← catalogue

De Ellendigen (Deel 4 van 5)

by Victor Hugo · Dutch · Gutenberg #37869 · 721,526 chars · public domain (US)

The Project Gutenberg eBook of De Ellendigen (Deel 4 van 5)
    
This eBook is for the use of anyone anywhere in the United States and
most other parts of the world at no cost and with almost no restrictions
whatsoever. You may copy it, give it away or re-use it under the terms
of the Project Gutenberg License included with this eBook or online
at www.gutenberg.org. If you are not located in the United States,
you will have to check the laws of the country where you are located
before using this eBook.

Title: De Ellendigen (Deel 4 van 5)

Author: Victor Hugo


        
Release date: October 27, 2011 [eBook #37869]
                Most recently updated: January 8, 2021

Language: Dutch

Other information and formats: www.gutenberg.org/ebooks/37869

Credits: Produced by Jeroen Hellingman and the Online Distributed
        Proofreading Team at https://www.pgdp.net/ for Project
        Gutenberg.


*** START OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK DE ELLENDIGEN (DEEL 4 VAN 5) ***




Produced by Jeroen Hellingman and the Online Distributed
Proofreading Team at https://www.pgdp.net/ for Project
Gutenberg.








                             DE ELLENDIGEN

                            Naar het Fransch
                                  Van
                              VICTOR HUGO.

                            Opnieuw bewerkt.

                              Vierde deel.



                          Arnhem en Nijmegen,
                         Gebrs. E. & M. Cohen.







BOEK I.

EENIGE BLADZIJDEN GESCHIEDENIS.


EERSTE HOOFDSTUK.

GOED GESNEDEN.


De jaren 1831 en 1832, welke onmiddellijk op de Juli omwenteling
volgen, zijn een der eigenaardigste en treffendste tijdperken uit de
geschiedenis. Deze beide jaren zijn als twee bergen te midden der
jaren, die hen voorafgaan en volgen. Zij hebben de revolutionnaire
grootheid. Men onderscheidt er afgronden. De maatschappelijke
massa's, de grondslagen zelve der beschaving, de hechte groep der
opeengestapelde en samenhangende belangen, de eeuwenoude omtrekken
der voormalige Fransche vorming verschijnen en verdwijnen er ieder
oogenblik te midden der onstuimige wolken van stelsels, hartstochten
en theorieën. Deze verschijningen en verdwijningen heeft men den
wederstand en de beweging genoemd. Bij tusschenpoozen ziet men er de
waarheid, dat licht der menschelijke ziel, in stralen.

Dit merkwaardig tijdvak is tamelijk eng begrensd en begint zich reeds
allengs genoeg van ons te verwijderen, om thans de hoofdlijnen ervan
te kunnen erkennen.

Wij willen beproeven ze aan te toonen.

De restauratie was een tusschentijdvak, dat moeielijk te beschrijven
is, een tijdvak van afmatting, dof gerucht, gemor, slaap, rumoer,
welke niets anders beteekenen dan de komst eener groote natie aan
een rustpunt. Deze tijdvakken zijn buiten allen regel en bedriegen
de staatkundigen, die ze willen bewerken. Bij den aanvang vraagt de
natie slechts rust; men haakt slechts naar vrede; men heeft geen andere
eerzucht dan klein te zijn; 't geen wil zeggen rustig te blijven. Men
heeft, God dank, tot verzadigens toe, genoeg groote gebeurtenissen,
groote afwisselingen, groote avonturen, groote mannen gezien. Men zou
gaarne Cesar voor Prusias, en Napoleon voor den koning van Yvetot
geven: Quel bon petit roi c'était là! (welk een goed koninkje was
dat!) Men heeft sinds het aanbreken van den dag gegaan en is aan den
avond van een langen vermoeienden dag; den eersten tocht heeft men
met Mirabeau,  den tweeden met Robespierre, den derden met Bonaparte
afgelegd; men is van vermoeidheid uitgeput. Ieder verlangt naar bed.

De vermoeide opoffering, de oud geworden heldenmoed, de verzadigde
eerzucht, de bereikte fortuin--dat alles zoekt, eischt, smeekt,
verzoekt, wat?--een nachtverblijf. Zij hebben het. Zij nemen bezit
van den vrede, van de rust, van het gemak--zij zijn tevreden. Maar
tezelfdertijd doen zich feiten voor, maken zich bekend en kloppen
hunnerzijds aan de deur. Deze feiten zijn uit de revolutiën en de
oorlogen voortgekomen; zij bestaan, zij leven, zij hebben het recht
zich in de maatschappij te vestigen en vestigen er zich; meesttijds
zijn de feiten kwartiermakers en fouriers, die niets doen dan voor
de beginselen kwartieren gereed te maken.

Nu verschijnt voor de politieke wijsgeeren het volgende:

Terwijl de vermoeide menschen naar rust verlangen, eischen de
volbrachte feiten waarborgen. Voor de feiten zijn waarborgen hetzelfde
als rust voor de menschen.

Die vroeg Engeland na den protector aan de Stuarts; die vroeg Frankrijk
den Bourbons na het Keizerrijk.

Deze waarborgen zijn een noodzakelijkheid van den tijd; men moet ze
verleenen. De vorsten "oktrooieeren" ze, maar 't is werkelijk de drang
der omstandigheden die ze geeft. 't Is een diepe, nuttige waarheid,
waaraan de Stuarts in 1662 niet dachten, welke de Bourbons zelfs
in 1814 niet opmerkten. De voorbeschikte familie, die in Frankrijk
terugkwam, toen Napoleon viel, had de noodlottige onnoozelheid te
gelooven, dat zij gaf, en dat zij terug kon nemen wat zij gegeven had,
dat het huis van Bourbon het goddelijk recht bezat, dat Frankrijk
niets bezat, en dat het politieke recht, in de charte van Lodewijk
XVIII toegestaan, niets anders was dan een tak van het goddelijk recht,
door het huis Bourbon afgebroken en genadiglijk aan het volk gegeven,
tot den dag dat het den koning behagen mocht het terug te nemen. Het
huis van Bourbon had evenwel, al ware het alleen door den tegenzin,
waarmede het die gift deed, moeten gevoelen, dat ze niet van hen kwam.

Het was nijdig op de negentiende eeuw. Bij iedere ontwikkeling der
natie betoonde het zich wrevelig; het "mokte," om een plat, maar waar
woord te gebruiken. Dit zag het volk.

Het waande zich sterk, wijl het keizerrijk als een tooneelscherm bij
zijn komst was weggeschoven. Het merkte niet op, dat het op dezelfde
wijze aangebracht was. Het zag niet, dat het zelf ook in de hand was,
die Napoleon had weggenomen.

Het meende wortelen te hebben, wijl het 't verledene was. Het bedroog
zich; het vormde een gedeelte van het verledene, maar geheel het
verledene was Frankrijk. De wortelen der Fransche maatschappij lagen
niet in de Bourbons, maar in de natie. Deze onzichtbare en krachtig
levende wortelen vormden niet het recht eener familie, maar de
geschiedenis van een volk. Zij lagen overal, behalve onder den troon.

Het huis van Bourbon was voor Frankrijk de roemrijke en bloedige knoop
zijner geschiedenis, maar niet meer het hoofdelement van zijn lot
en de noodzakelijke grondslag zijner politiek. Men kon de Bourbons
missen; men had ze twee-en-twintig jaren gemist; de voortduring was
afgebroken geweest, maar zij begrepen het niet. Hoe hadden zij het
kunnen begrijpen, zij die zich verbeeldden, dat Lodewijk XVII op den 9
Thermidor, en Lodewijk XVIII op den dag van Marengo regeerde? Nooit
waren, sedert het begin der geschiedenis, de vorsten zoo blind
geweest tegenover de feiten en ten opzichte van dat gedeelte van het
goddelijk gezag, 't welk de feiten bevatten en verkondigen. Nooit had
deze aanmatiging van beneden, welke men het recht der koningen noemt,
op zulk een wijze het recht van boven verloochend.

Deze groote dwaling bracht deze familie er toe de hand aan de in 1814
"geoktrooieerde" waarborgen, aan de concessiën zooals zij die noemde,
te slaan. 't Was treurig! Wat zij onze overweldigingen noemde, waren
onze rechten.

Toen de restauratie meende, Bonaparte overwonnen te hebben en in het
land geworteld te zijn, dat wil zeggen: zich sterk en vast genoeg
achtte, nam zij, toen het oogenblik haar gunstig scheen, ijlings
een besluit en waagde een slag. Op zekeren ochtend richtte zij zich
op voor Frankrijks aangezicht, en haar stem verheffende, betwistte
zij den algemeenen en den persoonlijken rechtstitel, namelijk zij
betwistte der natie de souvereiniteit, den burger de vrijheid. Met
andere woorden: zij loochende datgene wat de natie tot natie en den
burger tot burger maakte.

Dit is de grond dier beruchte staatsstukken, welke men de ordonnantiën
van Juli noemt.

De restauratie viel.

Zij viel met recht. Wij moeten echter zeggen, dat zij niet volstrekt
aan al de vormen van den vooruitgang vijandig was. Grootsche dingen
waren uitgevoerd aan haar zijde.

Gedurende de restauratie had de natie zich gewoon gemaakt aan de
discussie in de rust, 't geen aan de republiek had ontbroken, en aan de
grootheid in den vrede, 't geen aan het Keizerrijk had ontbroken. Het
vrije, sterke Frankrijk was een bemoedigend schouwspel voor de andere
volken van Europa geweest. De revolutie had, onder Robespierre, het
kanon, onder Bonaparte, het woord gevoerd; onder Lodewijk XVIII en
Karel X kwam de beurt om het woord te hebben aan het verstand. De wind
hield op, de toorts gaf weder licht. Men zag op de heldere kruinen het
zuiver licht der geesten flikkeren. Een heerlijk, nuttig en bekoorlijk
schouwspel. Men zag gedurende vijftien jaren, in vollen vrede, in
volkomen openbaarheid deze groote beginselen werkzaam, die zoo oud
voor den denker, zoo nieuw voor den staatsman zijn: de gelijkheid
voor de wet, de vrijheid van geweten, de vrijheid van spreken,
de vrijheid der drukpers, de toegankelijkheid van alle bedieningen
voor alle bekwaamheden. Dit duurde tot in 1830. De Bourbons waren
een werktuig van beschaving, dat in de handen der voorzienigheid brak.

De val der Bourbons was vol grootheid, niet van hun zijde, maar van
de zijde der natie. Zij verlieten den troon met ernst, maar zonder
waardigheid; hun nederdaling in den nacht was geen dier plechtige
verdwijningen, welke in de geschiedenis een sombere aandoening
achterlaten; 't was noch de spookachtige kalmte van Karel I, noch de
adelaarskreet van Napoleon. Zij gingen heen--dit was alles. Zij legden
de kroon neder, maar behielden geen glans er van. Zij waren niet laag,
maar evenmin verheven. Zij schoten eenigermate te kort aan de majesteit
van hun ongeluk. Op zijn weg naar Cherbourg liet Karel X van een ronde
tafel een vierkante zagen, en bekommerde zich meer om de bedreigde
etiquette dan om de instortende monarchie. Deze kleinheid bedroefde
de getrouwe lieden, die het persoonlijke der koninklijke familie
beminden, en de ernstige lieden, welke hun geslacht vereerden. Het
volk zelf was bewonderenswaardig. De natie, op een ochtend door
een soort van koninklijken opstand gewapenderhand aangevallen,
gevoelde zich zoo sterk, dat zij niet toornig was. Zij verdedigde,
bedwong zich, bracht de dingen weder op hun plaats; het gouvernement
in de wet, de Bourbons in ballingschap, en liet het daarbij. Zij nam
den ouden koning Karel X van onder den troonhemel, die Lodewijk XIV
had overschaduwd, en zette hem zacht op den grond neder. Zij raakte
slechts met droefheid en voorzichtig aan de koninklijke personen. 't
Was niet een man, 't waren niet eenige mannen, 't was Frankrijk,
geheel Frankrijk, het zegevierende en door zijn overwinning dronken
Frankrijk, dat zich scheen te herinneren en dat voor de oogen der
gansche wereld deze ernstige woorden van Guillaume du Vair na den
dag der barricades in practijk bracht: "'t Is gemakkelijk voor hen,
die gewoon zijn de gunst der grooten te genieten en als een vogel
van den eenen tak op den anderen te springen, van een bekrompen tot
een schitterend fortuin, zich hardvochtig tegen hun vorst en zijn
tegenspoed te toonen; maar voor mij zal het lot mijner koningen
eerwaardig zijn, en voornamelijk dat der bedroefden."

De Bourbons namen eerbied, maar geen leedwezen mede. Zooals wij gezegd
hebben, was hun ongeluk grooter dan zij. Zij verdwenen aan den horizon.

Dadelijk had de Juli-revolutie vrienden en vijanden in de geheele
wereld. De eenen ijlden met geestdrift en vreugd haar tegen, de anderen
wendden zich van haar, ieder naar zijn geaardheid. De vorsten van
Europa, de uilen bij dien dageraad, sloten aanvankelijk getroffen en
ontsteld de oogen, en openden ze niet weder dan om te dreigen. Een
ontzetting die begrijpelijk, een toorn die verschoonbaar is. Deze
zonderlinge revolutie was nauwelijks een schok geweest, zij had
zelfs het verwonnen koningschap de eer niet bewezen het als vijand
te behandelen en zijn bloed te storten. Voor de oogen der despotieke
gouvernementen, die er steeds belang bij hebben dat de vrijheid zich
zelve onteert, had de Juli-revolutie het ongelijk, vreeselijk te zijn
en toch zacht te blijven. Er werd overigens niets tegen haar beproefd
noch heimelijk bewerkt. Zij, die het meest ontevreden, vergramd en
beangst waren, begroetten haar. Hoe groot onze zelfzucht en onze wrok
zijn mogen, een geheimzinnige eerbied ontstaat uit de gebeurtenissen,
waarin men de medewerking van eene hoogere dan menschelijke macht
gevoelt.

De Juli-revolutie is de triumf van het recht, dat het feit
nedervelt. Zij is iets schitterends!

Het recht het feit nedervellende. Vandaar de glans der revolutie van
1830, vandaar ook haar zachtmoedigheid. Het triumfeerende recht heeft
geen behoefte om geweldig te zijn.

Het recht is het juiste en ware.

Het eigenaardige van het recht is, dat het eeuwig schoon en rein
blijft. Het feit, zelfs het schijnbaar noodzakelijkst, het door
den tijdgenoot volkomenst aangenomen feit is, zoo het slechts
als feit bestaat en te weinig of in 't geheel geen recht bevat,
onvermijdelijk bestemd om na verloop van tijd, leelijk, onrein,
misschien monsterachtig te worden. Zoo men met een oogopslag weten wil,
welken graad van leelijkheid het feit kan bereiken, wanneer men het
na verloop van eeuwen ziet, aanschouwe men Machiavelli. Machiavelli
is geen booze geest, geen demon, geen lage, ellendige schrijver;
hij is niets dan het feit. Niet alleen het Italiaansche feit, maar
het Europeesche; het feit der zestiende eeuw. Het schijnt leelijk,
en het is leelijk tegenover de zedelijke idée der negentiende eeuw.

Deze strijd van het recht en het feit duurt sedert het ontstaan der
maatschappijen. Het werk der wijzen is aan den tweestrijd een einde te
maken, de zuivere idée met de menschelijke wezenlijkheid te verbinden,
op vreedzame wijze het recht in het feit en het feit in het recht op
te nemen.






TWEEDE HOOFDSTUK.

SLECHT GENAAID.


Maar het werk der wijzen is anders dan het werk der behendigen.

De revolutie van 1830 was spoedig tot staan gekomen.

Zoodra een revolutie gestrand is, bemachtigen zich de behendigen
het wrak.

De behendigen hebben zich zelven, in onze eeuw, den naam van
staatslieden toegekend, zoodat de naam staatsman uiteindelijk
eenigermate een woord uit de dieventaal is geworden. Men vergete het
toch niet, dat, waar behendigheid is, ook noodzakelijk kleinheid moet
zijn. Behendigen wil dus zooveel zeggen als: middelmatigen.

Even zoo is "staatsman" vaak gelijkbeteekenend met "verrader."

Zoo men nu de behendigen gelooft, zijn de revolutiën, gelijk de
Juli-revolutie, doorgesneden slagaderen, die spoedig verbonden moeten
worden. Het te luid verkondigd recht schokt. Zoodra derhalve het recht
is erkend, moet de staat opnieuw gevestigd worden. Is de vrijheid
verzekerd, dan moet men aan het gezag denken.

Hier scheiden de wijzen nog niet van de behendigen, maar beginnen te
wantrouwen. Het gezag, goed. Maar, vooreerst, wat is het gezag? ten
tweede, van waar komt het?

De behendigen schijnen de gefluisterde tegenwerping niet te hooren
en gaan voort met hun arbeid.

Volgens deze staatslieden, die zoo schrander zijn, aan voordeelige
hersenschimmen een masker van noodzakelijkheid te geven, is de eerste
behoefte van een volk na een revolutie, wanneer dit volk tot een
monarchaal werelddeel behoort, zich een dynastie te bezorgen. Op
deze wijze, zeggen zij, kan het rust na zijn omwenteling hebben;
dat wil zeggen, den tijd om zijn wonden te verbinden en zijn huis te
herstellen. De dynastie verbergt den steiger en bedekt het hospitaal.

Maar het is niet altijd gemakkelijk, zich een dynastie te bezorgen.

Ten strengste genomen is een geniaal man, ja zelfs de eerste de beste
gelukkige man voldoende om er een koning van te maken. In 't eerste
geval heeft men Bonaparte, in het tweede Iturbide.

Maar de eerste de beste familie is niet voldoende om een dynastie te
zijn. Een geslacht moet noodzakelijk zekeren ouderdom hebben en de
rimpels der eeuwen kan men niet plotseling voortbrengen.

Welke eigenschappen, altijd, wel te verstaan, uit het gezichtspunt der
"staatsmannen" gezien, en onder zeker voorbehoud, moet na een revolutie
een koning hebben, die er uit ontstaan is? Hij kan revolutionnair
zijn en 't is nuttig, dat hij het zij, namelijk dat hij persoonlijk
in de revolutie betrokken zij geweest, er de hand in gehad hebbe,
dat hij er zich door benadeeld of er roem mede behaald, dat hij er
de bijl van geraakt of den degen er voor gevoerd hebbe.

Welke zijn de eigenschappen eener dynastie? Zij moet nationaal, dat is
uit de verte revolutionnair zijn, niet door volbrachte handelingen,
maar door aangenomen beginselen. Zij moet uit het verleden zijn
samengesteld, en historisch zijn, een toekomst hebben en sympathie
inboezemen.

Dit alles verklaart, waarom de eerste revolutiën zich tevreden stellen
met een man te vinden, Cromwell of Napoleon; en waarom de tweede
volstrekt een familie willen vinden, het huis van Brunswijk of het
huis van Orleans. De koninklijke huizen gelijken naar die Indische
vijgeboomen, van welke iedere tak zich naar de aarde buigt, er wortelt
en een vijgeboom wordt. Iedere tak kan een dynastie worden. Alleen
op voorwaarde, dat hij zich tot het volk buigt.

Dit is de theorie der behendigen.

De groote kunst is alzoo: aan eenigen voorspoed den klank eener
gewichtige gebeurtenis te geven, opdat zij, die ervan genieten, er
ook voor beven; een gedanen stap met vrees te kruiden; de buiging van
den overgang te vernauwen om den vooruitgang te vertragen; dit werk te
verzwakken, de ruwheden der geestdrift aan te wijzen en weg te nemen;
de hoeken en nagels weg te snijden; den triumf in watten te leggen;
het recht in te bakeren; den reus, het volk, in flanel te wikkelen
en het schielijk te bed te brengen; aan deze overmatige gezondheid
een diëet voor te schrijven; Hercules als een herstelden zieke te
behandelen; de gebeurtenis in het hulpmiddel op te lossen; aan de,
naar het ideaal dorstende geesten een verkoelenden drank te reiken;
voorzorgen tegen al te grooten voortgang te nemen, de revolutie van
een lichtscherm te voorzien.

1830 bracht deze theorie in practijk, welke door 1688 reeds op Engeland
was toegepast.

1830 is een te halverwege tot staan gebrachte revolutie; half
vooruitgang, bijna recht. Maar de logica wil van "bijna" niets weten,
evenmin als de zon iets van de kaars weet.

Wie houdt de revolutiën te halverwege staande? De burgerstand.

Waarom?

Wijl de burgerstand is: het eigenbelang, dat tot bevrediging is
gekomen. Gisteren was het de honger, heden is het de voldoening,
morgen zal het de verzadiging zijn.

Het verschijnsel van 1814 na Napoleon herhaalde zich in 1830 na
Karel X.

Men heeft ten onrechte van den burgerstand eene klasse willen maken. De
burgerstand is eenvoudig het bevredigde gedeelte des volks. De burger
is de man, die op 't oogenblik den tijd heeft te gaan zitten. Een
stoel is geen kaste. Maar door te spoedig te gaan zitten, kan men zelfs
den gang van het menschelijk geslacht tegenhouden. Dit is dikwerf de
misslag van den burgerstand geweest.

Men is geen klasse, wijl men een misslag begaat. De zelfzucht is geen
afdeeling der menschelijke orde.

Men moet overigens, zelfs jegens de zelfzucht, rechtvaardig zijn; de
toestand, waarnaar dit gedeelte der natie, 't welk men den burgerstand
noemt, na den schok van 1830 trachtte, was geen werkeloosheid, die zich
aan onverschilligheid en luiheid paart, en een weinig schande bevat;
't was niet de slaap, die een vluchtige vergetelheid onderstelt,
vatbaar voor droomen; 't was een halt.

Dit "halt" is een woord van een dubbele, schier tegenstrijdige
beteekenis: voor marcheerende troepen behoort het tot de beweging;
bij stilstand is het rust.

Halt houden is de herstelling der krachten, 't is de gewapende en
waakzame rust, 't is het volbrachte feit, dat schildwachten uitzet en
op zijn hoede is. Halt houden veronderstelt het gevecht van gisteren
en het gevecht voor morgen.

't Is de tusschentijd van 1830 en van 1848.

Wat wij hier gevecht noemen, kan ook vooruitgang worden genoemd.

De burgerstand had dus evenzeer als de staatslieden een man noodig,
die dit woord "halt" uitdrukte. Een "Hoewel omdat." Een samengestelde
individualiteit, die revolutie en duurzaamheid beteekent, met andere
woorden: die het tegenwoordige, door de blijkbare overeenstemming
van het verledene en de toekomst, bevestigde.

Die man was "gevonden." Hij heette Lodewijk Filips van Orleans.

De 221 maakten Lodewijk Filips koning. Lafayette belastte zich met
de zalving. Hij noemde hem "de beste der republieken." Het stadhuis
van Parijs verving de Cathedraal van Reims.

Deze vervanging door een halven troon, in de plaats van een geheelen,
was "het werk van 1830."

Toen de behendigen gedaan hadden, kwam de groote feil hunner schepping
voor den dag. Dit alles was verricht buiten het volstrekte recht. Het
volstrekte recht riep: Ik protesteer! en toen trad het, 't geen nog
geduchter was, weder in de schaduw.






DERDE HOOFDSTUK.

LODEWIJK FILIPS.


Revolutiën hebben een vreeselijken arm en een gelukkige hand; zij slaan
duchtig en kiezen goed. Zelfs wanneer zij onvolledig, verbasterd, te
vroegtijdig en een jeugdige revolutie zijn, gelijk die van 1830, blijft
haar schier altijd nog genoeg providentieele helderziendheid over om
niet verkeerd te vallen. Haar verduistering is nooit een afstand.

Beroemen wij ons echter niet te luid; ook de revolutiën bedriegen
zich en men heeft ernstige misvattingen gezien.

Keeren wij tot 1830 terug. 1830 had in zijn afwijking geluk. Bij de
instelling, die, na de plotseling staande gehouden revolutie, orde
heette, was de koning beter dan het koningschap. Lodewijk Filips was
een zeldzaam man.

