en de vruchten zijner inspanning overlaat,
om daar ginder de onzekerheid en leegte van een nieuw vaderland te gaan
opzoeken. Ziehier een daad, die, al of niet bewust, zeer zeker de
menschelijke moraal te boven gaat. Ze richt somtijds de gelukkige stad
geheel te gronde, verarmt haar altijd, en verstrooit haar zeer zeker, om
aan een hooger wet dan het geluk van dien staat te gehoorzamen. Waar
wordt deze wet geformuleerd, die, zoals wij weldra zullen zien, verre
van fatalistisch en blind is, zooals men meent? Waar zetelt hij, in
welke vergadering, welken raad, welke gemeenschaps-sfeer, deze geest,
waaraan allen zich onderwerpen die zelf afhankelijk is van een
heroïschen plicht en zich altijd op de toekomst richt?

't Is met onze bijen als met de meeste dingen dezer wereld; we hebben
enkele hunner gewoonten opgelet, en zeggen: ze doen zus, en werken zóó,
hunne koninginnen worden op zulk eene wijze geboren, hunne werksters
blijven maagd, ze zwermen op dien en dien tijd. We meenen hen te kennen
en vragen niet verder. We zien hen van bloem tot bloem ijlen; letten op
het drukke komen en gaan van den bijenkorf; dit leven lijkt ons zeer
eenvoudig en even als alle andere levens beperkt tot de ingeschapen zorg
voor voedsel en voortplanting. Maar laat het oog de zaak eens van
naderbij willen bezien, trachten zich rekenschap te geven, en daar
verrijst voor ons de verbijsterende ingewikkeldheid der geringste
verschijnselen, het raadsel van de intelligentie, den wil, de
bestemming, het doel, de middelen en oorzaken, de niet te doorgronden
organisatie van de geringste daad des levens.




III.


In onzen korf dus is het zwermen, het groote offer aan de veeleischende
goden van het ras, in voorbereiding. Gehoorzaam aan het bevel van den
"geest", die ons vrij onverklaarbaar lijkt aangezien hij lijnrecht staat
tegenover ieder instinkt en ieder gevoelen van onze soort, gaan nu
zestig à zeventig duizend bijen van de tachtig à negentig duizend der
gansche bevolking, op het voorgeschreven uur de moederstad verlaten. Ze
vertrekken niet op een oogenblik van benardheid, hun vlucht is niet het
in ontsteltenis plotseling genomen besluit, hun door hongersnood,
oorlog of ziekte geteisterd vaderland te verlaten. Neen, deze
verbanning is langdurig overdacht en het gunstig oogenblik geduldig
afgewacht. Indien de korf arm is en zwaar beproefd door rampen van de
koninklijke familie, door ziekte of roof, dan verlaten ze hem niet. Ze
verlaten hem alleen, wanneer hij het hoogtepunt van zijn voorspoed heeft
bereikt, wanneer na den ingespannen arbeid van de lente, het groote
paleis van was met zijn honderd twintig duizend regelmatige cellen
overvloeit van nieuwen honing en van dat veelkleurig meel, dat men het
brood der bijen noemt en dat tot voedsel dient van larf en pop.

Nimmer schooner is de korf dan aan den vooravond van deze heldhaftige
renunciatie. Het is zonder wederga dit drukke, eenigszins koortsachtige
en toch serene oogenblik van rijkdom en blijdschap in al hunne volheid.
Laat ons trachten ons den korf voor oogen te roepen, niet zooals de
bijen hem zien, want wij kunnen ons onmogelijk voorstellen op hoe
geweldige en tooverachtige wijze de dingen zich weerkaatsen in de zes of
zeven duizend facetten van hunne zijwaartsche oogen en het drievoudig
cyclopisch oog op hun voorhoofd, maar zoo als wij hem zouden zien,
indien wij van hunne grootte waren.

Van eene hoogte nog kolossaler dan die van den St. Pieter te Rome dalen
in grooten getale, vertikaal en parallel, reusachtige muren van was tot
op den grond neder, geometrisch gebouwd, in de duistere en ledige ruimte
opgehangen, en die men wat hun nauwkeurigheid, koenheid en grootte
betreft, met geen enkel bouwwerk der menschheid kan vergelijken.

Ieder dezer muren, wier bouwstof nog totaal versch, maagdelijk blinkend,
ongerept en geurig is, bestaat uit duizenden cellen en bevat genoegzaam
levensmiddelen om het gansche volk gedurende verscheidene weken te
voeden. Hier zijn het de schitterende, roode, gele, licht-paarse en
zwarte vlekken van het stuifmeel, de liefdessubstantie van alle bloemen
der lente, opgezameld in de doorschijnende cellen. In lange, weelderige,
gouden draperieën, die in stijve, onbewegelijke plooien nederhangen,
ligt daar om heen de April-honing, de helderste en geurigste, reeds in
zijn twintig duizend, met een deksel afgesloten cellen, die enkel in de
dagen van uitersten nood worden aangesproken. Iets hooger rijpt de
Mei-honing nog in zijn groote, open vaten, voor welker opening waakzame
cohorten onafgebroken een frisschen luchtstroom toevoeren. In het
midden, verre van het licht, wiens diamanten stralen door de eenige
opening heendringen, in het warmste gedeelte van den bijenkorf, sluimert
en ontwaakt de toekomst. Dit is het koninklijk domein van het broedsel,
uitsluitend voor de koningin en hare tempeldienaars
gereserveerd--ongeveer tien duizend woningen, waarin de eitjes liggen,
vijftien à zestien duizend kamers met larven, veertig duizend huizen
bewoond door witte nymphen of poppen, die door duizenden voedsters
worden verzorgd[1]. En eindelijk, in het heilige der heiligen dezer
voorhoven, de drie, vier, zes of twaalf gesloten en naar verhouding zeer
groote paleizen der jeugdige prinsessen, die in een soort van lijkkleed
gewikkeld, bleek en onbewegelijk, in de duisternis gevoed, hunne ure
afwachten.


[1] De cijfers, die we hier geven, zijn streng nauwkeurig. Ze zijn
ontleend aan een grooten korf in vollen bloei.




IV.


Op den dag nu, die door den "geest van den bijenkorf" daartoe is
aangewezen, laat eene gedeelte van het volk--en dit wordt nauwkeurig
naar vaste en onveranderlijke wetten bepaald--het terrein over aan het
geslacht, dat nog in wording is. In de sluimerende stad worden de darren
achtergelaten, uit wier midden de koninklijke minnaar moet worden
gekozen, verder eenige zeer jonge bijen, die moeten zorgen voor het
broedsel, en een paar duizend werkbijen, die voortgaan met overal buit
te verzamelen, den opgehoopten schat bewaren en de moreele tradities van
den korf handhaven. Want iedere korf heeft zijne eigen moraal. Men vindt
er zeer deugdzame en zeer verdorvene, en een onvoorzichtig imker kan een
bijenvolk ten verderve leiden, hun den eerbied voor andermans eigendom
doen verliezen, hen aanzetten tot roof, hen gewennen aan
veroveringstochten en aan werkeloosheid, waardoor ze de schrik worden
van alle republiekjes in den omtrek. 't Is daartoe al voldoende, dat de
bij gelegenheid heeft gehad de ervaring op te doen, dat de arbeid, zoo
ver weg, onder de bloemen daarbuiten, waarvan er honderden moeten
bezocht worden voor de vorming van één druppel honing, niet het eenige
en evenmin het snelste middel is om zich te verrijken, en dat het
gemakkelijker is op bedriegelijke wijze in slecht bewaakte steden binnen
te dringen, of met geweld in andere, die te zwak zijn om zich te
verdedigen. Spoedig verliest ze het besef van den wel schitterenden doch
meedoogenloozen plicht, die haar maakt tot de gevleugelde slavin der
bloemkelken voor de voortplanting in de natuur, en 't is dikwijls zeer
moeielijk een aldus gedemoraliseerden korf weer op het goede pad terug
te brengen.




V.


Alles wijst er op, dat niet de koningin doch de geest des bijenkorfs
over het zwermen beslist. 't Is met deze koningin als met de heerschers
onder de menschen; ze schijnen het bevel te voeren, doch gehoorzamen
zelven aan bevelen, die nog gebiedender en onverklaarbaarder zijn dan
die, welke zij geven aan wie van hen afhankelijk is. Wanneer de geest
het oogenblik heeft bepaald, moet hij wel reeds bij het aanlichten van
den dageraad, misschien zelfs den vorigen, of vóór-vorigen dag zijn
besluit hebben kenbaar gemaakt, want nauwelijks heeft de zon de eerste
druppels van den morgendauw ingezogen, of men bemerkt in de geheele
omgeving van de gonzende stad een ongewone drukte, waarin de ymker zich
maar zelden vergist. Soms zou men zelfs zeggen, dat er wordt gestreden,
geaarzeld, dat men terugkomt op het genomen besluit. Werkelijk gebeurt
het wel, dat verscheiden dagen achtereen deze goudgetinte en
doorschijnende storm op nieuw opsteekt en weer gaat liggen,
oogenschijnlijk zonder reden. Vertoont zich op zulk een oogenblik aan
den hemel der bijen een wolkje, dat wij niet zien, of komt er spijt op
in hun geest? Beraadslaagt men in een woelige vergadering over de
noodzakelijkheid van vertrek? Wij weten er niets van, evenmin als we
weten op welke wijze de geest van den bijenkorf zijn besluit aan de
menigte kenbaar maakt. Al is het zeker, dat de bijen elkander
mededeelingen doen, men weet niet of dit gebeurt op de wijze der
menschen. Dat van honing geurend gegons, de bedwelmende trilling der
mooie zomersche dagen, die een der schoonste genietingen van den ymker
uitmaakt, den feestzang van den arbeid, die in deze kristallen ure rijst
en daalt in de geheele omgeving van den bijenkorf en die het gemurmel
van blijdschap schijnt te zijn van de ontloken bloemen, de hymne van hun
geluk, de echo van hunne zoete geuren, de stem der witte anjelieren, van
thijm en marjolijn, 't staat niet vast, dat ze dit alles hooren. Toch
hebben ze een gansche toonladder van geluiden, die wij zelf kunnen
onderscheiden en die loopt van innig geluk tot bedreiging, toorn,
verdriet; ze hebben eene ode der koningin, refreinen van den overvloed,
psalmen van droefheid, en eindelijk hebben ze de langgerekte en
geheimzinnige oorlogskreten der jeugdige prinsessen in de gevechten en
moorden, die de paring voorafgaan. Is deze muziek enkel iets
bijkomstigs, dat hun innerlijke stilte onaangetast laat? Dit is zeker,
dat ze zich niet veel schijnen aan te trekken van de geluiden, die wij
maken rondom den korf, maar misschien zijn ze van oordeel, dat deze
geluiden niet zijn van hunne wereld en voor hen niet van belang. 't Is
zeer waarschijnlijk, dat wij van onzen kant slechts een zeer klein
gedeelte hooren van wat zij zeggen, en dat zij een massa harmonieën
voortbrengen, waarvoor onze organen ongeschikt zijn om ze op te vangen.
In ieder geval zullen wij aanstonds zien, dat zij, soms met
verbazingwekkende snelheid, elkaar weten te begrijpen en tot
overeenstemming weten te komen, en wanneer b.v. de groote honing-dief,
de enorme Sphinx Atropos of doodshoofd-vlinder, de sombere kapel, die
op haar rug een doodshoofd draagt, den korf binnendringt onder het
murmelen van een soort onweerstaanbaar gezang, dat haar eigen is, dan
gaat dit bericht van den een op den ander, en van af de wachteressen aan
den ingang tot aan de laatste werkbijen, die op de laatste raten aan den
arbeid zijn, siddert het gansche volk.




VI.


Langen tijd heeft men gemeend, dat waar ze aldus de schatten van hun
koninkrijk prijsgeven om zich in een onzeker leven te storten, de
verstandige honingvliegen, die gemeenlijk zoo zuinig, zoo matig en zoo
voorzichtig zijn, aan een soort van onvermijdelijken, fatalen waanzin
gehoor geven, aan een werktuigelijken drang, aan een wet van de soort,
een decreet der natuur, aan die kracht, die voor alle wezens verborgen,
ligt in den voortspoedenden tijd.

Of het nu de bijen of ons zelven betreft, we noemen fatalistisch,
onvermijdelijk al wat we nog niet begrijpen. Maar op dit oogenblik heeft
de bijenkorf reeds twee of drie zijner zwaarwichtige geheimen prijs
gegeven, en zoo heeft men geconstateerd, dat deze uittocht noch
instinktief, noch onvermijdelijk is. 't Is geen blinde uittocht, maar
een oogenschijnlijk wel overwogen offer van het tegenwoordig geslacht
aan het toekomstige. 't Is al voldoende, dat de ymker de nog roerlooze
jonge koninginnen in hun cellen doodt en tegelijkertijd, als de larven
en poppen talrijk zijn, de stapelplaatsen en slaapvertrekken van het
volkje vergroot, en onmiddellijk komt al dat onprofijtelijk tumult tot
bedaren; de gewone arbeid op de bloemen wordt hervat, en de oude
koningin, die nu onontbeerlijk is geworden en geen opvolgster te hopen
of te duchten heeft, die bovendien weer is gerustgesteld omtrent de
gevolgen van de bedrijvigheid, welke opnieuw begint, ziet er van af dit
jaar het licht der zon weer te zien. Kalm hervat ze in de duisternis
haar moederlijke taak, die daarin bestaat, dat ze volgens een
regelmatige spiraal, van cel tot cel, zonder er een enkele over te slaan
en zonder immer op te houden, twee of drieduizend eitjes per dag legt.

Wat is er fatalistisch in dit alles dan de liefde van het geslacht van
heden voor dat van morgen? Deze fataliteit bestaat ook bij het
menschenras, maar daar schijnt ze oneindig minder macht en omvang te
hebben. Nooit brengt ze daar zulke algeheele en eenparige offers. Aan
welke in de toekomst schouwende fataliteit gehoorzamen wij in plaats van
aan deze? Wij weten het niet, en kennen het wezen niet dat op ons
neerziet zooals wij op de bijen.




VII.


Maar de mensch komt geen stoornis brengen in de geschiedenis van den
bijenkorf, dien wij hebben uitgekozen, en de nog vochtige warmte van den
schoonen dag, die met langzamen en reeds lichtenden tred schijnt voort
te schrijden onder de boomen, verhaast het uur van vertrek. Van boven
tot beneden staan de gouden gangen, die de evenwijdige muren scheiden,
vol werkbijen, die de toebereidselen voor de reis voltooien. En
allereerst belast zich ieder hunner met een voorraad honing, voldoende
voor vijf of zes dagen. Uit dezen honing, dien ze meenemen, halen ze
door een scheikundige bewerking, welke men nog niet voldoende heeft
verklaard, de was, die ze noodig hebben om onmiddellijk met het
optrekken der gebouwen te kunnen beginnen. Bovendien voorzien ze zich
van een zekere hoeveelheid maagdenwas, een soort van hars, bestemd om de
reten van de nieuwe woning te dichten, al wat wankelt vast te zetten,
alle wanden te vernissen en alle licht buiten te sluiten; want ze werken
bij voorkeur in een bijna totale duisternis, waarin ze den weg vinden
door middel van hunne samengestelde oogen of misschien van hunne
sprieten, die den zetel schijnen te zijn van een nog onbekend zintuig,
dat de duisternis betast en meet.




VIII.


Zij kunnen dus voorzien, welke ongevallen hun kunnen overkomen op dezen
gevaarlijksten dag huns levens. En inderdaad, heden nu ze geheel opgaan
in de zorgen en alle misschien zelfs wonderbare gebeurlijkheden van de
groote daad, hebben ze geen tijd tuinen en weilanden te bezoeken, en
morgen of overmorgen kan het wel waaien, regenen, hunne vleugels kunnen
verstijven en de bloemen gesloten blijven. Kenden ze deze voorzorg niet,
't zou gelijkstaan met hongersnood en dood. Niemand zou hun te hulp
komen en zij zouden niemands hulp inroepen. Van de eene stad op de
andere kennen ze elkander niet en helpen elkaar nooit. Zelfs komt het
wel voor, dat de ymker den korf, waarin hij de oude koningin met den
bijentros die haar omringt heeft opgenomen, vlak naast de woning
plaatst, welke ze pas hebben verlaten. Welk een ramp hen nu ook moge
treffen, het lijkt wel alsof ze onherroepelijk alle herinnering verloren
hebben aan den vrede, het werkdadig geluk, de enorme rijkdommen en de
veiligheid daarvan, en allen, van de eerste tot de laatste, zullen
liever in de nabijheid hunner ongelukkige meesteres van koude en honger
sterven, dan terug te keeren naar hunne geboorteplaats, al dringt de
welaangename geur van den overvloed, de geur van hun eigen daar
volbrachten arbeid, tot in 't verblijf hunner ellende door.




IX.


Men zal zeggen: "Dat is nu juist iets wat de menschen niet zouden doen,
een dier feiten die bewijzen, dat hier ondanks de wonderen dezer
organisatie, geen echt intellekt of bewustzijn voorhanden is." Wat weten
wij er van? Nog daargelaten de mogelijkheid, dat er in andere wezens een
intelligentie werkt van anderen aard dan de onze en die gansch andere
uitkomsten geeft, zonder daarom nog van lager orde te zijn, zijn wij,
als we nimmer buiten onze kleine menschelijke parochie komen, zoo
bevoegd te oordeelen over de dingen des geestes? We behoeven maar twee
of drie personen achter een venster te zien spreken en gesticuleeren
zonder te hooren wat ze zeggen, en reeds dan valt het ons zeer moeielijk
te raden welke gedachte hen leidt. Meent ge, dat een bewoner van Mars of
Venus, die boven op een berg staande ons als zwarte stipjes in de ruimte
zag komen en gaan langs de straten en pleinen onzer steden, zich op het
gezicht van onze bewegingen, onze gebouwen, kanalen en machines een
nauwkeurig denkbeeld zou vormen van ons verstand, onze zedelijkheid,
onze wijze van liefhebben, denken, hopen, in één woord van ons dieper en
waarachtig wezen? Hij zou er zich toe bepalen enkele vrij verrassende
feiten te constateeren, zooals wij dat doen bij den bijenkorf, en zou er
waarschijnlijk even onzekere, even verkeerde conclusies uit trekken als
wij in dit geval.

't Zou hem althans vrij wat moeite kosten, in "onze zwarte stipjes", de
groote zedelijke leiding, het bewonderenswaardig éénheids-gevoel te
ontdekken, dat zich in den bijenkorf openbaart. "Waar gaan ze toch
heen?" zou hij zich afvragen, nadat hij ons gedurende jaren of eeuwen
had geobserveerd, "wat doen ze toch? Wat is het centrale punt en het
doel huns levens? Gehoorzamen ze aan een of anderen god? Ik zie niets
dat hunne schreden leidt. Den eenen dag schijnen ze kleine voorwerpen te
bouwen en te verzamelen, en den volgenden verstrooien ze die weer. Ze
gaan en komen, ze vergaderen en verwijderen zich, maar wat ze verlangen
is niet te begrijpen. Ze geven een massa onverklaarbare dingen te
aanschouwen. Men ziet er b.v. die om zoo te zeggen zich niet bewegen. Ze
zijn te herkennen aan hun glanzen der vacht, en zijn dikwijls ook
grooter dan de anderen. Ze wonen in huizen, die tien à twintigmaal
grooter, vernuftiger ingericht en rijker zijn dan de gewone. Ze
gebruiken er dagelijks maaltijden, die uren duren en zelfs vaak tot diep
in den nacht. Al wie hen nadert, schijnt hun eer te bewijzen en uit de
naburige huizen en zelfs ver van buiten komen menschen met
levensmiddelen om hun geschenken te brengen. Men moet aannemen, dat zij
onmisbaar zijn en aan de soort wezenlijke diensten bewijzen, hoewel onze
nasporingen ons nog niet hebben in staat gesteld, den aard dezer
verdiensten nauwkeurig te bepalen. Daarentegen ziet men er anderen, die
in groote ruimten, vol draaiende wielen, in duistere verblijven, in de
nabijheid der havens en op kleine vakjes grond, waarin ze wroeten van
den opgang tot den ondergang der zon, onophoudelijk vol inspanning bezig
zijn. Alles leidt tot het vermoeden, dat deze bezigheid strafbaar is,
want men huisvest hen in kleine, onzindelijke en bouwvallige hutten. Ze
zijn gedekt met een kleurlooze zelfstandigheid. Zóó groot schijnt hun
ijver te zijn voor hun schadelijk of althans nutteloos werk, dat ze zich
nauwelijks den tijd gunnen te eten of te slapen. Hun aantal staat tot
dat der eersten als 1000 tegen 1. Opmerkelijk is het, dat de soort zich
onder omstandigheden, die zóó ongunstig zijn voor hare ontwikkeling, tot
op onze dagen heeft kunnen staande houden. Overigens moeten we hieraan
toevoegen, dat ze afgezien van dat karakteristiek vasthouden aan hun
moeielijk werk, onschadelijk en gedwee schijnen te zijn en zich tevreden
stellen met de restjes dergenen, die klaarblijkelijk de hoeders en
misschien de redders zijn van het ras."




X.


Is 't niet verbazingwekkend, dat de bijenkorf, waarop wij uit eene
gansch andere wereld neerzien en dien we dus niet duidelijk kunnen
onderscheiden, ons bij den eersten blik dien we daarop werpen, een
beslist en diepzinnig antwoord geeft? Is 't niet bewonderenswaardig, dat
zijn gebouwen vol regelmaat, zijn gebruiken en wetten, zijn
huishoudelijke en staatkundige inrichting, zelfs zijne deugden en
wreedheden, ons onmiddellijk de gedachte of den god openbaren, dien de
bijen dienen, en die niet de minst wettige of redelijke god is, dien men
zich kan voorstellen, al is 't misschien de eenige, dien wij nog niet in
ernst hebben aangebeden, ik bedoel de toekomst? In de geschiedenis der
menschheid trachten we somwijlen de kracht en de zedelijke grootheid van
een volk of een ras te peilen, en we vinden geen anderen maatstaf dan de
vastheid en den omvang van het ideaal, dat ze najagen, en de
zelfverloochening, waarmee ze zich daaraan wijden. Hebben wij dikwijls
een ideaal aangetroffen, dat meer in overeenstemming is met de wenschen
des Heelals, dat hechter, verhevener, belangeloozer en duidelijker is,
zaagt ge dikwijls een meer algeheele en heldhaftige zelfverzaking?