Zoon van een vader, nopens wien de geschiedenis zekerlijk verzachtende
omstandigheden in aanmerking zal nemen, even achtenswaardig als zijn
vader laakbaar was geweest; in het bezit van alle persoonlijke, en
vele openbare deugden; zorgvuldig voor zijn gezondheid, zijn fortuin,
zijn persoon en zijn zaken; de waarde van een minuut, niet altijd
die van een jaar kennende; matig, opgeruimd, vreedzaam, geduldig;
een goed man en een goed vorst; die bij zijn vrouw sliep en in zijn
paleis lakeien had om zijn echtelijk bed aan de burgers te laten zien;
de praalvertooning van een geregeld huwelijksleven, te noodzakelijker
geworden na de zedelooze praalvertooningen van den ouderen tak;
bekend met al de talen van Europa, en wat zeldzamer is, met alle
talen van alle belangen, en die talen sprekende; een merkwaardig
vertegenwoordiger van den "middelstand",  maar dien overtreffende en
in alle opzichten er boven verheven; in 't bezit van een uitstekenden
geest, echter het bloed waardeerende waarvan hij afstamde, en vooral
zich zelven wegens eigen geestkracht; bij de vraag nopens zijn
geslacht, zich uitsluitend Orleans en niet Bourbon noemende; zeer
prins van den bloede, zoolang hij slechts koninklijke hoogheid was,
maar een wezenlijk burger, zoodra hij majesteit was; in 't openbaar
wijdloopig, maar kort en bondig in vertrouwde kringen; gierig genoemd,
maar nooit bewezen; in den grond een dier spaarzamen, die uit lust
of plicht gemakkelijk verspillend worden; een geletterde, maar echter
weinig voor de letteren over hebbende; een edelman maar geen ridder;
eenvoudig, kalm en sterk; door zijn familie en zijn huis bemind;
een verleidelijk verhaler; een van hersenschimmen bevrijd staatsman;
inwendig koel; beheerscht door het onmiddellijk belang; immer zich naar
het naaste richtend; noch tot wraak noch tot dankbaarheid bekwaam;
onmeedoogend de uitstekenden tegen de middelmatigen bezigende;
behendig om door de parlementaire meerderheden die geheimzinnige
eenstemmigheden in 't ongelijk te stellen, welke onder de tronen
grollen; openhartig, soms onvoorzichtig in zijn openhartigheid,
maar bij deze onvoorzichtigheid wonderbaar behendig; vruchtbaar in
uitvluchten, gedaantewisselingen en maskers; Frankrijk voor Europa en
Europa voor Frankrijk bevreesd makende; onbetwistbaar zijn vaderland
beminnende, maar aan zijn familie de voorkeur gevende; meer waarde
hechtende aan heerschappij dan aan het gezag, en aan het gezag meer
dan de waardigheid; een neiging die noodlottig is, wanneer zij in
alles willende slagen, list te baat neemt en niet volstrekt afkeerig
van laagheid is, maar het voordeel heeft dat zij de politiek voor
geweldige schokken, den staat voor breuken en de maatschappij voor
noodlottige gebeurtenissen behoedt; stipt in kleinigheden, nauwkeurig,
waakzaam, oplettend, scherpzinnig, onvermoeibaar, die zich soms
tegensprak en logenstrafte, die stoutmoedig tegen Oostenrijk te
Ancona, hardnekkig tegen Engeland in Spanje was, die Antwerpen
bombardeerde en den missionaris Pritchard vergoeding gaf; die met
overtuiging de Marseillaise zong; onvatbaar voor neerslachtigheid,
vermoeienissen, voor den smaak voor het goede en het ideale, voor
edelmoedige vermetelheid, voor utopieën, hersenschimmen, toorn,
ijdelheid en vrees; die al de vormen van persoonlijke onversaagdheid
had; als generaal te Valmy, als soldaat te Jemmapes, achtmaal door
koningsmoord aangerand, en die telkens glimlachte; dapper als een
grenadier, moedig als een denker; geen andere bekommering hebbende
dan voor de gevaren eener Europeesche opschudding, en ongeschikt
voor groote politieke avonturen; immer gereed zijn leven te wagen,
nooit zijn werk; zijn wil onder den schijn van invloed vermommende,
ten einde eerder als een schrander man dan als koning gehoorzaamd
te worden; begaafd met opmerkzaamheid, maar niet met vooruitzicht;
weinig lettende op de geesten, maar van groote menschenkennis, dat
wil zeggen: hij moest zien, om te kunnen oordeelen; vlug van verstand
en scherpzinnig, met practische wijsheid, welbespraakt, en met een
wonderbaar geheugen; immer uit dat geheugen puttende, het eenige wat
hij met Cesar, Alexander en Napoleon gemeen had; hij kende de feiten,
de bijzonderheden, de datums, de eigennamen, maar was onbekend met
de neigingen, de hartstochten, de verschillende uitingen der menigte,
de inwendige strevingen, de geheime en verborgen opstanden der zielen,
met één woord: alles wat men de onzichtbare stroomingen der geesten
zou kunnen noemen; een man door de oppervlakte aangenomen, maar
weinig in overeenstemming met het onderste van Frankrijk; die zich
door slimheid uit de verlegenheid redde; die te veel regeerde en niet
genoeg heerschte; die zelf zijn eerste minister was; uitmuntend om
van de kleinheid der wezenlijkheden hindernissen voor het oneindige
der ideeën te vormen; die aan een wezenlijk scheppende bekwaamheid
van beschaving, orde en organisatie een zekeren geest van kibbelarij
en chicane paarde; stichter en procureur eener dynastie, die iets
van Karel den groote en iets van een advocaat had; in 't geheel een
verhevene, origineele gestalte, een vorst die zich gezag wist te
verschaffen in weerwil der kitteloorigheid van Frankrijk, en macht,
trots Europa's ijverzucht--Lodewijk Filips zal onder de uitstekende
mannen zijner eeuw worden gesteld en zou gerangschikt zijn onder de
doorluchtige heerschers der geschiedenis, zoo hij een weinig zin voor
den roem had gehad en evenzeer gevoel voor het grootsche als voor het
nuttige. Lodewijk Filips was schoon geweest, en was, oud geworden,
nog bevallig gebleven; hoewel niet altijd aangenaam bij de natie,
was hij het altijd bij de menigte; hij behaagde. Hij had de gaaf
te bekoren. Hem ontbrak majesteit; hij droeg geen kroon, hoewel hij
koning, geen wit haar, hoewel hij een grijsaard was. Zijn manieren
behoorden den ouden, zijn gewoonten den nieuwen tijd, een mengsel van
het adellijke en burgerlijke, dat aan 1830 paste; Lodewijk Filips
was de regeerende overgang; hij had de oude uitspraak en de oude
spelling behouden, welke hij ten dienste der nieuwe gedachten stelde;
hij beminde Polen en Hongarije, maar schreef als eertijds Polonois,
en zeide Hongrais. Hij droeg de uniform der nationale garde gelijk
Karel X, en het lint van het Legioen van Eer gelijk Napoleon.

Hij ging weinig ter kerk, niet ter jacht, nooit naar de opera. Hij
was onomkoopbaar voor de kosters, jachtknechten en danseressen; dit
gaf hem populariteit bij den burgerstand. Hij had geen hofhouding. Hij
ging uit met zijn parapluie onder den arm, en deze parapluie heeft lang
tot zijn gloriekrans behoord. Hij was een weinig metselaar, een weinig
tuinier en een weinig arts; hij deed een aderlating aan een postillon,
die van het paard was gestort; hij ging evenmin uit zonder zijn lancet
als Hendrik III zonder zijn dolk. De koningsgezinden bespotten dezen
belachelijken koning, den eerste die bloed vergoot om te genezen.

In de grieven der geschiedenis tegen Lodewijk Filips moet onderscheid
gemaakt worden; er is in beschuldiging van het koningschap,
beschuldiging van de regeering en beschuldiging van den koning;
drie kolommen, welke ieder een verschillende som geven. Op het
democratische recht beslag gelegd, de vooruitgang een tweede belang
geworden, de geweldige onderdrukking der straatprotesten, de militaire
terechtstelling der opstanden, het oproer door de wapens bedwongen, de
straat Transnonain, de zittingen van den krijgsraad, de overvleugeling
van het wezenlijke land door het wettige land, het gouvernement in
halve winst met driehonderd duizend bevoorrechten zijn de feiten
van het koningschap; België geweigerd, Algerië te streng veroverd,
en, evenals Indië door de Engelschen, met meer barbaarschheid dan
beschaving; de trouwbreuk jegens Abdel-Kader, Blaye, de koop van
het verraad tegen de hertogin van Berry; de aan Pritchard betaalde
vergoeding zijn de feiten der regeering; een politiek, die meer de
belangen der familie dan die der natie op 't oog had, is een feit
des konings.

Zooals men ziet, wordt na deze afscheiding de schuld des konings
minder.

Zijn grootste misslag is deze: Hij was te bescheiden in naam van
Frankrijk.

Vanwaar komt deze misslag?

Lodewijk Filips was als koning te veel vader; de opkweeking
eener familie, waarvan men een dynastie wil maken, is voor alle
omstandigheden beducht, moet door niets gehinderd worden. Vandaar die
buitensporige beschroomdheid, welke voor het volk onaangenaam was,
dat den 14 Juli in zijn burgerlijke overleveringen, en Austerlitz in
zijn militaire overleveringen heeft.

Afgescheiden overigens van de openbare plichten, die het eerst moeten
vervuld worden, was deze innige liefde van Lodewijk Filips voor
zijn familie eene alleszins gewettigde. Deze huiselijke groep was
bewonderenswaardig. De deugden gingen er aan talenten gepaard. Eene
der dochters van Lodewijk Filips, Maria van Orleans, plaatste den naam
van haar geslacht onder de kunstenaars, zooals Karel van Orleans dien
onder de dichters had geplaatst. Zij had haar ziel in marmer gevormd,
't geen zij Jeanne d'Arc noemde. Twee zonen van Lodewijk Filips hadden
Metternich dezen demagogischen lof ontrukt: "'t Zijn jongelieden,
zooals men ze zelden ziet, en prinsen, zooals men ze in 't geheel
niet ziet."

Dit is, zonder iets te bewimpelen, maar ook zonder iets te verergeren,
de waarheid nopens Lodewijk Filips.

't Was in 1830 voor Lodewijk Filips het geluk dat hij prins Egalité
was, dat hij in zich de tegenspraak der restauratie en der revolutie
droeg, dat hij die verontrustende zijde van den revolutionnair had,
die bij den regeerder geruststellend wordt. Nooit paste een mensch
beter bij een gebeurtenis; de een ging in de andere over, en een
nieuwe menschwording ontstond. Lodewijk Filips is de menschwording
van 1830. Bovendien had hij in zijn voordeel deze groote aanbeveling
voor den troon; de verbanning. Hij was balling, zwervend en arm
geweest. Hij had van zijn arbeid geleefd. In Zwitserland had deze
deelgenoot aan de rijkste vorstelijke domeinen van Frankrijk een
oud paard verkocht, om in zijn onderhoud te voorzien. Te Reichenau
had hij lessen in de wiskunde gegeven, terwijl zijn zuster Adelaïde
borduurde en naaide. Deze herinneringen van een koning brachten den
burgerstand in verrukking. Met eigen handen had hij het laatste ijzeren
cachot van Mont-Saint-Michel afgebroken, dat door Lodewijk XI gebouwd,
door Lodewijk XV gebezigd werd. Hij was de krijgsmakker van Dumouriez,
de vriend van Lafayette; hij had tot de club der Jacobijnen behoord;
Mirabeau had hem op den schouder geklopt; Danton had tot hem gezegd:
jongeling! In 93, op vier-en-twintigjarigen leeftijd, had hij,
als mijnheer de Chartres, in een donkere loge der conventie, het
proces bijgewoond van Lodewijk XVI, zoo terecht "die arme tyran"
genoemd. De blinde helderziendheid der revolutie, het koningschap
in den koning en den koning met het koningschap verbrekende, zonder
bijna in de woeste verplettering der idée den mensch op te merken; de
ontzaggelijke storm der vergadering als gerechtshof, de openbare toorn
die ondervraagt, Capet die niet weet te antwoorden; de schrikbarende
verstomde waggeling van dit koninklijke hoofd onder dien noodlottigen
storm; de betrekkelijke onschuld van allen in dit schriktooneel,
zoowel van hen die veroordeelden als van hem die veroordeeld werd--dit
alles had hij gezien, hij had aller verbijstering aanschouwd; hij
had de eeuwen voor de balie der conventie zien verschijnen; achter
Lodewijk XVI, dezen ongelukkigen verantwoordelijken voorbijganger,
had hij in de duisternis de vreeselijke beschuldigde, de monarchie,
zien verrijzen; en in zijn ziel was de eerbiedige ontzetting voor de
ontzaggelijke gerechtigheid des volks, schier even onpersoonlijk als
die van God achtergebleven.

Het spoor dat de revolutie in hem had achtergelaten was
wonderbaar. Zijn herinnering was als een levend indruksel van deze
groote jaren, minuut voor minuut. Op zekeren dag verbeterde hij,
in tegenwoordigheid van een getuige, aan wien wij onmogelijk kunnen
twijfelen, uit zijn geheugen de geheele letter A der alphabetische
lijst van de Constitueerende Vergadering.

Lodewijk Filips was een koning in den vollen dag. Toen hij regeerde
was de pers vrij, het spreekgestoelte vrij, waren het geweten en
het woord vrij. De September-wetten spreken luide. Hoewel hij de
nadeelige kracht van het licht op de privilegiën kende, liet hij toch
zijn troon aan het licht blootgesteld. De geschiedenis zal hem deze
grootmoedigheid toerekenen.

Thans is Lodewijk Filips, zooals alle historische mannen, die van
het tooneel zijn getreden, voor de balie van het menschelijk geweten
gevoerd. Zijn proces is nog slechts ter eerste instantie.

Het uur, dat de geschiedenis met haar eerwaardige en vrije stem
spreekt, heeft voor hem nog niet geslagen, het oogenblik is nog niet
gekomen om over dien koning het eindvonnis uit te spreken: zelfs de
strenge en beroemde geschiedschrijver Louis Blanc heeft onlangs zijn
eerste vonnis verzacht; Lodewijk Filips werd gekozen door deze twee,
die men 221 en 1830 noemt, namelijk door een half parlement en een
halve revolutie; in allen geval, en uit het verheven gezichtspunt,
waarop de wijsbegeerte zich moet plaatsen, zouden wij hem hier niet
kunnen beoordeelen, zooals men hierboven heeft kunnen opmerken, dan
met zekere voorbehoudingen, in naam van het volstrekt democratisch
beginsel; voor het oog van het volstrekte, buiten deze twee rechten:
vooreerst de rechten van den mensch, en ten tweede het recht des volks,
is alles overweldiging; wat wij evenwel reeds nu, behoudens deze
voorbehoudingen, kunnen zeggen, is, dat over 't geheel en op welke
wijze men hem beschouwe, Lodewijk Filips, op zich zelven genomen en
uit het oogpunt van menschelijke goedheid, om ons van de uitdrukking
der oude geschiedenis te bedienen, een der beste vorsten zal blijven,
die op eenigen troon gezeteld hebben.

Wat heeft hij tegen zich? Die troon. Neem het koningschap van
Lodewijk Filips af. De mensch blijft. De mensch is goed; dikwijls
goed tot bewonderens toe. Menigmaal kwam hij des avonds, te midden
der drukkendste zorgen, na een dag van strijd tegen de diplomatie
van geheel Europa, in zijn kamer, en wat deed hij daar, uitgeput
van vermoeidheid, en worstelend tegen den slaap? Hij nam een bundel
processtukken, en bracht den nacht door met de nalezing van een
crimineel rechtsgeding, meenende dat het iets beteekende Europa het
hoofd te bieden, maar dat het een gewichtiger zaak was, den beul een
mensch te ontrukken. Volhardend bestreed hij zijn zegelbewaarders;
voet voor voet betwistte hij den procureurs-generaal, deze "babbelaars
der wet" zooals hij ze noemde, het terrein der guillotine. Soms
bedekten stapels processtukken zijn tafel; hij onderzocht ze alle;
't was hem onmogelijk deze rampzalige veroordeelde hoofden op te
geven. Op zekeren dag zeide hij tot denzelfden getuige, van wien
wij aanstonds spraken: "Dezen nacht heb ik er zeven gewonnen." In de
eerste jaren zijner regeering werd de doodstraf zoogoed als afgeschaft,
en het weder opgerichte schavot was een dwang den koning gedaan. De
gerechtsplaats La Gréve was met den ouderen tak der Bourbons verdwenen;
er werd een burgerlijke gerechtsplaats ingesteld onder den naam van
barrière St. Jacgues; de "practische mannen" gevoelden behoefte aan
een zoogenaamde wettige guillotine; dit was een der overwinningen
van Casimir Périer,--die de bekrompen zijden van den burgerstand
vertegenwoordigde--op Lodewijk Filips, die er de liberale zijden
van vertegenwoordigde. Lodewijk Filips had eigenhandig noten op
Beccaria's werk geschreven. Na het helsche werktuig van Fieschi,
riep hij uit: "Hoe jammer dat ik niet gekwetst ben! Ik had dan gratie
kunnen verleenen!" Toen hij een andermaal op den tegenstand zijner
ministers zinspeelde, schreef hij bij gelegenheid van een staatkundig
veroordeelde--een der edelste figuren van onzen tijd: "zijn genade
is verleend; er blijft mij slechts over ze te verwerven." Lodewijk
Filips was zachtmoedig als Lodewijk IX, en goed als Hendrik IV.

En voor ons heeft in de geschiedenis, waar goedheid een zoo zeldzame
parel is, de goedheid schier den voorrang boven de grootheid.

Daar Lodewijk Filips streng door de eenen, misschien hard door de
anderen is beoordeeld, is het zeer natuurlijk, dat een man, thans
zelf een schim, die dezen koning gekend heeft, voor hem tegenover
de geschiedenis kome getuigen; deze getuigenis, hoe zij zijn moge,
is blijkbaar en bovenal onbaatzuchtig; een grafschrift door een doode
geschreven is oprecht; een schim mag een andere schim troosten; het
deelgenootschap aan dezelfde duisternis geeft het recht tot lofspraak;
en 't is weinig te vreezen, dat men ooit van twee graftomben in
ballingschap zal zeggen: Deze heeft den ander gevleid.






VIERDE HOOFDSTUK.

SCHEUREN IN DE FUNDAMENTEN.


Op het oogenblik dat het drama, 't welk wij verhalen, in de diepte
van een der treurige wolken zal dringen, welke het begin der regeering
van Lodewijk Filips bedekken, mocht er geen dubbelzinnigheid bestaan,
en 't was noodzakelijk, dat dit boek zich nopens dien koning uitsprak.

Lodewijk Filips was zonder gewelddadigheid tot het koninklijk gezag
gekomen, zonder rechtstreeksche handeling zijnerzijds, door het feit
eener revolutionnaire omkeering, waaraan de hertog van Orleans geen
persoonlijk deel had genomen. Hij was prins geboren en meende een
gekozen koning te zijn. Hij had zich zelf dit mandaat niet gegeven,
het ook niet genomen; men had het hem aangeboden, en hij had het
aanvaard; overtuigd, onzes inziens ten onrechte, dat deze aanbieding
rechtmatig, en hij tot de aanneming verplicht was. Vandaar een bezit
te goeder trouw. Nu, wij zeggen met volle overtuiging, dat Lodewijk
Filips in het bezit te goeder trouw was, en dat de democratie,
in zijn aanval te goeder trouw zijnde, de verschrikking, die uit
de maatschappelijke worstelingen ontstaat, noch den koning noch de
democratie beschuldigt. De schok der beginselen gelijkt den schok
der elementen. De oceaan verdedigt het water, de orkaan verdedigt de
lucht; de koning verdedigt het koningschap, de democratie verdedigt
het volk; het betrekkelijke, namelijk de monarchie, biedt wederstand
aan het absolute, namelijk de republiek; de maatschappij bloedt
onder dit conflict, maar wat thans haar lijden is, zal later haar
heil zijn; in allen gevalle zijn zij die strijden niet te laken;
een van beide partijen bedriegt zich ontwijfelbaar; het recht staat
niet als de colossus van Rhodes tegelijk op twee oevers, met den
eenen voet in de republiek, met den anderen in het koningschap; het
is ondeelbaar en geheel aan één zijde; maar zij die zich bedriegen,
bedriegen zich te goeder trouw; een blinde is evenmin een misdadiger
als een Vendeër een bandiet. Schrijven wij alzoo slechts aan het
noodlot deze vreeselijke botsingen toe. Wat deze stormen zijn mogen,
de menschelijke verantwoordelijkheid heeft er geen deel aan.

Voltooien wij dit overzicht.

De regeering van 1830 had reeds dadelijk een moeielijk
bestaan. Gisteren geboren, moest zij reeds heden strijden.

Nauwelijks ingesteld, voelde zij reeds overal flauwe rukken aan het
Juli-getimmerte, dat zoo versch gebouwd, nog zoo weinig hecht was.

De tegenstand ontstond den volgenden dag; misschien was hij reeds
den vorigen dag ontstaan.

Van maand tot maand breidde zich de vijandigheid uit en werd meer en
meer openlijk.

De Juli-revolutie, die, zooals wij gezegd hebben, buiten Frankrijk
noode door de koningen ontvangen werd, was in Frankrijk op
verschillende wijze opgevat geworden.

God geeft aan de menschen Zijn zichtbaren wil in de gebeurtenissen te
kennen; een duistere tekst in een geheimzinnige taal. Dadelijk maken
de menschen daarvan vertalingen, overijlde, onjuiste vertalingen, vol
fouten, leemten en tegenstrijdigheden. Zeer weinig geesten verstaan
de goddelijke taal. De schranderste, de bedaardste, de diepzinnigste
ontcijferen langzaam, en wanneer zij met hun tekst komen, is het werk
sinds lang verricht; er zijn dan reeds meer dan twintig vertalingen
aan de markt. Uit iedere vertaling ontstaat een partij en uit iedere
tegenstrijdigheid een factie; iedere partij meent uitsluitend den
waren tekst te hebben; iedere factie meent het licht te bezitten.

Soms is het gezag zelf een factie.

In revolutiën zijn zwemmers tegen den stroom, 't zijn de oude partijen.

Aangezien de revolutiën uit het recht van den opstand ontstaan,
zoo meenen de oude partijen, die zich aan de erfelijkheid door de
gratie Gods houden, dat men tegen haar het recht van den opstand
heeft. 't Is een dwaling. Want in revolutiën is de opstandeling niet
het volk, maar de koning. Revolutie is juist het tegenovergestelde van
opstand. Iedere revolutie, een normale vervulling zijnde, bevat in zich
haar wettigheid, die soms door valsche revolutionnairen onteerd wordt,
doch die, hoewel bezoedeld, bestaan blijft, en hoewel zelfs bloedend
blijft leven. Revolutiën ontstaan niet uit een toeval, maar uit de
noodzakelijkheid. Een revolutie is een terugkeer uit het schijnbare
tot het wezenlijke. Zij is, wijl zij zijn moet.

Desniettemin vielen de oude legitimistische partijen de revolutie
van 1830 aan met al het geweld, dat uit valsche redeneering kan
voortkomen. Dwalingen zijn uitmuntende kogels. Zij troffen haar
behendig, waar zij kwetsbaar was, bij gemis van kuras, daar haar logica
ontbrak; zij vielen deze revolutie in haar koningschap aan. Zij riepen
haar toe: Revolutie, waarom deze koning? De factiën zijn blinden,
die juist mikken.

Ook de republikeinen slaakten dezen kreet. Maar deze kreet, van hen
komende, was logisch. Wat blindheid was bij de legitimisten, was
helderziendheid bij de democraten. 1830 had bij het volk bankroet
gemaakt. De verontwaardigde democratie verweet het haar.

De instelling van Juli worstelde tusschen den aanval van het verledene
en den aanval der toekomst. Zij vertegenwoordigde het oogenblik,
eenerzijds in strijd met de monarchale eeuwen, anderzijds met het
eeuwige recht.

Buitendien was zij voor buiten geen revolutie meer, toen zij monarchie
werd en 1830 was dus gedwongen Europa's stappen te volgen. Den vrede
te moeten behouden, dit vermeerderde de verwikkelingen. Een in twee
verschillende richtingen verlangde harmonie is vaak schadelijker dan
oorlog. Uit dezen doffen, steeds gebreidelden, maar steeds grommenden
strijd ontstond de gewapende vrede, dit kostbaar hulpmiddel der bij
zich zelve verdachte beschaving. Het Juli-koningschap steigerde,
niettegenstaande het dit droeg, in het gareel der Europeesche
kabinetten. Metternich had het gaarne bij de lange leidsels
genomen. In Frankrijk door den vooruitgang gedreven, dreef het de
achterblijvende monarchen in Europa. Op sleeptouw genomen, nam zij
anderen op sleeptouw.