XI.


Welk een vreemd republiekje, zoo ernstig en zoo logisch, zoo positief,
zoo nauwkeurig, zoo zuinig, en toch ten prooi aan een zoo grootschen en
zoo onzekeren droom! Klein volkje, gij zoo beslist en zoo diepzinnig,
gevoed met warmte en lucht en met het allerpuurste in de natuur, de ziel
der bloemen, dat wil zeggen met datgene, wat meer dan al het overige de
glimlach der materie mag genoemd worden, haar aandoenlijkst streven naar
geluk en schoonheid,--wie zal ons zeggen wat al vraagstukken gij hebt
opgelost, die ons nog onverklaard blijven, wat al zekerheden gij
verworven hebt, die wij nog moeten verwerven? En zoo het waar is, dat
gij deze problemen hebt opgelost en deze zekerheid verkregen niet door
middel van uw verstand, maar krachtens een of andere oorspronkelijken en
blinden aandrang, voor welk een nog onoplosbaarder raadsel plaatst gij
ons dan? Klein stadje vol geloof, hoop en mysterie, waarom aanvaarden
uwe honderdduizend maagden een taak, die een menschelijke slaaf nimmer
heeft aangedurfd? Ontzagen ze wat meer hunne krachten, vergaten ze
zichzelven wat minder, waren ze wat minder ijverig bij den arbeid, dan
zouden ze een nieuwe lente en een tweeden zomer aanschouwen, maar op het
magisch oogenblik wanneer alle bloemen hen tot zich roepen, schijnen ze
bevangen door de doodelijke bedwelming van den arbeid, en met gebroken
vleugeltjes en een geheel uitgeput, met wonden overdekt lichaam komen ze
bijna allen om in minder dan vijf weken.

_Tantus amor florum, et generandi gloria mellis,_ roept Virgilius uit,
die in het vierde boek der Georgica, aan de bijen gewijd, de bekoorlijke
dwaalbegrippen der ouden heeft vereeuwigd, die de natuur beschouwden met
oogen nog geheel verblind door de aanwezigheid van denkbeeldige goden.




XII.


Waarom doen ze afstand van den slaap, van 't genot van den honing, van
de liefde, van de verrukkelijke vrijheid, die bij voorbeeld hun oudste
broeder, de vlinder, zoo goed kent? Ze konden toch leven zooals hij? De
honger kan 't niet zijn, die er hen toe noodzaakt. Twee of drie bloemen
volstaan voor hun voedsel en ze bezoeken er ieder uur twee of drie
honderd om een schat bijeen te garen, waarvan zij het genot niet zullen
smaken. Waartoe zich zelven zoo te kwellen, van waar die verzekerdheid?
Is het dan zóó zeker, dat het geslacht waarvoor ge sterft dit offer
waard is, dat het schooner en gelukkiger zijn zal, dat het iets zal doen
wat gij niet gedaan hebt? We zien uw doel, even duidelijk als het onze:
ge wilt in uwe nakomelingschap leven zoolang als de aarde zelve, maar
wat is dan het doel van dit groote doel en de taak van dit eeuwigdurend
vernieuwd bestaan?

Maar zijn wij het niet veeleer, die ons zelven kwellen in onze aarzeling
en dwaling, zijn wij niet kinderachtige droomers en stellen we geen
ijdele vragen? Al waart ge door evolutie op evolutie almachtig en
welgelukzalig geworden, al hadt ge de laatste hoogten bestegen, van waar
ge alle wetten der natuur zoudt beheerschen, kortom al waart ge
onsterfelijke godinnen geworden, dan nog zouden we u ondervragen om te
weten wat ge hoopt, waarheen ge wenscht te gaan, waar ge denkt op te
houden en aan het eindpunt uwer wenschen gekomen te zijn. Wij zijn zoo
geschapen, dat niets ons bevredigt, dat voor ons niets zijn doel in
zichzelf schijnt te hebben, dat niets ons voorkomt maar eenvoudig te
bestaan zonder meer, zonder nevengedachte. Hebben wij tot op dezen dag
ons een enkelen onzer goden, van den primitiefsten af tot den
verstandigsten toe, kunnen voorstellen zonder onmiddellijk beweging,
onrust daarnaast te denken, zonder hem te noodzaken een massa wezens en
dingen te scheppen, op duizenderlei wijzen een doel te zoeken buiten
zichzelven, en zullen wij er ooit in berusten kalm en gedurende enkele
uren een interessanten verschijningsvorm van de werkzaamheid der stof
voor te stellen, om weldra zonder spijt en zonder verwondering den
anderen vorm weer aan te nemen, den vorm van onbewustheid, onbekendheid,
slaap, eeuwigheid?




XIII.


Doch laten wij onzen bijenkorf niet vergeten, waar de zwerm al
ongeduldig wordt, onzen korf, die al borrelt en overvloeit van zwarte,
trillende golven, gelijk een metalen schaal onder de hitte der zon. 't
Is de middagure en men zou meenen, dat onder de heerschende warmte de
verzamelde boomen al hunne bladeren inhielden, zooals men den adem
inhoudt in de tegenwoordigheid van iets zeer liefelijks maar zeer
ernstigs.

De bijen geven den mensch, die hen verzorgt, den honing en de geurige
was, maar wat misschien dien honing en die was nog te boven gaat, dat is
dit, dat ze zijn aandacht vestigen op de blijdschap van Juni, dat ze hem
oog geven voor de harmonie der schoone maanden; dat is dit, dat alle
gebeurtenissen, waarin zij deelnemen, onafscheidelijk zijn van een
helderen hemel, het feest der bloemen, de gelukkigste uren van het jaar.
Zij zijn de ziel van den zomer, de tijdwijzer van de minuten van
overvloed, de rappe vleugelen van de zich verspreidende geuren, het
intellekt van de zwevende stralen, het gezang der atmosfeer, die zich
uitrekt en rust meent; en hunne vlucht is het zichtbaar teeken, de
heldere en muzikale toon van alle onnoembare kleine genietingen, die uit
de warmte ontspruiten en in het licht leven. Zij doen de stem verstaan,
ook het intiemst geluid, van de heerlijke uren der natuur. Voor wie ze
heeft gekend en liefgehad, schijnt een zomer zonder bijen even
ongelukkig en even onvolkomen als een zonder vogels of zonder bloemen.




XIV.


Iemand, die voor de eerste maal deze verbijsterende en wanordelijke
gebeurtenis, het zwermen van een flink bevolkten bijenkorf, bijwoont,
voelt zich eenigszins teleurgesteld en komt niet dan met zekere angst
naderbij. Hij herkent ze niet meer, de ernstige, vreedzame bijen van de
uren van arbeid. Enkele oogenblikken te voren zag hij ze uit alle hoeken
terugkeeren van buiten, opgaande in hun werk als kleine burgervrouwtjes,
die door niets worden afgeleid van hunne huishoudelijke aangelegenheden.
Ze kwamen bijna onopgemerkt binnen, moe, buiten adem, druk, haastig,
maar toch zeer bescheiden, en werden in 't voorbijgaan door de jeugdige
amazones aan den ingang begroet met een lichte beweging der sprieten.
Hoogstens wisselden zij enkele onontbeerlijke woorden bij het haastig
overgeven van hun bijeengegaarden honing aan een der jeugdige
honingdraagsters, die altijd te vinden zijn in den binnensten hof van de
werkplaats;--of wel zelf gingen zij naar de ruime honingzolders, die de
broedplaats omgeven, om daar de twee zware korven vol stuifmeel neer te
zetten welke ze aan hun dijen hebben vastgehecht, en vertrokken
onmiddellijk weer, zonder zich ook maar eenigszins te bekommeren om 't
geen daar voorviel in de werkplaatsen, in het slaapvertrek der nymphen
of in 't koninklijk paleis, zonder zich ook maar een enkel oogenblik te
mengen in het gewoel op het plein, dat zich uitstrekt voor den ingang en
dat op de uren van groote hitte geheel in beslag wordt genomen door het
gebabbel der luchtververschsters, die daar om het vlieggat, naar de
teekenachtige uitdrukking der ymkers "als afhangende zware baarden"
werkeloos voorhangen.




XV.


Heden is alles anders. 't Is waar, een zeker aantal arbeidsters gaat,
alsof er niets in aantocht was, kalm naar de velden, komt weer terug en
begeeft zich naar de kamers van de broedplaats zonder te worden
aangestoken door de algemeene opwinding. Dat zijn degenen, die niet met
de koningin meegaan en in de oude woning blijven om die te bewaken en te
zorgen voor de verpleging en voeding van de negen à tienduizend eieren,
de achttienduizend larven, de zes en dertig duizend nymphen en de zeven
of acht prinsessen, die men in den steek laat. Ze zijn uitgekozen voor
deze zware taak, zonder dat men weet krachtens welke regelen, noch door
wien, noch hoe. Kalm en onwankelbaar volharden zij daarin, en hoewel ik
er verscheidene malen de proef van heb genomen door met een kleurrijk
poeder eenige dezer lijdelijke "asschepoestertjes" te bestrooien, die
men onder dit feestelijk troepje vrij gemakkelijk herkent aan hun
plechtigen en eenigszins zwaren gang, zeer zelden heb ik er een
aangetroffen onder de opgewonden menigte der zwermende bijen.




XVI.


En toch schijnt de aantrekkingskracht bijna onweerstaanbaar. 't Is de
misschien onbewuste waanzin der zelfopoffering, door den god bevolen; 't
is het honingfeest, de zegepraal van het ras en van de toekomst; 't is
de eenige dag van vreugde, vergetelheid en dwaasheid; 't is de eenige
Zondag der bijen, 't schijnt ook de eenige dag te zijn dat ze naar
hartelust eten en ten volle de zoetigheid van den schat, dien ze
verzamelen, leeren kennen. Ze gelijken op gevangenen, die plotseling
worden in vrijheid gesteld en overgebracht naar een land van overdaad en
rust. Ze worden opgewonden, zijn geheel buiten zich zelven. Zij, die
anders nooit eenige verkeerde of noodelooze beweging maken, komen nu en
gaan, komen terug en gaan op nieuw heen om hunne zusters aan te drijven,
te zien of de koningin klaar is en den tijd van afwachting te dooden. Ze
vliegen veel hooger dan gewoonlijk en doen in de gansche omgeving van
den korf de bladeren der groote boomen trillen. Ze kennen geen zorgen of
vrees meer. Ze zijn niet langer woest, bemoeiziek, prikkelbaar,
strijdlustig en ontembaar. De mensch, hun meester zonder dat ze het
weten, dien ze nooit herkennen en die hen enkel aan zich onderwerpt door
zich naar al hunne werkgewoonten te schikken, al hunne wetten te
eerbiedigen, pas voor pas het spoor te volgen, in hun leven getrokken
door hun verstand, dat zich altijd richt op het welzijn van de toekomst
en door niets wordt ontmoedigd of afgeleid van zijn doel,--de mensch kan
hen nu naderen, het gordijn verscheuren, dat rondom hem wordt gevormd
door die dwarrelende, gonzende massa, ze in handen nemen, ze plukken als
een druiventros; ze zijn even zacht en onschadelijk als een zwerm
libellen of nachtvlinders, en op zulk een dag, zich gelukkig voelend,
niets meer bezittend, vertrouwend op de toekomst, mits men hen niet
scheide van hunne koningin die deze toekomst in zich draagt, onderwerpen
ze zich aan alles en kwetsen niemand.




XVII.


Maar het echte signaal is nog niet gegeven. In den korf heerscht een
onbegrijpelijke drukte en wanorde, waarin men geen gedachte kan
ontdekken. In gewone tijden schijnen de bijen als ze thuis zijn te
vergeten, dat ze vleugels hebben, en ieder blijft bijna onbewegelijk
doch niet werkeloos op de raat, op de plaats, die haar is aangewezen
door den aard van haren arbeid. En nu, als dol bewegen ze zich in
dichte kringen langs de vertikale wanden van boven naar beneden, als een
rijzend en zinkend deeg door onzichtbare hand beslagen. De temperatuur
daar binnen stijgt snel, somtijds zelfs zóó, dat het was der gebouwen
zacht wordt en uitzakt. De koningin, die in den regel de binnenste raten
nooit verlaat, loopt nu verschrikt en hijgend over de woelige menigte
heen, die ronddraait om haar eigen as. Doet ze dat om het vertrek te
verhaasten of wel om het te vertragen? Geeft ze bevelen of is ze
smeekelinge? Werkt ze die wondere opwinding in de hand of wel is ze er
de dupe van? Na al wat wij van de algemeene psychologie der bijen weten
is het vrij duidelijk, dat het zwermen altijd geschiedt tegen den wensch
der oude souvereine. In den grond der zaak is de koningin in de oogen
der ascetische werksters, hare dochters, het onmisbaar en gewijd orgaan
der liefde, maar een beetje onbewust en dikwijls kinderachtig. Ze
behandelen haar dan ook als eene moeder onder voogdijschap. Ze koesteren
eerbied voor haar en een heroïsche, onbegrensde liefde. Voor haar de
zuiverste honing, die nog extra wordt gereinigd en bijna geheel te
verteren is. Ze heeft een hofstoet, die dag en nacht over haar waakt,
haren moederlijken arbeid verlicht, de celletjes gereed maakt, waarin ze
hare eitjes moet leggen, haar vertroetelt, liefkoost, voedt, reinigt, ja
zelfs hare uitwerpselen opzuigt. Bij 't minste ongeval, dat haar treft,
gaat het bericht van de een op de ander, en het volkje raakt in
beroering en begint te jammeren. Indien men haar wegneemt uit den korf,
en de bijen geen hoop kunnen koesteren haar te vervangen, 't zij omdat
ze geen aangewezen nakroost heeft achtergelaten, 't zij dat er geen
werkster-larven zijn jonger dan drie dagen (want iedere larf eener
werkbij, die nog geen drie dagen oud is, kan door middel van een
bijzondere voeding worden veranderd in een koninklijke nymph, dit is het
groote democratische beginsel van den bijenkorf, dat opweegt tegen al de
voorrechten van het voorbeschikte moederschap); als men onder zulke
omstandigheden haar grijpt, opsluit, verre van hare woning brengt, en
als dit verlies is geconstateerd,--somtijds verloopen er twee of drie
uren vóór het bericht aan iedereen bekend is, zóó uitgebreid is de
stad,--dan houdt de arbeid bijna overal op. Dan verlaat men de
kleintjes, een gedeelte der bevolking zwerft rond om hare moeder op te
sporen, een ander gedeelte gaat uit om navraag naar haar te doen, de
slingers van werksters, die bezig waren de raten te bouwen, breken en
laten los, de honingdraagsters bezoeken de bloemen niet langer, de
deurwachteressen verlaten hun post, en de vreemde plunderaars, alle
parasieten van den honing, die voortdurend loeren op een buitenkansje,
komen en gaan vrijelijk, zonder dat iemand er aan denkt, den moeizaam
bijeengegaarden schat te verdedigen. Langzamerhand verarmt de stad en
wordt ontvolkt, en hare moedelooze bewoonsters sterven al spoedig van
droefheid en ellende, hoewel alle bloemen van den zomer voor haar
schitteren.

Maar laat men de souvereine vervangen vóór nog haar verlies een
voldongen en onherstelbaar feit is geworden, vóór de demoralisatie al te
grooten omvang heeft aangenomen (de bijen zijn als de menschen, te
langdurige vertwijfeling of rampen doen afbreuk aan hun verstand en
verlagen hun karakter), laat men enkele uren daarna de souvereine
vervangen, en ze bereiden deze een buitengewoon en aandoenlijk onthaal.
Allen verdringen zich rondom haar, vormen groepjes, klimmen op en over
elkaar, liefkoozen haar in 't voorbijgaan met hunne lange sprieten, die
zooveel voor ons nog onverklaarde organen bezitten, brengen haar honing,
en geleiden haar in optocht naar de koninklijke vertrekken. Onmiddellijk
is de orde weer hersteld en 't werk wordt weer hervat van de binnenste
raten der broedplaats tot aan de verste bijgebouwen, waar het overschot
van den oogst wordt opgeborgen: de honingdraagsters gaan uit in dichte
rijen en komen soms in minder dan drie minuten terug beladen met
honingsap en stuifmeel, de plunderaars en parasieten worden uitgedreven
of vermoord, de straten worden geveegd, en de korf weerklinkt liefelijk
en eentonig van dat lied van geluk, iets geheel eigenaardigs, dat om zoo
te zeggen het lied van de koninklijke presentie is.




XVIII.


Er zijn duizend voorbeelden van deze aanhankelijkheid, deze volkomen
toewijding der werkbijen aan hunne souvereine. Bij alle rampen der
kleine republiek, het vallen van korf of honingraat, de ruwheid of
onkunde van den mensch, koude, hongersnood of zelfs ziekte, waarbij het
volk in menigte omkomt, blijft de koningin bijna altijd behouden en men
vindt haar lovend onder de lijken harer trouwe dochteren. Dat komt
doordat allen haar beschermen, haar helpen vluchten, eene schutsmuur en
schuilplaats voor haar vormen met hunne lichamen, en voor haar het
gezondste voedsel en den laatsten druppel honing bewaren. En zoolang zij
nog in leven is dringt de wanhoop niet binnen in de stad der "kuische
dauw-drinksters", hoe groote ramp hen moge treffen. Breek tot twintig
malen toe hunne honingraten, ontneem hun twintig malen hunne kinderen en
levensmiddelen, ge zult er niet in slagen hen aan de toekomst te doen
vertwijfelen: en zelfs gedecimeerd, uitgehongerd, ingeslonken tot een
klein troepje, dat slechts met moeite de moeder voor de oogen des
vijands kan verbergen, zullen ze de instellingen der kolonie op nieuw
organiseeren, in het noodigste voorzien, de bezigheden onder elkaar
verdelen volgens de nieuwe eischen van de ongunst des oogenbliks, en
onmiddellijk den arbeid weer hervatten met een geduld, een ijver, een
verstand en volharding, die men in dezelfde mate niet dikwijls in de
natuur aantreft, al leggen de meeste wezens meer moed en vertrouwen aan
den dag dan de mensch.

Om de moedeloosheid verre te houden en hunne liefde bestendig, is de
aanwezigheid der koningin zelfs niet eens noodzakelijk; 't is al
voldoende dat ze op het uur van haar dood of vertrek ook maar de
flauwste hoop op nakomelingschap heeft achtergelaten. "We hebben eene
kolonie gezien", zegt de eerbiedwaardige Langstroth, een der vaders der
moderne bijenteelt, "die niet genoeg bijen had om een raat van tien
vierkante centimeter te bedekken en die toch een koningin trachtte te
fokken. Gedurende twee gansche weken bleven ze die hoop koesteren;
eindelijk, toen hun aantal tot op de helft verminderd was, werd hunne
koningin geboren, maar hare vleugeltjes waren zoo onvolkomen, dat ze
niet kon vliegen.

Al was ze impotent, toch behandelden hare bijen haar met niet minder
eerbied. Een week later was er niet veel meer dan een dozijn bijen
overgebleven, en eindelijk was enkele dagen daarna de koningin verdwenen
en liet op de honigraat eenige ontroostbare ongelukkigen achter".




XIX.


Dit is weer een dier omstandigheden, ontsproten uit de ongehoorde
beproevingen, die onze nieuwerwetsche en tyrannieke inmenging de
ongelukkige maar onwankelbare heldinnen doet ondergaan, waarbij men
hunne kinderlijke liefde en zelfverloochening bij hare laatste
krachtsinspanning verrast. Ik heb meer dan eens, zooals ieder
bijenliefhebber, bevruchte koninginnen uit Italië doen komen, want het
Italiaansche ras is beter, sterker, vruchtbaarder, vlijtiger en zachter
dan het onze. Ze worden verzonden in kleine, doorboorde doosjes. Men
doet er wat levensmiddelen in en sluit er de koningin in op vergezeld
van een zeker aantal werkbijen, die zooveel mogelijk uit de oudsten
worden gekozen (de ouderdom der bijen is gemakkelijk op te maken uit hun
glad, mager en bijna kaal lichaam, maar bovenal uit hun versleten en
door den arbeid gescheurde vleugeltjes) om haar te voeden, te verzorgen
en te bewaken tijdens de reis. Dikwijls waren bij aankomst de meeste der
werkbijen bezweken. Eenmaal zelfs waren alle van honger gestorven; doch
dezen keer zoowel als den voorgaanden was de koningin geheel ongedeerd
en krachtig, en de laatste harer gezellinnen was waarschijnlijk
gestorven door aan hare souvereine, het symbool van een kostbaarder en
grootscher leven dan het hare, den laatsten droppel honing aan te
bieden, dien ze nog bewaard hield in haar honingblaas.




XX.


Toen de mensch eenmaal deze hechte aanhankelijkheid had opgemerkt, wist
hij partij te trekken van den politieken zin, de arbeidzaamheid, de
volharding, de grootmoedigheid, den hartstocht voor de toekomst, die er
uit voortvloeien of in liggen opgesloten. Dank zij deze aanhankelijkheid
is hij er sedert eenige jaren in geslaagd tot op zekere hoogte en zonder
dat zij er iets van vermoeden, deze woeste amazones te temmen, want zij
geven zich aan geen enkele vreemde macht gevangen en in hunne onbewuste
afhankelijkheid, schikken zij zich toch enkel naar hunne eigene,
dienstbaar gemaakte wetten. Hij mag gelooven, dat hij met de koningin de
ziel en het lot van den ganschen bijenkorf in handen heeft.

Al naar het gebruik dat hij van haar maakt, van het spel, dat hij met
haar speelt om zoo te zeggen, hitst hij aan en vermenigvuldigt, belet
het zwermen of beperkt het, vereenigt of verdeelt de kolonies en heeft
de leiding over den uittocht. Doch dit neemt niet weg, dat de koningin
in den grond der zaak niets is dan een levend zinnebeeld, hetwelk even
als alle symbolen een minder zichtbaar en grootscher principe
vertegenwoordigt, waarmede de ymker heeft rekening te houden, wil hij
zich niet blootstellen aan meer dan eene teleurstelling. Trouwens de
bijen zelf bedriegen er zich niet in, en verliezen door deze zichtbare
en vergankelijke koningin heen, hunne eigenlijke onstoffelijke en
onvergankelijke souvereine, hun idée fixe, niet uit het oog. Laat dit
denkbeeld bewust zijn of onbewust, dat doet er niet toe, zoolang we niet
meer in 't bijzonder óf de bijen willen bewonderen die het koesteren, óf
de natuur, die het in hen heeft gelegd. Waar het zich ook moge bevinden,
in deze kleine, teedere lichaampjes of in het groote onkenbare lichaam,
het is al onze opmerkzaamheid waardig; en in 't voorbijgaan gezegd, we
zouden als we onze bewondering niet altijd afhankelijk maakten van
allerlei bijkomstige omstandigheden van plaats of oorsprong, niet zoo
dikwijls de gelegenheid laten voorbijgaan om onze oogen wijd open te
zetten van verbazing, en niets is heilzamer dan ze aldus te openen.