Binnenslands vermeerderden zich en hingen loodzwaar boven
de maatschappij de quaestiën betreffende het pauperismus,
het proletariaat, het werkloon, de opvoeding, het strafrecht,
de prostitutie, het lot der vrouw, den rijkdom, de armoede, de
voortbrenging, het verbruik, de verdeeling, den ruilhandel, het
muntwezen, het crediet, het recht van 't kapitaal, het recht van den
arbeid enz.

Buiten de eigenlijk gezegde politieke partijen, ontstond een
andere beweging. Aan de democratische gisting paarde zich de
philosophische. De keur der bevolking gevoelde zich evenzeer gestoord
als de menigte; wel in een anderen zin, maar niet minder.

De denkers peinsden, terwijl de grond, namelijk het volk, door
revolutionnaire stroomingen doorweekt, onder hen beefde met
ik weet niet welke stuipachtige schokken. Deze denkers, eenigen
afzonderlijk, anderen in gezinnen en schier in gemeenten vereenigd,
peilden vreedzaam maar diep de maatschappelijke vraagstukken. Zij
waren kalme mijnwerkers, die rustig hun loopgraven in de diepten van
een vulkaan voortzetten, nauwelijks gehinderd door doffe schokken en
den reeds eenigszins zichtbaren vuurgloed.

Deze rust was niet het minst schoone schouwspel van dezen bewogen tijd.

Deze mannen lieten aan de politieke partijen de quaestie der rechten
over, zij hielden zich alleen met die des geluks bezig.

Wat zij uit de maatschappij wilden trekken, was het welzijn van
den mensch.

Zij verhieven de stoffelijke, de industriëele, de handels-, de
landbouwquaestiën schier tot de waardigheid van eenen godsdienst. In
de beschaving, zooals zij een weinig door God, en heel veel door
den mensch gevormd is, vereenigen, vermengen en hechten zich de
belangen zoodanig aaneen, dat zij een wezenlijke harde rots vormen,
die naar dynamische wetten geduldig door de staathuishoudkundigen,
deze geologen der staatkunde, bestudeerd worden.

Deze mannen, die zich onder verschillende benamingen groepeerden,
maar allen door den algemeenen naam van Socialisten kunnen worden
aangeduid, poogden deze rots te doorboren en er de levende wateren
van het menschelijk geluk uit te doen ontspringen.

Van de quaestie van het schavot tot die des oorlogs omvatten hun
werkzaamheden alles. Bij het recht van den man, door de Fransche
revolutie verkondigd, voegden zij het recht der vrouw en het recht
van het kind.

Men verwondere zich niet, dat wij, om verschillende redenen, hier
niet grondig uit het theoretisch oogpunt de quaestiën behandelen,
die door het Socialismus zijn opgeworpen.

Al de problemen, welke de Socialisten zich voorstelden op te lossen,
de cosmogenische visioenen, de droomerijen en het mysticismus
uitgezonderd, kunnen tot twee hoofdproblemen gebracht worden.

Eerste probleem:

Voortbrenging van rijkdom.

Tweede probleem:

Dien te verdeelen.

Het eerste probleem bevat de quaestie van den arbeid.

Het tweede bevat de quaestie van het werkloon.

Bij het eerste probleem betreft het de aanwending der krachten.

Bij het tweede de verdeeling der genietingen.

Door de goede aanwending der krachten ontstaat de openbare macht.

Door de goede verdeeling der genietingen ontstaat het individueel
geluk.

Door goede verdeeling moet niet verstaan worden een gelijke verdeeling,
maar eene billijke verdeeling. De eerste gelijkheid is de billijkheid.

Uit de vereeniging dezer beide zaken, de openbare macht naar buiten,
het individueel geluk naar binnen, ontstaat de maatschappelijke
welvaart.

Maatschappelijke welvaart beteekent de gelukkige mensch, de vrije
burger, de groote natie.

Engeland lost het eerste dezer beide problemen op. Het schept
op bewonderenswaardige wijze den rijkdom, doch het verdeelt hem
slecht. Deze, slechts éénzijdige oplossing, voert noodlottiger wijs
tot deze twee uitersten: Overmatige weelde, ontzettende armoede. Voor
enkelen al de genietingen, voor de anderen, namelijk voor het
volk, alle ontberingen; want het voorrecht, de uitzondering, het
monopolie, de feodaliteit ontstaan uit den arbeid zelven. Een valsche,
gevaarlijke toestand, die de openbare macht op de privaatarmoede
bouwt en de grootheid van den staat in het lijden van het individu
doet wortelen. Een slecht samengestelde grootheid, waarin zich
alle stoffelijke elementen mengen, maar waarin geen enkel zedelijk
element komt.

Het communisme en de Agrarische wet meenen het tweede probleem
te kunnen oplossen. Zij bedriegen zich. Hun verdeeling doodt de
voortbrenging. De gelijke verdeeling vernietigt den naijver. Bijgevolg
den arbeid. 't Is een verdeeling zooals de slachter verricht,
die doodt wat hij verdeelt. 't Is alzoo onmogelijk, zich met deze
vermeende oplossingen tevreden te stellen. Door den rijkdom te dooden,
verdeelt men hem niet.

Om goed te worden opgelost moeten de beide problemen te zamen worden
opgelost. De beide oplossingen moeten vereenigd worden en slechts
één vormen.

Zoo men slechts het eerste van beide problemen oplost, is men Venetië
of Engeland. Als Venetië zal men een kunstmatige macht hebben, of als
Engeland een stoffelijke macht; men zal de slechte rijke zijn. Men
sterft door geweld, zooals Venetië, of door een bankroet, zooals
Engeland zal vallen. En de wereld zal u laten sterven en vallen,
wijl de wereld alles laat sterven en vallen wat enkel zelfzucht is,
al wat niet voor het menschelijk geslacht een deugd of een idée
vertegenwoordigt.

't Spreekt vanzelf, dat wij hier door de woorden Venetië en Engeland
op geen volken, maar op maatschappelijke instellingen wijzen; de
oligarchieën over de natiën en niet de natiën zelven. De natiën
bezitten steeds onze achting en sympathie. Als volk zal Venetië
herboren worden; als aristocratie zal Engeland vallen; maar als natie
is het onsterfelijk. Nu gaan wij verder.

Los beide problemen op, moedig den rijke aan, bescherm den arme,
vernietig de armoede, maak een einde aan de onrechtvaardige exploitatie
van den zwakke door den sterkere, breidel de onbillijke ijverzucht
van hem die op weg is, tegen hem die reeds is aangekomen; breng
het loon wiskunstig en broederlijk in verhouding met den arbeid;
verbind het kosteloos en verplichtend onderwijs met den wasdom van
het kind en maak van de wetenschap den grondslag der manbaarheid;
men ontwikkele het verstand, terwijl men de handen bezighoudt; men
zij tevens een machtig volk en een gezin van gelukkige menschen;
men democratizeere den eigendom niet door hem af te schaffen, maar
door hem algemeen te maken, opdat ieder burger zonder uitzondering
bezitter zij--wat gemakkelijker is dan men meent--met twee woorden;
men wete den rijkdom voort te brengen en dien te verdeelen, en hierdoor
zal men tevens de stoffelijke en de zedelijke grootheid hebben;--en
ge zult waardig zijn Frankrijk te heeten.

Dat was, behalve eenige secten die op een dwaalspoor waren, hetgeen
het socialisme zeide, wat het in de feiten zocht, wat het in de
geesten prentte.

Bewonderenswaardig pogen! heilig streven!

Deze leerstelsels, deze theorieën, deze wederstand, de onverwachte
noodzakelijkheid voor den staatsman om met den philosoof in rekening
te treden; de schepping, uit verwarde en onduidelijk erkende
waarheden, van een nieuwe politiek, niet te veel in tweestrijd
met het revolutionnaire ideaal, een toestand waarin men Lafayette
moest gebruiken om Polignac te verdedigen; de overtuiging van den
vooruitgang onder den opstand, de kamers en de straat; het in evenwicht
houden der naijverigen in hun omgeving; zijn geloof in de revolutie;
een eventueele onderwerping bij de onduidelijke aanneming van een
bepaald oppergezag; zijn wil om aan zijn geslacht trouw te blijven;
zijn familiezucht; zijn oprechte eerbied voor het volk, zijn eigene
eerlijkheid, dit alles hield Lodewijk Filips op smartelijke wijze
bezig, en bij wijlen, hoe sterk en moedig hij was, bezwaarde en
bemoeielijkte het hem zoo, dat hij schier onder zijn koningschap
bezweek.

Hij voelde onder zijn voeten een vreeselijke woeling, die eigenlijk
nog geen instorting was, want Frankrijk was krachtiger dan ooit.

Donkere wolken stapelden zich aan den horizont opeen. Een zonderlinge
duisternis, die nader en nader kwam, spreidde zich allengs over de
menschen, over de dingen, over de ideeën; een duisternis die uit den
toorn en de stelsels ontstond. Al wat in overhaasting gesmoord was,
bewoog zich en geraakte in gisting. Soms hield het geweten van den
eerlijke den adem in, zoo ongezond was de lucht, waarin zich de
sophismen met de waarheden mengden. De gemoederen beefden in dien
maatschappelijken angst, als de bladeren bij de nadering van den
storm. De electrieke spanning was zoodanig, dat in zekere oogenblikken,
de eerste de beste, een onbekend licht gaf. Dan weder daalde de
schemering en duisternis. Bij tusschenpoozen kon men, naar het diep
en dof gerommel, de hoeveelheid bliksem berekenen die in de wolken was.

Nauwelijks waren twintig maanden sedert de Juli-omwenteling verstreken,
of het jaar 1832 had zich met een dreigend aanzien geopend. De nood
van het volk, de broodelooze werklieden, de laatste prins van Condé
in de duisternis verdwenen; Brussel, dat de Nassaus verdreef gelijk
Parijs de Bourbons; België, dat zich aan een Fransch prins aanbood, en
aan een Engelsch prins gegeven werd; de Russische haat van Nikolaas;
achter ons twee zuidelijke demons, Ferdinand in Spanje, Miguel in
Portugal; de bevende bodem van Italië; Metternich, die de hand naar
Bologna uitsteekt; Frankrijk, dat Oostenrijk te Ancona trotseert:
in het noorden een akelig gerucht van hamerslagen, die Polen weder
in zijn doodkist spijkeren; in geheel Europa vergramde oogen, die
op Frankrijk loeren; Engeland, een verdacht bondgenoot, gereed om
omver te stooten, wat mocht hellen, en zich te werpen op hetgeen
vallen zou; het pairschap, dat zich achter Beccaria verschanst,
om aan de wet vier hoofden te weigeren: de leliën van het rijtuig
des konings geschrapt; het kruis van Notre Dame gerukt; Lafayette
klein geworden; Laffitte geruïneerd; Benjamin Constant arm gestorven;
Casimir Périer in de uitputting der macht overleden; de politieke en
de maatschappelijke krankheid, die zich tegelijkertijd in de twee
hoofdsteden van het rijk openbaren, in de stad der gedachte, en in
de stad van den arbeid; te Parijs de burgeroorlog; te Lyon de oorlog
der werklieden; in beide steden dezelfde vuurgloed; het purper eens
kraters op het voorhoofd des volks: het zuiden gefanatiseerd; het
westen in beroering; de hertogin van Berry in de Vendée; complotten,
samenzweringen, opstanden, de cholera voegden bij het somber rumoer
der denkbeelden het somber gewoel der gebeurtenissen.






VIJFDE HOOFDSTUK.

FEITEN WAARUIT DE GESCHIEDENIS VOORTKOMT, MAAR WELKE DE GESCHIEDENIS
NIET KENT.


Tegen het einde van April was alles verergerd. De gisting werd
koking. Sedert 1830 waren hier en daar kleine, afzonderlijke opstanden
ontstaan, die, spoedig onderdrukt, weder te voorschijn kwamen, een
teeken van een ver uitgebreiden onderaardschen brand. Er broeide iets
vreeselijks. Men zag, hoewel nog onduidelijk, de flauwe omtrekken
eener mogelijke revolutie. Frankrijk zag naar Parijs; Parijs zag naar
de voorstad St. Antoine.

De voorstad St. Antoine, heimelijk gestookt, begon te koken.

De kroegen in de straat Charonne waren, hoewel de verbinding dezer
beide uitdrukkingen moeielijk op kroegen toepasselijk schijnt,
ernstig en onstuimig.

Er werd niets minder dan het voortbestaan van het gouvernement
besproken. Men discuteerde openlijk over "de vraag of men vechten
zou of rustig blijven." Er waren kamers achter de winkels, waar men
de werklieden deed zweren, dat zij bij den eersten alarmkreet op de
straat zouden zijn en "vechten zonder den vijand te tellen." Zoodra
deze verbintenis was aangegaan, zeide iemand, in een hoek der herberg
gezeten, met heldere stem: "Gij hoort het! gij hebt het gezworen!" Soms
ging men naar boven, in een gesloten kamer, en daar hadden schier
vrijmetselaars-tooneelen plaats. Men liet den ingewijde zweren "om
hem dienst te doen, alsmede aan de huisvaders." Zoo luidde de formule.

Beneden in de gelagkamers las men oproerige brochures. "Zij sloegen het
gouvernement met geweerkolven," zegt een geheim rapport uit dien tijd.

Men hoorde er woorden als deze: "Ik ken de namen der aanvoerders
niet. Wij zullen slechts twee uren te voren den dag kennen."--Een
arbeider zeide: "Wij zijn driehonderd, geven wij ieder tien
sous, dan hebben wij honderdvijftig francs om kogels en kruit te
maken."--Een ander zeide: "Ik eisch geen zes maanden, geen twee
maanden. Met vijf-en-twintig-duizend man kan men er zich tegenover
stellen."--Een ander zeide:--"Ik ga niet te bed, want ik maak 's
nachts patronen."--Nu en dan kwamen mannen fraai en "als heeren"
gekleed, "maakten bedenkingen" schenen te bevelen, gaven aan de
"aanzienlijksten" de hand en gingen weder heen. Zij bleven nooit
langer dan tien minuten. Men fluisterde elkander veelbeteekenende
woorden toe: "Het complot is rijp; de maat is vol." Allen die er
waren "gonsden dat na" om de uitdrukking van een der aanwezenden te
gebruiken. De opgewondenheid was zoodanig, dat een werkman eens in
een volle herberg riep: "Wij hebben geen wapens!"--Een zijner makkers
antwoordde: "De soldaten hebben er!" aldus, zonder er aan te denken,
Bonapartes proclamatie aan het leger van Italië parodieerende. "Hadden
zij iets geheimers," zegt een rapport, "dan deelden zij het elkander
niet mede." Men begrijpt niet wat zij nog te verbergen hadden, na
gezegd te hebben wat zij zeiden.

Deze vergaderingen waren soms geregeld. In sommige waren niet
meer dan acht of tien personen te zamen en steeds dezelfde. In
andere mocht komen wie wilde, en de kamer was zoo vol dat men staan
moest. Eenigen gingen daarheen uit geestdrift en hartstocht; anderen,
wijl "'t hun weg was om naar den arbeid te gaan." Evenals tijdens de
revolutie waren in die herbergen patriottische vrouwen, die de nieuw
aankomenden omhelsden.

Andere veelbeteekenende feiten traden te voorschijn.

Iemand kwam in een herberg, dronk, ging heen en zeide: "kastelein,
wat ik schuldig ben zal de revolutie betalen."

Bij een herbergier tegenover de straat de Charonne benoemde men
revolutionnaire agenten. De stembriefjes werden in petten verzameld.

Werklieden kwamen bij een schermmeester te zamen, die in de straat de
Cotte assauts gaf. Er was een wapentrofee samengesteld, uit houten
sabels, wandelstokken, knuppels en fleuretten. Op zekeren dag brak
men de knoppen van de fleuretten. Een arbeider zeide: "Wij zijn
vijf-en-twintig man, maar men rekent mij niet mede, wijl men mij als
een machine beschouwt."--Deze machine was later Quénisset.

De dingen, die werden voorbereid, verkregen allengs op zonderlinge
wijze een algemeene bekendheid. Een vrouw, die haar stoep veegde, zeide
tot een andere vrouw: "Sinds lang is men druk bezig met patronen te
maken."--Op de straat las men proclamatiën gericht aan de nationale
garden der departementen. Een dier proclamatiën was onderteekend:
"Burtot, wijnkooper."

Voor de deur van een likeurstoker op de markt Lenoir klom op zekeren
dag een man met een ringbaard en met Italiaanschen tongval op een
straatpaal, en las met luide stem een zonderling geschrift, dat van
een onzichtbare macht afkomstig scheen. Groepen hadden zich om hem
geschaard en juichten hem toe. De zinsneden, welke op de menigte den
meesten indruk maakten, werden bewaard en opgeschreven.--"...Onze leer
wordt belemmerd, onze proclamatiën worden verscheurd, onze aanplakkers
worden bespied en in de gevangenis geworpen."--"De daling, die in de
katoen heeft plaats gehad, heeft verscheidenen van het justemilieu
tot ons bekeerd."--De toekomst der volken wordt in onze nederige
rangen bewerkt."--"... 't Is bepaald: Actie of reactie, revolutie
of tegenrevolutie. Want in onzen tijd gelooft men niet meer aan
werkeloosheid, noch aan bewegingloosheid. Voor het volk of tegen
het volk, dat is de vraag; er is geen andere weg!"--"Breekt ons,
zoodra gij ons niet meer geschikt acht, maar helpt ons tot zoolang
voorwaarts gaan."

Dit alles gebeurde op klaar lichten dag.

Andere, nog vermeteler feiten waren juist om hun vermetelheid bij
het volk verdacht. Den 4 April 1832 klom een voorbijganger op den
straatpaal aan den hoek der straat St. Marguérite en riep: "Ik behoor
tot Babeuf!" Maar onder Babeuf vermoedde het volk den politieprefekt
Gisquet.

Onder andere zei deze voorbijganger:

"Weg met den eigendom! De oppositie der linkerzijde is lafhartig
en verraderlijk. Wanneer zij gelijk wil hebben, predikt zij
de revolutie. Zij is democratisch om niet geslagen te worden,
en koningsgezind om niet te vechten. De republikeinen zijn
pluimdieren. Mistrouwt de republikeinen, burger-werklieden!"

"Zwijg, burger-verklikker!" riep een werkman.

Deze kreet maakte een einde aan de redevoering.

Geheimzinnige voorvallen hadden plaats.

Tegen den avond ontmoette een arbeider bij het kanaal "een goed
gekleed man," die hem zeide: "Waarheen, burger?"--"Ik heb de eer
niet u te kennen, mijnheer," antwoordde de werkman. "Maar ik ken
u." En de man voegde er bij:--"Vrees niet, ik ben de agent van het
comité. Men verdenkt u van niet trouw te zijn. Gij weet, dat zoo
ge iets openbaardet, men u in 't oog houdt."--Toen drukte hij den
werkman de hand en zeide heengaande: "Spoedig zien wij elkander weder."

De spioneerende politie ving niet alleen in de herbergen, maar ook op
de straat de zonderlingste gesprekken op:--"Laat u spoedig aannemen,"
zei een wever tot een schrijnwerker.

"Waarom?"

"Er zal geschoten moeten worden."

Twee havelooze kerels wisselden met elkander deze merkwaardige woorden,
die veel van "Jacquerie" hadden:

"Wie regeert ons?"

"Mijnheer Filips."

"Neen, 't is de burgerstand."

Men geloove niet, dat wij het woord Jacquerie in een slechten zin
gebruiken. De "Jacques" waren de armen. De hongerigen hebben altijd
recht.

Een andermaal hoorde men twee voorbijgangers tot elkander zeggen:
"Wij hebben een zeer goed plan van aanval."

Van een vertrouwelijk gesprek tusschen vier mannen, die in een groeve
bij de barrière du Trone bijeengekropen zaten, verstond men slechts
het volgende:

"Men zal al het mogelijke doen, opdat hij niet meer in Parijs wandele."

Wie, hij? 't Was een duistere bedreiging.

"De hoofdaanvoerders," zooals men in de voorstad zeide, hielden zich
ter zijde. Men geloofde, dat zij in een herberg bij St. Eustache
te zamen kwamen om te raadplegen. Een zekere Aug..., chef van
het hulpgenootschap der kleermakers in de straat Mondetour, werd
gehouden voor onderhandelaar tusschen de aanvoerders en de voorstad
St. Antoine. Niettemin heerschte steeds veel duisternis omtrent deze
aanvoerders, en niets kan de zonderlinge fierheid van dit antwoord
verzwakken, 't welk later door een beschuldigde voor het hof der
pairs gegeven werd:

"Wie was uw chef?"

"Ik kende er geen en wilde er geen erkennen."

Meestal waren 't nog doorschijnende, bewimpelde, maar losse woorden;
soms slechts geruchten. Maar daarbij kwamen andere kenteekenen.

Een timmerman, in de straat Rueilly bezig met het spijkeren van
planken voor een schutting van een huis dat in aanbouw was, vond
op het terrein een gedeelte van een verscheurden brief, waarop deze
regels nog leesbaar waren:

"... Het comité moet maatregelen nemen ten einde de recruteering voor
de verschillende genootschappen in de sectiën te beletten..."

En als postcriptum:

"Wij hebben vernomen, dat in de straat Faubourg Poissonnière No. 5
(bis) op de binnenplaats van dat huis bij een geweermaker vijf of
zes duizend geweren zijn. De sectie bezit geen wapens."

Wat den timmerman ontstelde en hem bewoog het papier aan zijn buren
te toonen was, wijl hij eenige schreden verder er nog een opraapte,
dat ook gescheurd en van meer beteekenis was, en waarvan wij uit
hoofde van het historisch belang, het model hier mededeelen:


    +---+---+---+---+--------------------------------------------+
    | Q | C | D | E | Leer deze lijst van buiten. Verscheur ze   |
    |   |   |   |   | vervolgens. De toegelaten personen zullen  |
    |   |   |   |   | hetzelfde doen, zoodra gij hun bevelen     |
    |   |   |   |   | overgegeven hebt.                          |
    |   |   |   |   |                                            |
    |   |   |   |   |                Heil en Broederschap,       |
    |   |   |   |   |                                            |
    |   |   |   |   |        u og a' fe.                     L.  |
    +---+---+---+---+--------------------------------------------+


De personen, die van dien vond wisten, vernamen eerst later, wat deze
vier hoofdletters beteekenden, namelijk: quinturions, centurions,
dicurions, éclaireurs; en de letters u og a' fe: den 15 April
1832. Onder iedere hoofdletter stonden namen met zeer karakteristieke
aanwijzingen, als deze: Q. Bannorel, 8 geweren, 83 patronen. Een
vertrouwd man.--C. Boubière, 1 pistool, 40 patronen.--E. Teissier,
1 sabel, 1 patroontasch, enz.

Eindelijk vond deze timmerman, altijd op hetzelfde erf een derde
papier, waarop zeer leesbaar met potlood deze raadselachtige lijst
stond geschreven:

Eenheid, Blanchard: arbre-sec. 6.

Barra. Soize. Salie au Comte.

Kosciusko. Aubrey le boucher?

J. J. R.

Caïus Graccheus.

Recht van herziening. Dufond. Four.

Val der Girondisten. Derbac. Maubueé.

Washington. Pinson. 1 pist. 86 patr.

Marseillaise.

Souver. Van het volk. Michel. Quincampoix. Sabel.

Hoche.

Marceau. Platon. Arbre-Sec.

Warschau. Tilly, uitroeper van den Populaire.

De brave burger, in wiens handen deze lijst was geweest, kende de
beteekenis ervan. Het schijnt, dat 't een naamlijst was der sectiën
van het vierde arrondissement van 't genootschap der rechten van den
mensch, met de namen en woonplaatsen van de chefs dier sectiën. Thans,
nu al deze in de duisternis gebleven feiten tot de historie behooren,
mag men ze openbaren. Wij moeten er bijvoegen, dat de oprichting van
het genootschap der Rechten van den mensch na den vond van dit papier
schijnt te dagteekenen. Misschien was 't slechts een proeve.

Na de geruchten, de gesprekken en de geschreven kenteekenen begonnen
zich stoffelijke feiten te vertoonen.

Ten huize van een uitdrager werden in een ladetafel zeven vellen grijs
papier, in vieren gevouwen, gevonden en in beslag genomen; deze vellen
papier waren zes-en-twintig vierkante stukken van hetzelfde grijze
papier voor patronen bestemd, en een kaart waarop te lezen stond:


"Salpeter, 12 ons.
Zwavel, 2 ons.
Houtskool, 2 1/2 ons.
Water, 2 ons."


Het procesverbaal der inbeslagneming vermeldde, dat de ladetafel
sterk naar buskruit rook.

Een metselaar, van zijn werk naar huis keerende, vergat op een
bank bij de brug van Austerlitz een pakje. Dat pakje werd naar
den wachtpost gebracht. Men opende het en vond er twee gedrukte
samenspraken in, onderteekend: Lahautière, en een liedje getiteld:
Ouvriers, associez-vous (werklieden, vereenigt u), en een blikken
doos vol patronen.

Een werkman, die met een zijner kameraads dronk, liet dezen voelen
hoe warm hij was; de andere voelde een pistool onder zijn buis.

In een grebbe op den boulevard, tusschen Père Lachaise en de barrière
du Trône, vonden kinderen, die op een eenzame plek speelden, onder
een hoop spaanders en afval, een zak, waarin een kogelvorm, een houten
hamer om patronen te maken, een bakje waarin eenig jachtkruit en een
ijzeren potje, dat sporen bevatte van gesmolten lood.

Politieagenten, die onverhoeds te vijf uren 's ochtends het huis
van een zekeren Pardon binnendrongen, die later lid der sectie van
de barricade Merry was, en in den opstand van April 1834 sneuvelde,
vonden hem bij zijn bed bezig met patronen maken.

Omstreeks het schoftuur der werklieden, werden twee mannen gezien,
die elkander, tusschen de barrière Picpus en de barrière Charenton
op een smal pad tusschen twee muren bij een herberg ontmoetten. De
een nam van onder zijn kiel een pistool, dat hij den ander gaf. Hij
bespeurde, dat het kruit door het zweet van zijn borst eenigszins
vochtig was geworden. Hij opende de pan van het pistool en voegde er
nieuw kruit bij. Daarop scheidden beide mannen.

Een zekere Gallais, later in de gevechten van April in de straat
Beaubourg gedood, roemde er op, dat hij in zijn huis zevenhonderd
patronen en vier-en-twintig vuursteenen had.

Op zekeren dag ontving de regeering het bericht, dat in de voorstad
wapens en tweehonderd duizend patronen waren uitgedeeld. In de volgende
week werden dertig duizend patronen uitgedeeld. 't Is opmerkelijk,
dat de politie er geen enkele van kon vatten. In een onderschepten
brief stond: "De dag is niet ver, dat in vier uren tachtig duizend
patriotten onder de wapens zullen zijn."

Deze geheele gisting was openbaar, men zou kunnen zeggen rustig. De
dreigende opstand maakte tegenover het gouvernement met kalmte zijn
storm gereed. Niets zonderlings ontbrak aan deze nog onderaardsche
maar reeds zichtbare crisis. De burgers spraken rustig met de
werklieden over hetgeen werd voorbereid. Men vroeg: "Hoe gaat het
met den opstand?" op denzelfden toon als men zou gevraagd hebben:
"Hoe gaat het uw vrouw?"

Een meubelmaker in de straat Moreau vroeg: "Nu, wanneer begint
de aanval?"

Een winkelier zeide:

"Ik weet, dat men spoedig zal aanvallen. Een maand geleden waart gij
vijftien duizend man, nu zijt gij vijf-en-twintig duizend." Hij bood
zijn geweer, en een buurman een pistooltje aan, dat hij voor zeven
francs wilde verkoopen.

Intusschen won de revolutionnaire koorts veld. Geen punt van Parijs
noch van Frankrijk was er vrij van. Overal klopte de slagader. Evenals
die vliezen, welke uit sommige ontstekingen ontstaan en zich in het
menschelijk lichaam vormen, begon het net der geheime genootschappen
zich over het land uit te breiden. Uit het genootschap der Vrienden van
het volk, dat tevens openbaar en geheim was, ontstond het genootschap
der Rechten van den mensch, dat een zijner dagorders aldus dagteekende:
Pluviôse, an 40 de l'ère republicaine (regenmaand, het 40e jaar der
republiek), dat zelfs de vonnissen der gerechtshoven overleefde,
die zijn ontbinding uitspraken en niet aarzelde aan zijn sectiën de
volgende veelbeteekenenden namen te geven:


                            Pieken.
                            Alarmklok.
                            Alarmkanon.
                            Phrygische muts.
                            21 Januari.
                            Geuzen.
                            Schooiers.
                            Voorwaarts.
                            Robespierre.
                            Waterpas.
                            Ça ira.


Het genootschap der Rechten van den mensch bracht het genootschap
van de Daad voort. Het waren de ongeduldigen, die zich los maakten
en vooruit ijlden. Andere genootschappen trachtten zich uit de groote
moedervereenigingen te recruteeren.

De Parijsche genootschappen hadden hun vertakkingen in de voornaamste
steden. Lyon, Nantes, Rijssel en Marseille hadden hun genootschap
van de Rechten van den mensch, der vrije mannen enz.

Te Parijs was de voorstad Saint-Marceau niet minder onrustig
dan de voorstad Saint-Antoine, en de scholen niet minder dan deze
voorsteden. Een koffiehuis in de straat Saint-Hyacinthe en de estaminet
der zeven biljarten in de straat Mathurins Saint-Jacques dienden den
studenten tot vereenigingsplaatsen. Het genootschap der vrienden van
het A. B. C., in verbinding met andere genootschappen, kwam, zooals
men gezien heeft, in het koffiehuis Musain te zamen. Ook, zooals
gezegd is, ontmoetten die jongelingen elkander in een restaurant
bij de straat Montédour, dat Corinthe heette. Deze samenkomsten
waren geheim. Andere waren zoo openbaar mogelijk, en hielden hun
bijeenkomsten op de openbare straat.

Het leger was tegelijk met de bevolking ondermijnd, zooals later de
bewegingen te Belfort, te Luneville en te Epinal bewezen. In Bourgondië
en in de zuidelijke steden plantte men den vrijheidsboom. Namelijk
een mast met een roode muts op den top.

Zoo was de toestand.

De voorstad Saint-Antoine was inzonderheid het brandpunt van den
opstand.

Deze oude voorstad, als een mierennest bevolkt, ijverig, moedig
en toornig als een bijenzwerm, trilde van verwachting en begeerte
naar een schok. Alles was er beweging, zonder dat daarom de arbeid
werd gestaakt. In deze voorstad is onder het dak der vlieringen
hartverscheurende ellende verborgen; maar tevens vindt men er zeldzame
schranderheid en vernuft. 't Is vooral bij gebrek en schranderheid
gevaarlijk, dat de uitersten elkander raken.

De voorstad Saint-Antoine is een vergaarbak van volk. De
revolutionnaire schudding veroorzaakt er scheuren in, door welke de
volkssouvereiniteit heen vloeit. Deze souvereiniteit kan kwaad doen;
zij bedriegt zich gelijk ieder ander; maar zelfs in hare afdwalingen
blijft zij groot.

In 93, al naar de zwevende idée goed of slecht was, al naar 't een
dag van fanatisme of van geestdrift was, trokken uit de voorstad
Saint-Antoine woeste horden, of heldenmoedige legioenen.

Woeste. Verklaren wij dit woord. Wat wilden deze opgeruide menschen,
die in de eerste scheppingsdagen van den revolutionnairen chaos, in
lompen, brullend, wreed, met opgeheven knots, met gevelden piek tegen
het oude, overhoop geworpen Parijs stormden? Zij wilden het einde der
verdrukkingen, het einde der tyrannieën, het einde van het zwaard,
arbeid voor den man, onderwijs voor het kind, een stil maatschappelijk
leven voor de vrouw, de vrijheid, de gelijkheid, de broederschap,
brood voor allen, de idée voor allen, de wereld tot een paradijs
gemaakt, den vooruitgang; en deze heilige, edele, teedere zaak, den
vooruitgang, tot het uiterste gedreven, en zonder er zelf in betrokken
te zijn, eischten zij half naakt, met de knots in de vuist, brullend
en schuimbekkend. 't Waren wilden, ja; maar de wilden der beschaving.

Zij proclameerden met woede het recht; zij wilden, ware het ook
door ontzetting en schrik, het menschelijk geslacht in het paradijs
drijven. Zij geleken barbaren, en waren redders. Zij eischten licht,
in het masker van den nacht.

Tegenover deze wreede en schrikkelijke mannen, wij bekennen het, maar
wreed en schrikkelijk tot het goede, zijn andere mannen, glimlachende,
geborduurde, vergulde, met linten omhangen, gesternde mannen, met
zijden kousen, witte pluimen, gele handschoenen, gelakte laarzen,
die, op een met fluweel bekleede tafel geleund voor een marmeren
schoorsteen, zoetelijk aandringen op de handhaving en het behoud van
het verledene, van de Middeleeuwen, van het goddelijk recht, van de
dweepzucht, van de onwetendheid, van de slavernij, van de doodstraf,
van den oorlog; die heel beleefd en met zachte stem de sabel, den
brandstapel en het schavot verdedigen. Zoo wij gedwongen waren een
keus te doen tusschen de barbaren der beschaving en de beschaafden
der barbaarschheid, zouden wij de barbaren kiezen.

Maar de hemel zij dank, er is een andere keus mogelijk. Er is geen
steile sprong noodig, zoomin naar voren als naar achteren. Noch
despotisme, noch schrikbewind. Wij willen den vooruitgang langs een
zachte helling.

God zorgt hiervoor. De geheele politiek van God is de verzachting
der hellingen.






ZESDE HOOFDSTUK.

ENJOLRAS EN ZIJN LUITENANTS.


Omstreeks dien tijd hield Enjolras, in 't vooruitzicht van een
mogelijke gebeurtenis, een geheime monstering.

Allen waren in het koffiehuis Musain vereenigd.

Enjolras zeide, terwijl hij onder zijn woorden eenige half
raadselachtige, maar veelbeteekenende beeldspraak mengde:

"'t Is noodzakelijk te weten, hoe ver men is en op wie men rekenen
kan. Zoo men strijders wil, moet men ze maken; moet men wapens
hebben. De voorbijgangers hebben altijd meer kans door hoornen te
worden gestooten, als er ossen op den weg zijn, dan wanneer er geen
zijn. Tellen wij dus eens de kudde. Hoe talrijk zijn wij? Dat werk
mag niet tot morgen worden uitgesteld. Revolutionnairen moeten altijd
haast hebben; de vooruitgang heeft geen tijd te verliezen. Hoeden wij
ons voor het onverwachte. Wij mogen ons niet laten overrompelen. Al
de naden, die wij gemaakt hebben, moeten onderzocht worden om te
zien of zij houden. Deze zaak moet vandaag afgedaan worden. Gij,
Courfeyrac, spreek met de polytechnici. 't Is vandaag hun uitgaansdag;
Woensdag. Gij, Feuilly, zult die der Glacière spreken, niet
waar? Combeferre heeft mij beloofd naar Picpus te zullen gaan. Daar is
een heerlijk gekrioel. Bahorel zal de Estrapade bezoeken. De metselaars
verflauwen, Prouvaire; ge moet ons tijding brengen uit de loge van de
straat Grenelle-Saint-Honoré. Joly zal naar de clinische school van
Dupuytren gaan en haar den pols voelen. Bossuet zal even naar het
paleis van justitie wandelen en met de jonge advocaten spreken. Ik
belast mij, naar de Cougourde te gaan."

"Dus is alles geregeld," zei Courfeyrac.

"Neen."

"Wat is er nog?"

"Iets zeer gewichtigs."

"Wat?" vroeg Combeferre.

"De barrière du Maine," antwoordde Enjolras.

Enjolras bleef een oogenblik als in gedachten verdiept; toen hernam
hij:

"Aan de barrière du Maine zijn steenhouwers, schilders, werklieden
der beeldhouwers-ateliers. Zij zijn vol geestdrift, maar aan een
spoedige verkoeling onderhevig. Ik weet niet wat zij sinds eenigen
tijd hebben. Zij denken aan iets anders. Zij verdooven, zij brengen
hun tijd met het dominospelen door. 't Is noodzakelijk, dat men hen
ga spreken en opwekken. Zij vereenigen zich bij Richefeu. Men kan
ze er tusschen twaalf en één ure 's middags vinden. Die asch moet
aangeblazen worden. Ik had hiervoor op dien verstrooiden Marius
gerekend, die overigens zeer goed is, maar hij komt niet meer. Ik
heb iemand noodig voor de barrière du Maine; maar heb niemand."

"En ik ben er," zei Grantaire.

"Gij?"

"Ik."

"Gij zoudt republikeinen willen leeren! gij, in naam der beginselen,
verkoelde harten verwarmen!"

"Waarom niet?"

"Zoudt gij tot iets deugen?"

"Ik maak er eenigszins aanspraak op," zei Grantaire.

"Gij gelooft aan niets."

"Ik geloof aan u."

"Wilt ge mij een dienst doen, Grantaire?"

"Alles, uw laarzen poetsen."

"Nu, bemoei u dan niet met onze zaken. Slaap uw absinth uit."

"Ge zijt ondankbaar, Enjolras."

"Zoudt gij de man zijn om naar de barrière du Maine te gaan? Zoudt
ge er toe in staat zijn?"

"Ik ben in staat dien weg af te leggen; mijn schoenen zijn er ook
toe in staat."

"Kent gij de vrienden die bij Richefeu komen?"

"Niet veel. Wij zijn overigens zeer gemeenzaam met elkander."

"Wat zult ge hun zeggen?"

"Ik zal hen van Robespierre spreken, van Danton, van de beginselen."

"Gij!"

"Ik. Men laat mij geen gerechtigheid wedervaren. Als ik er mij toe zet,
ben ik vreeselijk. Ik heb Prudhomme gelezen; ik ken het Contrat Social,
ik ken de constitutie van het jaar II van buiten. "De vrijheid van den
burger eindigt, waar de vrijheid van een ander burger begint." Houdt
ge mij voor een botterik? In mijn lade heb ik een oude assignaat. Ik
weet van de rechten van den mensch, van de volkssouvereiniteit te
spreken. Zes uren lang kan ik, met dit horloge in de hand, over de
heerlijkste dingen redevoeren."

"Wees ernstig," zei Enjolras.

"Ik ben meer dan ernstig," antwoordde Grantaire.

Enjolras dacht eenige oogenblikken en maakte een gebaar als iemand
die een besluit heeft genomen.

"Grantaire," zeide hij ernstig, "ik zal u op de proef stellen. Ga
naar de barrière du Maine."

Grantaire woonde in de nabijheid van het koffiehuis Musain.

Hij ging; maar kwam vijf minuten later terug. Hij was even te huis
geweest om een vest à la Robespierre aan te doen.

"Rood," zeide hij binnenkomende en Enjolras strak aanschouwende.

En met forsche hand drukte hij het roode vest tegen zijn borst.

Toen Enjolras naderde, fluisterde hij hem in:

"Wees gerust."

En zijn hoed op het hoofd drukkende verwijderde hij zich.

Een kwartieruurs later was de achterkamer van het koffiehuis Musain
verlaten. Al de vrienden van het A. B. C. waren, ieder op zijn eigen
gelegenheid, naar hun werk gegaan. Enjolras, die voor zich de Cougourde
had behouden was de laatste die heenging.

De leden van het genootschap der Cougourde van Aix, welke te Parijs
waren, vereenigden zich toen op de vlakte van Issy, in een der talrijke
verlaten steengroeven aan die zijde van Parijs.

Terwijl Enjolras zich naar die vereenigingsplaats begaf, sloeg hij bij
zich zelven een blik op den toestand: Dat de gebeurtenissen ernstig
waren, was duidelijk. Wanneer de kenteekens eener maatschappelijke
ziekte zich openbaren, kan ze onverwacht uitbreken. Enjolras zag
een lichtschijn in de donkere wolken der toekomst. Wie weet? Het
oogenblik naderde misschien. Welk een fraai schouwspel, het volk
dat zijn recht herneemt! de revolutie die majestueus Frankrijk in
bezit neemt en tot de wereld zegt: het vervolg morgen! Enjolras was
tevreden. De oven werd heet. Hij had op dienzelfden tijd zijn vrienden
in Parijs verspreid. In zijn gedachte schiep hij door de wijsgeerige
welsprekendheid van Combeferre, de cosmopolitische geestdrift van
Feuilly, de wegsleependheid van Courfeyrac, de vroolijkheid van
Bahorel, de droefgeestigheid van Jean Prouvaire, de wetenschap van
Joly, de spotternijen van Bossuet, een soort van electrisch geknetter,
dat alom een weinig vuur vatte. Allen waren aan 't werk. De uitkomst
zou gewis aan de poging beantwoorden. 't Was goed. Dit deed hem aan
Grantaire denken.--De barrière du Maine, dacht hij, is niet ver uit
mijn weg. Zoo ik tot Richefeu ging, om te zien wat Grantaire doet,
en hoe ver hij is?

De klok van Vaugirard sloeg één uur, toen Enjolras in de kroeg van
Richefeu aankwam. Hij opende de deur, trad binnen, kruiste de armen,
terwijl de deur tegen zijn schouder dicht viel, en sloeg een blik
door de kamer, die vol tafels, mannen en rook was.

Een stem klonk in dien nevel en werd levendig door een andere stem
beantwoord. 't Was Grantaire, die met een ander aan een marmeren
tafeltje zat domino te spelen.







BOEK II.

EPONINE.


EERSTE HOOFDSTUK.

HET VELD VAN DE LEEUWERIK.


Marius was getuige geweest der onverwachte ontknooping van de
hinderlaag, op welker spoor hij Javert had gebracht; doch nauwelijks
had Javert het oude huis verlaten en zijn gevangenen in drie rijtuigen
medegenomen, of Marius ging insgelijks uit het huis. Het was eerst
negen uren 's avonds. Marius ging naar Courfeyrac. Courfeyrac was
niet meer de bestendige bewoner van de latijnsche wijk; hij was,
"om staatkundige redenen", naar de straat la Verrerie verhuisd;
deze wijk behoorde onder degene, waar de opstand zich het meest had
gevestigd. Marius zeide tot Courfeyrac: Ik kom bij u slapen. Courfeyrac
haalde een matras uit zijn bed, dat er twee had, legde ze op den
grond en zeide: "Ziedaar."

Den volgenden ochtend tegen zeven uren keerde Marius naar het oude
huis terug, betaalde de huur en wat hij aan vrouw Bougon schuldig was,
liet op een handkar zijn boeken, bed, tafel, commode en twee stoelen
laden, en ging heen zonder zijn adres achter te laten, zoodat, toen
Javert des morgens kwam, om Marius nopens de gebeurtenissen van den
vorigen avond te ondervragen, hij slechts vrouw Bougon vond, die hem
antwoordde: "Verhuisd!"

Vrouw Bougon hield zich zelve overtuigd, dat Marius min of meer een
medeplichtige was van de dieven, die dien nacht gevangen waren. "Wie
zou dat gezegd hebben?" riep zij bij de portierster in de buurt,
"een jonge man, dien ge voor een meisje zoudt gehouden hebben."

Marius had voor deze plotselinge verhuizing twee redenen gehad. De
eerste was zijn afkeer van dit huis, waarin hij van zoo dichtbij
de afzichtelijkste en wreedste ontwikkeling der maatschappelijke
afschuwelijkheid had gezien, iets afschuwelijker nog dan den slechten
rijke: den slechten arme. De tweede was, dat hij op geenerlei wijze in
't proces wenschte gemengd te worden, 't geen waarschijnlijk volgen
zou, noch genoodzaakt zijn tegen Thénardier te getuigen.

Javert meende dat de jongeling, wiens naam hij niet onthouden had,
bevreesd geweest en gevlucht was, of wellicht niet eens op 't oogenblik
der hinderlaag te huis was gekomen; hij deed evenwel eenige pogingen
om hem weder te vinden, die echter vruchteloos waren.

Een maand verstreek, daarna een andere. Marius was nog altijd
bij Courfeyrac. Hij had van een jong advocaat, die gewoon was het
gerechtshof te bezoeken, vernomen, dat Thénardier in zijn gevangenis
buiten toegang was. Alle Maandagen liet Marius voor Thénardier aan
de griffie der gevangenis La Force vijf francs bezorgen.

Toen Marius geen geld meer had, leende hij van Courfeyrac vijf
francs. Het was de eerste maal zijns levens dat hij geld ter leen
nam. Deze wekelijksche vijf francs waren een dubbel raadsel, voor
Courfeyrac, die ze gaf, en voor Thénardier, die ze ontving. "Tot
wien gaan ze?" dacht Courfeyrac. "Van wien komen ze?" vroeg zich
Thénardier af.

Overigens was Marius bedroefd. Alles was wederom als in een
valluik voor hem verdwenen. Hij zag niets meer voor zich; zijn
leven was weder in die geheimzinnigheid gedompeld, waarin hij dolend
rondtastte. Een oogenblik had hij van zeer nabij in deze duisternis
het meisje herzien, dat hij beminde, den grijsaard, die haar vader
scheen, deze onbekende wezens, die zijn eenige belangstelling,
zijn eenige hoop in de wereld waren; en juist toen hij ze meende
te vatten, werden al deze schimmen als weggeblazen. Zelfs geen
enkele vonk van zekerheid en waarheid was uit dien vreeselijken
schok gesprongen. Geen gissing was mogelijk. Hij kende zelfs den
naam niet meer, dien hij gemeend had te kennen. 't Was stellig
niet Ursula. En Leeuwerik was een bijnaam. En wat van den grijsaard
te denken? Verborg hij zich werkelijk voor de politie. De werkman
met het witte haar, dien Marius in de nabijheid der Invaliden had
ontmoet, kwam hem weder voor den geest. 't Werd thans waarschijnlijk,
dat deze werkman en de heer Leblanc dezelfde waren. Hij vermomde zich
dus? Deze man had een heldhaftige en een dubbelzinnige zijde. Waarom
had hij niet om hulp geroepen? Waarom was hij gevlucht? Was hij de
vader van het meisje, ja of neen? was hij eindelijk inderdaad de
man, dien Thénardier had gemeend te herkennen? Had Thénardier zich
kunnen vergissen? Alles onoplosbare raadsels. Dit alles, evenwel,
ontnam niets aan de engelachtige bekoorlijkheid der jonge dame van
het Luxembourg. 't Was een pijnlijke toestand; Marius had liefde
in het hart en duisternis voor de oogen. Hij werd voortgedreven,
aangetrokken en kon zich niet bewegen. Alles was verdwenen,
behalve de liefde. Zelfs van de liefde had hij het instinct en de
plotselinge verlichting verloren. Gewoonlijk verlicht deze vlam,
die ons brandt, ook een weinig en werpt eenigen heilzamen glans naar
buiten. Marius hoorde zelfs niet meer de onduidelijke raadgevingen
van den hartstocht. Nooit dacht hij: zoo ik daar heen ging? Zoo ik
dit beproefde? Zij, die hij niet meer Ursula kon noemen, was bepaald
ergens; maar niets duidde Marius aan, in welke richting hij haar
moest zoeken. Zijn geheel leven was nu in twee woorden samengevat:
een volstrekte onzekerheid in een ondoordringbaren nevel. Haar weder
te zien was zijn voortdurende wensch; maar hij vleide er zich niet
meer mee.

Tot overmaat van ramp, keerde de armoede terug. Dicht bij zich,
achter zich voelde hij haar killen adem. Bij al deze folteringen had
hij reeds sinds lang zijn arbeid gestaakt, en niets is gevaarlijker dan
de staking van den arbeid; de arbeid is een gewoonte die verdwijnt. Een
gemakkelijk te verlaten, maar moeielijk te hernemen gewoonte.

Een weinig droomerij is goed, evenals een verdoovend geneesmiddel,
mits in matige hoeveelheid toegediend. Het verzacht de soms heftige
koorts van den werkenden geest en breidt er een zachten frisschen adem
over, die de scherpe kanten van de nuchtere gedachte verstompt en hier
en daar leemten en tusschenruimten aanvult en verbindt. Maar te veel
droomerij overstroomt en verdrinkt. Wee den werker door den geest,
die zich geheel uit de gedachte in den droom laat verzinken. Hij
meent, dat hij zich gemakkelijk weder opheffen zal, en acht het in
allen geval ook vrij onverschillig. Dwaling!

De gedachte is de arbeid van het verstand, het droomen is er de
wellust van. Het droomen in de plaats der gedachte stellen, is vergif
met voedsel verwarren.