XXI.


Men zal zeggen, dat dit zeer gewaagde en veel te menschelijke gissingen
zijn, dat de bijen waarschijnlijk in 't geheel geen ideeën van dezen
aard hebben en dat het denkbeeld van toekomst, van liefde tot hun
geslacht en dergelijke meer, die wij hun toeschrijven, in den grond der
zaak alleen de vorm is, dien de noodzakelijkheid van te leven, de vrees
voor lijden en dood en de aantrekkingskracht van 't genot voor hen
aanneemt. Ik geef het toe, zoo men wil is dat alles slechts bij manier
van spreken, ik hecht er dan ook niet veel gewicht aan. 't Eenige wat
vaststaat is, hierin evenals in vele andere gevallen, dat men heeft
geconstateerd hoe de bijen in die en die omstandigheid met hunne
koningin zus of zoo handelen. De rest is een mysterie, waaromtrent men
slechts meer of minder welgevallige, meer of minder vernuftige gissingen
kan maken. Maar als we over de menschen eens juist zoo spraken als 't
misschien verstandig is over de bijen te spreken, zouden we er dan veel
meer van kunnen zeggen? Wij ook gehoorzamen enkel aan den drang der
noodzakelijkheid, aan de aantrekkingskracht van het genot of den afkeer
van het lijden, en wat wij ons verstand noemen heeft denzelfden
oorsprong en dezelfde bedoeling, als wat wij bij de dieren instinct
noemen. Wij volbrengen zekere daden waarvan we ons vleien de oorzaak
beter te begrijpen dan zij; maar behalve dat deze onderstelling op
geenerlei vasten grond berust, deze daden zijn onbeduidend en gering in
aantal vergeleken bij de enorme massa onzer andere daden, en alle, de
meest bekende en de meest onbekende, de kleinste en de grootste, de
naastbijliggende en de meest verwijderde, grijpen plaats in een
stikdonkeren nacht, waarin wij waarschijnlijk ongeveer even blind zijn
als wij dat van de bijen veronderstellen.




XXII.


"Men zal het met mij eens zijn", zegt Buffon--die een grappigen wrok
tegen de bijen koestert--"men zal het met mij eens zijn, dat deze
diertjes als men ze afzonderlijk neemt, minder geniaal zijn dan de
hond, de aap en de meeste dieren; men zal het met mij eens zijn, dat ze
minder leerzaam zijn, minder aanhankelijk, minder gevoelig, in één woord
minder eigenschappen bezitten, die met de onze te vergelijken zijn;
indien dit zoo is, moet men toegeven, dat hun schijnbaar verstand enkel
voortspruit uit hun samen-zijn; aan deze vereeniging echter op zichzelf
behoeft geenerlei verstand ten grondslag te liggen, want ze komen niet
samen uit eenig moreel oogpunt, buiten hun toedoen zien ze zich bijeen.
Deze maatschappij is dus enkel een physiek bijeenzijn, door de natuur
verordend, onafhankelijk van alle inzicht, alle kennis en alle
redeneering. De moeder-bij brengt tien duizend individuen voort, alle
tegelijk en op dezelfde plaats; deze tien duizend individuen zullen, al
waren ze duizend maal dommer dan ik aanneem, enkel reeds om te kunnen
blijven bestaan, genoodzaakt zijn, zich op een of andere wijze naar
elkaar te schikken; daar ze alle werken met gelijke krachten zullen ze,
al wilden ze ook aanvankelijk elkaar afbreuk doen, juist daarom al
spoedig elkaar zoo min mogelijk schaden, dat wil zeggen elkaar helpen;
dan lijkt het dus alsof ze 't met elkaar eens zijn en meewerken tot
eenzelfde doel; de toeschouwer verleent hun al spoedig allerlei
inzichten en al het verstand, dat hun ontbreekt; hij wil rekenschap
geven van iedere handeling, iedere beweging krijgt weldra haar motief,
en van daar tallooze wonderbare of monsterachtige redeneeringen. Want
deze tien duizend individuen, die alle tegelijk zijn voortgebracht, die
samen hebben gewoond, die alle ongeveer in denzelfden tijd hunne
gedaanteverwisseling hebben ondergaan, moeten noodzakelijk alle
hetzelfde doen, en als ze ook maar een greintje gevoel bezitten,
gemeenschappelijke gewoonten aannemen, zich naar elkaar schikken, op
goeden voet met elkaar komen te staan, hunne aandacht wijden aan hunne
woning, daarheen terugkeeren nadat ze er zich van verwijderd hebben
enz., en daar hebben we nu de bouwkunst, de geometrie, de orde, het
vooruitzien, de liefde voor 't vaderland, voor de republiek, wat alles
gebaseerd is, gelijk men ziet, op de bewondering van den toeschouwer."

Dat is nu eens een gansch andere manier om het leven der bijen te
verklaren. Aanvankelijk kan ze natuurlijker schijnen, doch zou dat niet
zijn om de zeer eenvoudige reden, dat ze bijna niets verklaart? De
zakelijke dwalingen van deze bladzijde ga ik met stilzwijgen voorbij,
maar zou dit zich voegen naar de noodzakelijkheid en het
gemeenschappelijk leven, elkaar zoo min mogelijk benadeelend, zou dat
niet evenzeer een zeker verstand verraden, dat des te opmerkelijker is
als men van meer nabij beschouwt, hoe deze "tien duizend individuen" het
aanleggen om elkaar te helpen en niet te benadeelen? En bovendien is 't
niet onze eigen geschiedenis, en wat zegt onze oude, booze
natuuronderzoeker, dat niet precies evengoed op onze geheele
menschelijke maatschappij kan worden toegepast? En wederom, zoo men dan
wil, dat onze bijen geen enkel der ideeën of gevoelens zullen bezitten,
die wij hun toeschrijven, wat maakt het uit waarheen men onze verbazing
verwijst? Oordeelt men het onvoorzichtig de bijen te bewonderen, dan
zullen we de natuur bewonderen, er komt toch altijd een punt waarop men
ons onze bewondering niet kan ontrooven, en we zullen er niets bij
verliezen, dat we hebben uitgesteld en afgewacht.




XXIII.


Hoe dit ook zij en om te blijven staan bij onze gissing, die althans dit
vóór heeft, dat ze in onzen geest zekere handelingen verbindt, die in de
werkelijkheid klaarblijkelijk verbonden zijn, veel meer dan de koningin
zelve beminnen ze in hunne koningin de oneindige toekomst van hun
geslacht. De bijen zijn volstrekt niet sentimenteel en wanneer een der
hunnen zóó ernstig gekwetst van den arbeid terugkomt, dat ze niet meer
van dienst kan zijn, dan wordt ze meedoogenloos verstoten. Toch kan men
niet zeggen, dat ze niet een soort van persoonlijke gehechtheid voor
hunne moeder kunnen koesteren. Ze herkennen haar altijd uit de anderen.
Zelfs wanneer ze oud is, verminkt en haveloos, zullen toch de
wachteressen nimmer een onbekende koningin, hoe jong, schoon en
vruchtbaar ze ook schijnen moge, veroorloven in den korf binnen te
dringen. Inderdaad is dit een der fundamenteele beginselen hunner
staatkunde en maakt men er slechts een heel enkelen keer inbreuk op, in
de tijden der groote honing-inzameling, ten gunste van een enkele
vreemde arbeidster, die rijk met levensmiddelen beladen is.

Als ze volkomen onvruchtbaar geworden is, vervangen ze haar door het
aankweeken van een zeker aantal koninklijke prinsessen. Maar wat doen ze
met de oude vorstin? Precies weet men het niet: maar 't is bij ymkers
wel voorgekomen, dat ze op de honigraten van een bijenkorf een prachtige
koningin vonden in de vaag der jeugd, en binnen in, in een donker
hoekje, de oude "minnares" zooals ze in Normandië genoemd wordt, verlamd
en vermagerd. In dit geval schijnen ze haar tot het einde toe te moeten
beschermen tegen den haat van haar krachtige mededingster, die slechts
peinst op haar dood: want de koninginnen koesteren onderling een
onoverkomelijken haat, die maakt dat zoodra er zich twee onder het
zelfde dak bevinden, ze op elkander aanvallen. Gaarne zou men aannemen,
dat ze op deze wijze aan het oudje een soort van nederig en vreedzaam
toevluchtsoord bereiden, om er in een afgelegen gedeelte der stad hare
dagen te eindigen. Doch op nieuw staan we hier voor een dier duizenden
raadsels van het wassen koninkrijk, en op nieuw biedt zich ons de
gelegenheid te constateeren, dat de staatkunde en de gewoonten der bijen
volstrekt niet bekrompen en fatalistisch zijn, en dat ze veel
ingewikkelder beweegredenen hebben dan die welke wij meenen te kennen.



XXIV.


Wij echter verstoren ieder oogenblik de natuurwetten, die in hunne oogen
onwrikbaar vast moeten staan. Wij brengen hen dagelijks in denzelfden
toestand, waarin wij ons zouden bevinden, indien iemand plotseling
rondom ons de wetten van de zwaartekracht, de ruimte, het licht of den
dood ophief. Wat zullen ze nu doen als men door geweld of list een
tweede koningin binnen de stad brengt? In den natuurstaat is dit geval,
dank zij de wachteressen van den ingang, misschien nooit voorgekomen,
zoolang ze deze wereld bewonen. Ze raken hun hoofd niet kwijt en weten
bij zulk een wonderbaar samentreffen zoo goed mogelijk twee principes,
die zij als goddelijke instellingen schijnen te eerbiedigen, met elkaar
te verbinden. Het eerste is dit, dat er slechts ééne moeder mag zijn, en
men wijkt er nooit van af behalve in 't geval (en zeer uitsluitend in
dat geval) dat de heerschende koningin onvruchtbaar is. Het tweede is
nog merkwaardiger, maar al mag dit niet worden overtreden, men kan het
ten minste ontduiken, evenals de Joodsche wet. Het is het principe, dat
aan de persoon van iedere koningin, wie ze ook zijn moge, een soort van
onschendbaarheid verleent. 't Zou den bijen gemakkelijk vallen, de
indringster met hunne duizend vergiftige angels te doorboren; ze zou
onmiddellijk omkomen en ze hadden niets te doen dan haar lijk buiten den
korf te sleepen. Maar al hebben ze hun angel altijd gereed, al gebruiken
ze dien ieder oogenblik in hun onderlingen strijd, om de darren en
parasieten ter dood te brengen, _nooit steken ze een koningin_, evenmin
als een koningin ooit een mensch, een dier of een gewone bij steekt; en
haar koninklijk wapen, dat in plaats van recht te zijn, den gebogen vorm
heeft van een krommen sabel, wordt enkel door haar uit de scheede
getrokken als ze strijdt tegen haars gelijke, dat wil zeggen tegen een
andere koningin.

Daar nu blijkbaar geen enkele bij de afschuwelijke daad van een
regelrechten en bloedigen koningsmoord op zich wil nemen, trachten ze in
die omstandigheden wanneer het voor de goede orde en den voorspoed der
republiek noodzakelijk is een koningin te doen omkomen, aan dien dood
den schijn te geven van een natuurlijken dood; ze verdeelen de misdaad
tot in het oneindige onder elkaar, zoodat ze anoniem wordt.

"Ze pakken dan de vreemde koningin in" om den technischen term der
ymkers te gebruiken, wat beduidt, dat ze haar totaal omwikkelen met
hunne ontelbare, samengestrengelde lichamen. Aldus vormen ze een soort
van levende gevangenis, waarin de gevangene zich niet meer kan bewegen,
en zoo noodig houden ze dat vier en twintig uur vol, totdat ze sterft
van honger of stikt.

Verschijnt in zulke oogenblikken de wettige koningin en schijnt ze, een
mededingster bespeurende, geneigd haar aan te vallen, dan openen zich de
bewegelijke muren der gevangenis onmiddellijk voor haar. De bijen vormen
een kring rondom de beide vijandinnen, en zonder er aan deel te nemen
wonen ze als oplettende maar onpartijdige toeschouwsters den
zonderlingen strijd bij; want enkel eene moeder mag haren angel richten
tegen eene moeder, alleen zij die meer dan een millioen levens in zich
bevat, schijnt het recht te hebben door een enkelen steek duizend dooden
te maken.

Maar indien het vijandelijk treffen langen tijd zonder gevolg blijft,
indien de beide kromme angels langs de zware harnassen afglijden zonder
iets uit te richten, dan wordt die koningin, die aanstalten maakt te
ontvluchten, de wettige zoo goed als de vreemde, beet gepakt,
tegengehouden en omgeven door de trillende gevangenis tot ze weer
neiging toont den strijd te hervatten. 't Is niet meer dan billijk er
bij te voegen, dat men bij de talrijke ervaringen te dezen opzichte
opgedaan, bijna altijd de wettige koningin heeft zien overwinnen, 't zij
deze doordat ze zich thuis voelt en te midden der haren, meer moed en
kamplust bezit dan de andere, 't zij de bijen, zoo ze al onpartijdig
zijn bij den aanvang van den strijd, het niet geheel en al zijn in de
wijze van inkerkering der beide mededingsters; want hunne moeder schijnt
daar weinig onder te lijden te hebben, terwijl de vreemde er zichtbaar
gekneusd en afgemat uit te voorschijn komt.




XXV.


Een gemakkelijke proefneming toont beter dan iets anders aan, dat de
bijen hunne koningin herkennen en een ware gehechtheid voor haar
koesteren. Neem de koningin weg uit een bijenkorf en weldra zult ge alle
verschijnselen van angst en verslagenheid kunnen waarnemen, die ik in
een vorig hoofdstuk beschreven heb. Breng na enkele uren dezelfde
koningin terug en al hare dochters zullen haar tegemoet komen en haar
honing aanbieden. Eenige stellen zich langs haar weg op in rijen,
anderen vormen met het hoofd naar beneden en het onderlijf in de hoogte
groote, onbeweeglijke, maar klankgevende half-cirkels rondom haar, aldus
ongetwijfeld den vreugdezang over hare wederkomst zingend en door deze
plechtigheid hun eerbied of hun overgroot geluk te kennen gevend.

Meent echter niet hen te kunnen bedriegen door voor de wettige koningin
een vreemde moeder in de plaats te geven. Nauwelijks heeft ze eenige
schreden in den korf gedaan of de verontwaardigde werkbijen komen van
alle kanten toestroomen. Onmiddellijk wordt ze gegrepen, ingewikkeld en
vastgehouden in die vreeselijke bewegelijke gevangenis, welker muren
door gestadige aflossing tot aan haar dood zullen blijven bestaan, want
in dit bijzonder geval zal ze maar zelden er levend uitkomen.

Daarom blijft een der grootste moeielijkheden van de bijenteelt het
inbrengen en vervangen der koninginnen. 't Is merkwaardig om te zien tot
hoeveel diplomatie en ingewikkelde listen de mensch zijn toevlucht moet
nemen om zijn wensch door te zetten en deze kleine insecten met al hun
doorzicht maar ook onveranderlijk goed vertrouwen, om den tuin te
leiden, die met een aandoenlijken moed de meest onverwachte
gebeurtenissen aanvaarden, en er klaarblijkelijk enkel een nieuwe maar
onontkoombare gril van de natuur in zien.

In 't kort, bij al deze diplomatie en de wanhopige wanorde, die deze
gewaagde listen meestal met zich brengen, rekent de mensch bijna
empirisch op den bewonderenswaardigen praktischen zin der bijen, op den
onuitputtelijken schat hunner wonderbare wetten en gewoonten, op hun zin
voor orde, vrede en het openbaar welzijn, op hun trouw aan de toekomst,
op de belangeloosheid en degelijkheid van hun karakter en vooral op hun
volhardende plichtsbetrachting, die door niets schijnt te worden
uitgeput. Maar de nadere bijzonderheden van dit optreden behooren bij
een verhandeling over de eigenlijke gezegde bijenteelt en zouden ons
hier te ver voeren [1].


[1] Gewoonlijk brengt men de koningin in een korf door haar op te
sluiten in een kooi van ijzerdraad, die men tusschen twee raten ophangt.
De kooi is voorzien van een deur van was en honing, die door de
werkbijen wordt opgegeten als hun toorn voorbij is, waardoor ze de
gevangene bevrijden, die dikwijls zonder onwil wordt ontvangen. De heer
S. Simmins, direkteur van het groote bijenpark te Rottingdeau, heeft
onlangs een andere, hoogst eenvoudige manier uitgevonden, welke bijna
altijd slaagt en reeds ingang vindt bij alle ymkers, die waarlijk
belangstellen in hun vak. De groote moeielijkheid bij het invoeren is
gewoonlijk de houding der koningin. Ze is haar hoofd kwijt, wil vluchten
of zich verbergen, gedraagt zich als een indringster, en wekt daardoor
vermoedens, die al spoedig door het onderzoek der werkbijen bevestigd
worden. De heer Simmins houdt eerst de bewuste koningin geheel
afgezonderd en laat haar een half uur vasten. Vervolgens licht hij een
hoekje van de binnen-bedekking van den verweesden korf op en zet de
koningin boven op een der raten. Na haar voorafgaand isolement, dat ze
heel akelig heeft gevonden, is ze blij weer onder bijen te zijn, en
uitgehongerd zijnde, neemt ze gretig de spijzen aan, die men haar
aanbiedt. Door deze kalmte om den tuin geleid, doen de werkbijen geen
onderzoek en houden het er waarschijnlijk voor, dat hun koningin is
teruggekomen, die ze met vreugde weer opnemen. Uit deze ervaring schijnt
op te maken, dat zij, in strijd met de meening van Huber en alle
waarnemers, hunne koningin niet herkennen.--Hoe dit ook zij, de beide
evenzeer aannemelijke verklaringen toonen weer eens te meer--hoewel de
waarheid misschien gelegen is in een derde ons nog niet bekende
verklaring--hoe ingewikkeld en hoe duister de psychologie der bijen nog
is. En uit deze, zoowel als uit alle andere levensvragen, is maar ééne
conclusie te trekken, en wel deze, dat in afwachting van beter,
nieuwsgierigheid ons moet blijven bezielen.




XXVI.


Wat nu de persoonlijke gehechtheid betreft waarover we spraken, en om
daarmede nu af te rekenen: al is de waarschijnlijkheid groot, dat ze
bestaat, even zeker is het dat ze kort is van geheugen. Indien ge na
verloop van eenigen tijd een verbannen koningin in haar waardigheid wilt
herstellen, dan zal ze op zulk eene wijze worden ontvangen door hare
verbitterde kinderen, dat ge u zult moeten haasten haar te ontrukken aan
de doodelijke inkerkering, de straf van onbekende koninginnen. De reden
daarvan is, dat ze tijd hebben gehad om een tiental verblijven van
werkbijen in koninklijke cellen te veranderen, en dat de toekomst van
het ras volstrekt geen gevaar meer loopt. Men ziet dus ook zeer dikwijls
de onderdanen eener maagdelijke koningin, wanneer deze de gevaarlijke
plechtigheid van de "paringsuitvlucht" volbrengt, dermate beangst haar
te verliezen, dat allen haar vergezellen op dezen tragischen en verren
onderzoekingstocht naar de liefde, wat ze nimmer doen indien men heeft
zorg gedragen hun een stukje raat met eenige cellen jong broedsel te
geven, waarin voor hen de hoop ligt opgesloten, nieuwe moeders te
kweeken. Die gehechtheid kan zelfs omslaan in woede en haat, indien
hunne vorstin niet al hare plichten vervult tegenover die soort
abstracte godheid, die wij de maatschappij der toekomst zouden noemen en
waarvoor zij veel meer schijnen te voelen dan wij. 't Is b.v.
voorgekomen, dat ymkers om verschillende redenen, de koningin beletten
zich bij den zwerm te voegen door haar tegen te houden met een
traliewerk, waardoor de fijne, lichte werkbijen heenvlogen zonder het te
bespeuren, maar waar de arme slavin der liefde, die aanmerkelijk
zwaarder en corpulenter is dan hare dochters, niet doorheen kon. Bij het
eerste uitvliegen kwamen de bijen, als ze bespeurden, dat ze hen niet
gevolgd had weer naar den korf terug en beknorden, schudden en
mishandelden op duidelijk zichtbare wijze de ongelukkige gevangene, die
ze zonder twijfel van luiheid beschuldigden of voor zwak van geest
hielden. Bij den tweeden uittocht, als haar onwil dus duidelijk bleek,
nam de toorn toe en werden de mishandelingen nog erger. En eindelijk na
den derden hielden ze haar voor onverbeterlijk trouweloos tegenover haar
bestemming en de toekomst van het ras, veroordeelden haar bijna altijd
en brachten haar ter dood in de koninklijke gevangenis.




XXVII.


Zooals men ziet, wordt alles aan deze toekomst ondergeschikt gemaakt met
een scherpheid van blik, een eenstemmigheid, een onbuigzaamheid, eene
vaardigheid in het verklaren der omstandigheden en het partij trekken
daarvan, die ons verbaasd doen staan, als men rekening houdt met al het
onverwachte, al het bovennatuurlijke, dat in den laatsten tijd door onze
inmenging onophoudelijk in hunne woningen binnendringt. Misschien zal
men zeggen, dat ze in het laatst aangehaalde geval al een heel slechte
verklaring geven van de onmacht hunner koningin hen te volgen. Zouden
wij veel meer doorzicht hebben, indien een geest van een andere orde,
die een lichaam tot zijn dispositie had zóó kolossaal, dat zijne
bewegingen bijna even ontastbaar zouden zijn als die van een
natuurverschijnsel, er behagen in schepte ons dergelijke strikken te
spannen? Hebben wij niet eenige duizenden jaren noodig gehad om een
eenigszins aannemelijke verklaring van den bliksem te vinden? Elk
intellekt is met langzaamheid geslagen als het komt buiten zijn altijd
beperkte sfeer, en zich geplaatst ziet tegenover gebeurtenissen, waartoe
het niet zelf den eersten stoot heeft gegeven. Bovendien is 't niet eens
zeker of de bijen, indien de proef met het traliewerk algemeen werd en
eenigen tijd aanhield, niet zouden eindigen met begrijpen en aan de
bezwaren zouden tegemoet komen. Ze hebben reeds vele andere
proefnemingen begrepen en er op de best mogelijke wijze partij van
getrokken, b.v. bij die van de "bewegelijke honingraten", of van de
"secties", waardoor men hen noodzaakt hunne provisie honing op te bergen
in symmetrisch op elkaar gestapelde doosjes; of ook bij de buitengewone
proef met de "kunstraten voorzien van cellen-indruk," waarbij de cellen
enkel zijn aangegeven door een dun omtrekje van was; dadelijk zien ze
het nut daarvan in en werken ze zorgvuldig uit, zoodat ze zonder verlies
van materiaal of arbeid, volmaakte celletjes daaruit vormen. Ontdekken
ze niet in al die omstandigheden, die zich niet voordoen onder den vorm
van een of anderen strik, gespannen door een soort van boosaardigen en
geslepen godheid, de beste en de eenige menschelijke oplossing? Om maar
eens een dergelijke natuurlijke maar gansch abnormale omstandigheid te
noemen: laat er een slak of een muis in den korf zijn gekomen en er ter
dood gebracht, wat doen ze dan om zich te ontdoen van het lijk, dat
weldra de atmosfeer zou vergiftigen? Als ze het onmogelijk kunnen
verwijderen of stuk maken, dan sluiten ze het methodisch en hermetisch
op in een echt graf van was en maagdenwas, dat een wonderlijken indruk
maakt te midden der gewone monumenten der stad. Verleden jaar vond ik in
een mijner bijenkorven drie zulke graven aaneen, onderling gescheiden op
de wijze der cellen van een honingraat door tusschenschotten, waardoor
zoo min mogelijk was verbruikt werd. De voorzichtige lijkbezorgsters
hadden ze gebouwd op de overblijfselen van drie kleine huisjesslakken,
die een kind binnen hun kolonie gebracht had. Als ze met huisjesslakken
te doen hebben, vergenoegen ze er zich gewoonlijk mee, de opening der
schelp met was te bedekken. Maar hier vonden ze het eenvoudiger, daar de
schelpen min of meer gebroken of gebarsten waren, ze in hun geheel te
begraven, en om het in- en uitgaan door de poort niet te belemmeren,
hadden ze in deze hinderlijke massa een zeker aantal galerijen weten te
maken, geheel van de juiste afmetingen niet voor hun lichaam maar voor
dat der darren, die ongeveer tweemaal dikker zijn dan zij. Geeft dit
feit, en ook het volgende, ons niet het recht te meenen, dat ze ook wel
eenmaal zouden weten te ontcijferen, wat de reden is waarom de koningin
hen niet kan volgen door de tralies? Ze hebben een zeer juisten blik
voor afmetingen en voor de ruimte, die eenig lichaam noodig heeft om
zich te bewegen. In de streken, waar de afschuwelijke doodshoofdvlinder
tiert, de _Acherontia Atropos_, maken ze aan den ingang van hun korf
wassen pilaartjes, waar de nachtelijke roover met zijn enorm achterlijf
niet tusschen door kan.




XXVIII.


Maar genoeg over dit punt; indien ik alle voorbeelden moest aanhalen,
zou ik niet uitgepraat raken. Om te resumeeren welke de rol en de
positie zijn der koningin, kan men zeggen, dat zij het hart doch tevens
de slavin is der stad, wier intellekt haar overal omgeeft. Zij is de
eenige souvereine, maar ook de koninklijke dienstmaagd, de gevangen
schatbewaarster der liefde en de verantwoordelijke afgevaardigde
daarvan. Haar volk dient en eerbiedigt haar, doch vergeet nimmer dat het
zich niet onderwerpt aan haar persoon, maar aan de zending, die ze
vervult en de levens, die zij vertegenwoordigt. Het zou moeite kosten
een menschelijke republiek te vinden, wier ontwerpen zulk een
aanmerkelijk deel der wenschen onzer planeet verwezenlijkten, een
democratie, waarbij de onafhankelijkheid tegelijkertijd volkomener en
redelijker was, en de onderwerping vollediger en meer beredeneerd. Maar
men zou er evenmin een vinden, waarin zwaardere en meer algeheele offers
werden gebracht. Meent niet, dat ik voor deze offers evenveel
bewondering koester als voor hun gevolgen. Zeer zeker ware het
wenschelijk, dat deze resultaten met minder lijden, minders offers
konden verkregen worden. Maar eenmaal dat beginsel aangenomen--en
misschien is het noodzakelijk in de gedachte die onzen aardbol
beheerscht--is de organisatie daarvan bewonderenswaardig. Hoeveel of hoe
weinig waarheid er moge schuilen in de menschelijke opvatting, in den
bijenkorf wordt het leven niet beschouwd als een rij min of meer
aangename uren, waarvan men verstandig doet er zoo min mogelijk te
verdonkeren of te verbitteren behalve de minuten die onvermijdelijk
zijn om het te onderhouden: doch als een groote gemeenschappelijke
plicht tegenover een toekomst, die al maar verder wijkt sedert den
aanvang der wereld. Ieder doet er afstand van de grootste helft van zijn
geluk en zijne rechten. De koningin zegt vaarwel aan 't zonlicht, de
bloemkelken en de vrijheid, de werkbijen aan de liefde, aan vier of vijf
levensjaren en de moederweelde. De koningin ziet hare hersenen
gereduceerd tot niets ten behoeve van de organen der voortplanting, en
de werkbijen zien deze zelfde organen afsterven ten bate van hun
verstand. 't Zou onbillijk zijn te beweren, dat de wil in 't geheel geen
aandeel heeft aan deze offers. We hebben gezien, dat elke larve eener
werkbij, als ze gevoed en gehuisvest werd op koninklijke wijze, koningin
zou kunnen worden; en evenzoo zou iedere koninklijke larve, als men haar
voedsel veranderde en hare cel verkleinde, in een werkbij veranderd
worden. Zulk eene merkwaardige keuze vindt dagelijks plaats in de gouden
schaduw van den bijenkorf. Ze is niet de vrucht van het toeval; maar een
wijsheid, wier diepe ernst en eerlijkheid alleen de mensch kan
miskennen, een wijsheid, die altijd waakzaam is, doet of vernietigt die
keuze, in verband met al wat buiten de stad zoowel als binnen hare muren
plaats grijpt. Als er zich plotseling een ongedachte menigte bloemen
voordoet, als de koningin oud is of minder vruchtbaar, als de bevolking
zich ophoopt en geen ruimte genoeg heeft, dan zult ge koninklijke cellen
zien ontstaan. Deze zelfde cellen kunnen weer vernietigd worden, indien
de oogst mislukt of de korf wordt vergroot. Dikwijls worden ze in wezen
gehouden zoolang de jeugdige koningin haar parings-vlucht nog niet of
nog zonder succes heeft volbracht, om vernietigd te worden zoodra ze in
den korf terugkeert met het onbedriegelijk teeken harer bevruchting als
een trophee achter zich aan.

Waar is nu deze wijsheid te vinden, die aldus heden en toekomst in de
weegschaal legt en voor welke het nog niet zichtbare zwaarder weegt dan
al wat men aanschouwt? Waar zetelt die anonyme voorzichtigheid, die
verwerpt en verkiest, verheft en vernedert, die van zoovele werkbijen
evenveel koninginnen zou kunnen maken en van zoovele moeders een volk
van maagden vormt? Elders hebben we gezegd, dat ze te vinden is in "den
geest van den bijenkorf"; maar waar hebben we dan dien "geest van den
korf" te zoeken, zoo niet in de vereeniging der werkbijen? Om er zich
van te overtuigen, dat hij daar thuis behoort, was het misschien niet
noodig geweest zoo nauwkeurig de gewoonten der koninklijke republiek na
te gaan. Het ware voldoende geweest, even als Dujardin, Brandt, Girard,
Vogel en andere insectenkenners gedaan hebben, het kleine, onoogelijke
kopje vol zorgen van de maagdelijke werkbij onder het microscoop te
plaatsen naast den eenigszins leegen schedel der koningin en den
prachtigen kop van een dar, waarin zesentwintig duizend oogen
schitteren. We hadden dan kunnen zien, dat in dat kleine kopje de
kronkelingen van de grootste en volmaakste hersenen van den ganschen
bijenkorf opgesloten liggen. 't Zijn zelfs na die van den mensch, in een
andere orde en met verschillende organisatie, de schoonste,
ingewikkeldste, teederste en volmaaktste hersenen, die in de natuur
voorkomen[1].

Ook hier, zoo goed als overal elders in de ons bekende wereld, is het
gezag, de ware kracht, de wijsheid en de zegepraal daar te vinden, waar
de hersenen zijn. Ook hier is het een bijna onzichtbaar atoom van deze
geheimzinnige stof, dat de materie aan zich onderwerpt en organiseert en
dat zich een duurzame en zegevierende plaats weet te scheppen te midden
van de enorme en inerte machten van dood en niet-zijn.


[1] De hersenen der bijen vormen naar de berekening van Dujardin het
174ste deel van het totale gewicht van 't insect; die van de mieren het
296ste. Daarentegen zijn de _peduncidi cerebri_ (een bundel
zenuw-vezelen), die zich schijnen te ontwikkelen naar evenredigheid der
overwinningen van het intellekt over het instinkt, van minder beteekenis
bij de bij dan bij de mier. Daar het een tegen het ander opweegt,
schijnt men uit deze berekeningen te kunnen opmaken, (als men maar niet
vergeet dat het voor een deel slechts een hypothese is, en als men
rekening houdt met de onbekendheid der materie,) dat de intellektueele
beteekenis der mieren en die der bijen ongeveer gelijk moet zijn.




XXIX.


Laat ons nu terugkeeren tot onze bijen, die willen gaan zwermen en niet
hebben gewacht op het einde onzer overpeinzingen om het teeken van
vertrek te geven. Op het oogenblik, dat dit gegeven wordt, zou men
kunnen meenen, dat alle poorten der stad precies te gelijk door een
plotselingen en onverstandigen duw werden geopend, en de zwarte massa
komt er uit of liever borrelt er uit op, al naar het aantal openingen,
in een dubbelen, drievoudigen of viervoudigen straal, eerst recht,
trillend, gespannen, onafgebroken, maar in de ruimte dadelijk
uiteenvloeiend en zich uitbreidend tot een gonzend net, geweven uit
honderd duizenden van zenuwachtig trillende, doorschijnende
vleugeltjes. Gedurende enkele minuten zweeft dat net aldus boven den
bijenkorf onder een wonderbaar geruisch, alsof het doorschijnende zijde
ware, door duizenden en duizenden geëlectriseerde vingeren onophoudelijk
gescheurd en weer aaneengehecht. Het golft op en neer, aarzelt nog en
trilt als een feest-sluier door onzichtbare handen ten hemel geheven,
waar 't is alsof ze hem samenvouwen en weer ontplooien van af de bloemen
tot aan het azuur, in afwachting van de aankomst of 't vertrek van een
verheven persoonlijkheid. Eindelijk slaat één der kanten neer, een
andere wordt opgeheven, de vier zonnige hoeken van den blinkenden mantel
worden bijeengevoegd, en gelijk één dier met verstand bedeelde
tafellakens[1], die in de feeënsprookjes door de lucht vliegen om een of
anderen wensch te vervullen, richt hij zich, ten einde op nieuw de
gewijde vertegenwoordigster van de toekomst te omgeven, in zijn geheel
en reeds weer saamgevouwen naar de linde, den pereboom of den wilg,
waarop de koningin zich zoo juist heeft neergelaten, als een gouden
spijker, waaraan hij één voor één zijn muzikale golvingen bevestigt en
waar hij zijn paarlkleurige stof, verlicht door die tallooze
vleugeltjes, om heen rolt.

Eindelijk treed weder stilte in; al dat rumoer en die vreeselijke
sluier, die scheen gemaakt van louter bedreigingen, louter woede, die
oorverdoovende gouden hagel, die, maar steeds daar boven blijvende
hangen, onophoudelijk weerklonk over alle voorwerpen in de rondte, dat
alles wordt een oogenblik later omgezet in een grooten tros,
onschadelijk en vreedzaam hangend aan een boomtak en gevormd door
duizenden levende maar onbewegelijke besjes, die geduldig de terugkomst
afwachten van de verkenners, welke er op uit zijn om een toevluchtsoord
te zoeken.


[1] Waarschijnlijk een toespeling op het "Tafeltje dek u." VERT.




XXX.


Dit is de eerste pleisterplaats van den zwerm, die de "primaire zwerm"
wordt genoemd, aan welks spits zich nog altijd de oude koningin bevindt.
Gewoonlijk zet hij zich neer op een boom of struik in de onmiddellijke
nabijheid van den korf, want de koningin, die zich bezwaard voelt door
hare eieren en het daglicht niet weer heeft aanschouwd sedert hare
paring of sedert het zwermen van het vorig jaar, durft zich nog niet in
de ruimte te wagen en schijnt het gebruik harer vleugels verloren te
hebben.

De ymker wacht tot de massa een dichte klomp is geworden, en dan gaat
hij, met een grooten stroohoed op (want de kalmste bij trekt zonder feil
haren angel, wanneer ze in de haren verward raakt, waar ze meent in een
val gevangen te zijn) maar zonder masker en zonder sluier als hij eenige
ervaring heeft, en nadat hij zijne bloote armen tot aan den elleboog in
koud water heeft gedompeld, aan het overbrengen van den zwerm, door den
tak, die dezen draagt, flink te schudden boven een omgekeerden korf.
Zwaar valt de tros er in neer, als een rijpe vrucht. Of wel als de tak
te sterk is, schept hij met een lepel wat van den hoop af en verspreidt
die lepels vol levend goedje waar hij wil, precies alsof het koren was.
Hij heeft niets te vreezen van de bijen, die om hem heen gonzen en in
menigte zijn handen en gezicht bedekken. Hij luistert naar hun
vreugdezang, die in 't geheel niet lijkt op het lied van hunnen toorn.
Hij behoeft niet te duchten, dat de zwerm zich zal verdeelen, boos
worden of ontvluchten. Ik zeide het reeds, op dien dag zijn de
geheimzinnige arbeidsters bezield met een geest van feestelijkheid en
goed vertrouwen, die door niets wordt verstoord. Ze hebben zich
losgemaakt van de goederen, die zij te verdedigen hadden en kennen hun
vijanden niet meer. Ze zijn onschadelijk krachtens dat gevoel van geluk,
en ze zijn gelukkig zonder dat we weten waarom: ze vervullen de wet.
Alle wezens kennen zulke oogenblikken van blind geluk, die de natuur
voor hen heeft weggelegd, als ze haar doel wil bereiken. Laten we er
niet verbaasd over zijn, dat de bijen er zich door laten beet nemen; wij
zelven, die haar nu reeds zoo vele eeuwen waarnemen met behulp van
hersenen, welke veel volmaakter zijn dan de hunne, wij zijn er ook nog
dupe van en weten nog altijd niet of ze welwillend, onverschillig of
laaghartig wreed is.

De zwerm blijft waar de koningin is neergevallen, en al was ze alleen in
den korf gevallen, dan zouden toch alle bijen, zoodra ze hare
aanwezigheid opmerkten, zich in lange zwarte rijen naar de moederlijke
verblijfplaats begeven; terwijl de meesten daar haast mee maken, blijven
er een massa andere een oogenblik voor den ingang der onbekende poorten
staan en vormen daar in statige vreugde een kring, zooals zij gewoon
zijn bij alle blijde gebeurtenissen te doen. Zij "slaan den roffel"
zeggen de boeren. Onmiddellijk wordt het niet verwachte toevluchtsoord
aanvaard en in zijn minste schuilhoeken doorzocht; zijn plaats in den
bijenstand, zijn vorm en kleur worden verkend en in duizenden
voorzichtige en trouwe geheugentjes weggelegd. De kenmerkende punten van
de omgeving worden met zorg opgenomen, de nieuwe stad is gesticht en
hare plaats opgeteekend in den geest en het hart van al hare bewoners;
men hoort binnen hare muren den liefde-zang van de koninklijke presentie
weerklinken en de arbeid begint.




XXXI.


Indien de mensch hem niet opvangt, eindigt de geschiedenis van den zwerm
hier niet. Hij blijft aan den boom hangen tot aan de terugkomst der
werkbijen, die dienst doen als gevleugelde verkenners of
kwartiermeesters en die zich dadelijk bij het begin van het zwermen in
alle richtingen hebben verspreid om een woonplaats op te zoeken. Een
voor een komen ze terug en geven verslag van hunne zending, en daar het
ons onmogelijk is de gedachten der bijen te doorgronden, moeten we het
schouwspel, dat we bijwonen, wel op menschelijke wijze verklaren.
Waarschijnlijk dan luistert men aandachtig naar hun verslag.
Klaarblijkelijk hemelt de een een hollen boom op, een ander roemt de
voortreffelijkheid van een spleet in een ouden muur, een holte in een
grot of een verlaten kuil. 't Komt dikwijls voor, dat de vergadering tot
den volgenden morgen overweegt en besluiteloos blijft. Eindelijk echter
is de keuze gedaan en de overeenkomst gesloten. Op een gegeven
oogenblik raakt de heele tros in beweging, wriemelt dooreen, maakt zich
los van elkaar, verstrooit zich en de trillende wolk richt zich met een
onstuimige en ongestoorde vlucht, die ditmaal geen hinderpalen meer
kent, over heggen, korenvelden, vlasakkers, hooimijten, vijvers, dorpen
en rivieren heen, in rechte lijn naar een vast en altijd ver verwijderd
doel. Zelden kan de mensch hen bij dezen tweeden uittocht volgen. Ze
keeren terug tot de natuur en wij raken het spoor van hunne verdere
lotgevallen bijster.




DERDE BOEK.




DE STICHTING DER STAD.


I.


Laat ons liever eens zien wat de zwerm, dien de ymker in den korf heeft
opgevangen, daarin uitvoert. En laten we dan allereerst een gedachte
wijden aan het offer, dat er gebracht is door de vijftig duizend
maagden, die naar het woord van Ronsard "een teeder hart in een klein
lichaam omdragen", en nogmaals den moed bewonderen, die er toe vereischt
wordt om een nieuw leven te beginnen in de woestijn, waarin ze zijn
neergevallen. Ze vergeten dus de weelderige, prachtige stad, waarin ze
geboren zijn, waar het leven zoo veilig voor hen was en zoo prachtig
geregeld, waar het sap van alle bloemen, die een herinnering bewaren van
de zon, hen kon doen lachen om de dreigementen des winters. Ze hebben er
duizenden en duizenden kleintjes slapend in hun wieg achtergelaten, die
ze niet zullen weerzien. Behalve den enormen voorraad aan was, voorwas
en stuifmeel, die door hen was bijeengebracht, hebben ze meer dan
honderdtwintig pond honing in den steek gelaten, dat wil zeggen twaalf
maal het gewicht van het gansche volkje, bijna zes honderd duizend maal
het gewicht van iedere bij, wat voor den mensch zou gelijkstaan met twee
en veertig duizend vaten levensmiddelen, een gansche vloot van groote
vaartuigen beladen met kostbaarder en volmaakter spijzen dan alle, die
wij kennen; want de honing is voor de bijen een soort van vloeibaar
leven, een soort van chyl, die onmiddellijk en bijna zonder verlies
wordt geassimileerd.

Hier in de nieuwe woning vinden ze niets, geen druppel honig, geen
enkele wastafel, geen kenmerkend teeken, geen steunpunt. Een
troostelooze naaktheid als van een geweldig gebouw met niets dan een dak
en muren. De ronde, gladde wanden houden niets dan schaduw in zich
besloten en daarboven welft zich de monsterachtige koepel over het
ledig. Doch de bij kent geen ijdel geklaag, in ieder geval blijft ze er
niet bij stilstaan. Haar ijver, wel verre van te worden uitgedoofd door
een beproeving, die ieder ander wezen den moed zou doen verliezen, is
grooter dan ooit. Nauwelijks is de korf opgericht en op zijn plaats
gezet, nauwelijks begint de wanorde door dien geweldigen val veroorzaakt
eenigszins te bekomen, of men ziet in de verwarde menigte een duidelijk
afgescheiden en geheel onverwachte indeeling tot stand komen, Het
grootste deel der bijen begint als een leger, dat aan een duidelijk
geformuleerd bevel gehoorzaamt, in dichte rijen langs de vertikale
wanden te klimmen. Tot aan den koepel genaderd klampen de eerst
aangekomenen zich met de nagels hunner voorpooten daaraan vast; zij, die
daarna komen, haken zich vast aam de eersten en zoo voort, totdat er
lange ketenen gevormd zijn, die als brug dienen voor de aldoor maar
opstijgende menigte.

Langzamerhand als deze ketens tot in het oneindige zijn vermeerderd,
versterkt en in elkaar vastgemaakt, worden ze tot guirlandes, die op
hunne beurt onder het onafgebroken opklimmen van ontelbare bijen in een
dik en driehoekig gordijn veranderen, of veeleer in een soort van
stevigen, omgekeerden kegel, waarvan de punt aan den top van den koepel
is vastgehecht en welks basis al breeder wordend afdaalt tot op de helft
of twee derde van de totale hoogte van den korf. En dan, als de laatste
bij die zich door een inwendige stem geroepen voelt deel uit te maken
van dezen greep, het gordijn heeft bereikt, dat daar hangt in de
duisternis, komt er een einde aan het opklimmen; langzamerhand komt alle
beweging in den koepel tot rust, en de zonderlinge omgekeerde kegel
wacht uren lang, onder een stilte, die men voor gewijd zou kunnen houden
en in een onbewegelijkheid, die ons vrees zou kunnen aanjagen, op het
wonder van de was.

De rest der bijen, dat wil zeggen alle die onder in den korf zijn
gebleven, zijn, zonder zich te bekommeren om de vorming van het
wonderbaar gordijn, tusschen welks plooien een heerlijke gave zal
neerdalen, onderwijl bezig met onderzoeken van het gebouw, en slaan de
hand aan allen noodzakelijken arbeid.