Marius, men zal 't zich herinneren, was hiermede begonnen. Vervolgens
was de liefde gekomen en had hem eindelijk in hersenschimmen zonder
doel of grond gestort. Men gaat dan slechts uit om te droomen. 't
Is een gevaarlijke, stilstaande, peillooze kolk. En naarmate de
arbeid minderde, groeiden de behoeften. Dit is een wet. De mensch, in
droomenden toestand, is van nature zacht en verspillend; de ontspannen
geest kan het leven niet streng meer in teugel houden. In deze
leefwijze is het goede onder het kwade vermengd, want zoo weekheid
noodlottig is, edelmoedigheid is heilzaam en goed. Maar de arme,
die goed en edelmoedigheid is, zonder te werken, is verloren. Zijn
hulpbronnen verdrogen, en de nood rukt aan. 't Is een noodlottige
helling, waarop zoowel de eerlijksten en standvastigsten als de
zwaksten en de slechtsten worden medegesleept, en die op één dezer
twee afgronden uitloopt--den zelfmoord of de misdaad.

Wie lang genoeg is uitgegaan om te denken en te droomen, gaat eindelijk
uit om zich te verdrinken.

Overmatige droomerijen brengen Escousses en de Lebras voort.

Met langzame schreden ging Marius langs deze helling, met de oogen
op haar gericht, die hij niet meer zag. Wat wij hier schrijven,
zal zonderling schijnen en is evenwel waar. De herinnering aan
een afwezende ontvlamt in de duisternis van het hart; hoe meer hij
verdwenen is, des te helderder schittert hij; de wanhopige, duistere
ziel ziet dat licht aan haar horizont, als een ster in den inwendigen
nacht. Zij was Marius' eenige gedachte. Hij dacht aan niets anders;
hij gevoelde onduidelijk dat zijn oude rok onmogelijk langer te dragen
was, en zijn nieuwe een oude rok werd; dat zijn hemden, zijn hoed,
en zijn laarzen versleten, dat ook zijn leven versleet, en hij dacht:
"Zoo ik haar slechts mocht wederzien vóór ik stierf!"

Slechts een liefelijke gedachte bleef hem over, dat zij hem bemind had,
dat haar blik het hem had gezegd, dat zij zijn naam niet kende, maar
wel zijn hart, en dat zij hem misschien thans, in welk geheim oord
zij ook zijn mocht, nog beminde. Wie weet of zij niet evenzeer aan
hem dacht, als hij aan haar! Soms, in onbeschrijfelijke uren, zooals
ieder minnend hart er heeft, waarin hij slechts redenen van smart vond
en evenwel een onduidelijke rilling van vreugd gevoelde, zeide hij
bij zich zelven: "'t Zijn haar gedachten, die tot mij komen?"--Dan
voegde hij er bij: "Mijn gedachten komen misschien ook tot haar."

Deze hersenschim, die hem een oogenblik later het hoofd deed schudden,
wierp toch eenige stralen, welke soms eenigermate naar hoop zweemden,
in zijn hart. Nu en dan, meestal in dat uur van den avond, dat de
mijmeraars het meest droefgeestig maakt, liet hij op het papier
de zuiverste, de onlichamelijkste, de ideaalste zijner droomerijen
vloeien, waarmede de liefde zijn hersens vulde. Dit noemde hij "aan
haar schrijven."

Men geloove niet, dat zijn verstand geleden had. Integendeel. Hij
had wel de bekwaamheid verloren om te arbeiden en met vastheid naar
een bepaald doel te streven, doch hij zag helderder en juister dan
ooit. Marius zag in een rustig en wezenlijk, hoewel zonderling licht,
wat voor zijn oogen gebeurde, zelfs de onverschilligste feiten of
menschen; hij sprak over alles het juiste woord uit, met een soort van
eerlijke droefheid en oprechte onbaatzuchtigheid. Zijn oordeel, dat
zich schier van alle hoop had losgemaakt, hield zich hoog en krachtig.

In deze gemoedsstemming ontglipte hem niets, niets misleidde hem en
hij ontdekte te allen tijde den grond des levens, der menschelijkheid
en van het noodlot. Hij is zelfs in angst en onspoed gelukkig, wien
God een ziel heeft geschonken, die de liefde en het ongeluk waardig
is! Wie de dingen dezer wereld en het hart der menschen niet in dit
dubbel licht gezien heeft, heeft niets waars gezien en weet niets.

De ziel, die bemint en lijdt, is in een verheven toestand.

Overigens volgden de dagen elkander op en niets nieuws deed zich
voor. Het scheen hem echter, alsof de donkere ruimte, welke hij
nog moest doorloopen, elk oogenblik korter werd. Hij meende reeds
duidelijk den kant van de grondelooze steilte te onderscheiden.

"Hoe!" vroeg hij zich telkens, "zal ik haar vooraf niet wederzien?"

Zoo men de straat St. Jacques is ingegaan, de barrière ter zijde laat
liggen en eenigen tijd links den ouden binnen-boulevard gevolgd heeft,
komt men in de straat la Santé, daarna bij de Glacière en even voor
het riviertje der Gobelins ziet men een soort van veld, dat binnen
den langen eentonigen ring der boulevards van Parijs de eenige plek
is waar Ruijsdael lust zou hebben gehad zich neer te zetten.

Daar is dat onbeschrijfelijke, waaruit het bevallige zich ontwikkelt;
een groene weide, waarboven gespannen touwen, waarop het linnen in
den wind droogt; een oude warmoezierswoning uit den tijd van Lodewijk
XIII met zijn groot dak en grillige dakvensters, vervallen heiningen,
een weinig water tusschen populieren, vrouwen, gelach, stemmen; aan
den horizont het Pantheon, de boom der doofstommen, het Val-de-grace,
en op den achtergrond de statige vierkante torens van Notre-Dame.

Dewijl deze plek werkelijk der moeite waard is gezien te worden,
komt er niemand. Nauwelijks om het kwartieruurs een kar of een voerman.

Eenmaal voerden de eenzame wandelingen van Marius hem naar dit
oord, bij dat water. Op dien dag was er op dezen boulevard iets
zeldzaams, namelijk een voorbijganger. Marius, wien de schier woeste
bekoorlijkheid van deze plek trof, vroeg dien voorbijganger: "Hoe
heet dit oord?"

De voorbijganger antwoordde: "Het Leeuweriksveld."

En hij voegde er bij: "'t Is hier dat Ulback de herderin van Ivry
doodde."

Maar na het woord "Leeuwerik" had Marius niets meer gehoord. In den
droomenden toestand kan een enkel woord een plotselinge verstijving
doen ontstaan. De geheele ziel dringt zich om één denkbeeld samen
en is voor geen ander begrip vatbaar. De "Leeuwerik" was de naam,
die in Marius' diepe droefgeestigheid den naam "Ursula" vervangen
had. "Zie," sprak hij, in die soort van de redelooze verbazing aan
deze geheimzinnige afgetrokkenheid eigen, "dit is haar veld. Hier
zal ik vernemen waar zij woont."

't Was ongerijmd, maar onweerstaanbaar.

En dagelijks wandelde hij naar dit Leeuweriksveld.






TWEEDE HOOFDSTUK.

HET ONTSTAAN VAN DE KIEMEN DER MISDADEN IN DE GEVANGENISSEN.


De overwinning van Javert in het huis Gorbeau scheen volkomen te zijn
geweest, maar was het echter niet.

Vooreerst, en dat was zijn grootste teleurstelling, had Javert den
gevangene niet gevangen genomen. De aangerande, die vlucht, is nog
meer verdacht dan de aanrander; en waarschijnlijk zou deze persoon,
die zulk een kostbare buit voor de bandieten was geweest, een niet
minder goede vangst voor de justitie geweest zijn.

Voorts was ook Montparnasse aan Javert ontsnapt. Er moest een andere
gelegenheid worden afgewacht om op dien "Pronker der Hel" de hand te
leggen. Inderdaad, Montparnasse, die Eponine had ontmoet, terwijl ze
onder de boomen van den boulevard de wacht hield, had haar medegenomen,
om liever Nemorin met de dochter, dan Schinderhannes met den vader te
zijn. 't Was zijn geluk geweest; want hij was vrij. Javert had echter
Eponine doen vatten; een geringe troost voor hem. Eponine werd bij
Azelma in de gevangenis de Madelonnettes gezonden.

Eindelijk was een der voornaamste gevangenen, Claquesous, op den weg
van het huis Gorbeau naar la Force, weg geraakt. Men wist niet hoe het
gebeurd was, de agenten en stadssergeanten "begrepen er niets van," hij
was in damp veranderd, uit de handboeien gegleden, door de reten van
het rijtuig heengeslopen;  men wist niets anders te zeggen, dan dat,
toen men aan de gevangenis kwam, Claquesous verdwenen was. Daar school
iets van tooverij of politie onder. Was Claquesous in de duisternis
gesmolten als een sneeuwvlok in het water? Bestond er tusschen de
politieagenten en hem een heimelijke verstandhouding? Behoorde deze
man tot het dubbel raadsel der wanorde en orde? Was hij het middelpunt
tusschen de misdaad en de beteugeling? Had deze sfinx de voorpooten
in de misdaad, en de achterpooten in het openbaar gezag? Javert wilde
van al deze redeneeringen niets weten, en zou ze met afkeer verworpen
hebben; maar bij zijn sectie behoorden meer inspecteurs, die hoewel
zijn ondergeschikten, misschien beter dan hij in de geheimen der
prefectuur van politie waren ingewijd, en Claquesous was zulk een
schurk, dat hij een zeer goed handlanger der politie kon zijn. Den
nacht aldus tot hulpgenoot te hebben is uitmuntend voor de dieven,
maar wonderbaar voor de politie. Er zijn zulke schurken, wier mes
aan twee kanten snijdt. Hoe het zij, de verloren Claquesous was niet
weder te vinden. Javert scheen er meer vertoornd dan verwonderd over.

Wat Marius betreft, "dat jong advocaatje, die waarschijnlijk bang was
geweest" en wiens naam Javert vergeten had, aan dezen lag Javert weinig
gelegen. Een advocaat is buitendien altijd licht te vinden. Maar was
hij wel advocaat?

Het onderzoek was begonnen.

De rechter van instructie had het raadzaam geoordeeld, een der mannen
van de bende Patron-Minette niet buiten toegang te stellen, hopende
dat hij iets verklappen zou. Deze man was Brujon, de langharige van
de straat Petit-Banquier. Men had hem in een ander deel der gevangenis
gebracht, waar de bewakers hem in het oog hielden.

Deze naam, Brujon, behoort tot de herinneringen in de gevangenis
la Force. Op de leelijke binnenplaats van het zoogenaamde nieuwe
gebouw, welke het bestuur de plaats St. Bernard, maar de dieven den
Leeuwenkuil noemden, zag men op den vuilen muur die zich links tot
aan de daken verhief, bij een oude verroeste ijzeren deur, welke in
de oude kapel van het hertogelijk hôtel de la Force voerde, en welke
kapel thans als slaapzaal voor dieven dient, voor omstreeks twaalf
jaren een soort van bastille met een spijker in de steenen gekrabd
en daar onder deze naamteekening:


    Brujon, 1811.


De Brujon van 1811 was de vader van den Brujon van 1832.

Deze laatste, dien men bij de hinderlaag in het huis Gorbeau slechts
onduidelijk gezien heeft, was een zeer sluwe, behendige knaap, met
een bescheiden en weemoedig voorkomen. Om deze reden had de rechter
van instructie hem in de algemeene gevangenis doen brengen, in de
meening dat hij hier nuttiger zou zijn dan buiten toegang in zijn cel.

De dieven staken hun bedrijf niet, omdat zij in de handen der justitie
zijn. Aan zulk een kleinigheid stoort men zich niet. Wegens een misdaad
in de gevangenis te zijn, belet niet een andere misdaad op touw te
zetten. 't Zijn schilders, die een schilderij op de tentoonstelling
hebben, en daarom niet te minder aan een nieuwe schilderij in hun
atelier werken.

Brujon scheen door de gevangenis geheel ontsteld. Men zag hem soms
uren lang op de plaats bij het raampje der cantine staan, als een
zinnelooze de vuile prijslijst der waren beschouwende, die begon met:
knoflook 62 centimes, en eindigde met: sigaren vijf centimes. Of hij
bracht den tijd door met te rillen en te klappertanden, zeggende dat
hij de koorts had, en onderzoekende of een der acht-en-twintig bedden
der koortszaal onbezet was.

Eensklaps vernam men omstreeks het midden der maand Februari 1832,
dat Brujon, die slaper, door de boodschappers van het gevangenhuis,
niet op zijn naam, maar op dien van drie zijner kameraads, drie
verschillende boodschappen had laten doen, welke hem gezamenlijk
vijftig sous hadden gekost, een buitengewone uitgave, welke de
opmerkzaamheid van den brigadier der gevangenis wekte.

Men deed onderzoek en het tarief der boodschappen vergelijkende,
dat in de spreekkamer der gevangenen hing, bleek het, dat de vijftig
sous voor drie boodschappen waren geweest, een naar het Pantheon,
tien sous; een naar het Val de Grace, vijftien sous; en een naar de
barrière Grenelle, vijf-en-twintig sous. Deze laatste was de duurste
op het tarief. Nu bevonden zich juist bij het Pantheon, het Val de
Grace en de barrière Grenelle de woningen van deze drie zeer gevreesde
barrièreschooiers, Kruideniers, anders genoemd Bizarro, Glorieux, een
ontslagen galeiboef, en Barre-Carrosse, op welke door dit voorval de
blik der politie opnieuw getrokken werd. Men meende te weten, dat deze
drie mannen tot de bende van Patron-Minette behoorden, van welke men
twee aanvoerders, Babet en Gueulemer, gevat had. Men veronderstelde,
dat de boodschappen van Brujon, die niet aan de huizen, maar aan lieden
op de straat gericht waren, inlichtingen moesten bevat hebben wegens
een of ander beraamd misdrijf. Men had nog andere aanwijzingen. Men
vatte dus de drie schooiers, in de meening hierdoor Brujons plannen
verijdeld te hebben.

Omstreeks een week na deze maatregelen zag een oppasser, die zijn ronde
deed en de benedenslaapzaal van het nieuwe gebouw inspecteerde, juist
toen hij het teeken wilde geven dat alles in orde was, door het spiegat
van de slaapzaal, Brujon op zijn bed zitten schrijven. De oppasser
trad binnen, men zette Brujon een maand in het cachot, maar men kon
niet vinden wat hij geschreven had. De politie vernam evenmin iets.

Zeker is het, dat den volgenden dag "een postillon" van de plaats
Charlemagne over het vijf verdiepingen hooge gebouw, dat beide plaatsen
scheidde, in den Leeuwenkuil werd geworpen.

De gevangenen noemen "postillon" een kunstig van brood gekneed
balletje, dat "naar Ierland" wordt gezonden, dat wil zeggen over
de daken eener gevangenis van de eene naar de andere plaats. Dat
balletje valt op de plaats. Die het opraapt, opent het en vindt er
een briefje voor een der gevangenen in. Is de vinder een gevangene,
dan bezorgt hij het briefje aan zijn bestemming; is 't een oppasser
of een stille verklikker onder de gevangenen, dan wordt het briefje
naar het bureau der gevangenis gebracht en aan de politie overgeleverd.

Ditmaal kwam de postillon aan zijn adres, hoewel degeen voor wien
het briefje was bestemd, op dien oogenblik buiten toegang zat. De
geadresseerde was niemand minder dan Babet, een der vier aanvoerders
van Patron-Minette.

De postillon bevatte een gerold papiertje, waarop slechts deze
twee regels:

"Babet. Er is in de straat Plumet een zaak te doen. Een hek om
een tuin."

Dit had Brujon des nachts geschreven.

Ten spijt van alle onderzoekingen vond Babet middel het briefje uit la
Force naar Salpetrière, de vrouwengevangenis, tot een "goede vriendin"
die hier zat, te doen overgaan. Deze vrouw bezorgde op haar beurt
het briefje aan eene andere die ze kende, een zekere Magnon, die de
politie scherp in 't oog hield, maar nog niet gevat had. Deze Magnon,
wier naam de lezer reeds kent, had betrekkingen met de Thénardiers,
welke later zullen worden vermeld, en kon, door Eponine te bezoeken,
tot brug dienen, tusschen la Salpetrière en de Madelonnettes.

't Was juist op het oogenblik, dat de zusters Eponine en Azelma weer
op vrije voeten werden gesteld, daar bij 't onderzoek der zaak van
haar vader geen directe bewijzen tegen haar waren aan 't licht gekomen.

Toen Eponine de Madelonnettes verliet, gaf haar Magnon, die haar aan
de deur wachtte, het briefje van Brujon aan Babet, haar bevelende de
zaak "op te nemen."

Eponine ging naar de straat Plumet, vond het hek en den tuin, nam
het huis in oogenschouw, bespiedde, loerde, en bracht eenige dagen
later aan Magnon, die in de straat Cloche-Perce woonde, een beschuit,
welke Magnon aan de minnares van Babet in de Salpetrière bezorgde. Een
beschuit beteekent in de duistere beeldspraak der gevangenissen:
"niets te doen."

Toen ongeveer een week later Babet en Brujon elkander in de gang
der gevangenis la Force ontmoetten, terwijl de een naar het verhoor
ging en de andere van daar terugkeerde, vroeg Brujon: "Nu, de straat
P?"--"Beschuit," antwoordde Babet.

Alzoo ging deze kiem der misdaad te niet, welke door Brujon in la
Force was ontworpen.

Deze mislukking had echter gevolgen, die geheel niet in Brujons
bedoelingen lagen.

Men meent soms een draad te knoopen, en men maakt een anderen los.






DERDE HOOFDSTUK.

VADER MABEUF HEEFT EEN VERSCHIJNING.


Marius bezocht niemand meer; hij ontmoette echter nu en dan den
ouden Mabeuf.

Terwijl Marius langzaam die donkere trap afging, welke men de trap
der holen zou kunnen noemen, en welke naar die oorden zonder licht
voert, waar men de gelukkigen boven zich hoort gaan, ging de heer
Mabeuf zijnerzijds insgelijks naar beneden.

De "Flora van Cauteretz" werd volstrekt niet meer verkocht. De
proefnemingen met de indigo waren niet geslaagd in den kleinen tuin van
Austerlitz, die niet aan de zonzijde lag. Mabeuf kon er slechts eenige
zeldzame planten kweeken, die vochtigheid en schaduw behoeven. Evenwel
verloor hij den moed niet. In den Plantentuin had hij een hoekje gronds
verkregen, dat goed gelegen was, om er "te zijnen koste" proefnemingen
met de indigo te doen. Daarvoor had hij de koperplaten zijner Flora
naar den lombard gebracht. Hij had zijn ontbijt tot twee eieren
ingekrompen, en daarvan gaf hij er een aan zijn oude dienstmaagd,
welke hij sedert vijftien maanden geen loon had betaald. En dikwijls
was zijn ontbijt zijn eenige maaltijd. Hij lachte niet meer met dien
kinderlijken lach van vroeger, maar was somber geworden en ontving
geen bezoeken meer. 't Was goed, dat Marius er niet meer aan dacht tot
hem te gaan. Soms ontmoetten de grijsaard en de jongeling elkander op
den boulevard, wanneer de heer Mabeuf naar den Plantentuin ging. Zij
spraken niet, maar knikten elkander treurig toe. 't Is iets grievends,
dat er oogenblikken zijn, wanneer de armoede alle betrekkingen
oplost! Men was een paar vrienden, men wordt twee voorbijgangers.

De boekhandelaar Royol was overleden. De heer Mabeuf kende nu nog
slechts zijn boeken, zijn tuin en zijn indigo; dit waren de drie
vormen, welke voor hem het geluk, het vermaak en de hoop hadden
aangenomen.

Dit was hem voldoende om te leven. Hij dacht: "Zoodra ik mijn indigo
gemaakt heb, ben ik rijk, ik zal mijn koperplaten uit den lombard
halen, het debiet van mijn Flora door kwakzalverij, de turksche trom
en advertentiën in de couranten weder herstellen, en hier of daar een
exemplaar van L'art de Naviguer door Pierre de Medine, druk van 1559,
met houtsneden, zien op te sporen. Intusschen werkte hij den ganschen
dag aan zijn indigobed en des avonds kwam hij te huis om zijn tuin te
begieten en zijn boeken te lezen. De heer Mabeuf was op dat tijdstip
bijna tachtig jaar oud.

Op zekeren avond had hij een zonderlinge verschijning.

Hij was te huis gekomen, terwijl het nog helder licht was. Moeder
Plutarchus, die begon te sukkelen, was ongesteld en lag te bed. Hij
had met een bot, waaraan een weinig vleesch was, en een stuk brood, dat
hij op de keukentafel had gevonden, zijn maaltijd gedaan, en zich toen
op een liggenden straatpaal gezet, die in zijn tuin voor bank diende.

Bij die bank stond, zooals gewoonlijk in oude tuinen met vruchtboomen,
een soort van groote kist, die onder tot konijnenhok, boven tot
bergplaats van vruchten diende. Er waren geen konijnen in het hok,
maar boven eenige appels; de rest van den wintervoorraad.

De heer Mabeuf was, met behulp van zijn bril, twee boeken begonnen
te doorbladeren en te lezen, welke hem bevielen, en zelfs, iets
bijzonders op zijn ouderdom, zijn gedachten geheel boeiden. Zijn
natuurlijke beschroomdheid maakte hem eenigszins vatbaar voor
bijgeloovigheid. Het eene boek was de vermaarde verhandeling van
den president Delancre "over de onstandvastigheid der duivels",
het andere was de 4e uitgave van Mutor de la Rubaudière, "over de
duivels van Vauvert en de kabouters van de Bièvre." In dit laatste
oude boek stelde hij te meer belang, wijl zijn tuin vroeger door
kabouters bezocht was geweest. De avondschemering begon wat boven is
te verlichten en wat onder is te verdonkeren. Terwijl hij het boek
las, dat hij in de hand hield, zag vader Mabeuf er over heen naar
zijn planten, onder anderen naar een prachtigen rhododendron, die een
zijner vertroostingen was; er waren vier heete, winderige en zonnige
dagen zonder een droppel regen voorbijgegaan; de stengels bogen, de
knoppen hingen, de bladeren vielen; de geheele tuin moest begoten
worden;  vooral stond de rhododendron heel treurig. Vader Mabeuf
behoorde tot hen, voor wie de planten zielen hebben. De grijsaard
had den geheelen dag aan zijn indigobed gewerkt, hij was uitgeput van
vermoeidheid, maar stond echter op, legde zijn boeken op de bank en
ging gebukt en met waggelenden tred naar den put; doch toen hij den
ketting had gegrepen, kon hij niet ver genoeg reiken om dien los te
haken. Toen keerde hij zich om en hief een treurigen blik ten hemel,
die zich met sterren vulde.

De avond had die helderheid, welke over de smarten van den mensch een
soort van weemoedige en eeuwige vreugd uitbreidt. De nacht beloofde
even dor te zijn als de dag was geweest.

Overal sterren! dacht de grijsaard; niet het kleinste wolkje! geen
droppel water!

En zijn even opgericht hoofd zonk weder op zijn borst.

Hij hief het weder op, aanschouwde nogmaals den hemel en prevelde:

Een dropje dauw! een weinig erbarming!

Hij poogde nogmaals den ketting los te maken, maar kon niet.

Op dit oogenblik hoorde hij een stem zeggen:

"Vader Mabeuf, wilt gij, dat ik uw tuin begiete?"

Tezelfder tijd ontstond in de haag een gerucht als van een dier, dat
er doordrong, en hij zag uit de struweelen een groot, mager meisje
komen, dat eensklaps voor hem verscheen, en hem strak en stoutmoedig
aanzag. Zij had minder het voorkomen van een menschelijk wezen dan
van een gestalte, die uit de avondschemering was ontstaan.

Alvorens vader Mabeuf, die licht schrikte, en zooals wij gezegd
hebben, spoedig bevreesd was, iets had kunnen antwoorden, had dit
wezen, welks bewegingen in de duisternis een zonderlinge levendigheid
hadden, den ketting losgemaakt, den emmer laten dalen en opgehaald,
en den gieter gevuld; en nu zag de goede oude man deze verschijning,
met bloote voeten en in een versleten rok, tusschen de bloembedden
loopen, en leven om zich heen verspreiden. Het geruisch van den gieter
op de bladeren vervulde de ziel van vader Mabeuf met verrukking. Hij
meende, dat de rhododendron nu gelukkig moest zijn.

Toen de eerste emmer ledig was, putte het meisje een tweeden, en
daarna een derden. Zij begoot den geheelen tuin.

Terwijl zij dus over de paden ging, waarop haar gestalte donker
uitkwam, en met haar knokige armen haar gescheurden halsdoek bewoog,
had zij wel iets van een vleermuis.