De grond wordt zorgvuldig geveegd en alle vergane bladeren, alle takjes,
alle zandkorreltjes worden één voor één verwijderd; want de
zindelijkheid der bijen grenst aan eene manie, en als in het hartje van
den winter de strenge kou hen belet te volbrengen wat onder bijenkenners
hun "zindelijkheids-vlucht" genoemd wordt, dan sterven ze in massa als
slachtoffers van hevige ingewandsziekten, liever dan den korf te
bevuilen. Alleen de darren zijn onverbeterlijk onverschillig, en
bedekken schaamteloos de raten die zij bezoeken met vuil, zoodat de
werkbijen verplicht zijn onophoudelijk achter hen aan schoon te maken.

Na den schoonmaak beginnen de bijen van dezelfde profane groep, die zich
niet bemoeit met den kegel, welke daar in een soort van extase hangt,
zorgvuldig den binnensten omtrek der gemeenschappelijke woning te
dichten. Dan moeten alle spleten de revue passeeren en worden gevuld en
bestreken met voorwas, en dan begint het vernissen der wanden van boven
tot beneden. Er wordt een wacht geplaatst bij den ingang, en weldra gaan
een zeker aantal werkbijen naar de velden, om beladen met honingsap en
stuifmeel terug te keeren.




II.


Vóór we de plooien opheffen van het geheimzinnig gordijn in welks
beschutting de fondamenten worden gelegd van de eigenlijke woning,
willen we trachten er ons rekenschap van te geven, hoeveel verstand ons
volk van uitgewekenen zal moeten ontplooien, welk een juistheid van
blik, wat al berekeningen en hoeveel nijverheid er van hen worden
vereischt, om zich dit oord toe te eigenen, om in het ledig de plannen
te schetsen van de stad, er logisch de plaats in aan te geven van de
gebouwen, die zoo zuinig mogelijk en zoo snel mogelijk moeten gebouwd
worden, want de koningin heeft haast met het eieren leggen, en
verspreidt ze reeds over den grond.

Bovendien moeten ze in dezen doolhof van gebouwen, die nog slechts in de
verbeelding bestaan en wier vorm noodwendig ongewoon is, letten op de
wetten van luchtverversching, duurzaamheid en stevigheid; verder moeten
ze het weerstandsvermogen der was zoowel als de natuur der
levensmiddelen, die moeten worden opgedaan, de gemakkelijke
toegankelijkheid, de gewoonten der souvereine, de verdeeling der
entrepots, huizen, straten en stegen (die in zekeren zin reeds
vaststaat, omdat ze organisch de beste is,) en nog verscheidene andere
problemen, te veel om op te noemen, in aanmerking nemen.

De vorm der korven, die de mensch den bijen aanbiedt, is uiterst
verschillend, van af den hollen boom of den langwerpig steenen pot, die
nog in Afrika en Azië in gebruik is, tot den klassieken strooien korf,
dien men tusschen een groep zonnebloemen, phloxen en malven, onder de
vensters of in den moestuin van de meeste onzer boerderijen ziet staan,
en verder tot aan de formeele machines van het tegenwoordig
mobielstelsel, waarin somtijds meer dan honderdvijftig kilogrammen
honing zijn opgehoopt in drie of vier verdiepingen van boven elkander
geplaatste honingtafels, omgeven door een kastje of trommel, waardoor
men ze er uit kan nemen, ze hanteeren, den oogst er uit verwijderen door
de middelpuntvliedende kracht met behulp van een raderwerk, en ze weer
op hun plaats zetten, precies als een boek in een goed geordende
bibliotheek.

Een gril des menschen of de nijverheid brengt op zekeren dag den
volgzamen zwerm in de eene of andere soort dezer verbijsterende
woningen. Aan de kleine bij dan de taak zich daar op haar plaats te
vinden, zich te oriënteeren, plannen te wijzigen die de macht der dingen
om zoo te zeggen onveranderlijk maakte, in deze ongewone ruimte de
plaatsing vast te stellen van de wintermagazijnen, die moeten blijven
binnen het bereik van de warmte-zone welke door het half verdoofde
volkje wordt ontwikkeld; aan haar de taak te overzien op welk punt de
raten van het broedsel moeten komen, wier plaatsing op straffe van
onheil bijna onveranderlijk dezelfde moet zijn, noch te hoog, noch te
laag, noch te dicht bij, noch te ver van de deur. Ze komt b.v. uit den
stam van een omgevallen boom, die enkel één lange, horizontale, nauwe en
ineengedrongen galerij uitmaakte, en hier bevindt ze zich in een gebouw
zoo hoog als een toren en welks dak zich in de duisternis verliest. Of
wel om nog beter door te dringen tot hare 't meest voorkomende
verbazing, sedert eeuwen was ze gewend onder den strooien koepel onzer
dorps-korven te wonen, en daar brengt men haar nu in een soort van
groote kast of kist, drie a vier maal grooter dan haar geboorte-huis en
te midden van een warboel van raampjes boven elkaar opgehangen nu eens
parallel, dan weer loodrecht op den ingang, en die een heele stellage
vormen, waardoor geen der wanden harer woning meer te herkennen is.




III.


Maar dat doet er alles niets toe, er is nog geen voorbeeld van, dat ooit
een zwerm geweigerd heeft zich aan 't werk te zetten, of zich heeft
laten ontmoedigen en uit het veld slaan door de buitengewone
omstandigheden, mits de woning, die men haar aanbood, maar niet was
doortrokken van leelijke luchtjes of werkelijk onbewoonbaar was. En
zelfs in dat geval is er nog geen sprake van moedeloosheid,
verslagenheid of plicht-verzaking. Dan verlaten ze eenvoudig het
ongastvrij verblijf om iets verder hun fortuin te beproeven. En men kan
evenmin zeggen, dat men er ooit in geslaagd is hen een of ander
kinderachtige of onlogische bezigheid te doen verrichten. Men heeft nog
nooit geconstateerd, dat de bijen het hoofd verloren, of dat ze, als ze
niet wisten welke partij te kiezen, zoo maar op goed geluk woest en
onregelmatig gingen bouwen. Breng ze in een bol, een kubus, een
pyramide, een ovalen of veelhoekigen korf, een cylinder of een spiraal,
bezoek hen, indien ze de woning hebben betrokken eenige dagen later, en
ge zult zien dat deze zonderlinge massa van kleine onafhankelijke
intelligenties ommiddellijk tot overeenstemming is weten te komen en
zonder aarzeling, volgens een methode, welker principes onwankelbaar
vast schijnen te staan, maar welker gevolgen leven bezitten, de
gunstigste en dikwijls eenig bruikbare plaats van de zonderlinge
woonplaats wisten te kiezen.

Heeft men ze in een dier groote boog-korven geplaatst waarvan we zooeven
spraken, dan houden ze alleen rekening met die boogjes in zoover deze
hun een uitgangspunt of gemakkelijke steunpunten voor hunne raten
verschaffen, en 't is zeer natuurlijk, dat ze zich om de wenschen en
bedoelingen des menschen niet bekommeren. Maar als de bijenhouder er
voor gezorgd heeft bij enkele het bovenste plankje te voorzien van een
klein randje was, dan begrijpen ze onmiddellijk welke voordeelen hun
worden aangeboden door dit bij wijze van lokaas aangebracht werk; ze
zullen dat randje voorzichtig wat uittrekken en door hun eigen was er
aan vast te soldeeren, de raat methodisch volgens het aangegeven plan
voortbouwen. Zoo zullen ze ook--en dat geval is niet zeldzaam in onze
tegenwoordige bijenteelt--indien alle boogjes van den korf waarin men
den zwerm heeft opgevangen van boven tot beneden zijn voorzien van
kunstraat, hun tijd niet verliezen met daarnaast of daar doorheen te
bouwen en onnoodigen honing te produceeren, maar nu ze het werk reeds
halfweg gereed vinden, stellen ze zich er mee tevreden ieder der cellen,
die in de kunstraat is aangegeven, dieper en langer te maken, indien 't
noodig is de plaatsen verbeterend waar de wastafel van de streng
vertikale lijn afwijkt; zoodoende komen ze in minder dan een week in 't
bezit van een even weelderige en even goed gebouwde stad, als die zij
hebben verlaten, terwijl ze indien ze aan zichzelf waren overgelaten
twee of drie maanden hadden noodig gehad om dezelfde massa magazijnen en
huizen van witte was te bouwen.




IV.


Het heeft er wel den schijn van alsof dit vermogen van zich aan te
passen de grenzen van het instinkt verre te buiten gaat.

Overigens is niets zoo willekeurig als deze onderscheiding tusschen het
instinkt en het eigenlijk gezegd verstand. Sir John Lubbock, die zulke
persoonlijke en zoo merkwaardige waarnemingen heeft gedaan met de
mieren, wespen en bijen, is zeer geneigd, misschien door een onbewuste
en eenigszins onrechtvaardige voorliefde voor de mieren, die hij meer
speciaal heeft waargenomen,--want ieder waarnemer wil, dat het insekt
hetwelk hij bestudeert verstandiger of merkwaardiger is dan de overige,
en 't is goed op zijne hoede te zijn tegen dit kleine zwak van onze
eigenliefde,--sir John Lubbock, zeg ik, is zeer geneigd aan de bij alle
onderscheidingsvermogen en alle overleg te ontzeggen, zoodra ze komt
buiten de routine van haar gewone werk. Als bewijs geeft hij een proef,
die ieder gemakkelijk kan nadoen. Breng in een karaf een half dozijn
vliegen en een half dozijn bijen en keer dan de karaf, als ze
horizontaal ligt, met den onderkant naar het raam van de kamer. De bijen
zullen uren lang, tot ze van vermoeienis en uitputting sterven,
voortgaan met een uitgang te zoeken door den bodem van het glas, terwijl
de vliegen binnen de twee minuten alle aan den tegenovergestelden kant
door den hals er uit zijn gekomen. Daaruit besluit sir John Lubbock, dat
het verstand der bij uiterst beperkt is en dat de vlieg veel meer
handigheid heeft om zich uit een moeielijkheid te redden en haar weg
terug te vinden. Deze gevolgtrekking komt me echter niet geheel
onberispelijk voor. Keer twintigmaal zoo ge wilt beurtelings den bodem
en den hals van den doorschijnenden bol naar het licht en twintigmalen
achtereen zullen de bijen zich tegelijk daarmee omkeeren naar het licht
toe. Wat bij de proef van den Engelschen geleerde hun ongeluk is, dat is
hun liefde voor het licht, en dat is hun verstand tevens.
Klaarblijkelijk verbeelden ze zich, dat in iedere gevangenis de
bevrijding moet komen van den kant waar het 't lichtst is, ze handelen
in overeenstemming daarmee en volharden in het al te logisch handelen.
Ze hebben nog nooit kennis genomen van dat bovennatuurlijk mysterie, dat
het glas voor hen is, van deze plotseling ondoordringbaar geworden
atmosfeer, die in de natuur niet voorkomt; en deze hinderpaal en dit
mysterie moeten hun des te ongeoorloofder en des te onbegrijpelijker
voorkomen, hoe verstandiger ze zijn. De domme vliegen daarentegen, die
zich niet om logica, om den drang naar het licht en het raadsel van het
kristal bekommeren, wentelen op goed geluk in den bol rond en, hier
genietende van het gunstig gesternte der onnoozelen, die somtijds een
uitweg vinden waar de wijzeren ondergaan, komen ze ten slotte
noodzakelijk bij den goeden hals terecht, die hen bevrijdt.




V.


Dezelfde natuuronderzoeker geeft een ander bewijs van hun gebrek aan
verstand en vindt dat in de volgende bladzijde van den grooten
Amerikaanschen bijenkenner, den eerwaardigen en vaderlijken Langstroth.
"Daar de vlieg", zegt Langstroth, "niet bestemd is te leven van bloemen
maar van stoffen, waarin ze gemakkelijk zou kunnen verdrinken, gaat ze
omzichtig op den rand van de voorwerpen zitten, die een vloeibaar
voedsel bevatten en zoo put ze voorzichtig daaruit; terwijl de arme bij
er zich hals over kop inwerpt en er weldra in sterft. Het rampzalig lot
hunner zusteren houdt de anderen ook geen oogenblik terug, wanneer zij
op hunne beurt in de nabijheid van het lokaas komen, want ze gaan als
onzinnigen op de lijken en de stervenden zitten, om hun treurig lot te
deelen. Niemand kan zich een voorstelling maken van den omvang hunner
dwaasheid, die niet den winkel van een banketbakker heeft belegerd
gezien door myriaden hongerige bijen. Ik heb er duizenden uit de stropen
zien halen, waarin ze waren verdronken, duizenden op de kokende suiker
zien vliegen, terwijl de grond was bedekt en de ramen verduisterd door
bijen, sommigen zich voortsleepend, andere vliegend, en nog andere zoo
totaal vastgekleefd, dat ze konden kruipen noch vliegen; er was er niet
één op de tien in staat de moeielijk verworven buit huiswaarts te
dragen, en toch was de lucht vol van nieuwe legioenen aankomenden, die
even onverstandig waren."

Dat is geen deugdelijker bewijs dan voor een bovenmenschelijken
waarnemer, die de grenzen van ons verstand zou willen bepalen, het
gezicht zou zijn van de verwoestingen door den alcohol of op een
slagveld aangericht. Misschien nog in mindere mate. De positie van de
bij is, wanneer men die met de onze vergelijkt, zeer vreemd in deze
wereld. Ze is daarin geplaatst om er te leven in de onbewuste en
onverschillige natuur, en niet naast een heel buitengewoon wezen, dat om
haar heen de meest vaste wetten onderst boven gooit en grootsche,
onbegrijpelijke natuurverschijnselen schept. In de gewone orde van
zaken, in het eentonig bestaan van het geboorte-woud, zou de
verdwaasdheid door Langstroth beschreven enkel mogelijk zijn indien
eenig toeval een korf vol honing deed breken. Maar dan zouden daar noch
doodelijke vensters, noch kokende suiker, noch al te dikke stropen zijn,
en bij gevolg weinig dooden en geen andere gevaren dan die welke ieder
dier loopt bij het vervolgen van zijne prooi.

Zouden wij beter dan zij onze koelbloedigheid bewaren, indien een
onverwachts opduikende macht bij iedere schrede onze rede in verzoeking
bracht? 't Is dus zeer moeielijk voor ons een oordeel te vellen over de
bijen, die wij zelven dol maken en wier verstand er niet op is ingericht
onze lagen te doorzien; zoo min als het onze er op is ingericht die van
een hooger maar niettemin bestaanbaar wezen te verijdelen. Daar we hier
niets kennen, dat over ons heerschappij voert, trekken we daaruit het
besluit, dat wij op onze aarde het hoogtepunt van het leven innemen;
maar alles in alles gerekend, is dat niet onbetwistbaar. Ik eisch van
niemand te gelooven, dat wij, wanneer we buitensporige of slechte dingen
doen, in de strikken vallen van een hooger wezen, maar onwaarschijnlijk
is het niet, dat dit eenmaal zal blijken zoo te zijn. Van een anderen
kant kan men niet redelijkerwijze beweren, dat de bijen ontbloot zijn
van verstand, omdat ze er nog niet in zijn geslaagd ons te onderscheiden
van een grooten aap of een beer, en ons behandelen zooals ze deze
trouwhartige gasten van het oer-woud zouden behandelen. Zeker is het,
dat er in ons en om ons heen invloeden en machten zijn, die onderling
evenzeer verschillen, en die wij evenmin van elkaar kunnen
onderscheiden.

En ten slotte, om te eindigen met deze apologie, waarmee ik eenigszins
in het zwak verval, waarvan ik sir John Lubbock een verwijt maakte, moet
men niet verstandig zijn, om in staat te zijn tot zóó groote dwaasheid?
Zoo gaat het altijd in het nog zoo onzekere domein van het verstand, dat
de meest wankele en de meest wisselvallige toestand is van de materie.
Onder hetzelfde licht als het verstand valt de hartstocht, waarvan men
niet met zekerheid zou kunnen zeggen of het de walm of de pit is van de
vlam. En hier is de hartstocht der bijen edel genoeg om het flikkeren
van het verstand te verontschuldigen. Wat hen tot deze onvoorzichtigheid
drijft, is niet de dierlijke begeerte zich vol te proppen met honing.
Dat konden ze naar hartelust doen in de voorraadschuren hunner eigen
woning.

Neem hen maar eens waar en volg hen in geheel overeenkomstige
omstandigheden; zoodra ze hun honingmaag vol hebben zult ge ze naar den
korf zien terugkeeren, hun buit daar afzetten, en wel dertig maal in een
uur den wonderbaren oogst zien verlaten en weer opzoeken. 't Is hier dus
dezelfde begeerte, die zooveel bewonderenswaardigs tot stand brengt: het
verlangen zooveel als ze maar kunnen van die goede gaven mee te brengen
naar het huis hunner zusters en der toekomst. Wanneer de dwaasheden der
menschen zooveel belangeloosheid tot grond hebben, geven we daaraan
dikwijls een gansch anderen naam.




VI.


Niettemin moeten wij de geheele waarheid zeggen. Naast alle wonderen van
hunne nijverheid, staatkunde en zelfvergetelheid, zal één ding ons
altijd verbazen en onze bewondering in toom houden: namelijk hunne
onverschilligheid voor den dood en het lijden hunner gezellinnen.

In het karakter der bij ligt een zonderlinge tegenstrijdigheid. In den
korf hebben allen elkaar lief en verleenen elkander hulp. Dan zijn ze
één als de goede gedachten eener zelfde ziel. Kwetst ge er ééne,
duizenden zullen zich opofferen om die beleediging te wreken. Buiten den
korf echter kennen ze elkaar niet. Vermink, verpletter--of liever doe
het vooral niet, 't zou noodelooze wreedheid zijn, want het feit staat
vast,--maar enfin laten we eens aannemen, dat ge op een raat, die een
paar schreden van hunne woning verwijderd is, tien, twintig of dertig
bijen verplettert, die uit denzelfden korf zijn gekomen; en de anderen,
die ge niet hebt aangeraakt, kijken er niet naar om en gaan kalm voort
door middel van hun tong, even fantastisch gevormd als een Chineesch
wapen, de vloeistof te putten, die hun meer waard is dan het leven,
onbekommerd om dien doodstrijd, aan welks laatste stuiptrekkingen ze
rakelings voorbijgaan, en om de wanhoopskreten, die rondom hen worden
geuit. En als de raat leeg is zullen ze kalm, om vooral niets verloren
te laten gaan en ook nog den honing te verzamelen, die aan de
slachtoffers kleeft, op de dooden en gewonden gaan zitten, zonder
geroerd te worden door de tegenwoordigheid der eersten, of er over te
denken, de laatsten te helpen. In dit geval hebben ze dus noch eenige
notie van het gevaar dat ze loopen, de dood toch die rondom hen woedt
verontrust hen niet, noch ook maar het geringste gevoel van solidariteit
of medelijden. Wat het gevaar betreft is dit zeer verklaarbaar, de bij
kent geen vrees en niets ter wereld jaagt haar vrees aan, behalve rook.
Als ze den korf verlaat ademt ze met de lucht tevens lankmoedigheid en
toegevendheid in. Ze gaat wie haar hindert uit den weg en neemt den
schijn aan zelfs het bestaan te ignoreeren van allen, die haar niet te
na komen. 't Is alsof ze zich bewust is in een heelal te verkeeren, dat
allen toebehoort, waar ieder recht heeft op zijne plaats, waar men
bescheiden en vreedzaam behoort te zijn. Maar onder deze toegevendheid
verbergt zich een moed, die zoo zeker is van zichzelf, dat hij er niet
aan denkt zich naar buiten te openbaren. Ze maakt een omweg als iemand
haar bedreigt, maar neemt nooit de vlucht. In den korf echter bepaalt ze
zich niet tot dat lijdelijk ignoreeren van het gevaar. Met ongehoorde
woestheid werpt ze zich op elk levend wezen: mier, leeuw of mensch, die
de heilige ark durft aan te tasten. Dat kunnen we al naar de gesteldheid
onzes geestes, drift, domme woede of heldenmoed noemen.

Maar over dat gebrek aan solidariteit buiten den korf en zelfs aan
sympathie in den korf valt er niets te zeggen. Moet men gelooven, dat er
zulke onvermoede grenzen bestaan voor ieder soort van verstand en dat
het vlammetje, dat met groote moeite uit een schedel opstijgt, door de
moeizame verbranding van zooveel levenlooze materie heen, altijd zóó
iets onzekers is, dat het alleen ten koste van veel andere dingen één
enkel ding eenigszins beter kan verlichten? Men mag aannemen, dat de
bij, of de natuur in de bij, op volmaakter wijze dan ergens elders, den
gemeenschappelijken arbeid, de vereering en liefde voor de toekomst
heeft georganiseerd. Is dit de reden waarom ze al het overige uit het
oog verliezen? Zij hebben lief vóór zich uit, en wij vooral om ons heen.
Misschien is 't voldoende hier lief te hebben, om geen liefde meer over
te houden voor ginds. Niets is wisselender dan de voorwerpen, waarop
onze liefde of ons medelijden zich richt. Wij zelven zouden in vroeger
tijd ons minder gekwetst hebben gevoeld dan tegenwoordig door deze
onverschilligheid der bijen, en velen uit den ouden tijd zouden er niet
over gedacht hebben, er hun eenig verwijt van te maken. En verder,
kunnen wij inzien, wat al reden tot verbazing een wezen hebben zou, dat
ons kon waarnemen, zooals wij de bijen?




VII.


Om ons nog een juister denkbeeld te vormen van hun verstand, blijft nog
te onderzoeken op welke wijze ze met elkander gemeenschap oefenen.
Klaarblijkelijk verstaan ze elkaar, en zou een republiek, die zooveel
leden telt, en wier arbeid zoo verschillend is en zoo wonderbaarlijk in
overeenstemming met elkaar, niet kunnen bestaan, indien zooveel
duizenden weezens in stilzwijgen en geestelijke afzondering naast
elkander leefden. Ze moeten dus het vermogen bezitten, hunne gedachten
of gevoelens te uiten, hetzij door middel van een woordenschat in
klanken, hetzij en dat is waarschijnlijker door middel van een voelbare
taal of magnetische intuïtie, die misschien in verband staat met
zintuigen of met eigenschappen der stof, die ons totaal onbekend zijn;
een intuïtie, die misschien zetelt in die geheimzinnige sprieten, die de
duisternis voelen en begrijpen, en die volgens de schatting van Cheshire
bij de werkbijen bestaan uit twaalf duizend voel-haren en vijf duizend
reukholten. Een bewijs, dat ze niet alleen overleg plegen met elkaar
omtrent hun gewonen arbeid, maar dat het buitengewone even goed een naam
en een plaats heeft in hun taal, is de wijze waarop een of ander
bericht, goed of ongunstig, gewoon of bovennatuurlijk, in den korf wordt
verbreid; het verlies of de terugkomst hunner moeder, de val van een
raat, de komst van een vijand, het indringen van een vreemde koningin,
de nadering van een bende roovers, de ontdekking van een schat, enz. Bij
ieder dezer gebeurtenissen zijn de houding en de geluiden der bijen zóó
verschillend en zóó karakteristiek, dat een ervaren bijenhouder vrij
gemakkelijk raadt, wat daar in de duisternis bij de verontruste menigte
voorvalt.