Toen zij gedaan had, trad vader Mabeuf met tranen in de oogen naar
haar toe, legde zijn hand op haar hoofd en zeide:

"God zal u zegenen; ge zijt een engel, wijl ge voor de bloemen zorgt."

"Neen," antwoordde zij, "ik ben een duivel; maar 't scheelt mij niet."

De oude man riep, zonder haar antwoord te wachten of te hooren:

"Het spijt mij, dat ik zoo ongelukkig en zoo arm ben van niets voor
u te kunnen doen."

"Gij kunt iets voor mij doen," zeide zij.

"Wat dan?"

"Mij zeggen, waar de heer Marius woont."

De grijsaard begreep haar niet.

"Welken mijnheer Marius?"

Hij sloeg zijn oogen op en scheen iets te zoeken, dat verdwenen was.

"Een jong mensch, die van tijd tot tijd hier komt."

De heer Mabeuf had zijn geheugen onderzocht, en riep:

"Ha, ja... ik weet wien ge bedoelt. Wacht even! mijnheer Marius... de
baron Marius Pontmercy, zeker! hij woont... of liever, hij woont niet
meer... ik weet niet."

Dus sprekende had hij zich gebogen om een tak van den rhododendron
op te richten, en hernam:

"Zie, nu herinner ik mij. Hij komt dikwijls op den boulevard en
gaat aan de zijde der Glacière, straat Croule Barbe, naar het
Leeuweriksveld. Ga daar heen; gij zult er hem gemakkelijk vinden."

Toen de heer Mabeuf zich oprichtte, was er niemand meer; het meisje
was verdwenen.

Hij was werkelijk een weinig angstig geweest.

"Inderdaad," dacht hij, "zoo mijn tuin niet werkelijk begoten was,
zou ik denken, dat het een geest was geweest."

Toen hij een uur later te bed lag, speelde 't hem weder door 't hoofd,
en toen hij insluimerde, in dat nevelig oogenblik dat de gedachte,
als de vogel uit de fabel, die in een visch verandert, om de zee over
te gaan, allengs den vorm des drooms aanneemt, om in den slaap over
te gaan, zeide hij bij zich zelven:

"Inderdaad, het gelijkt wel naar 't geen la Rubaudière van de kabouters
verhaalt. Zou 't een kabouter geweest zijn?"






VIERDE HOOFDSTUK.

MARIUS HEEFT EENE VERSCHIJNING.


Eenige dagen na dit bezoek van een "geest" aan vader Mabeuf, had
Marius--'t was des Maandags, den dag dat Marius een vijffrancstuk van
Courfeyrac leende om 't aan Thénardier te geven,--des ochtends dat
vijffrancstuk in zijn zak gestoken, maar voor het naar de gevangenis
te brengen was hij een weinig gaan wandelen, in de hoop, dat hem
dit bij zijn terugkomst  zou doen werken. Dit was trouwens altijd
hetzelfde. Zoodra hij was opgestaan, zette hij zich voor een boek en
een vel papier, om iets te vertalen; hij had destijds tot bezigheid
de vertaling in 't Fransch van een vermaarden Duitschen twist, den
strijd van Gans en Savigny; nu nam hij Gans, dan Savigny, las vier
regels, poogde er een te schrijven, kon niet, zag een star tusschen
zich en zijn papier, stond van zijn stoel op en zeide: "Ik wil eens
uitgaan. Dat zal mij op streek brengen."

En hij ging naar het Leeuweriksveld.

Daar zag hij meer dan ooit de ster, en minder dan ooit Savigny en Gans.

Hij kwam weder te huis, beproefde zijn werk te hervatten, maar
't gelukte hem niet; er was geen mogelijkheid een der gebroken
draden in zijn hersens weder aaneen te knoopen, en dan zeide hij:
"Morgen zal ik niet uitgaan. Het belet mij te arbeiden."--Maar  hij
ging alle dagen uit.

Hij woonde meer op het Leeuweriksveld dan in de kamer van
Courfeyrac. Zijn wezenlijk adres was dit: Boulevard de la Santé,
zevende boom, voorbij de straat Croulet-Barbe.

Dien ochtend had hij dezen zevenden boom verlaten en zich aan den
kant der rivier der Gobelins nedergezet. De zon drong vroolijk door
de frisch ontloken en glanzende bladeren.

Hij dacht aan "haar"; tot zijn denken een verwijt voor hem werd. Hij
dacht dan met smart aan zijn luiheid, aan de geestverlamming, welke
hem aangreep, en aan de duisternis, welke ieder oogenblik voor hem
dikker werd, zoodat hij zelfs de zon niet meer zag.

Te midden van deze smartelijke denkbeelden, welke hem schier alle
geestkracht benamen, bereikten hem evenwel de indrukken van buiten. Hij
hoorde achter zich, op beide oevers der rivier, de waschvrouwen
der Gobelins haar linnen kloppen, en boven zijn hoofd de vogels
in de olmen kweelen en zingen. Aan den eenen kant het gerucht der
vrijheid, der gelukkige zorgeloosheid, van den gevleugelden lust;
aan den anderen kant het gerucht van den arbeid. Deze beide geluiden
brachten hem opnieuw aan 't mijmeren en bijna aan 't nadenken.

Eensklaps, te midden van zijn weemoedige verrukking, hoorde hij een
bekende stem zeggen:

"Zie, daar is hij!"

Hij sloeg de oogen op, en herkende het ongelukkig meisje, dat op
zekeren morgen bij hem was gekomen, de oudste dochter der Thénardiers,
Eponine; hij wist thans hoe zij heette. Zonderling, zij was armer
en schooner geworden, zij had twee stappen gedaan, welke bij haar
niet meer mogelijk schenen. Zij was dubbel vooruitgegaan, naar het
licht en naar den nood. Zij was blootsvoets en in lompen, gelijk op
den dag toen zij zoo stoutmoedig zijn kamer was binnengegaan, maar
haar lompen waren twee maanden ouder, de scheuren waren grooter, de
vodden vuiler. 't Was dezelfde heesche stem, hetzelfde doffe, verweerde
voorhoofd; dezelfde vrije, wilde en dwalende blik. Maar op haar gezicht
lag meer dan vroeger dat onbeschrijfelijk schuwe en jammerlijke,
't welk de doorgang tot de gevangenis aan de ellende geeft.

Zij had stroo- en hooi-sprieten in 't haar, niet als Ophelia, door
Hamlets krankzinnigheid aangestoken, maar wijl zij op den zolder van
een stal geslapen had.

In weerwil van dat alles was zij schoon. Welk een star zijt gij,
o jeugd!

Ondertusschen stond zij voor Marius stil met een zweem van vreugde
op haar bleek gezicht en iets dat naar een glimlach geleek.

Zij bleef eenige oogenblikken alsof zij niet kon spreken.

"Ik heb u dan gevonden," zeide zij eindelijk. "Vader Mabeuf had gelijk,
't was op dezen boulevard! Hoe heb ik u gezocht! Zoo ge het wist! Ik
ben veertien dagen in de gevangenis geweest. Maar zij hebben mij
losgelaten, wijl er niets tegen mij was, en ik bovendien de jaren
van onderscheid niet had; er ontbraken nog twee maanden aan. O! wat
heb ik gezocht, sedert zes weken. Ge woont dus niet meer ginds?"

"Neen," zei Marius.

"Ha ik begrijp; uithoofde van het gebeurde. Die dingen zijn
onaangenaam. Ge zijt verhuisd. Zie! waarom draagt ge zulke oude
hoeden? een jongeling als gij moet fraai gekleed zijn. Weet ge wel,
mijnheer Marius, dat vader Mabeuf u baron Marius noemt; ik weet niet
hoe meer. Niet waar, ge zijt immers geen baron? Barons zijn oud,
zij gaan naar het Luxembourg voor het kasteel, waar 't zonnig is,
en lezen de Gliobienne voor een sou. Eens ben ik met een brief bij
zulk een baron geweest. Hij was ouder dan honderd jaar. Maar zeg mij,
waar woont ge nu?"

Marius antwoordde niet.

"O," voer zij voort, "er is een scheur in uw overhemd. Ik zal 't voor
u naaien."

Toen hernam zij met een uitdrukking die allengs treuriger werd:

"'t Schijnt u geen genoegen te doen, dat ge mij ziet?"

Marius zweeg, ook zij zweeg een oogenblik; vervolgens riep zij:

"Zoo ik echter wilde, zou ik u wel dwingen verheugd te schijnen."

"Wat?" vroeg Marius. "Wat wilt ge zeggen?"

Zij beet zich op de lip en scheen te weifelen, als ter prooi aan een
inwendigen strijd. Eindelijk scheen zij een besluit te nemen.

"Nu, zooveel te erger, 't doet er niet toe. Ge ziet er treurig uit, ik
wil dat ge tevreden zijt. Beloof mij slechts, dat ge zult lachen. Ik
wil u zien lachen en u hooren zeggen: Ha! dat is goed! Arme mijnheer
Marius; herinnert ge u, dat ge mij beloofd hebt mij alles te geven
wat ik wilde?"

"Ja, maar spreek dan!"

Zij zag Marius strak in de oogen en zeide:

"Ik heb het adres!"

Marius verbleekte. Al zijn bloed stroomde naar zijn hart terug.

"Welk adres?"

"Het adres, dat ge mij gevraagd hebt."

En als zich geweld doende, voegde zij er bij:

"Ge weet immers... het adres."

"Ja," stamelde Marius.

"Van de jonge dame."

Zij zuchtte diep, bij 't uitspreken van dat woord.

Marius sprong van den grond, waar hij zat, en greep driftig haar hand.

"Ha! welaan, geleid mij! spreek! vraag mij al wat ge wilt! waar
is het?"

"Kom mede," antwoordde zij. "Ik weet niet goed de straat en het
nommer. 't Is geheel aan den anderen kant; maar ik weet het huis en
zal er u brengen."

Zij trok haar hand terug en hernam op een toon, die een toeschouwer
smartelijk bewogen zou hebben, maar die den verbijsterden en verrukten
Marius nauwelijks aandeed:

"Ha! nu zijt gij tevreden!"

Een wolk trok over Marius' voorhoofd. Hij greep Eponines arm, en zeide:

"Zweer mij één ding."

"Zweren?" hernam zij; "wat wil dat zeggen? Hé, wilt ge dat ik zwere?"

Zij lachte.

"Beloof mij, Eponine, zweer mij, dat ge dat adres niet aan uw vader
zult bekend maken."

Verbaasd wendde zij zich tot hem, en riep:

"Eponine! Hoe weet ge dat ik Eponine heet?"

"Beloof mij wat ik u vraag!"

Maar zij scheen hem niet te hooren.

"'t Is heel lief, dat ge mij Eponine noemt!"

Marius nam haar beide armen tegelijk.

"In 's hemels naam, antwoord toch! let op 't geen ik u zeg, zweer
mij dat ge het bewuste adres niet aan uw vader zult zeggen."

"Mijn vader?" zeide zij. "O, ja, mijn vader; wees gerust. Hij is
gevangen, buiten toegang. Wat kan mij mijn vader ook schelen."

"Maar gij belooft het mij niet," riep Marius.

"Laat mij toch los?" riep zij luid lachend; "hoe schudt ge mij! Ja,
ja, ik beloof het, ik zweer het; wat raakt het mij? ik zal 't adres
aan mijn vader niet zeggen. Nu, is 't zoo goed? is het?"

"Noch aan iemand anders?" hernam Marius.

"Aan niemand."

"Geleid mij nu," zei Marius.

"Aanstonds?"

"Ja, aanstonds."

"Kom!--O! hoe verheugd is hij nu!" zeide zij.

Na eenige schreden hield zij stil.

"Ge volgt mij al te dicht, mijnheer Marius. Laat mij vooruit gaan,
en volg mij, dat het niet in 't oog valt. Men mag niet zien, dat een
jongeling als gij gaat met een meisje als ik."

Geen taal kan uitdrukken, wat in dit woord "meisje" lag, aldus door
dit kind uitgesproken.

Zij deed een tiental schreden en bleef weder staan. Marius voegde zich
bij haar. Zijdelings, zonder zich tot hem te wenden, sprak zij tot hem:

"A propos, ge weet dat ge mij iets beloofd hebt."

Marius tastte in zijn zak. Hij bezat niets ter wereld dan de vijf
francs voor Thénardier bestemd. Hij nam ze en legde ze in Eponines
hand.

Zij opende de vingers en liet het muntstuk ter aarde vallen, terwijl
ze hem met een somberen blik aanzag, en zeide:

"Ik wil uw geld niet."







BOEK III.

HET HUIS IN DE STRAAT PLUMET.


EERSTE HOOFDSTUK.

HET VERBORGEN HUIS.


Omstreeks het midden der vorige eeuw had een president van het
parlement te Parijs eene maîtresse, welke hij verborg; want in
dien tijd vertoonden de groote heeren hun maitressen, en de burgers
verborgen ze. Hij liet een huis bouwen in de voorstad Saint Germain,
in de eenzame straat Blomet, die thans straat Plumet genoemd wordt.

Dit huis bestond uit een paviljoen van één verdieping; twee
benedenkamers, twee kamers op de eerste verdieping, onder een keuken,
boven een boudoir, onder het dak een zolder, voor het huis aan de
straat een tuin met hek. Deze tuin was ongeveer een morgen groot. Dat
was alles wat de voorbijgangers konden zien; maar achter het paviljoen
was een kleine plaats, en achter op die plaats een lage woning van
twee vertrekken met kelder, een soort van schuilplaats ingeval soms
een kind met de min moesten verborgen worden. Deze woning kwam van
achter met een verborgen deur uit in een lang, nauw, bestraat, krom,
open, aan beide zijden van hooge muren omgeven pad, dat met wonderbare
kunst tusschen de omheiningen der tuinen en bouwvelden, waarvan het al
de hoeken en krommingen volgde, verscholen en als verloren was, tot aan
een andere, eveneens geheime deur, ongeveer een half kwartier verder,
schier in een andere wijk, aan het eenzame einde der Babelstraat.

Mijnheer de president ging daarbinnen, zoodat zelfs zij, die hem
bespied hadden, en gevolgd waren, door de opmerking dat hij alle
dagen heimelijk ergens heen ging, niet konden gissen, dat hij van
de Babelstraat naar de straat Blomet ging. Door den gelukkigen
aankoop van gronden had de schrandere magistraatspersoon op eigen
grond en bijgevolg zonder contrôle dien geheimen weg kunnen doen
aanleggen. Later had hij in kleine perceelen, voor tuinen en velden, de
gronden bezijden de gang verkocht, en de eigenaars dier gronden meenden
aan weerszijden een tusschenmuur te hebben en vermoedden volstrekt
niet het bestaan van een lang, bestraat pad, dat tusschen twee muren
kronkelend door hun moestuinen en boomgaarden liep. Alleen de vogels
zagen deze merkwaardigheid. 't Is mogelijk, dat de vinken en musschen
der vorige eeuw veel over mijnheer den president gepraat hebben.

Dit paviljoen in den stijl van Mansard gebouwd en in den smaak van
Watteau gemeubeld, omgeven met een driedubbele haag bloemen, had iets
geheimzinnigs, coquets en plechtigs, zooals het aan een grilligheid
der liefde en van het rechterschap betaamt.

Dat huis en deze gang, die thans verdwenen zijn, bestonden nog voor
omstreeks vijftien jaren. In '93 had een ketellapper het huisje
gekocht om het af te breken, maar wijl hij het niet kon betalen,
verklaarde de natie hem bankroet; zoodat het huis den ketellapper ten
onder bracht. Sedert bleef het huis onbewoond en verviel allengs,
zooals ieder verblijf, waaraan de tegenwoordigheid van den mensch
geen leven meer mededeelt. Het bleef gemeubeld met zijn oud huisraad,
en stond altijd te koop of te huur, en de tien of twaalf personen, die
jaarlijks de straat Plumet doorgaan, werden hiervan verwittigd door een
geel en onleesbaar bordje, dat sinds 1810 aan het tuinhek was gehecht.

Deze zelfde voorbijgangers konden tegen het einde der restauratie zien,
dat het bordje verdwenen was en de vensterluiken der eerste verdieping
open waren. Het huis werd inderdaad bewoond. Voor de vensters hingen
ondergordijntjes, een bewijs dat er een vrouw in 't huis was.

In de maand October 1829 had een vrij bejaard man het huis gehuurd,
in den staat zooals het was, daaronder begrepen het achterhuis en de
gang, die in de Babelstraat uitliep. Hij had de twee geheime deuren
van die gang doen herstellen. Zooals wij gezegd hebben, was het huis
nog genoegzaam gemeubeld met het oude huisraad van den president;
de nieuwe bewoner had eenige herstellingen verordend, hier en daar
bijgevoegd wat ontbrak, de plaats opnieuw doen bestraten, de vloeren
doen vernieuwen, aan de trap nieuwe treden doen maken en ruiten in
de ramen doen zetten, en eindelijk had hij met een jong meisje en
een oude dienstmaagd stil en onopgemerkt het huis betrokken, als
iemand die heimelijk binnensluipt. De buren babbelden er niet over,
wijl er geen buren waren.

Deze weinig gerucht makende huurder was Jean Valjean het jonge meisje
was Cosette. De dienstbode was een vrouw, Toussaint geheeten, welke
Jean Valjean van het hospitaal en de armoede had gered, een oude,
stotterende boerin, welke drie hoedanigheden Jean Valjean er toe geleid
hadden haar bij zich te nemen. Hij had het huis gehuurd onder den naam
van Fauchelevent, rentenier. Met al hetgeen reeds vroeger verhaald is,
zal de lezer Jean Valjean gewis eerder herkend hebben dan Thénardier
zulks deed.

Waarom had Jean Valjean het klooster van Klein-Picpus verlaten? Wat
was er gebeurd?

"Er was niets gebeurd."

Men weet, dat Jean Valjean in het klooster gelukkig was, zoo
gelukkig, dat zijn geweten zich eindelijk verontrustte. Hij zag
Cosette dagelijks, terwijl het vaderlijk gevoel meer en meer in hem
ontwaakte en zich ontwikkelde; hij nam het kind geheel in zijn hart op,
hij zeide bij zich zelven, dat het hem behoorde en niets het hem kon
ontrukken; dat dit altijd zoo zou blijven; dat zij zekerlijk non zou
worden, wijl zij hiertoe dagelijks zacht werd aangespoord; dat dus het
klooster zoowel voor hem als voor haar, voortaan de wereld zou zijn;
dat hij er oud en zij er groot zou worden; dat zij er oud worden en
hij er sterven zou; dat eindelijk, welk een zoet vooruitzicht! geen
scheiding meer mogelijk was. Doch bij de overweging van dit alles,
geraakte hij toch in verlegenheid. Hij onderzocht zich zelven. Hij
vroeg zich, of al dat geluk hem wel behoorde; of het niet uit het geluk
van een ander bestond, uit het geluk van het meisje, 't welk hij, oude
man, zich toegeëigend had en bij zich verborg; of dit geen diefstal
was? Hij zeide tot zich zelf, dat dit kind het recht had het leven
te kennen, vóór er afstand van te doen, dat, zoo hij haar vooraf, en
zonder haar te raadplegen, alle vreugde afsneed, onder het voorwendsel
haar voor alle verzoekingen te bewaren, en van haar onwetendheid en
afzondering gebruik maakte om een kunstmatige roeping in haar aan te
kweeken--hierdoor een menschelijke natuur geweld werd aangedaan en God
belogen. En wie weet of Cosette, dit eenmaal ontwarende en een non
tegen haar zin zijnde, hem ten slotte niet zou haten. Deze laatste,
schier zelfzuchtige en minder edelmoedige gedachte dan de andere,
was hem ondragelijk. Hij besloot het klooster te verlaten.

Hij nam dat besluit en erkende met leedwezen, dat hij
moest. Tegenbedenkingen had hij niet. Een vijfjarig verblijf en
verdwijning tusschen deze vier muren hadden noodwendig alle redenen
van vrees vernietigd of verdreven. Gerust kon hij onder de menschen
wederkeeren. Hij was ouder geworden en alles was veranderd. Wie zou hem
nog herkennen? Zoo het ergste mocht gebeuren, was er slechts gevaar
voor hem zelven, en hij had het recht niet Cosette tot het klooster
te doemen, omdat hij tot het bagno veroordeeld was geweest. Wat is
overigens het gevaar tegenover den plicht? Eindelijk, niets belette
hem voorzichtig te zijn en voorzorgen te nemen.

Cosette's opvoeding was overigens bijna voltooid.

Toen hij zijn besluit genomen had, wachtte hij de gelegenheid af. Deze
bood zich spoedig aan. De oude Fauchelevent stierf. Jean Valjean
verzocht gehoor bij de hoogwaardige priorin en zeide haar, dat hem bij
den dood zijns broeders een kleine erfenis was toegevallen, welke hem
vergunde, voortaan stilletjes te kunnen leven, waarom hij den dienst
van het klooster ging verlaten en zijn dochter medenam; maar aangezien
het niet billijk zou zijn dat Cosette, nu ze haar gelofte niet deed,
kosteloos opgevoed was geworden, verzocht hij nederig de eerwaardige
priorin het klooster, ter vergoeding der vijf jaren die Cosette er in
had doorgebracht, een som van vijf duizend francs te mogen aanbieden.

Alzoo verliet Jean Valjean het klooster der Eeuwige Aanbidding. Toen
hij het verliet, droeg hij zelf, zonder het aan een kruier te willen
toevertrouwen, het kleine valies, van 't welk hij steeds den sleutel
bij zich droeg. Dit valies wekte Cosette's nieuwsgierigheid, uithoofde
der kamferlucht die het verspreidde.

Laat ons bij deze gelegenheid zeggen, dat dit valies hem voortaan niet
meer verliet. Het was altijd in zijn kamer. Het was het eerste en soms
het eenige voorwerp, dat hij bij zijn verhuizingen medenam. Cosette
lachte er om, en noemde dit valies, "de onafscheidbare," en zeide,
dat zij er jaloersch op was.

Overigens verscheen Jean Valjean niet zonder bezorgdheid weder in de
vrije lucht.

Hij vond het huis in de straat Plumet en trok zich hier terug. Van
nu af nam hij den naam van Ultime Fauchelevent aan.

Tezelfder tijd huurde hij twee andere woningen in Parijs, om minder
de aandacht te trekken, dan wanneer hij altijd in dezelfde wijk
ware gebleven, om desnoods bij de minste ongerustheid zich te kunnen
verwijderen, en eindelijk om niet weer zonder toevlucht te zijn als
in den nacht toen hij zoo wonderdadig aan Javert ontsnapt was. 't
Waren uiterlijk twee zeer ellendige en armoedige woningen in twee
ver van elkander verwijderde wijken, de eene in de Westerstraat,
de andere in de straat van den gewapenden Man.

Van tijd tot tijd ging hij met Cosette nu in deze, dan in gene woning
een maand of zes weken doorbrengen, zonder vrouw Toussaint mede te
nemen. Hij liet er zich door de portiers bedienen en gaf zich uit
voor een rentenier uit den omtrek, die een optrek in de stad moest
hebben. Deze zoo deugdzame man had drie woningen in Parijs om aan de
politie te ontkomen.






TWEEDE HOOFDSTUK.

JEAN VALJEAN NATIONALE GARDE.


Overigens woonde hij eigenlijk in de straat Plumet, waar hij op de
volgende wijs zijn leven had ingericht:

Cosette bewoonde met de dienstbode het paviljoen, zij had de groote
slaapkamer met de geschilderde paneelen, het boudoir met de vergulde
lijsten, het salon van den president met tapijten en groote stoelen,
en den tuin. Jean Valjean had in Cosette's kamer een ledikant met
hemel van drieërlei kleur van oud damast doen plaatsen en den vloer
doen beleggen met een oud fraai Perzisch tapijt, dat in de straat
Figuier-Saint-Paul bij vrouw Gaucher was gekocht, en om het statige
van deze ouderwetsche pracht eenigszins te temperen, had hij er
allerlei bevallige en sierlijke kleine meubelstukken voor jonge dames
bijgevoegd, étagère, boekenkast met vergulde boeken, papeterieën, een
met paarlemoer ingelegd werktafeltje, een zilveren vergulde nécessaire,
en een toilet van Japansch porselein. Lange, driekleurige damasten
gordijnen met rooden grond als die van het ledikant hingen voor de
vensters van de eerste verdieping. Voor de vensters beneden hingen
geborduurde gordijnen. Den ganschen winter was het huisje van Cosette
van boven tot beneden verwarmd. Jean Valjean zelf bewoonde de soort
van portierswoning achter op de plaats, met een matras op een bed met
zeelen, een withouten tafel, twee matten stoelen, een aarden waterkan,
eenige boeken op een plank, zijn dierbaar valies in een hoek, maar
altijd zonder vuur. Hij at met Cosette, en had een zwart brood voor
zich op de tafel. Toen vrouw Toussaint bij hem in dienst kwam, had hij
haar gezegd: "De jongejuffrouw is de meesteres des huizes."--"En gij,
mijnheer?" had vrouw Toussaint verwonderd gevraagd. "Ik ben veel meer
dan de heer des huizes, ik ben de vader."

Cosette had in het klooster de huishouding geleerd, en regelde de
uitgaven, die zeer matig waren. Alle dagen ging Jean Valjean met
Cosette aan den arm wandelen. Hij leidde haar naar het Luxembourg
in de minst bezochte laan, en alle Zondagen naar de mis, altijd in
St. Jacques du Haut-Pas, wijl deze kerk ver af was. Aangezien deze wijk
zeer arm is, gaf hij er veel aalmoezen, en de armen omringden hem in
de kerk, 't geen hem den brief van Thénardier had bezorgd: "Aan den
weldadigen Heer van de kerk van Saint-Jacques du Haut-Pas." Gaarne
ging hij met Cosette de behoeftigen en kranken bezoeken. Geen vreemde
had toegang in het huis der straat Plumet. Vrouw Toussaint bracht de
mondbehoeften, en Jean Valjean zelf ging het water aan een nabijgelegen
pomp op den boulevard halen. Het hout en de wijn werden bewaard in
een half onderaardsch hol, dicht bij de deur in de Babelstraat, dat
eertijds den heer president tot grot had gediend; want in dien tijd
was er geen liefde zonder grot.

In de deur aan den kant der Babelstraat was een bus voor brieven
en dagbladen; maar de drie bewoners van het paviljoen der straat
Plumet ontvingen noch dagbladen noch brieven, zoodat deze bus, die
vroeger had gediend voor de ontvangst van minnebrieven en liefdezaken,
nu enkel de waarschuwingen van den ontvanger der belastingen en de
wachtbriefjes ontving. Want de rentenier Fauchelevent was nationale
garde; hij had aan de dichte maliën der volkstelling van 1831 niet
kunnen ontsnappen. Het onderzoek van het stedelijk bestuur, destijds
gedaan, had zich tot het klooster van Klein-Picpus uitgestrekt, waaruit
Jean Valjean, voor het oog der mairie, als uit een ondoordringbare
en heilige wolk, eerwaardig, en bijgevolg waardig om de wacht te
betrekken, gekomen was. Drie of viermaal 's jaars trok Jean Valjean
zijn uniform aan en betrok de wacht. Hij deed dit gaarne, want 't was
voor hem een volkomene vermomming, die hem onder de menschen mengde en
toch alleen liet. Jean Valjean had zijn zestigste jaar reeds bereikt,
welke ouderdom hem van den dienst vrijstelde; maar hij scheen niet
ouder dan vijftig; bovendien had hij volstrekt geen lust zich aan zijn
sergeant-majoor te onttrekken en met zijn kommandant den graaf de Lobau
te kibbelen; hij verborg zijn naam, zijn identiteit, zijn ouderdom;
hij verborg alles, en, zooals wij gezegd hebben, was hij een nationale
garde met goeden wil. Zijn eenige eerzucht bestond in op ieder te
gelijken, die zijn burgerplichten volbrengt. Het ideaal voor dezen
man was voor het innerlijke de engel, voor het uiterlijke de burger.

Wij moeten hier evenwel op een bijzonderheid opmerkzaam maken: wanneer
Jean Valjean met Cosette uitging, kleedde hij zich, zooals wij gezien
hebben, en had eenigszins het voorkomen van een oud-officier. Wanneer
hij alleen uitging en dit was gewoonlijk 's avonds 't geval, droeg
hij steeds een buis en broek als een werkman, en een pet welker klep
zijn gezicht bedekte. Was dit voorzichtigheid, of nederigheid? Beide
tegelijk. Cosette was aan het raadselachtige zijns levens gewoon
en merkte nauwelijks de zonderlingheden van haar vader op. Vrouw
Toussaint vereerde Jean Valjean en vond alles goed wat hij deed.--Op
zekeren dag zeide de slager, die even Jean Valjean gezien had:
"'t Is een rare snaak." Zij antwoordde: "'t Is een heilige."

Nooit gingen Jean Valjean, Cosette of vrouw Toussaint uit of in het
huis dan door de deur in de Babelstraat. Zonder hen door het tuinhek te
zien, zou 't bezwaarlijk te raden zijn geweest, dat zij in de straat
Plumet woonden. Dat hek bleef altijd gesloten. Jean Valjean had den
tuin woest laten liggen, ten einde de aandacht er niet op te vestigen.

Hierin bedroog hij zich misschien.






DERDE HOOFDSTUK.

BLADEREN EN BLOESEMS.


Deze alzoo sedert een halve eeuw aan zich zelven overgelaten tuin
was inderdaad buitengewoon en fraai geworden. Veertig jaren geleden
bleven de voorbijgangers in de straat staan om hem te bezien, zonder
te vermoeden, welke geheimen achter zijn frisch, dicht struikgewas
scholen. Menig denker heeft destijds zekerlijk zijn oogen en zijn
gedachten tevens nieuwsgierig door de traliën van het gesloten,
waggelend hek gewrongen, dat zich tusschen twee met mos begroeide
pilaren bevond, met een kroonwerk van zonderlinge, onverklaarbare
arabesken.

Men zag er een steenen bank in een hoek en een paar beelden,
tegen den muur eenig rottend latwerk; maar geen sporen van paden of
bedden; overal onkruid. De tuinier was heengegaan, maar de natuur was
teruggekeerd. Het onkruid tierde welig, een gelukkige omstandigheid
voor een arm hoekje grond. De hondsbloemen hielden er feest. Niets in
dezen tuin belemmerde het heilig streven van het geschapene naar leven;
er heerschte onweerhouden groeikracht. De boomen hadden zich naar
de struiken gebogen, de struiken waren tot de boomen opgestegen, de
plant had zich geslingerd, wat op de aarde kruipt had zich vereenigd
met 't geen zich in de lucht ontwikkelt; wat in den wind wuift,
had zich gebogen naar 't geen in het mos wemelt; stammen, takken,
vezelen, struiken, ranken, doornen hadden zich gemengd, verward,
dooreen gekronkeld; de groeikracht had hier in een klein en nauw
bestek, op een oppervlakte van driehonderd vierkante voeten, onder
het tevreden oog van den schepper de heilige verborgenheid van haar
broederschap, het zinnebeeld der menschelijke broederschap, gevierd
en voltrokken. Deze tuin was geen tuin meer, maar één colossaal
struikgewas, dat wil zeggen iets dat ondoordringbaar is als een woud,
bevolkt als een stad, trillend als een vogelnestje, somber als een
kerk, geurig als een bloemruiker, eenzaam als een graf, levendig als
een volksdrom.

In de lente deelde dit groote bosschage, vrij achter zijn hek en
tusschen zijn vier muren, in den algemeenen arbeid der ontkieming en
van den liefdegloed, trilde het bij de opgaande zon schier als een
dier, dat den invloed der cosmische liefde in zijn aderen voelt zieden;
dan zijn weelderig groen haar in den wind schuddende, bestrooide het
de vochtige aarde, de half vergane beelden, de bouwvallige stoep van
het paviljoen en zelfs de keien der eenzame straat met bloemen en
sterren, met dauw en paarlen, met vruchtbaarheid, schoonheid, leven,
vreugd en geur. Des middags dartelden er duizenden witte vlinders, en
't was een heerlijk schouwspel deze levende zomersneeuw in de schaduw
te zien dwarlen. Hier, in deze bekoorlijke duisternissen van het groen,
spraken een menigte ongekunstelde stemmen zachtkens tot de ziel,
en wat het gekweel had vergeten, voltooide het gegons. Des avonds
steeg een wasem van droomerij uit den tuin op en vervulde hem; een
lijkwade van nevel, een hemelsche, kalme droefgeestigheid overdekte
hem; de zoo bedwelmende geur der kamperfoelie en winde verbreidde
zich van alle zijden als een vluchtig, bedwelmend vergif; men hoorde
de laatste tonen der meerlen en vinken onder de twijgen wegsterven,
men gevoelde er die heilige vertrouwelijkheid van den vogel en den
boom; des daags verlevendigt het gevogelte de bladeren, des nachts
beschermen de bladeren het gevogelte.

In den winter was het bosschage donker, vochtig, steil opgericht,
bibberend, en liet het een weinig het huis zien. Men zag dan in
plaats van bloemen in de twijgen en dauw op de bloemen, de lange
zilveren strepen der slakken op het kille dikke tapijt van dorre
bladeren; maar op allerlei wijzen, hoe men ze ook beschouwde, in alle
jaargetijden, in de lente, des winters, des zomers, in den herfst,
ademde deze kleine plek weemoed bespiegeling, eenzaamheid, vrijheid,
's menschen afwezendheid, Gods tegenwoordigheid; en het oude verroeste
hek scheen te zeggen: deze tuin behoort mij.

Niettegenstaande heel Parijs er omheen lag, de klassieke en prachtige
hôtels der straat Varennes er zich dicht bij bevonden, de dom
der Invaliden zeer dicht bij was, de kamers der gedeputeerden
niet ver waren; niettegenstaande de koetsen der Bourgogne- en
St. Dominique-straten statig in de nabuurschap rolden, de gele,
bruine, witte en roode omnibussen elkander op het nabijgelegen
plein kruisten--was en bleef de straat Plumet een woestenij; en
de dood der voormalige bezitters, een voorbijgegane omwenteling,
de verwoesting van vroegere rijkdommen, afwezendheid, vergetelheid,
veertigjarige verlatenheid en ledigheid waren voldoende geweest om in
dit bevoorrechte oord varens, scheerling, duizendblad, wild gras en
woekerplanten, hagedissen, kevers, alle soorten van insecten terug
te brengen; om uit de diepte der aarde een onbeschrijfelijk wilde
en woeste grootschheid tusschen deze vier muren te doen opstijgen,
en te bewerken, dat de natuur, die de kleingeestige inrichtingen van
den mensch verijdelt, en zich daar geheel uitstort, waar zij zich
uitstort, evenzeer in de mier als in den arend, zich in een kleinen
Parijschen tuin met even veel macht en majesteit ontwikkelde, als in
een maagdelijk woud der nieuwe wereld.

Niets is werkelijk klein; wie zich aan de onderzoekingen der natuur
wijdt, weet dat. Hoewel de wijsbegeerte zich evenmin beroemen kan op
het aangeven der oorzaak als op de bepaling der werking, verzinkt
toch de aanschouwer in grondelooze verrukking bij deze werkingen
der natuurkrachten, die alle tot éénheid voeren. Alles werkt tot
het geheel.

De algebra is van toepassing op de wolken; de straling der sterren
is ten voordeele der roos; geen denker zou durven zeggen, dat de geur
van den witten hagedoorn geheel zonder invloed op de sterren is. Wie
kan dus den loop van een stofdeeltje berekenen? Wat weten wij er
van, of de vorming van werelden niet door den val van zandkorrels
wordt veroorzaakt? Wie kent toch de wederzijdsche eb en vloed van
het oneindig kleine, den weerklank der oorzaken in de afgronden van
het bestaan, en de lawinen der eeuwigheid. Een mijtje is van gewicht;
het kleine is groot, het groote is klein; alles staat in noodzakelijk
evenwicht; welk een vreeselijk visioen voor den geest!

Wezens en zaken zijn met elkander in wonderbare betrekking, in
het onmetelijk geheel hebben mijt en zon, heeft het een het ander
noodig. Het licht voert de aardsche geuren niet in het blauw des hemels
op, zonder te weten wat er meê te doen; de nacht deelt aan de slapende
bloemen het uitvloeisel der sterren mede. Al de vogels die vliegen
hebben den draad van het oneindige aan den poot. De ontkieming ligt
zoowel in het ontstaan van een luchtverschijnsel als in het pikken
der zwaluw, die het ei breekt, en zij bewerkt evenzeer de geboorte van
een aardworm als de verschijning van een Sokrates. Waar de telescoop
eindigt, begint de microscoop. Wie van de twee heeft het scherpste
gezicht. Men kieze. Een schimmelplekje is een melkweg van bloemen;
een nevelvlek een gewemel van sterren. 't Is dezelfde, maar nog meer
wonderbare overeenstemming der dingen van den geest met de werkingen
van de stof. De elementen en beginselen mengen, vereenigen, verbinden,
vermenigvuldigen zich de eene door de andere, zoodat zij tegelijk de
stoffelijke en de zedelijke wereld in het licht brengen.

De oneindige cosmische wisselingen strekken zich over alles uit,
en vormen een ontzaggelijke machine, welker eerste beweegkracht een
mug en welker laatste rad de dierenriem is.






VIERDE HOOFDSTUK.

VERANDERING VAN HET HEK.


Het scheen of deze tuin, eertijds geschapen om onzedelijke
verborgenheden te omsluieren, was herschapen en geschikt geworden
om kuische verborgenheden te beschermen. Er waren geen priëelen,
geen grasperken, geen hutjes, geen grotten meer; maar er was een
heerlijke duisternis, die als een sluier over alles hing. Paphos was
in Eden veranderd. Deze plek scheen door een of andere boetedoening
gereinigd. Deze bloementuin bood thans haar bloemen aan de ziel. Deze
sierlijke tuin, eertijds zeer onteerd, was weder rein en schuldeloos
geworden. Een president, geholpen door een tuinier, hadden hem voor de
zinnelijkheid gevormd, gesnoeid, gedraaid, opgeschikt en ingericht;
maar de natuur had hem teruggenomen, met schaduw gevuld en voor de
reine liefde bereid.

In deze eenzaamheid was insgelijks een geheel gereed hart. De liefde
behoefde zich slechts te vertoonen; zij had er een tempel uit loof,
gras, mos, vogelengekweel en zachte duisternis; en een ziel uit
zachtheid, geloof, deugd, hoop, wenschen en illusiën gevormd.

Cosette had, schier als kind, het klooster verlaten; zij was iets ouder
dan veertien jaar, in den zoogenoemden "ondankbaren leeftijd." Zooals
gezegd is, scheen zij, behalve de oogen, eer leelijk dan mooi. Zij
had wel is waar geen onaangename trekken, maar zij was houterig,
mager, verlegen en stoutmoedig tevens, kortom een groot "klein" meisje.

Haar opvoeding was voltooid; men had haar namelijk den godsdienst, en
ook en bovenal uiterlijke vroomheid geleerd; voorts de "geschiedenis",
namelijk wat in 't klooster dus genoemd wordt, de aardrijkskunde,
de spraakkunst, de deelwoorden, de koningen van Frankrijk, een weinig
muziek, teekenen enz.; overigens kende zij niets, 't geen tevens een
bekoorlijkheid en een gevaar is. De ziel van een meisje mag niet in
de duisternis blijven; later ontstaan er als in een camera obscura
te plotselinge en te levendige lichtbeelden in. Zij moet zacht en
behoedzaam verlicht worden, meer door den weerschijn der werkelijkheid,
dan door haar rechtstreeksch en scherp licht. Door een heilzaam en
behagelijk halflicht wordt de kinderlijke angst verdreven en voor den
val behoed. Slechts het moederlijk instinct, deze wonderbare ingeving,
die de herinneringen der maagd met de ondervinding der vrouw vereenigt,
weet op welke wijs dit halflicht moet samengesteld zijn en aangebracht
worden. Niets kan dit instinct vervangen. Voor de vorming van een
jong meisje kunnen al de geestelijke zusters der wereld niet tegen
ééne moeder opwegen.

Cosette had geen moeder gehad. Zij had slechts vele moeders gehad.

Jean Valjean bezat wel alle teederheden en bezorgdheden tevens in zich,
maar hij was een oud man, die volstrekt niets wist.

En hoeveel wetenschap is er niet noodig voor dat werk der opvoeding,
voor deze gewichtige zaak, als de voorbereiding eener vrouw tot het
leven, om tegen deze groote onwetendheid op te wegen, die de onschuld
wordt genoemd!

Niets maakt een meisje vatbaarder voor hartstocht dan het klooster. Het
klooster richt de gedachte naar het onbekende. Het hart, tot zich zelf
verwezen, graaft en verdiept zich, wijl het zich niet kan uitstorten en
uitzetten. Vandaar al die visioenen, gissingen, veronderstellingen,
romantische beelden, gewenschte avonturen, luchtkasteelen in de
duisternis van den geest gebouwd, donkere, geheime verblijven, waar
de hartstochten dadelijk huisvesting vinden, zoodra het hek geopend
is en zij er binnen kunnen gaan. Het klooster is een beperking die, om
het menschelijk hart te kunnen betoomen, het geheele leven moet duren.

Toen Cosette het klooster verliet, kon zij niets liefelijker en
gevaarlijker vinden dan het huis in de straat Plumet. 't Was de
voortzetting der eenzaamheid met het begin der vrijheid, een gesloten
tuin, maar een krachtige, weelderige en prikkelende natuur; overigens
dezelfde droomen als in het klooster, maar daarbij soms een blik op
jongelingen; een hek, maar aan de straat.

Zij was echter, wij herhalen het, toen zij er kwam, een kind. Jean
Valjean gaf haar dien woesten tuin. Doe er mede wat ge wilt, sprak
hij.--Cosette vermaakte zich en zocht in het gebladerte en onder de
steenen diertjes; zij speelde er, tot de dag kwam dat zij er droomen
zou; zij beminde dien tuin om de insecten, welke zij onder haar
voeten in het gras vond, tot de dag kwam, dat zij hem zou beminnen
om de sterren, welke zij er door de takken heen boven zich zou zien.

Overigens beminde zij haar vader, namelijk Jean Valjean, met haar
gansche ziel, met een naïeve kinderlijke liefde, die den goeden man een
gewenscht en aangenaam gezelschap voor haar maakte. Men herinnere zich,
dat de heer Madeleine veel las; Jean Valjean was hiermede voortgegaan
en dit had hem geleerd te spreken; hij bezat den verborgen schat en
de welsprekendheid van een bescheiden en gezond verstand, dat zich
zelf gevormd heeft. Hem was juist zooveel ruwheid overgebleven om
zijn goedheid daarmede te temperen; hij was ruw van geest en zacht
van hart. Wanneer zij in den tuin van het Luxembourg te zamen waren,
onderrichtte hij haar over alles wat hij gelezen, en ook wat hij
geleden had. Met verstrooiden blik luisterde Cosette naar hem.

Deze eenvoudige man was voor den geest van Cosette evenzeer voldoende
als de verwilderde tuin voor haar oogen. Wanneer zij een geruime
poos vlinders had vervolgd, kwam zij buiten adem bij hem en zeide:
"O! wat heb ik geloopen!" Hij kuste haar teederlijk.

Cosette vereerde den goeden man. Immer was zij hem op de hielen. Waar
zich Jean Valjean bevond, was het voor haar goed. Wijl Jean Valjean
noch in het paviljoen, noch in den tuin kwam, beviel het haar beter
op de geplaveide achterplaats, dan in den tuin vol bloemen, beter in
het kleine vertrek met matten stoelen, dan in het ruime salon met
tapijten belegd en met zachte armstoelen bezet. Jean Valjean zeide
haar soms, met een glimlach van geluk, omdat hij gestoord werd:
"Maar ga toch naar uw kamer. Laat mij een oogenblik alleen!"

Zij beknorde hem dan zoo bekoorlijk en teeder, als slechts een dochter
tegen haar vader vermag.

"Vader, ik word koud hier bij u; waarom legt ge hier geen kleed en
zet een kachel?"

"Mijn lief kind, er zijn zooveel menschen die beter zijn dan ik,
en die zelfs geen dak boven hun hoofd hebben."

"Waarom is er dan vuur en al het overige bij mij?"

"Wijl ge een vrouw en een kind zijt."

"Zoo! moeten de mannen dan koude lijden en slecht wonen?"

"Sommige mannen."

"Goed, ik zal hier zoo dikwijls komen, dat ge wel genoodzaakt zult
zijn te stoken."

Zij zeide hem nog:

"Vader, waarom eet ge zulk gemeen brood?"

"Daarom, mijn dochter."

"Nu, zoo gij het eet, zal ik het ook eten."

En opdat Cosette geen zwart brood zou eten, at Jean Valjean wit brood.

Cosette herinnerde zich slechts flauw haar kindsheid. Zij bad 's
morgens en 's avonds voor haar moeder, welke zij niet gekend had. De
Thénardiers waren als twee leelijke droombeelden in haar geheugen
gebleven. Zij herinnerde zich dat zij "eens in een nacht" water in een
bosch had gehaald. Zij meende, dat het zeer ver van Parijs was. Het
scheen haar alsof haar leven in een afgrond was begonnen, waaruit Jean
Valjean haar getrokken had. Haar kindsheid maakte op haar den indruk,
als van een tijd toen zij door niets dan duizendpooten, spinnen en
slangen omgeven was. Wanneer zij zich 's avonds, vóór zij insliep,
aan haar gedachten overgaf, verbeeldde zij zich, bij gemis van een
juist begrip hoe zij de dochter van Jean Valjean en hij haar vader
was, dat de ziel van haar moeder in dien goeden man was overgegaan
en alzoo nu bij haar woonde.

Wanneer hij zat, legde zij haar wang tegen zijn wit haar en liet
zij er soms in stilte een traan op vallen, denkende: "deze man is
misschien mijn moeder."

Cosette, hoewel 't zonderling klinken moge, had, in de diepe
onwetendheid van een meisje, dat in het klooster is opgevoed, en
wijl buitendien het moederschap voor de maagdelijkheid volkomen
onbegrijpelijk is, zich eindelijk verbeeld, dat zij misschien
geen moeder gehad had. Immers kende zij niet eens den naam dezer
moeder. Telkens wanneer zij er Jean Valjean naar vroeg, zweeg hij. Zoo
zij haar vraag herhaalde, antwoordde hij met een glimlach. Eenmaal
drong zij er op aan, en toen ging zijn glimlach in een traan over.

Deze stilzwijgendheid van Valjean hulde Fantine in nacht.

Was het voorzichtigheid? was het achting? was het uit vrees dien naam
aan de toevallen van een ander geheugen dan het zijne over te leveren?

Zoolang Cosette klein was, had Jean Valjean haar gaarne van haar
moeder gesproken; toen zij jongedochter was geworden, werd hem dit
onmogelijk. 't Scheen hem, alsof hij niet meer durfde. Was het om
Cosette? Was het om Fantine? Hij gevoelde een soort van godsdienstige
huivering om deze schim in Cosette's gedachte te brengen en de doode
in hun beider lot in te voeren. Hoe heiliger voor hem deze schim
was, hoe meer hij haar scheen te vreezen. Hij dacht aan Fantine en
gevoelde zich tot stilzwijgen gedwongen. Onduidelijk zag hij in de
duisternis iets, dat naar een vinger op een mond geleek. Was deze
kuischheid, die in Fantine geweest en gedurende haar leven met geweld
uit haar gedreven was, dadelijk na haar dood tot haar wedergekeerd,
om, verontwaardigd, de rust dezer doode te beschermen en, schuw,
haar in 't graf te bewaken? Voelde Jean Valjean er onbewust den druk
van? Wij, die aan den dood gelooven, behooren niet tot hen, welke deze
geheimzinnige verklaring zouden verwerpen. 't Was hierom voor Valjean
onmogelijk, zelfs tegen Cosette, den naam Fantine uit te spreken.

Op zekeren dag zeide Cosette tot hem:

"Vader, van nacht heb ik mijn moeder in den droom gezien. Zij had twee
groote vleugels. In haar leven moet mijn moeder schier een heilige
zijn geweest!"

"Door haar lijden," antwoordde Jean Valjean.

Overigens was Jean Valjean gelukkig.

Wanneer Cosette met hem uitging, leunde zij op zijn arm en was fier en
gelukkig uit de volheid van haar hart. Bij al deze teekenen van een
zoo uitsluitende en met hem alleen tevredene liefde, voelde Valjean
zijn ziel in zaligheid opgelost.

De arme man trilde, overstroomd door hemelsche weelde; met verrukking
hield hij zich overtuigd, dat dit zijn geheele leven zou duren; hij
zeide in zich zelven, dat hij inderdaad niet genoeg geleden had,
om zulk een schitterend geluk te verdienen, en dankte God uit de
diepte zijner ziel, wijl Hij vergunde, dat hij, de ellendige, door
dit onschuldig wezen zoo bemind werd.