Wilt ge een duidelijk bewijs, neem dan eens eene bij waar, die op het
kozijn van uw raam of een hoekje van uw tafel eenige droppels honing
vindt, welke daar gemorst zijn. Dadelijk zal ze zich zóó begeerig
daarmee volproppen, dat ge op uw gemak en zonder gevaar haar af te
leiden, haar lijfje door een klein vlekje verf kunt merken. Maar deze
gulzigheid is slechts schijnbaar. Die honing komt niet in de eigenlijke
maag, in wat men haar persoonlijke maag zou kunnen noemen; hij blijft in
de honingblaas, de voormaag, die om zoo te zeggen de maag is van de
gemeenschap. Zoodra dit vaatje is gevuld, verwijdert zich de bij, maar
niet in eens en niet woest, zooals een vlinder of een vlieg doen zou. Ge
ziet haar integendeel eenige oogenblikken achteruit vliegen en met alle
attentie in het vensterkozijn of rondom uwe tafel heen en weer gaan met
het gelaat naar uw kamer gekeerd.

Ze verkent de plaats en neemt opmerkzaam de juiste ligging van den
schat in haar geheugen op. Dan begeeft ze zich naar den korf, zet daar
haar buit af in een der cellen van de voorraadschuur, om drie of vier
minuten later terug te keeren en een nieuw vrachtje te halen van dat
goedgunstige venster. Alle vijf minuten zoolang er nog honing is, tot
aan den avond toe als het moet, doet ze geregeld deze reisjes van het
raam naar den korf en van den korf naar het raam.




VIII.


Ik wil de waarheid niet opsieren, zooals veel schrijvers over de bijen
wèl deden. Opmerkingen van dezen aard zijn slechts dan belangrijk als ze
volkomen waar zijn. Indien ik had waargenomen, dat de bijen niet in
staat zijn elkaar een uitwendige gebeurtenis mee te deelen, dan zou ik
dunkt me tegenover deze kleine teleurstelling met eenig genoegen weer op
nieuw constateeren, dat ten slotte de mensch toch het eenige waarlijk
intelligente wezen is, dat onzen aardbol bewoont. En dan nog, als men op
een zeker punt van zijn leven gekomen is, gevoelt men meer voor het
meedeelen van dingen die waar, dan die frappant zijn. Ook hier zoo goed
als in andere gevallen behoort men zich te houden aan het principe, dat
zoo de naakte waarheid voor het oogenblik minder grootsch, minder edel
of minder interessant lijkt dan de opsiering, welke onze verbeelding
daaraan kon toevoegen, de schuld daarvan ligt aan ons, die nog niet
weten te onderscheiden in welk een altijd opmerkelijk verband ze moet
staan tot ons ware wezen, dat we nog niet kennen, en tot de wetten van
het heelal; en in dit geval is het niet de waarheid, maar ons verstand,
dat behoefte heeft aan vergrooting en veredeling.

Ik wil dus bekennen, dat de gemerkte bijen dikwijls alleen terugkeeren.
Waarschijnlijk bestaat bij hen hetzelfde verschil in karakter als bij de
menschen, en zijn er onder hen gesloten en babbelachtige naturen.
Iemand, die mijn proefnemingen bijwoonde, beweerde dat klaarblijkelijk
zelfzucht of ijdelheid de reden is waarom velen niet graag de bron van
hun rijkdom willen bekend maken of met een hunner zusteren den roem
deelen van een werk, dat de korf wel wonderbaarlijk moet vinden. Dat
zijn heel leelijke ondeugden, die niet den aangenamen geur van
openhartigheid en frischheid ademen van het huis der duizend zusteren.
Hoe dit ook zij, het komt ook dikwijls voor, dat de door het lot
begunstigde bij naar den honing terugkomt vergezeld van twee of drie
mede-arbeidsters. Ik weet, dat sir John Lubbock in het bijvoegsel van
zijn werk over _mieren, bijen en wespen_, lange en nauwkeurige
observatie-tabellen geeft, waaruit men kan opmaken, dat bijna nooit eene
andere bij de gids volgt. 't Is mij onbekend met welk soort van bijen de
geleerde natuuronderzoeker te doen had, of dat de omstandigheden
bijzonder ongunstig waren. Doch als ik zelf mijn eigen tabellen
raadpleeg, die met zorg zijn opgemaakt nadat ik alle mogelijke
maatregelen genomen had, dat de bijen niet direkt door den geur van den
honing konden worden aangelokt, dan zie ik, dat gemiddeld vier keer op
de tien de gemerkte bij wel andere meebracht.

Eens zelfs heb ik een heel bijzonder Italiaansch bijtje gehad, wier
lijfje ik met een blauw vlekje gemerkt had. Al dadelijk bij haar tweeden
tocht kwam ze met twee harer zusters. Ik sloot deze beiden op en liet
haar ongemoeid. Ze ging weer heen, en kwam terug met drie gezellinnen,
die ik weer opsloot, en zoo steeds door tot op het eind van den middag
toen ik, mijne gevangenen tellende, constateerde, dat ze het nieuws aan
achttien bijen had meegedeeld.

In 't kort, indien ge dezelfde proeven neemt, zult ge bevinden, dat zulk
een mededeelzaamheid zoo al niet geregeld, dan toch op zijn minst
herhaaldelijk voorkomt. Deze eigenschap is zóó bekend bij de
bijen-verzamelaars in Amerika, dat ze er partij van trekken om een nest
te ontdekken. "Ze kiezen," zegt Josiah Itmery (aangehaald bij Romanus in
zijn werk _Het verstand der Dieren_ deel I, bl. 117) "ze kiezen om hunne
operaties te beginnen, een veld of een bosch, dat ver van eenige kolonie
van tamme bijen af ligt. Op het terrein aangekomen zien ze uit naar
bijen, die aan 't inzamelen zijn op de bloemen, vangen ze en sluiten ze
op in een doos met honing; als ze verzadigd zijn, laten zij ze vliegen.
Dan volgt een oogenblik van afwachting, waarvan de lengte afhangt van
den afstand waarop de boom met bijen zich bevindt; en met wat geduld
krijgt de jager ten slotte altijd zijn bijen weer in 't oog, die
terugkomen in gezelschap van verscheidene andere. Even als den eersten
keer maakt hij zich van hen meester, trakteert hen en laat hen los ieder
naar een ander punt, waarbij hij zorg draagt, de richting die zij nemen
goed in het oog te houden; het punt waar ze allen schijnen samen te
komen, wijst hem ten naasten bij de plaats van het nest aan."




IX.


Bij uwe waarneming zult ge ook bemerken, dat de vriendinnen, die aan de
oproeping voor dit buitenkansje gehoor geven, niet altijd in gezelschap
vliegen en dat er dikwijls een tusschenpooze van verscheidene seconden
ligt tusschen de komst van de eene en die der andere. We moeten dus wat
dit vermogen van mededeelen betreft, de vraag stellen, die sir John
Lubbock heeft opgelost met betrekking tot de mieren.

Wat doen de gezellinnen, die op den schat van de eerste bij afkomen,
enkel haar volgen of wel kunnen ze door haar hierheen gezonden zijn en
hem zelf vinden door hare aanwijzingen en de door haar gegeven
plaatsbeschrijving? 't Is duidelijk, dat dit een enorm onderscheid maakt
wat den omvang en het werk van het verstand betreft. De Engelsche
geleerde heeft met behulp van een zeer ingewikkelde en vernuftige
inrichting van bruggetjes, gangen, slootjes met water en gierponten,
uitgemaakt, dat in zulke gevallen de mieren eenvoudig het spoor volgden
van hun wegwijzer. Deze proeven waren uitvoerbaar met mieren, die men
kan dwingen te gaan waarheen men wil, maar voor de bij met hare vleugels
staan alle wegen open. Men zou dus eenig ander middel moeten bedenken.
Ik wil er een noemen, waarvan ik gebruik heb gemaakt, en dat wel geen
overtuigende resultaten heeft opgeleverd, maar dat als het wat beter
werd ingericht en onder gunstiger omstandigheden naar mijn oordeel,
voldoende zekerheid zou geven.

Mijn studeerkamer op mijn buiten ligt op de eerste verdieping, terwijl
de gelijkvloersche vertrekken zelf reeds vrij hoog liggen. Behalve in
den tijd wanneer de linde- en kastanje-boomen in bloei staan, zijn de
bijen zóó weinig gewend zoo hoog te vliegen, dat ik langer dan een week
vóór mijne waarneming op mijn tafel een open honingraat had laten staan,
(d.i. eene waarvan de cellen open zijn) zonder dat ook maar een enkele
bij door den geur was aangelokt en er een bezoek aan kwam brengen. Toen
nam ik een Italiaansche bij uit een observatie-korf, die op eenigen
afstand van mijn huis stond. Ik nam die mee naar mijn kamer, zette haar
op de honingraat en merkte haar terwijl ze zich te goed deed.

Toen ze verzadigd was, vloog ze terug naar den korf en daar ik haar
gevolgd was, zag ik dat ze haastig over de menigte heenliep, haar kopje
in een ledige cel stak, haar honing afzette en zich gereedmaakte te
vertrekken. Ik loerde op haar en greep haar toen ze weer aan den ingang
verscheen. Twintig malen aaneen herhaalde ik de proef met verschillende
bijen, terwijl ik telkens de "aangelokte" bij achterhield, zoodat de
anderen haar spoor niet konden volgen. Om het gemakkelijk te kunnen
doen, had ik voor den ingang van den korf een doos geplaatst, die door
een schuif in twee afdeelingen was verdeeld. Als de gemerkte bij er
alleen uitkwam, sloot ik haar enkel op zooals ik met de eerste had
gedaan en ging op mijne kamer zitten wachten op de komst der
honingdraagsters, aan wie ze de tijding had kunnen meedeelen. Als ze er
uitkwam met een of twee bijen, dan hield ik haar gevangen in liet
eerste vakje van de doos om haar van hare vriendinnen te scheiden, en
nadat ik die met een andere kleur gemerkt had, gaf ik hun de vrijheid
doch volgde hen met mijne oogen. 't Is duidelijk, dat indien er een
mondelinge of magnetische mededeeling had plaats gehad, een beschrijving
van de plaats, een methode om zich te oriënteeren, enz., ik in mijn
kamer een zeker aantal der aldus ingelichte bijen had moeten vinden. Ik
moet erkennen, dat ik er maar één zag komen. Volgde deze de
aanwijzingen, die ze in den korf gekregen had, of was het louter toeval?
De waarneming was onvolledig, maar de omstandigheden lieten niet toe,
dat ik ze voortzette. Ik liet de "aangelokte" bijen weer los, en weldra
was mijn studeerkamer overstroomd door de gonzende menigte, aan wie zij
volgens hun gewone methode, den weg naar den schat hadden gewezen.[1]


[1] Ik heb de proefneming hervat in de eerste zonnige dagen van deze
ongunstige lente. Ze heeft weer hetzelfde negatieve resultaat
opgeleverd. Van een anderen kant schrijft mij een ymker onder mijne
vrienden, die zeer knap en zeer eerlijk zijne waarnemingen doet, en wien
ik dit probleem had voorgelegd, dat hij langs denzelfden weg vier
onweerlegbare bewijzen voor mededeelingen gekregen heeft. Het feit
vereischt nog nader bevestiging en de kwestie is nog niet opgelost. Maar
ik ben overtuigd, dat mijn vriend zich door zijn zeer begrijpelijk
verlangen, de proef te zien gelukken, op een dwaalspoor heeft laten
brengen.




X.


Zonder eenige gevolgtrekking te maken uit de zeer onvolledige
proefneming, zijn er toch verscheidene andere merkwaardige feiten, die
ons noodzaken te erkennen, dat ze een geestelijk rapport met elkaar
onderhouden, dat meer beduidt dan een "ja" of "neen" of eenvoudig zou
bestaan in een gebaar of in een voorbeeld ter navolging. Men zou o.a.
kunnen noemen de treffende harmonie van den arbeid in den korf, de
merkwaardige verdeeling van arbeid, de geregelde afwisseling, die men er
in aantreft. Ik heb b.v. dikwijls geconstateerd, dat de
honingdraagsters, die ik 's morgens gemerkt had, 's middags--tenzij er
overvloed van bloemen was--bezig waren met het verwarmen of afkoelen van
het broedsel; of wel ik ontdekte ze tusschen de menigte, welke die
geheimzinnige kettingen vormen, te midden waarvan de waswerksters en de
bouwbijen arbeiden. Ik heb ook opgelet, dat de werksters, die ik
gedurende één of twee dagen stuifmeel zag inzamelen, het den volgenden
dag niet meebrachten doch uitsluitend op honingsap uitgingen, en zoo
omgekeerd. Ook kan men ten opzichte van de verdeeling van arbeid nog
aanhalen, wat de beroemde Fransche bijenkenner George de Layens de
_verdeeling der bijen over de honingdragende planten_ noemt. Iederen
dag, dadelijk bij het eerste lichten der zon, hoort de ontwakende korf,
bij de terugkomst van de boden, die den dageraad tegenvlogen, de
gunstige berichten omtrent den bodem: "Heden de linden langs de gracht
in bloei", --"de witte klaver schittert in het gras langs den weg",--"op
de weiden ontluiken steenklaver en salie",--"de lelies en reseda's
vloeien over van stuifmeel". Spoedig moeten ze zich organiseeren, hunne
maatregelen nemen, den arbeid verdeelen. Vijf duizend van de sterksten
gaan naar de linden, drie duizend van de jongsten moeten leven brengen
op de witte klaver. Deze hier smaakten gisteren den nektar der bloemen,
vandaag moeten ze maar, om aan hun tong en de klieren van hun
honingblaas wat rust te gunnen, het roode stuifmeel der reseda's gaan
inzamelen, en die anderen ginds het gele stuifmeel der groote lelies.
Want nooit ziet ge een bij stuifmeel van verschillende kleur of soort
met elkaar vermengen, en een der dingen, waaraan de bijen uit den korf
de meeste zorg besteden, is het methodisch indeelen van het schoone,
geurige meel in de voorraadschuren, volgens kleuren en soorten. Zoo
worden de orders gegeven door den verborgen genius. Dadelijk gaan de
werkbijen uit in lange rijen en ieder hunner vliegt recht op haar doel
af. "'t Schijnt wel", zegt de Layens, "dat de bijen volkomen goed zijn
ingelicht omtrent de localiteit, den betrekkelijken rijkdom aan honing
en den afstand van alle planten, die binnen een bepaalden kring rondom
den korf staan.

Als men de verschillende richtingen, die de honingdraagsters inslaan,
zorgvuldig waarneemt, en dan tot in bijzonderheden den oogst der bijen
uit de verschillende planten van den omtrek onderzoekt, bemerkt men dat
de werkbijen zich over de bloemen verdeelen, zoowel in verhouding tot
het aantal der planten als tot hun rijkdom aan honing. Nog meer: ze
weten iederen dag op nieuw nauwkeurig de waarde te schatten van de beste
zoete vloeistof, die ze kunnen inzamelen.

Als de bijen b.v. in de lente na den bloeitijd der wilgen, op een tijd
dat nog niets op de velden in bloei staat, geen andere keuze hebben dan
de eerste woudbloemen, dan kan men ze ijverig de anemonen, het
longkruid, de stekende brem en de viooltjes zien bezoeken. Beginnen er
enkele dagen daarna genoeg kool- en koolzaadvelden te bloeien, dan
geven ze hunne bezoeken aan de woudbloemen, die nog in vollen bloei
staan, zoo goed als geheel op, om zich te wijden aan den bloesem van
kool en koolzaad.

Zoo regelen ze dagelijks hunne verdeeling over de planten, ten einde in
den kortst mogelijken tijd het beste zoete vocht te kunnen inzamelen.

Men kan dus zeggen, dat de bijen-kolonie even goed bij hare inzamelingen
als binnen in den korf een verstandige indeeling van het aantal
werkbijen weet te treffen, terwijl ze tevens het beginsel van verdeeling
van arbeid toepast."




XI.


Maar, zal men misschien zeggen, wat kan het ons schelen of de bijen al
of niet verstand bezitten? Waartoe dat zorgvuldig wegen van een klein
deeltje eener bijna onzichtbare materie, alsof het een fluïdum gold
waarvan het lot der menschen afhing? Zonder overdrijving meen ik, dat
wij er een onwaardeerbaar belang bij hebben. Wanneer we buiten de
menschenwereld onmiskenbare teekenen van verstand bespeuren, dan voelen
we iets van dezelfde aandoening als Robinson bij het ontdekken van het
voetspoor eens menschen op het strand van zijn eiland. We schijnen
minder eenzaam te zijn dan we meenden. Wanneer we ons rekenschap
trachten te geven van het verstand der bijen, dan bestudeeren we in hen
ten slotte het kostbaarste deel van onze eigen substantie, een atoom van
die buitengewone materie, die overal waar ze zich vasthecht, de
prachtige eigenschap bezit de blinde noodwendigheid om te scheppen, het
leven te organiseeren, te verfraaien en te vermenigvuldigen en wat nog
meer zegt, de onverbiddelijke macht des doods en dien redeloozen stroom,
die bijna al wat bestaat in eeuwige onbewustheid dompelt, voor een tijd
althans af te wenden.

Indien alleen wij een deeltje der materie in dien bijzonderen toestand
van ontwikkeling of verhitting dien wij verstand noemen, bezaten of
konden onderhouden, dan zouden we ons niet zonder grond voor
bevoorrechte wezens mogen houden, en ons verbeelden, dat de natuur in
ons een soort van doel had bereikt; maar daar zien we een gansche
categorie van wezens, de vliesvleugeligen, waarin ze een bijna geheel
gelijk doel bereikt. Dat bewijst niets zoo men wil, maar niettemin neemt
dit feit een eervolle plaats in onder de menigte kleine feiten, die er
toe meewerken licht te verspreiden over onze plaats op deze aarde. Van
zeker oogpunt bezien hebben wij hier een proef op de som met betrekking
tot het meest onberekenbaar deel van ons wezen; we hebben hier te doen
met de lotgevallen van zich opvolgende geslachten, die wij kunnen
overzien van een hooger standpunt dan we ooit bereiken bij de
beschouwing van de lotgevallen der menschen. Hier hebben we in 't
verkort groote en eenvoudige lijnen, die we in onze zoo oneindig wijder
sfeer nooit gelegenheid hebben na te sporen of te volgen. Hier hebben we
geest en stof, soort en individu, evolutie en stilstand, verleden en
toekomst, leven en dood alles bijeen in een verblijf, dat door onze hand
kan worden opgenomen en dat we met één oogopslag omvatten; en men mag
zich afvragen of de macht door de lichamen uitgeoefend en de plaats
welke zij innemen in tijd en ruimte, wel in zoo groote mate als wij dat
meenen de geheime idee der natuur wijzigen, die wij trachten te vatten
in de kleine geschiedenis van den bijenkorf, waar de dagen zijn als
eeuwen en in de groote geschiedenis der menschen, bij wie drie
geslachten reeds den duur eener lange eeuw overschrijden.




XII.


Laten we nu de geschiedenis van onzen korf weer opvatten, waar we die
hebben laten rusten, om zooveel doenlijk een der plooien van het gordijn
van slingers op te lichten, waaronder die vreemde uitwaseming begint,
die den zwerm bedekt met dat zweet bijna zoo wit als sneeuw en lichter
dan het dons van een vleugel. Want het was gelijkt bij zijn ontstaan
volstrekt niet op dat, wat wij kennen: het is ongerept, bijna zonder
gewicht, en gelijkt inderdaad de ziel van den honing (welke zelf de
geest is der bloemen) aangeroepen in een stille bezwering, om later in
onze handen, ongetwijfeld in herinnering aan zijn oorsprong, waarbij
zooveel azuur, zooveel geuren, zooveel gekrystalliseerde ruimte,
gesublimeerde stralen, reinheid en pracht voorkomen, tot het geurende
licht onzer laatste altaren te worden.




XIII.


't Is uiterst moeielijk de verschillende phases na te gaan van de
afscheiding en het gebruik van het was in een zwerm, die begint te
bouwen. Alles gebeurt midden in de massa, wier steeds dichter en dichter
wordende opeenhooping de temperatuur moet verschaffen, die bevorderlijk
is voor deze afscheiding, het voorrecht der jongste bijen. Huber, die ze
het eerst bestudeerd heeft met ongeloofelijk geduld en dikwijls ten
koste van ernstige gevaren, wijdt meer dan tweehonderd vijftig
interessante, maar uiterst verwarde bladzijden aan dit verschijnsel.
Daar ik geen technisch werk schrijf, zal ik, gebruik makende waar het
noodig is van hetgeen hij zoo goed heeft waargenomen, er mij toe bepalen
datgene mee te deelen, wat ieder, die een zwerm in een observatie-korf
heeft, zien kan.

Allereerst dan de bekentenis, dat men nog niet weet door welke chemische
bewerking de honing verandert in was in het nog zoo raadselachtig
lichaam van onze hangende bijen. Men kan alleen constateeren, dat na
verloop van achttien tot vierentwintig uren wachtens, in zulk een hooge
temperatuur, dat het is alsof er een vlam brandt onder in den korf,
witte en doorschijnende schubjes verschijnen in de opening van vier
kleine zakjes, die ter weerszijden aan het achterlijf van de bij liggen.

Wanneer de meesten van al diegenen, die den omgekeerden kegel vormen,
aldus hun lichaam zien belegd met ivoren plaatjes, ziet men er eensklaps
een, als bezield door een plotselinge ingeving, zich losmaken uit de
menigte, vlug over de lijdelijke massa heenklimmen tot aan den top van
den koepel, waar ze zich stevig vasthoudt, telkens met haar kopje de
buren wegduwend, die haar hinderen in hare bewegingen. Dan pakt ze met
haar pooten en haar mond een der acht schubjes van haar achterlijf,
begint er aan te knagen, te schaven, te buigen, te kneden, vermengt het
met haar speeksel, vouwt het open en dicht, drukt het plat en vervormt
het weer met de handigheid van een schrijnwerker, die een of ander
paneel bewerkt. Als dan eindelijk de aldus geknede substantie naar haar
idee de vereischte afmetingen en dichtheid heeft verkregen, maakt ze die
vast tegen den top van den kegel en legt alzoo den eersten steen of
liever den sluitsteen van de nieuwe stad; want hier hebben we te doen
met een omgekeerde stad, die van den hemel neerdaalt en niet van den
aardbodem omhoog rijst zooals de steden der menschen.

Als dat gedaan is, legt ze tegen dezen sluitsteen, die daar in het ledig
hangt, andere brokjes was aan, die ze gaandeweg onder haar hoornen
ringen uit haalt; dan geeft ze aan 't geheel een laatsten lik, een
laatsten duw met de sprieten, en haastig als ze gekomen is, gaat ze weer
heen en verliest zich in de menigte.

Onmiddellijk wordt ze vervangen door een andere bij, die den arbeid
opvat op het punt waarin zij dien gelaten had, er den haren aan
toevoegt, vervormt wat niet geheel in overeenstemming lijkt met het
ideale plan van den stam en op hare beurt weer verdwijnt, terwijl een
derde, vierde, vijfde haar opvolgen; een gansche serie van plotselinge,
geïnspireerde verschijningen, die geen van allen het geheele werk
afmaken, maar allen hun steentje bijdragen tot den eenparigen arbeid.




XIV.


Een nog vormeloos klompje was hangt nu tegen den top van het gewelf aan.
Als het groot genoeg blijkt te zijn, ziet men uit den tros een andere
bij te voorschijn komen, wier uiterlijk merkbaar verschilt van hare
voorgangsters, die de grondslagen hebben gelegd. Als men de zekerheid
ziet waarmede zij optreedt, en de verwachting der haar omringenden, dan
komt men op de gedachte, dat het een soort van begaafd ingenieur is, die
plotseling daar in het ledig de plaats aanwijst waar de eerste cel moet
komen, van welke die van alle overige mathematisch afhangt. In ieder
geval behoort deze tot de klasse der bouwbijen, die geen was
voortbrengen en er zich mee tevreden stellen de materialen, die men hun
verschaft, aan hunne bestemming te doen beantwoorden. Ze kiest dus de
plaats van de eerste cel uit en graaft een oogenblik in den klomp,
terwijl ze het was dat ze van binnen uithaalt, op de kanten werpt, die
zich rondom de holte verheffen. Dan laat ze, even plotseling als de
grondlegsters, haar werk in den steek; een ongeduldige arbeidster komt
haar vervangen en vat haar werk op, dat weer door een derde wordt
voltooid, terwijl anderen uit hun omgeving naar dezelfde methode van
werken, door de een afgebroken en door de ander voortgezet, de verdere
oppervlakte en de tegenovergestelde zijde van den muur van was ter hand
nemen. Men zou zoo zeggen, dat een der eerste wetten van den bijenkorf
zorgt voor verdeeling van de eer van het werk, en dat iedere arbeid er
gemeenschappelijk en anoniem moet wezen om daardoor des te broedelijker
te zijn.




XV.


Weldra kan men de wordende raat reeds onderscheiden. Ze is nog
lensvormig, want de prismatische tubusjes, die haar vormen, zijn
ongelijk van lengte en worden van het middelpunt naar de uiteinden
regelmatig smaller. Op dit oogenblik heeft ze ongeveer het voorkomen en
de dikte van een menschelijke tong, die aan beide kanten bestaat uit
zeshoekige, naast en ruggelings tegen elkaar aan geplaatste cellen.

Zoodra de eerste cellen gevormd zijn, maken de grondlegsters een tweeden
wasklomp aan het gewelf vast en daarna gaandeweg een derden en vierden.
Deze klompjes worden met regelmatige tusschenruimten aangebracht, die
zóó berekend zijn, dat de bijen, als de honingraten geheel gereed zijn
(wat eerst veel later het geval is) altijd de noodige plaats overhouden
om zich tusschen de paralelle wanden te bewegen.

In hun plan moeten ze dus van te voren de definitieve dikte van iedere
raat, die twee- of drie en twintig millimeter bedraagt, en tevens de
breedte van de gangetjes weten, die ze van elkaar scheiden en die
ongeveer elf millimeter breed moeten zijn, namelijk de dubbele hoogte
van een bij, daar ze rug aan rug elkaar moeten passeeren tusschen de
raten door.

Bovendien, onfeilbaar zijn ze niet, en hun beslistheid blijkt niet iets
machinaals te zijns. In moeielijke omstandigheden maken ze soms vrij
groote fouten. Soms is er óf te veel óf te weinig ruimte tusschen de
raten. Dan voorzien ze daarin zoo goed ze kunnen, 't zij door de raat,
die te dicht bij staat, eenigszins te doen hellen, 't zij door in de te
groote ledige ruimte een onregelmatige raat aan te brengen.

Naar aanleiding hiervan zegt Réaumur: "'t Overkomt hun somtijds, dat ze
zich vergissen, en dit is blijkbaar een feit te meer om te bewijzen, dat
ze kunnen oordeelen."




XVI.


Men weet dat de bijen vier soorten van cellen bouwen. Ten eerste de
koninklijke cellen, die iets geheel aparts zijn en op eikels gelijken,
dan de groote cellen, die bestemd zijn voor het grootbrengen der darren
en het bergen van de provisie als er buitengewoon veel bloemen zijn,
vervolgens de kleine cellen, die voor wieg van de werkbijen en voor
gewone magazijnen dienen, en die in een normaal geval ongeveer acht
tiende van de bebouwde oppervlakte in den korf beslaan. Eindelijk bouwen
ze, om zonder dat het slordig staat de groote met de kleine te
verbinden, een zeker aantal overgangscellen. Afgezien van de
onvermijdelijke onregelmatigheid dezer laatsten, zijn de afmetingen van
het tweede en derde type zóó juist berekend, dat Réaumur, toen men op
het tijdstip der invoering van het tientallig stelsel zocht naar een
vaste maat in de natuur, die zou kunnen dienen als uitgangspunt en als
onbetwistbare grondmaat, de cel der bijen voorsloeg[1].

Ieder dezer cellen is een zeshoekig buisje, dat rust op een pyramidale
basis, en elke raat bestaat uit twee laagjes van zulke buisjes, die zich
van de basis naar de tegenovergestelde zijde verheffen, en wel zóó, dat
ieder der drie ruiten, welke de pyramidale basis van een cel aan den
rechten kant uitmaken, tegelijk de eveneens pyramidale basis vormt van
drie cellen aan de keerzijde.

In deze prismatische buisjes wordt de honing verzameld. Om te
verhinderen, dat deze er uitloopt in den tijd van het rijp worden, wat
onvermijdelijk gebeuren moest, indien ze strikt horizontaal waren,
zooals ze lijken, zetten de bijen ze eenigszins op, onder een hoek van
vier op vijf graden.

Bij zijne beschouwing over het merkwaardig geheel van het wonderbare
gebouw zegt Réaumur: "Behalve de besparing aan was, die het gevolg is
van de plaatsing der cellen, behalve dat door deze regeling de bijen de
raat vullen zonder dat er één leeg blijft, vloeien er nog andere
voordeelen uit voort, wat de stevigheid van het werk betreft. De hoek
van den bodem eener cel, de top van de pyramidale holte, wordt gesteund
door den hoek, die twee vlakken van den zeshoek eener andere cel met
elkaar vormen. De twee driehoeken of verlengingen van de zeshoekige
vlakken, die een der inspringende hoeken vullen van de holte, welke
wordt ingesloten door de drie ruiten, vormen samen een vlakken hoek aan
de zijde waar ze elkaar raken; ieder dezer hoeken, die concaaf is binnen
in de cel, steunt aan den kant waar hij convex is een der wanden, die
den zeshoek eener andere cel helpen vormen, en deze wand, welke steunt
op dien hoek, is bestand tegen de kracht, die ze naar buiten zou willen
duwen; zoo worden de hoeken steviger. Alle voordelen die men zou kunnen
eischen met betrekking tot de stevigheid van iedere cel, worden haar
verschaft door haar eigen vorm en door de wijze waarop ze tegen elkander
aangeschikt zijn."


[1] Niet zonder grond verwierp men deze maat. De middellijn der cellen
is bewonderenswaardig regelmatig maar ze is, evenals al wat door een
levend organisme wordt voortgebracht, niet _mathematisch_ onveranderlijk
in een zelfden korf. Bovendien hebben, zooals Maurice Gérard opmerkte,
de verschillende soorten van bijen een verschillenden straal voor hunne
cellen, zoodat de grondmaat verschillend zou zijn volgens den eenen korf
of den anderen, al naar het soort bijen, dat er in wordt aangetroffen.




XVII.


"De meetkundigen weten", zegt Dr. Reid, "dat er slechts drie soorten van
figuren zijn, die men kan nemen, als men een oppervlak in kleine,
gelijke deelen van regelmatigen vorm en van dezelfde grootte, zonder
tusschenruimten wil verdeden.

Het zijn de gelijkzijdige driehoek, het vierkant en de regelmatige
zeshoek, die voor den cellenbouw nog beter is dan de beide andere
figuren wat gemakkelijkheid en weerstandsvermogen betreft. En dezen
regelmatigen zeshoek hebben nu juist de bijen aangenomen, alsof ze
wisten al wat deze voor heeft.

Zoo ook bestaat de bodem der cellen uit drie vlakken, die in één punt
samenkomen, en men heeft aangetoond, dat deze bouworde een belangrijke
besparing aan arbeid en materieel verschaft. Verder was het nog de
vraag, te weten onder welken hoek de vlakken elkaar moeten ontmoeten om
de grootste besparing te geven, een probleem van de hoogere wiskunde,
dat door enkele geleerden, o.a. Maclaurin, is opgelost, welke oplossing
men kan vinden in het verslag van de Koninklijke Academie te Londen[1].
Welnu, de aldus vastgestelde hoek stemt overeen met dien, welke wordt
aangetroffen op den bodem der cellen."


[1] Réaumur had den beroemden wiskunstenaar Koenig het volgende probleem
voorgelegd: "Onder alle zeshoekige cellen met pyramidalen bodem die aan
te wijzen, die met het minste materiaal kan gebouwd worden."--Koenig
bevond, dat zulk een cel een bodem had bestaande uit drie ruiten die
ieder twee groote hoeken hadden van 109 graden 26 minuten en twee kleine
van 70 graden 32 minuten. Een ander geleerde, Maraldi genaamd, stelde
nadat hij zoo nauwkeurig mogelijk de hoeken had gemeten van de door de
bijen gemaakte ruiten, de grooten vast op 109 graden 28 minuten en de
kleinen op 70 graden 32 minuten. Tusschen de beide oplossingen was dus
slechts een verschil van 2 minuten. Naar alle waarschijnlijkheid moet de
vergissing, als het er eene is, eerder aan den kant van Maraldi zijn dan
aan dien der bijen, want met geen enkel instrument kan men met
onfeilbare nauwkeurigheid de hoeken der cellen meten, die niet scherp
genoeg zijn begrensd.

Een ander mathematicus, Cramer, wien men hetzelfde vraagstuk heeft
voorgelegd, gaf trouwens een oplossing, welke die van de bijen nog meer
nabij komt, namelijk 109 graden 28 1/2 minuut voor de grooten, en 70
graden 31 1/2 minuut voor de kleinen. Maclaurin corrigeert Koenig en
geeft 70 graden 32 minuten en 109 graden 28 minuten. Leon Lalanne, 109
graden 28 minuten 16 seconden en 70 graden 31 minuten 44 seconden. Over
de besproken questie zie men: Maclaurin _Philos-Trans. of Londen_ 1743.
Brougham: _Recherches analytiques et expérimentales sur les alvéoles des
abeilles._ L. Lalanne: _Note sur l'Arch. des abeilles_ enz.




XVIII.


Natuurlijk geloof ik niet, dat de bijen deze ingewikkelde berekeningen
maken, maar evenmin geloof ik, dat het toeval of de loop der dingen deze
verrassende resultaten geeft. Voor de wespen b.v., die evenals de bijen
raten met zeshoekige cellen vervaardigen, was het probleem hetzelfde en
zij hebben dat op een veel minder vernuftige wijze opgelost. Hunne raten
hebben slechts ééne laag cellen en missen dien gemeenschappelijken
bodem, die tegelijk voor de twee tegenover elkander liggende lagen van
de raat der bijen dienst doet. Vandaar minder stevigheid, meer
onregelmatigheid en een verlies aan tijd, materiaal en plaats, dat men
op een vierde van het werk en een derde van de benoodigde ruimte kan
schatten. Zoo ook bouwen de Trigonen en de Meliponen, echte tamme bijen
doch op een lageren trap van beschaving staande, hunne voor de eitjes
bestemde cellen maar op één rij, en stutten hunne horizontaal en boven
elkander geplaatste raten door vormelooze en kostbare was-pilaren. Wat
hunne voor de provisie bestemde cellen betreft, dat zijn groote zakken,
die ordeloos naast elkaar staan, en daar waar ze elkaar zouden kunnen
snijden en bijgevolg de besparing aan materiaal en ruimte, waarvan de
bijen gebruik maken, in praktijk konden brengen, lasschen de Meliponen,
zonder op het denkbeeld van deze zuinigheid te komen, tusschen al die
ronde, cellen met vlakke wanden in. Vergelijkt men dan ook een hunner
nesten met de mathematische stad onzer honingbijen, dan meent men een
gehucht met primitieve hutjes te zien naast een onzer onberispelijk
regelmatige steden, welke het logisch, zij het dan ook niet zeer
bevallig, resultaat zijn van het genie van den mensch, die den strijd
tegen tijd, plaats en materie nog veel scherper heeft aangebonden dan
vroeger.




XIX.


De gangbare theorie, die bovendien door Buffon weer werd opgewarmd,
beweert, dat de bijen volstrekt geen plan hebben zeshoeken met
pyramidale basis te maken, dat ze eenvoudig ronde cellen in de was
willen graven, maar dat, daar hunne buurvrouwen, die aan de keerzijde
van de raat werken, tegelijkertijd aan het graven zijn met dezelfde
bedoelingen, de punten waar de cellen elkaar raken noodwendig een
zeshoekigen vorm aannemen. Datzelfde, voegt men er bij, is het geval met
de kristallen, met de schubben van sommige visschen, met zeepbellen,
enz.; datzelfde gebeurt ook in de volgende proef, die Buffon voorslaat.
"Vul", zegt hij, "een of ander pannetje met erwten of andere ronde
korrels en sluit het stevig dicht, nadat ge er zooveel water in hebt
gegoten, als de tusschenruimten tusschen de korrels kunnen bevatten;
laat dit water koken en al deze cylinders worden lichamen met zes
vlakken. De oorzaak hiervan, die van zuiver mechanischen aard is, is
duidelijk: ieder korreltje, dat een ronden vorm heeft, tracht bij het
zwellen eene zoo groot mogelijke plaats in te nemen in een gegeven
ruimte; noodzakelijk moeten ze dus alle door de wederkeerige drukking
zeshoekig worden. Ook iedere bij tracht een zoo ruim mogelijke plaats in
te nemen in een gegeven ruimte; zoo moeten dus eveneens, daar het
lichaam der bijen cylindrisch is, hunne cellen zeshoekig worden om
diezelfde reden, de wederzijdsche belemmeringen".




XX.


Dat zijn nu eens wederzijdsche belemmeringen die een wonder
voortbrengen, evenals de ondeugden der menschen om dezelfde reden een
algemeene deugd ten gevolge hebben, voldoende om te maken dat het
menschenras, dikwijls zoo verfoeielijk in de individuen, het toch niet
is in zijn geheel. Men kan al dadelijk er tegen in brengen, wat
Broughman, Kirby en Spence, en andere geleerden dan ook gedaan hebben,
dat de proef met de erwten en de zeepbellen niets bewijst; want in beide
gevallen loopt die drukking uit op zeer onregelmatige vormen en
verklaart de reden van bestaan van den prismatischen bodem der cellen
nog niet.

Bovenal zou men kunnen antwoorden, dat er meer dan ééne wijze is om
partij te trekken van de blinde noodzakelijkheid, dat de kartonwesp, de
harige hommel, de meliponen en trigonen van Mexico en Brazilië, al zijn
de omstandigheden en het doel dezelfde, tot gansch andere en
onvergelijkelijk inferieure resultaten komen. Men zou er nog aan toe
kunnen voegen dat, zoo de cellen der bijen al gehoorzamen aan de wet der
kristallen, der sneeuw, der zeepbellen en der gekookte erwten van
Buffon, ze tevens door hunne algemeene symmetrie, door hunne plaatsing
ter weerszijden, door hunne nauwkeurig berekende helling enz., in
overeenstemming zijn met verscheidene andere wetten, die in de stof niet
voorkomen.

Men zou er nog bij kunnen voegen, dat het genie van den mensch ook voor
een gedeelte bestaat uit de wijze, waarop hij partij weet te trekken van
dergelijke noodzakelijkheden, en dat wanneer deze wijze ons de best
mogelijke lijkt, dit is omdat wij geen rechters boven ons hebben. Maar
't is maar goed, dat al die redeneeringen van nul en geener waarde zijn
bij de feiten zelf; en om een bezwaar tegen een proef uit den weg te
ruimen, is niets zoo dienstig als een andere proef.

Om er mij van te vergewissen, dat de zeshoekige bouw werkelijk in den
geest van de bij stond opgeteekend, heb ik eens midden uit een raat, op
een plaats waar zoowel broedsel was als volle honingcellen, een schijf
ter grootte van een gulden uitgesneden en weggenomen. Vervolgens sneed
ik dit stuk midden door langs zijne doorsnede dus volgens de dikte van
zijn omtrek, op het punt waar de pyramidale grondvlakken der cellen
bijeenkwamen, en legde op de grondvlakken van een der aldus verkregen
stukken een tinnen plaatje van dezelfde afmeting en zoo stevig, dat de
bijen het niet konden vervormen of verbuigen. Toen legde ik dit stuk,
voorzien van het ronde metalen plaatje, op de plaats vanwaar ik het
genomen had. Een der kanten van de raat had dus volstrekt niets
abnormaals, daar de schade aldus was hersteld, maar aan den anderen kant
zag men een groot gat, waarvan de bodem bestond uit het metalen plaatje
en dat de plaats van een dertig cellen innam. Eerst waren de bijen
geheel uit het veld geslagen; in massa kwamen ze dien onmogelijken
afgrond onderzoeken en bestudeeren, en gedurende verscheidene dagen
bewogen ze er zich druk om heen en beraadslaagden zonder tot eenig
besluit te komen. Maar daar ik ze iederen avond rijkelijk voedde, kwam
er een oogenblik, dat ze geen cellen meer beschikbaar hadden om er hun
voorraad in te verzamelen. Waarschijnlijk kregen de groote ingenieurs,
de bouwbijen en de wasvervaardigsters de opdracht partij te trekken van
dien nutteloozen afgrond.

Een dichte slinger van waswerksters hing zich daar om heen ten einde de
noodige warmte te verkrijgen, andere bijen daalden in het gat af en
begonnen met het metalen schijfje goed vast te maken, met behulp van
kleine staafjes was, die op gelijke afstanden op den omtrek werden
bevestigd, en vastgemaakt aan de hoeken van de omringende cellen. Toen
ondernamen ze het bouwen van drie of vier cellen in den bovensten halven
cirkel van het plaatje door ze aan de wassen staafjes vast te maken.
Ieder dezer overgangscellen was van boven min of meer misvormd om zich
aan te sluiten aan de aangrenzende cel van de raat, maar hare onderhelft
toekende steeds op het tin drie zeer duidelijke hoeken af, waaruit reeds
drie rechte lijntjes te voorschijn kwamen, die zeer regelmatig de eerste
helft van de volgende cel schetsten.

Na verloop van acht en veertig uur was de gansche oppervlakte van het
tin, hoewel er maar drie of op zijn hoogst vier bijen tegelijk konden
werken in de opening, bedekt met cellen. Deze waren beslist minder
regelmatig dan die van een gewone raat; wijselijk weigerde dan ook de
koningin, nadat zij ze doorloopen had, daarin hare eieren te leggen,
want er zou niet dan een verminkt geslacht uit te voorschijn zijn
gekomen. Doch ze waren alle volkomen zeshoekig; men zag er geen enkele
gebogen lijn, geen ronde vormen of hoeken aan. Toch waren hier alle
gewone omstandigheden gewijzigd, de cellen waren niet in een klomp
uitgehold zooals Huber dat had waargenomen, of in een kap van was zooals
bij Darwin, niet eerst cirkelvormig en vervolgens door de drukking
hunner buren in een zeshoekigen vorm gebracht. Er kon geen sprake zijn
van wederzijdsche belemmeringen, aangezien ze één voor één ontstonden en
geheel vrij op een soort onbeschreven blad de grondlijnen ontwierpen.
Het blijkt dus wel, dat de zeshoek niet een gevolg is van mechanischen
dwang, maar dat hij wel degelijk in het plan, in de ervaring, in het
verstand en den wil der bij zetelt. Een andere merkwaardige trek van
hunne scherpzinnigheid, die ik in 't voorbijgaan geef, is deze, dat de
celletjes, die zij op het ronde plaatje bouwden, geen anderen bodem
hadden dan het metaal zelf. Klaarblijkelijk veronderstelden de
ingenieurs van de ploeg werkvolk, dat het tin de vloeistof voldoende zou
tegenhouden, en hadden ze het dus onnoodig geoordeeld het met was te
bestrijken. Maar al spoedig daarna bemerkten ze waarschijnlijk, toen
enkele druppels honing in die bekertjes waren afgezet, dat deze
eenigszins veranderde door de aanraking met het metaal. Ze bedachten
zich toen en bekleedden de geheele oppervlakte van het tin met een soort
doorschijnend vernis.




XXI.


Wilden we het licht laten vallen op alle geheimen dezer meetkunstige
architektuur, dan hadden we nog meer dan één interessant vraagstuk te
onderzoeken, b.v. den vorm der eerste cellen welke aan het dak van den
korf worden vastgemaakt, en die in dien zin gewijzigd is, dat deze
cellen het dak op het grootst mogelijk aantal plaatsen raken.

We zouden ook onze aandacht moeten wijden, niet zoozeer aan de ligging
der groote straten, die bepaald wordt door het parallel-loopen der
raten, als wel aan de plaatsing der steegjes en gangetjes, die hier en
daar midden door of rondom de raten worden aangebracht om het vrije
verkeer en de ventilatie te bevorderen, en die met veel overleg zijn
verdeeld, om te lange omwegen of een mogelijk gedrang te voorkomen. En
eindelijk zouden we het bouwen der overgangscellen moeten bestudeeren,
het eenparig instinkt, dat de bijen er toe brengt op een gegeven
oogenblik de afmetingen hunner woningen te vergrooten, hetzij de
buitengewoon rijke oogst grootere bergplaatsen vordert, hetzij ze de
bevolking krachtig genoeg achten of dat de geboorte van darren vereischt
wordt. Terzelfder tijd zouden we dan de vernuftige zuinigheid en de
harmonische zekerheid bewonderen waarmee ze in zoo'n geval van de kleine
tot de groote of van de groote tot de kleine cel, van de volmaakte
symmetrie tot een onvermijdelijke onregelmatigheid overgaan, om zoodra
de wetten van hunne levende meetkunde het veroorlooven, terug te keeren
tot de ideale regelmaat, zonder dat ook maar één cel verloren gaat,
zonder dat er bij het bouwen één enkele wijk moet blijven leegstaan, of
getuigt van kinderachtigheid, aarzeling of ruwheid, zonder dat er ook
maar één enkel onbruikbaar stuk in hun gebouw voorkomt. Doch ik vrees,
dat ik me reeds in te veel bijzonderheden heb begeven, welke
onbelangrijk moeten zijn voor een lezer, die misschien nog nooit een
vlucht bijen met de oogen heeft gevolgd of er zich enkel terloops voor
heeft geïnteresseerd, zooals we allen terloops belangstellen in een
bloem, een vogel, een edelgesteente zonder er meer van te vragen dan
een oppervlakkige kennis, waar we maar half met onze gedachten bij zijn;
en zonder onszelven voldoende voor te houden, dat het geringste geheim
van een voorwerp, hetwelk we zien in de natuur, die niet is als de
menschen, misschien meer onmiddellijk deel heeft aan het diepzinnig
raadsel van onze bestemming en onzen oorsprong, dan het geheim onzer
hartstochten, die het meest den hartstocht opwekken en het liefst worden
bestudeerd.




XXII.


Om deze studie niet te zwaar te maken, blijf ik ook niet stilstaan bij
het waarlijk verrassend instinkt, dat hen somtijds het uiteinde van
hunne raten smaller doet maken of doet afbreken, wanneer ze de raat
langer of breeder willen maken; men moet echter toegeven, dat afbreken
om weer op te bouwen, uithalen wat men gemaakt heeft om het nog
regelmatiger op nieuw te vervaardigen, een merkwaardige splitsing van
het blind bouw-instinkt veronderstelt. Ik zwijg bovendien over de
merkwaardige proeven die men kan nemen, om hen te dwingen ronde, ovale,
buisvormige of vreemd gedraaide raten te bouwen, en over de vernuftige
wijze, waarop ze de vergroote cellen van de convexe gedeelten weten te
doen correspondeeren met de verkleinde cellen van de concave gedeelten
der raat.

Vóór we echter van dit onderwerp afstappen, moeten we, al was het
slechts een oogenblik, even stilstaan om onze aandacht te schenken aan
de geheimzinnige wijze waarop ze hun arbeid met elkaar in
overeenstemming brengen en hunne maatregelen nemen, wanneer ze tegelijk
en zonder elkaar te zien de beide tegengestelde zijden van een raat
bewerken. Bekijk een dezer raten eens tegen het licht en dan zult ge
daarin, door scherpe schaduwen in het doorschijnende was, een geheel
netwerk van prisma's zien afgeteekend met zóó zuivere hoeken, en een
geheel stelsel van zóó onfeilbaar bij elkaar behoorende lijnen, dat men
zou meenen ze in staal gegraveerd te zien.

Ik weet niet of zij, die nooit het inwendige van een korf gezien hebben,
zich de plaatsing en het voorkomen van een raat genoegzaam kunnen
voorstellen. Denk u, om den korf onzer boeren te nemen, waarin de bij
geheel aan zichzelf is overgelaten, denk u een strooien of teenen stolp;
deze stolp wordt van boven tot onder doorsneden door vijf, zes, acht en
somtijds tien schijven waas, die volkomen evenwijdig loopen en vrij wel
gelijken op groote sneden brood, die van den top dezer stolp neerdalen
en zich naauwkeurig aanpassen aan den ovalen vorm harer wanden. Tusschen
ieder dezer raten blijft een tusschenruimte van ongeveer elf millimeter,
waarin de bijen zich ophouden en rondloopen. Op het oogenblik dat boven
in den korf het bewerken van een dezer schijven begint, is de muur van
was, die er den grondslag van vormt en die later wordt plat gemaakt en
uitgetrokken, nog heel dik en isoleert de vijftig of zestig werkbijen,
die aan de voorzijde arbeiden, geheel van de vijftig of zestig, die
tegelijkertijd aan den achterkant aan 't werk zijn, zoodat ze elkaar
onmogelijk kunnen zien, tenzij hunne oogen de gave hebben ook door de
dichtste stoffen heen te dringen. En desniettegenstaande graaft geene
arbeidster van den voorkant een gat, voegt ze geen brokje was er aan
toe, of dit beantwoordt nauwkeurig aan een voorsprong of een holte van
den achterkant en omgekeerd. Hoe doen ze dat? Hoe komt het dat de een
niet te ver graaft, en de ander niet te weinig?

Hoe kunnen de hoeken der ruiten altijd zoo wonderbaarlijk juist
samentreffen? Wat zegt hun, dat ze hier moeten beginnen en daar
ophouden? Wederom moeten we ons tevreden stellen met het antwoord, dat
geen antwoord is: "Dat is een der geheimen van den korf". Huber heeft
een poging gedaan dit mysterie te verklaren door te zeggen, dat ze
misschien op sommige plaatsen door den druk hunner pootjes of hunner
tanden een klein uitwas aan de tegenovergestelde zijde van de raat te
voorschijn riepen; of dat ze zich rekenschap gaven van de meerdere of
mindere dikte van den klomp door de buigzaamheid, rekbaarheid of eenige
andere natuurlijke eigenschap van de was; of wel, dat hunne sprieten
zich schijnen te leenen tot het onderzoeken der minst of der meest
ingewikkelde deelen der voorwerpen en dienst doen als passers in het
ongeziene; of eindelijk dat de samenhang van alle cellen mathematisch
afhangt van de plaats en de afmetingen van die op de eerste rij, zonder
dat daar iets anders toe noodig is. Maar 't is vrij duidelijk, dat dit
geen voldoende verklaringen zijn: de eerste zijn onbewijsbare
hypotheses; de andere verplaatsen eenvoudig het mysterie. En zoo het al
goed is de mysteries zooveel mogelijk te verplaatsen, men moet zich niet
inbeelden, dat verplaatsing voldoende is om ze uit den weg te ruimen.




XXIII.


Laat ons nu eindelijk de eentonige vlakten en de meetkunstige woestijn
der cellen verlaten. De raten zijn dus begonnen en worden bewoonbaar.
Hoewel het oneindig kleine zich, schijnbaar vrij hopeloos, voegt aan 't
oneindig kleine, en ons oog, dat zoo weinig ziet, toekijkt zonder iets
te zien, neemt het werk van was met buitengewone vlugheid in omvang toe.
De ongeduldige koningin heeft reeds meer dan eens de werkplaatsen
doorloopen, die wit uitkomen in de duisternis, en nu de eerste rijen
woonplaatsen af zijn, neemt zij ze in bezit met haar stoet van
bewaaksters, vertrouwelingen of dienstboden; want 't is niet precies te
zeggen of ze een geleide mee krijgt dan wel een gevolg, of ze wordt
geëerbiedigd of bewaakt. Op de plaats gekomen die zij gunstig oordeelt,
of wel die hare raadsvrouwen haar aanwijzen, zet ze een hoogen rug, bukt
zich en brengt het uiteinde van haar lang lijf in een der ledige
bekertjes, terwijl al die kleine oplettende hoofdjes, de hoofdjes der
wachteressen van haren stoet, met de enorm groote zwarte oogen,
opgewonden een kring om haar heen vormen, haar pootjes ondersteunen,
haar vleugels liefkoozen en koortsachtig gejaagd hunne sprieten over
haar bewegen, alsom haar aan te moedigen, te dringen en geluk te
wenschen.

Men herkent gemakkelijk de plaats waar zij zich bevindt aan dit soort
van lichtende cocarde, of liever aan deze ovale broche, waarvan zij de
middelste topaas is, en die vrij wel gelijkt op de groote broches, welke
onze grootmoeders droegen. Opmerkenswaard is het verder, er is
gelegenheid te over dit op te merken, dat de werkbijen altijd
vermijden, aan de koningin den rug toe te keeren. Zoodra ze een groep
nadert, gaan allen zóó staan, dat ze haar hunne oogen en sprieten
toekeeren en loopen dan achterwaarts voor haar uit. Dat is een teeken
van eerbied of liever van zorg, dat hoe onwaarschijnlijk het ook lijken
moge, toch vaststaat en algemeen voorkomt. Maar laat ons terugkeeren tot
onze vorstin. Dikwijls neemt onder den lichten kramp, die zichtbaar met
het leggen van een ei gepaard gaat, een harer dochters haar in de armen
en schijnt hoofd tegen hoofd en mond tegen mond zachtjes tegen haar te
praten. Doch zij, vrij onverschillig voor deze eenigszins overdreven
betuigingen, gunt zich den tijd, neemt de zaak kalm op, geheel verdiept
in haar zending, die eerder wellust dan arbeid voor haar schijnt te
zijn. Eindelijk staat ze na verloop van eenige seconden kalm op, doet
een enkele schrede, draait een vierde deel van een cirkel om zichzelf,
en steekt vóór dat ze er het uiteinde van haar lijf inbrengt, eerst haar
kop in de naaste cel, om zich te vergewissen of alles in orde is en ze
niet tweemaal legt in dezelfde cel, terwijl twee of drie bijen van het
gevolg haastig beurt om beurt in de verlaten cel duiken, om te zien of
het werk is volbracht, en om het blauwachtig eitje, dat ze er in gelegd
heeft, met hunne zorgen te omgeven of goed op zijne plaats te leggen.
Van dit oogenblik af tot aan de eerste herfst-koude, houdt ze niet meer
op, maar legt steeds eitjes, terwijl ze door de anderen gevoed wordt, en
ze slaapt--zoo dat al slapen is--al eieren leggend. Van dit oogenblik af
is zij de vertegenwoordigster van de alles verslindende macht der
toekomst, die alle hoekjes van het rijk in beslag neemt. Ze volgt over
de cellen van het broedsel, de levende loopplanken en ladders gevormd
door de waswerksters, de spiralen der koningin, die door niets is te
stuiten, de afwisselende en onafgebroken werkzaamheid der menigte, de
medoogenlooze en vergeefsche inspanning, het komen en gaan tot ze
uitgeput raken door hunnen ijver, de slaap een onbekende behalve in de
wieg, waarop de arbeid van den komenden dag reeds ligt te loeren, zelfs
de rust des doods verdreven uit een verblijf, dat noch ziekte noch graf
duldt, iemand, die dit alles aanzag, wendde, toen hij van zijn verbazing
bekomen was, schielijk de oogen af, waarin schrik en droefheid te lezen
stonden.

En werkelijk er schuilt in den korf onder de opgewektheid van den
eersten aanblik, onder de glanzende herinneringen aan de schoone dagen,
waarvan hij vol is en die hem maken tot een bewaarplaats van de
kleinooden des zomers, onder het zwijmelend komen en gaan, dat hem
verbindt met bloemen, stroomend water, azuur, met den zoo vredigen
overvloed van al wat schoonheid en geluk vertegenwoordigt, er schuilt
inderdaad onder al dit verrukkelijke voor het oog, een der droevigste
tooneelen, die men maar aanschouwen kan. En wij blinden, die slechts
verduisterde oogen kunnen openzetten, wanneer we zien op deze
schuldelooze veroordeelden, we weten het wel, dat niet hen alleen onze
klacht geldt, dat niet zij het alleen zijn, die wij niet begrijpen, doch
een der deerniswaardige vormen van de groote kracht, die ook ons bezielt
en verteert.

Ja, als men zoo wil is dit droevig, droevig gelijk alles in de natuur,
wanneer men haar van nabij beschouwt. Zoo zal het zijn zoolang wij haar
geheim nog niet kennen, nog niet weten of ze er een bezit. En indien
wij eenmaal vernemen, dat ze er geen heeft, of dat dit geheim iets
afschuwelijks is, dan rijzen andere plichten voor ons op, die misschien
nog geen naam dragen. Laat ons hart intusschen, indien het dat verlangt,
herhalen: "Dat is droevig", doch laat onze rede zich vergenoegen met te
zeggen: "Dat is nu eenmaal zoo". Voor het oogenblik is 't onze plicht te
zoeken of er niets achter dit droevige verborgen is, en daarom moeten we
niet de oogen afwenden doch het scherp in 't aangezicht zien en het met
evenveel belangstelling en moed bestudeeren alsof het iets verblijdends
ware.--'t Is billijk, dat we alvorens ons te beklagen en de natuur te
veroordeelen, haar ten einde toe ondervragen.




XXV.


We hebben gezien dat de werkbijen, zoodra ze zich niet meer zoo voelen
pressen door de dreigende vruchtbaarheid hunner moeder, haastig
voorraadcellen gaan bouwen, wier bewerking economischer en wier inhoud
grooter is. Van een anderen kant hebben we gezien, dat de moeder het
liefst hare eieren legt in kleine cellen, en dat ze daar aanhoudend om
vraagt. Niettemin, als er geen zijn of ook wel als ze er nog op moet
wachten, onderwerpt ze er zich aan, in dien tusschentijd eieren te
leggen in de groote cellen, die ze op haar weg aantreft.

De bijen, die daaruit geboren worden, zijn mannetjes of darren, hoewel
de eieren geheel en al gelijk zijn aan die waaruit de werkbijen
ontstaan. In tegenstelling echter met hetgeen plaats heeft bij de
verandering van een werkbij in eene koningin, wordt hier de verandering
niet bepaald door den vorm of den inhoud der cel, want uit een ei dat in
een groote cel is gelegd en vervolgens overgebracht in die eener
werkbij, komt (ik ben er vier of vijf maal in geslaagd dit overbrengen
te bewerkstelligen, wat vrij lastig is wegens de microscopische
kleinheid en de uiterste teerheid van het ei) een dar, die wel
eenigermate verminkt, doch wiens geslacht onbetwistbaar is. De koningin
moet dus bij het leggen het vermogen bezitten het geslacht van het ei te
herkennen of te bepalen, en het in overeenstemming te brengen met de cel
waarover ze zich heenbuigt. Slechts zelden vergist ze zich. Hoe legt ze
dat aan? Hoe kan ze uit de myriaden eieren, die hare beide eierstokken
bevatten, de mannelijke van de vrouwelijke scheiden, en hoe komen ze op
haar wensch in den eenigen eierleider, dien ze bezit?

Hier staan we op nieuw voor een der raadselen van den korf en wel voor
een der onoplosbaarste. Wat men wel weet is, dat een maagdelijke
koningin niet onvruchtbaar is, doch slechts mannelijke eieren kan
leggen. Eerst na de bevruchting door de paringsvlucht kan ze naar
willekeur werkbijen of darren voortbrengen. Tengevolge van haren
bruiloftsgang is ze voor goed, tot aan haar dood, in het bezit van de
zaadlichaampjes, die aan haren ongelukkigen geliefde zijn ontrukt. Deze
zaadlichaampjes, wier aantal Dr. Leuckart op vijf en twintig millioen
schat, worden levend bewaard in een afzonderlijke klier, die onder de
eierstokken bij den ingang van den gezamenlijken eierleider ligt, en
zaadblaasje genoemd wordt. Men veronderstelt dus, dat de nauwheid van
den ingang der kleine cellen en de wijze waarop de koningin door den
vorm dezer opening genoodzaakt is zich te krommen en neer te buigen,
zekere drukking uitoefent op het zaadblaasje, tengevolge waarvan de
zaadlichaampjes er uitkomen en in 't voorbijgaan het eitje bevruchten.
Deze drukking zou niet plaats hebben bij de groote cellen, en het
zaadblaasje niet opengaan. Anderen zijn integendeel van meening, dat de
koningin werkelijk macht heeft over de spieren, die het zaadblaasje
openen of sluiten over de vagina, en inderdaad zijn deze spieren
buitengewoon talrijk, krachtig en ingewikkeld. Zonder te willen
beslissen welke dezer beide veronderstellingen de beste is--want hoe
verder men komt, hoe meer men opmerkt, hoe beter men ziet dat men niets
is dan een schipbreukeling op den tot hiertoe zoo onbekenden oceaan der
natuur, hoe beter men leert inzien, dat er altijd weer een nieuw feit op
het punt is te voorschijn te treden uit den boezem van een plotseling
doorzichtiger geworden golf, die in een enkel oogenblik alles
vernietigt, wat men meende te weten toch wil ik bekennen dat ik tot de
tweede overhel. Ten eerste toonen de proeven van een bijenhouder uit
Bordeaux, Drory genaamd, dat indien alle groote cellen uit den korf zijn
verwijderd, de moeder niet aarzelt als 't oogenblik om mannelijke eitjes
al te zetten gekomen is, deze in cellen van werkbijen te leggen; en ook
omgekeerd zal ze eieren van werkbijen in cellen van darren leggen,
indien men er geen andere ter harer beschikking heeft gesteld.

En verder bewijzen de schoone waarnemingen van den heer Fabre over de
Osmia's, wilde en afzonderlijk levende bijen van de familie der
Gastrilegiden, ten duidelijkste, dat deze bij niet alleen van te voren
het geslacht kent van het ei, dat ze gaat leggen, maar dat dit geslacht
facultatief is voor de moeder, die dat bepaalt al naar de ruimte,
waarover ze te beschikken heeft, "een ruimte die dikwijls anders is dan
te verwachten was en die niet gewijzigd kan worden", zoodat ze hier een
mannelijk, daar een vrouwelijk ei legt. Ik treed niet in bijzonderheden
omtrent de proeven van den grooten Franschen entomoloog. Ze zijn uiterst
fijn en nauwkeurig en zouden ons al te ver voeren. Maar welke hypothese
ook wordt aangenomen, de eene zoowel als de andere, verklaart, buiten
alle kennen van de toekomst om, volkomen den hang der koningin, hare
eitjes te leggen in cellen van werkbijen.

Waarschijnlijk heeft deze moeder-slavin, die wij geneigd zijn te
beklagen, maar die misschien een zeer verliefde, zeer wellustige natuur
is, bij de vereeniging van het mannelijk en het vrouwelijk principe, dat
in haar wezen plaats grijpt, een zekere gewaarwording van genot, en als
ware het een nasmaak van den zwijmel der eenige paringsvlucht in haar
gansche leven. Ook hier zou dan de natuur, die nooit zoo vindingrijk is
of zooveel heimelijke voorzorgen en afwisseling heeft als waar het de
lagen der liefde geldt, er voor gezorgd hebben, het belang der soort te
ondersteunen door een genot. Laten wc echter elkaar goed verstaan en ons
niet door onze uitlegging laten bedriegen. Als we aldus aan de natuur
gedachten toekennen En meenen, dat dit eene genoegzame verklaring is,
dan is 't als wierpen we een steen in een dier onmetelijke afgronden,
die men achter in sommige grotten vindt, en verbeelden we ons dan, dat
het geluid, hetwelk de steen maakt bij het neervallen, al onze vragen
zou beantwoorden en ons iets anders zou openbaren dan de onmetelijkheid
van den afgrond.

Wanneer men zoo zegt: de natuur wil dat, organiseert dit wonder, stelt
zich dat en dat ten doel, dan wil dit zeggen, dat een gering
levensverschijnsel zich, terwijl wij er ons juist mee bezig houden,
heeft kunnen handhaven op de enorme oppervlakte van de materie, die in
ons oog werkeloos is en die wij, ten onrechte, het niet of den dood
noemen. Een samenloop van omstandigheden, die volstrekt niet zoo
behoefde te zijn, heeft dit levensverschijnsel bestendigd te midden van
duizend andere, die misschien even interessant zijn, even zeer van
verstand getuigen, doch die niet zoo gelukkig waren, en voor immer
verdwenen zonder in de gelegenheid te zijn geweest onze verwondering te
wekken. Het zou vermetel zijn iets anders te beweren; en al het overige,
onze gedachten daar over, onze onverstoorbare teleologie, onze
verwachtingen en onze bewondering, dat alles is ten slotte niets dan het
onbekende, dat we tegen iets nog minder bekends aanwerpen, om een gering
geluid te voorschijn te roepen, dat ons den hoogsten trap van leven doet
kennen dien wij menschen kunnen bereiken op diezelfde zwijgende en
ondoordringbare oppervlakte; evenals het gezang van den nachtegaal en de
vlucht van den condor hun den hoogsten trap van leven voor hunne soort
openbaren. En desalniettemin blijft het een onzer onbetwistbare
plichten, dit kleine geluid te voorschijn te roepen, zoo dikwijls de
gelegenheid daartoe zich voordoet, zonder er ons door te laten
ontmoedigen, dat het waarschijnlijk ijdel is.




VIERDE BOEK.


DE JONGE KONINGINNEN.




I.


Laat ons hiermede onzen jongen korf weer sluiten waar het leven, zijn
cirkelgang hervattend, zich naar buiten openbaart en zich
vermenigvuldigt, om op zijne beurt weer een splitsing te ondergaan,
zoodra het de volheid van kracht en geluk heeft bereikt; en laat ons
voor het laatst de moederstad nog eens openen, om te zien wat daar
voorvalt na het vertrek van den zwerm.

Als het tumult van het vertrek weer tot bedaren is gekomen en nu twee
derden van hare kinderen haar hebben verlaten zonder plan op terugkeer,
is de ongelukk

Showing first 200,000 characters. Full text: gutenberg.org/ebooks/38522