VIJFDE HOOFDSTUK.

DE ROOS BESPEURT DAT ZIJ EEN WAPEN IS.


Op zekeren dag zag Cosette toevallig in den spiegel en zeide:
"He!" Het kwam haar bijna voor, dat zij mooi was! Dit bracht haar
in een zonderlinge onrust. Tot hiertoe had zij aan haar gezicht niet
gedacht. Zij zag in den spiegel, maar nam zich niet op. Bovendien had
men haar dikwerf gezegd, dat zij leelijk was; Jean Valjean alleen
zeide zacht: "Wel neen, wel neen!" Hoe het zij, Cosette had altijd
gemeend, dat zij leelijk was, en was met de gemakkelijke berusting
der kindsheid in dat denkbeeld groot geworden. Maar zie, eensklaps
zeide haar de spiegel, evenals Jean Valjean: "Wel neen!" Zij sliep den
ganschen nacht niet.--Indien ik schoon ware! dacht zij; hoe aardig
zou het zijn als ik schoon ware!--En zij herinnerde zich die harer
kloostergezellinnen, die om haar schoonheid beroemd waren, en zij
zeide bij zich zelve: Hoe! zou ik op mejuffrouw die of die gelijken!

Den volgenden dag beschouwde zij zich, maar niet toevallig, en zij
twijfelde.--"Waar waren mijn gedachten?" zeide zij; "neen, ik ben
leelijk!" 't Was alleen, omdat zij slecht geslapen had, omdat haar
oogen flauw waren en haar gezicht bleek was. Het geloof aan haar
schoonheid had haar den vorigen dag niet zoo buitengewoon verheugd,
maar nu was zij treurig, er niet meer aan te gelooven. Zij beschouwde
zich niet meer, en langer dan veertien dagen beproefde zij zich te
kappen met den rug naar den spiegel gekeerd.

Des avonds na het middagmaal was zij gewoon in het salon te borduren,
of eenigen kloosterarbeid te verrichten, terwijl Jean Valjean bij haar
las. Eens sloeg zij de oogen van haar werk op, en was zeer verwonderd
over de ongeruste wijze, waarop haar vader haar aanschouwde.

Een anderen keer meende zij op de straat iemand, die achter haar ging,
en dien zij niet zag, te hooren zeggen: Een schoone dame, maar slecht
gekleed. "O," dacht zij, "dat geldt mij niet. Ik ben leelijk, maar
goed gekleed."--Zij droeg toen haar pluchen hoed en merinossen kleed.

Zekeren dag, eindelijk, was zij in den tuin en zij hoorde de oude
vrouw Toussaint zeggen: "Hebt gij wel opgemerkt, mijnheer, hoe
mooi de jongejuffrouw wordt?" Cosette hoorde niet wat haar vader
antwoordde; de woorden van vrouw Toussaint veroorzaakten haar een
soort van schok. Zij verliet den tuin, ging naar haar kamer, ijlde
voor den spiegel, zij had zich sedert drie maanden niet beschouwd,
en slaakte een kreet. Zij was over zich zelve verbijsterd.

Zij was schoon en lief; zij kon zich niet beletten, de meening van
vrouw Toussaint en van haar spiegel te deelen. Haar vormen waren
weelderig, haar vel was blank, heur haar zacht en glanzend; een
onbekende gloed schitterde in haar blauwe oogen. Eensklaps, in een
minuut, als bij het ontstaan van een helder licht, was zij zich haar
schoonheid bewust geworden; anderen hadden 't immers reeds opgemerkt,
vrouw Toussaint zeide het; 't was blijkbaar dat de voorbijganger
van haar gesproken had, er was geen twijfel; nu keerde zij naar
den tuin terug, en waande zich een koningin; zij meende de vogels
te hooren zingen, hoewel het winter was; zij zag den hemel verguld,
de zon in het geboomte, bloemen aan de struiken, zij was opgetogen,
in een onuitsprekelijke verrukking.

Jean Valjean gevoelde van zijn kant een innige, onbegrijpelijke
hartsbeklemming.

Inderdaad, sedert eenigen tijd had hij met schrik de toenemende
schoonheid opgemerkt, die dagelijks schitterender op het zachte gelaat
van Cosette verscheen. Voor alle anderen een bekoorlijk morgenrood;
alleen voor hem een somber.

Cosette was langen tijd schoon geweest, zonder het op te merken. Maar
reeds van den beginne af deed dit onverwachte licht, 't welk langzaam
opging en trapswijs de geheele gestalte van het meisje omhulde, de
sombere oogen van Jean Valjean pijnlijk aan. Hij gevoelde, dat het
een verandering zou zijn in een gelukkig leven, zoo gelukkig, dat hij
er niet aan durfde roeren, uit vrees er iets in te verstoren. Deze
man, die alle tegenspoeden had doorgestaan, die nog bloedde door
de verwondingen van zijn lot, die bijna slecht was geweest en
schier een heilige was geworden, die na de ketenen van het bagno te
hebben gesleept, nu de onzichtbare, maar zware keten der eindelooze
eerloosheid sleepte, deze man, dien de wet niet had losgelaten, en
die elk oogenblik weder gevat en uit de verborgenheid zijner deugd
in het helder licht der openbare schande kon worden gebracht, deze
man berustte in alles, verschoonde alles, vergaf alles, zegende alles,
wilde allen goed, en bad alleen van de Voorzienigheid, van de menschen,
van de wetten, van de maatschappij, van de natuur, van de wereld,
dit eenige: dat Cosette hem mocht beminnen.

Dat Cosette hem bij voortduring mocht beminnen, dat God het hart van
dit kind niet belette tot hem te komen en bij hem te blijven. Door
Cosette bemind, gevoelde hij zich genezen, gerust, bevredigd,
gelukkig, beloond en bekroond. Door Cosette bemind, was hij zalig;
hij verlangde niets meer. Zoo men hem gevraagd had: Wilt gij iets
meer? zou hij geantwoord hebben: Neen. Zoo God hem gevraagd had:
Wilt gij den Hemel? zou hij geantwoord hebben: Ik zou er bij verliezen.

Al wat dezen toestand kon aanraken, ware het slechts zeer licht
en oppervlakkig, deed hem beven, als ware het 't begin van iets
anders. Nooit had hij recht geweten wat de schoonheid eener vrouw was;
maar door instinct begreep hij, dat dit iets vreeselijks kon zijn.

Deze schoonheid, die zich allengskens overweldigend en trotsch,
aan zijn zijde, onder zijn oogen ontwikkelde op het tevens argeloos
en belangrijk gelaat van het meisje, aanschouwde hij van uit zijn
leelijkheid, zijn ouderdom, zijn ellende, zijn verworpenheid, zijn
bedruktheid met ontzetting. Hij dacht: "Hoe schoon is zij! Wat zal
van mij worden!"

Hierin bestond overigens het verschil tusschen zijn liefde en de
liefde eener moeder. Wat hij met angst zag, zou een moeder met vreugd
hebben gezien.

De eerste verschijnselen vertoonden zich spoedig.

Van den dag, dat zij bij zich zelve had gezegd: Inderdaad, ik ben
schoon! stelde Cosette meer belang in haar kleeding. Zij herinnerde
zich de woorden van den voorbijganger: Mooi, maar slecht gekleed--de
stem van een orakel, die langs haar gegaan en verdwenen was, na
in haar hart een der beide kiemen te hebben gelegd, die later het
geheele leven der vrouw zullen vervullen, de coquetterie. De liefde
is de andere kiem.

Met het geloof aan haar schoonheid, ontwikkelde zich in haar
de gansche vrouwelijke ziel. Zij had een afkeer van het merinos
en schaamde zich over het pluche. Haar vader had haar nooit iets
geweigerd. Eensklaps was zij ingewijd in de geheimen van den hoed,
van het kleedje, van de mantille, van het laarsje, van de manchette,
van de stof die goed staat, van de kleur die past, deze wetenschap,
die van de Parijsche vrouw iets zoo bekoorlijks, zoo innemends, zoo
gevaarlijks maakt. Het woord femme capiteuse is voor de Parijsche vrouw
uitgevonden, 't beteekent, dat men eene vrouw niet kan aanschouwen
zonder als betooverd te worden.

In minder dan een maand was de kleine Cosette in de onaanzienlijke
Babelstraat niet alleen een der schoonste vrouwen, en dat beteekent
iets, maar zij was een der best gekleede dames van Parijs, wat veel
meer wil zeggen. Zij zou gaarne den bewusten "voorbijganger" ontmoet
hebben, om te hooren wat hij nu zou zeggen. Zij was inderdaad in alle
opzichten bekoorlijk, en wist verwonderlijk een hoed van Gerard van
een hoed van Herbaut te onderscheiden.

Angstig sloeg Jean Valjean deze verandering gade. Hij gevoelde, dat
hij zelf nooit anders dan zou kunnen kruipen, of ten hoogste gaan,
en zag dat Cosette vleugels kreeg.

Overigens zou een vrouw reeds op 't eerste gezicht van Cosette's
kleeding gezien hebben, dat zij geen moeder had. Zekere kleine
voegzaamheden, zekere bijzondere aangenomen gebruiken waren door
Cosette niet in acht genomen. Een moeder, bij voorbeeld, zou haar
gezegd hebben, dat een jong meisje geen damast draagt.

Den eersten keer toen Cosette in haar zwart damastzijden kleed en
mantilje, en haar witkrippen hoed uitging, nam zij, vroolijk, opgewekt,
blozend, fier en schitterend den arm van Jean Valjean.--"Vader,"
vroeg zij, "hoe vindt ge mij nu?" Jean Valjean antwoordde, met een
stem, welke bitter was als die van een afgunstige: "Bekoorlijk."--Op
de wandeling was hij voorts als gewoonlijk. Te huis komende vroeg
hij Cosette:

"Wilt ge uw kleed en hoed van vroeger niet meer dragen?"

Dit had plaats in de kamer van Cosette. Cosette wendde zich naar de
kleerkast, waar haar kloosterkleeding nog hing. "Deze plunje!" zeide
zij. "Vader, wat zal ik daarmeê doen? O neen, die leelijke dingen
draag ik niet meer. Met dat ding op 't hoofd heb ik veel van een
oude schoonmaakster."

Jean Valjean zuchtte diep.

Van dien oogenblik af, merkte hij op, dat Cosette, die vroeger altijd
wilde te huis blijven, zeggende: Vader, ik vermaak mij hier beter
met u, nu steeds wenschte uit te gaan. Inderdaad, waartoe dient een
fraaie gestalte en een keurige kleeding, zoo men ze niet laat zien.

Ook merkte hij op, dat Cosette niet meer dezelfde liefde voor de
achterplaats had. Nu was zij het liefst in den tuin en wandelde niet
zonder vermaak voor het hek. Schuw, zette Jean Valjean den voet niet
in den tuin, hij bleef op zijn achterplaats, als de hond.

Nu Cosette wist dat zij schoon was, verloor zij het bekoorlijke dier
onwetendheid; een uitnemende bekoorlijkheid; want de schoonheid, door
argeloosheid opgeluisterd, is onbeschrijfelijk, en niets is heerlijker
dan een schitterende onschuld, die, zonder het te weten, in haar hand
den sleutel van een hemel heeft. Maar wat zij aan naïeve bevalligheid
verloor, won zij aan ernstige, peinzende bekoorlijkheid. Haar geheele
persoon, doordrongen door de vreugden der jeugd, der onschuld en der
schoonheid, ademde een betooverende zwaarmoedigheid.

't Was omstreeks dien tijd, dat Marius haar, na zes maanden, in het
Luxembourg wederzag.






ZESDE HOOFDSTUK.

DE VELDSLAG BEGINT.


Cosette was in haar duisternis, gelijk Marius in de zijne,
volkomen gereed om in gloed te geraken. Het lot bracht langzaam,
met zijn geheimzinnig, onfeilbaar geduld, deze twee wezens bijeen,
beiden vervuld en kwijnend van de verwoestende electriciteit van den
hartstocht, welke de liefde in zich droegen, zooals twee wolken den
bliksem dragen, en die elkander treffen en samensmelten zouden door
een blik, gelijk de wolken door een bliksemstraal.

Men heeft in de liefderomans zooveel misbruik van den blik gemaakt,
dat hij eindelijk in minachting is gekomen. Nauwelijks durft men thans
meer zeggen, dat twee wezens alleen door den blik verliefd op elkaar
zijn geworden. 't Is toch aldus, dat men verliefd wordt en niets
anders. Het overige is slechts het overige, en komt later. Niets is
wezenlijker dan deze geweldige schokken, welke twee zielen elkander
bij de wisseling van dezen vonk geven.

In het oogenblik, dat Cosette, zonder het te weten, dien blik schoot,
die Marius in verwarring bracht, vermoedde Marius niet, dat hij
insgelijks een blik schoot, die Cosette in verwarring bracht. Hij
veroorzaakte haar hetzelfde leed en hetzelfde goed.

Sinds lang zag zij hem en sloeg hem gade, zooals meisjes zien en
gadeslaan, terwijl zij elders zien. Marius vond Cosette nog leelijk,
toen Cosette Marius reeds schoon vond. Maar dewijl hij niet op haar
lette, was de jongeling haar onverschillig.

Zij kon evenwel niet beletten, bij zich zelve te zeggen, dat hij
fraai haar, fraaie oogen, fraaie tanden, een bekoorlijke stem had,
wanneer zij hem met zijn makkers hoorde spreken, dat hij, zoo
men aanmerkingen wilde maken, geen fraaie houding had, maar eene
eigenaardige bevalligheid, dat hij in 't geheel niet dom scheen, dat
zijn geheel voorkomen iets edels, zachts, eenvoudigs en fiers toonde,
en dat hij eindelijk wel arm maar goed scheen.

Den dag toen hun oogen elkander ontmoetten en plotseling die
geheime en onuitsprekelijke dingen zeiden, welke de blik stamelt,
begreep Cosette aanvankelijk niets. Zij kwam peinzend te huis in de
Westerstraat, waar Jean Valjean, naar gewoonte, zijn zes weken had
doorgebracht. Toen zij den volgenden morgen ontwaakte, dacht zij aan
dien onbekenden jongeling, die zoo lang onverschillig en koel was
geweest, en nu op haar scheen te letten, en niets duidde aan, dat
deze opmerkzaamheid haar aangenaam was. Veeleer was zij eenigszins
wrevelig op dien schoonen onverschillige. Een zweem van vijandelijk
gevoel verhief zich in haar: 't scheen haar, en zij gevoelde er een
kinderlijke vreugde over, dat zij zich eindelijk zou kunnen wreken.

Daar zij wist dat ze schoon was, had zij er een onduidelijk gevoel
van, dat zij een wapen had. De vrouwen spelen met haar schoonheid
als kinderen met hun mes. Zij kwetsen er zich zelven mede.

Men herinnere zich Marius' aarzeling, zijn ontroering, zijn
angsten. Hij bleef op zijn bank en naderde niet. Dit was Cosette
onaangenaam. Op zekeren dag zeide zij tot Jean Valjean: Vader, laat ons
een weinig naar dien kant wandelen.--Ziende dat Marius niet tot haar
kwam, ging zij tot hem. In dergelijke gevallen gelijkt iedere vrouw
op Mahomed. Daarbij is, zonderlinger wijze, het eerste verschijnsel
van ware liefde bij den jongeling, beschroomdheid; bij een meisje,
stoutmoedigheid. Dit is verwonderlijk, en toch zeer eenvoudig. 't
Zijn twee seksen die elkander pogen te naderen, en die elkanders
hoedanigheden aannemen.

Dien dag maakte het gezicht van Cosette Marius verbijsterd, het
gezicht van Marius deed Cosette huiveren. Marius verwijderde zich vol
vertrouwen, en Cosette onrustig. Van dien dag af beminden zij elkander.

Het eerste wat Cosette gevoelde, was een onbestemde, diepe
droefgeestigheid. 't Kwam haar voor, als ware haar ziel, van den
eenen dag op den anderen, duisterder geworden. Zij herkende ze niet
meer. De blankheid der ziel van jonge meisjes, welke uit koelheid en
vroolijkheid bestaat, gelijkt de sneeuw. Zij smelt onder de liefde,
die haar zon is.

Cosette wist niet wat liefde was. Nooit had zij dat woord in den
aardschen zin hooren uitspreken. In de wereldsche muziekwerken,
welke in het klooster kwamen, werd het woord amour (liefde) steeds
door tambour of pandour vervangen. Dit vormde raadsels, welke de
verbeelding der "grooten" in beweging bracht, als: "O, hoe liefelijk
is de trommel!" of "Medelijden is geen pandoer!" Maar Cosette had te
jong het klooster verlaten om zich veel met den "trommel" bemoeid
te hebben. Zij wist dus geen naam te geven aan 't geen zij thans
gevoelde. Is men er te minder ziek om, dewijl men den naam zijner
ziekte niet kent?

Zij beminde te vuriger, wijl zij onwetend beminde. Zij wist niet of
het goed of slecht, nuttig of gevaarlijk, noodzakelijk of doodelijk,
eeuwig of vluchtig, geoorloofd of verboden was; zij beminde. Zij
zou zeer verwonderd zijn geweest, zoo men haar gezegd had: Slaapt
gij niet? dat is verboden! Eet gij niet? dit is verkeerd! Voelt
ge bedruktheid en hartkloppingen? dat mag niet wezen! Bloost en
verbleekt ge, wanneer iemand in het zwart gekleed aan het einde van
zekere groene laan verschijnt? dit is schandelijk! Zij zou dit niet
begrepen, en geantwoord hebben: Hoe kan ik schuldig zijn in iets,
waaraan ik niets doen kan en waarvan ik niets weet?

De liefde, welke zich aanbood, was juist die, welke het best
overeenkwam met den toestand harer ziel. 't Was een soort van
vereering op een afstand, een stomme aanschouwing, de vergoding door
een onbekende. 't Was de verschijning der jeugd aan de jeugd, de
droom der nachten, roman geworden en droom gebleven, de gewenschte
verschijning eindelijk verwezenlijkt en vleesch geworden, doch
nog zonder naam, zonder feil, zonder vlek, zonder eischen, zonder
gebrek; met één woord, de verwijderde, ideaal gebleven minnaar, een
hersenschim met een vorm. Een nadere, tastbaarder ontmoeting zou in
dit eerste tijdperk Cosette hebben verschrikt, die nog ten halve in
de ruwe nevels des kloosters gedompeld was. Zij bezat al de vrees
der kinderen, met die der nonnen vermengd. De kloostergeest, die haar
gedurende vijf jaren doordrongen had, wasemde nog langzaam van haar
geheele persoonlijkheid uit en deed alles rondom haar beven. In dien
toestand was 't geen minnaar dien zij behoefde, niet eens een geliefde,
't was een visioen. Zij begon Marius te vereeren als iets heerlijks,
lichtends, onbereikbaars.

Wijl de uiterste onnoozelheid aan de uiterste coquetterie grenst,
glimlachte zij hem openhartig toe.

Ongeduldig wachtte zij iederen dag het uur der wandeling, zij vond
er Marius, gevoelde zich onuitsprekelijk gelukkig, en meende oprecht
geheel haar gedachte uit te spreken, als zij tot Jean Valjean zeide:
"welk een bekoorlijke tuin is het Luxembourg!"

Marius en Cosette stonden voor elkander in den nacht. Zij spraken,
groetten, kenden elkander niet. Zij zagen elkander slechts, en even
als de sterren aan den hemel, welke door millioenen mijlen gescheiden
zijn, leefden zij in elkanders beschouwing.

Zoo werd Cosette allengskens een vrouw en ontwikkelde zich, schoon
en beminnend, met de bewustheid harer schoonheid, en de onbekendheid
harer liefde. Coquet was zij door haar onschuld.






ZEVENDE HOOFDSTUK.

TEGEN TREURIGHEID NOG GROOTER TREURIGHEID.


Iedere toestand heeft een bijzonder instinct. De oude, eeuwige
moeder natuur verwittigde Jean Valjean heimelijk van Marius'
tegenwoordigheid. Jean Valjean beefde in het diepst zijner
gedachte. Jean Valjean zag, wist niets, en beschouwde evenwel met
halsstarrige oplettendheid de duisternis waarin hij was, als gevoelde
hij aan de eene zijde iets dat werd opgebouwd, aan de andere iets
dat verging. Marius, insgelijks gewaarschuwd door diezelfde moeder
natuur, de strenge wet van den goeden God, deed alles wat hij kon om
zich aan den "vader" te onttrekken.

't Gebeurde evenwel, dat Jean Valjean hem soms zag.

Marius' bewegingen waren volstrekt niet natuurlijk meer. Zijn
voorzichtigheid was loensch en zijn vermetelheid linksch. Hij naderde
niet meer zoo dicht als vroeger; hij zette zich in de verte neer
en bleef daar als in verrukking; hij had een boek en deed alsof hij
las. Waarom veinsde hij? Vroeger kwam hij in zijn ouden rok, nu droeg
hij dagelijks zijn nieuwen rok; 't was niet zeker of hij zich niet liet
friseeren; zijn oogen waren ook zoo wonderlijk; hij droeg handschoenen;
kortom, Jean Valjean haatte dien jongeling van ganscher harte.

Cosette liet niets blijken. Zonder juist te weten, wat haar bewoog,
had zij echter het duidelijk bewustzijn, dat het iets was, en zij
het moest verbergen.

In den smaak voor kleeding, welke bij Cosette ontstaan was,
en de gewoonte om nieuwe kleederen te dragen, die de onbekende
had aangenomen, was een zekere overeenkomst, die Jean Valjean
onaangenaam was. 't Was toevallig misschien, ongetwijfeld, zeker;
maar die toevalligheid kon gevaarlijk worden.

Nooit sprak hij Cosette over dien vreemde. Op zekeren dag kon hij zich
echter niet bedwingen en met die onbestemde wanhoop, welke eensklaps de
ramp peilt, zeide hij haar: "Dit jonge mensch ziet er zeer pedant uit!"

Een jaar vroeger, toen zij nog een klein onverschillig meisje was,
zou zij geantwoord hebben: "Nu, ik vind hem heel lief." Tien jaren
later, met de liefde van Marius in het hart, zou zij geantwoord hebben:
"Pedant en ondragelijk om te zien; ge hebt gelijk."--Op het oogenblik
des levens en des gevoels, waarin zij thans was, antwoordde zij enkel
met de grootste bedaardheid: "Dit jonge mensch!"

Alsof zij hem voor het eerst van haar leven zag.

"Hoe dom ben ik!" dacht Jean Valjean. "Zij had hem nog niet
opgemerkt. Nu vestig ik er haar aandacht op."

O eenvoud des ouderdoms! o sluwheid der jeugd!

Dit is wederom een wet dier jeugdige jaren van lijden en zorgen, van
dien levendigen strijd der eerste liefde tegen de eerste hindernissen,
dat het meisje zich in geen strik laat vangen, terwijl de jongeling in
alle strikken valt. Jean Valjean had tegen Marius een geheimen oorlog
begonnen, dien Marius in de verheven domheid van zijn hartstocht
en zijn leeftijd niet begreep. Jean Valjean legde hem een menigte
belemmeringen in den weg; hij veranderde het uur, verwisselde van
bank, vergat zijn zakdoek, kwam alleen in het Luxembourg; Marius liep
blindelings in al deze strikken; en op al de vraagteekens door Jean
Valjean op zijn weg geplant, antwoordde hij onnoozel: ja. Intusschen
bleef Cosette in haar schijnbare onverschilligheid en onverstoorbare
kalmte verschanst, zoodat Jean Valjean tot dit besluit kwam: Deze
knaap is dol verliefd op Cosette; maar Cosette weet nauwelijks,
dat hij bestaat.

Desniettemin gevoelde hij in zijn hart een smartelijke
ongerustheid. Ieder oogenblik kon het uur slaan, dat Cosette
wederkeerig zou beminnen. Begint niet alles met onverschilligheid?

Eenmaal beging Cosette een misslag, die hem deed ontstellen. Hij
stond op van de bank na drie uur gezeten te hebben, en toen zeide zij:
"Nu al!"

Jean Valjean had zijn wandelingen naar het Luxembourg niet gestaakt,
wijl hij niets bijzonders wilde doen en bovenal vreesde Cosette's
aandacht te wekken; maar terwijl Cosette, in deze voor beide verliefden
zoo zoete uren, haar glimlach naar Marius wendde, die verrukt in deze
beschouwing verzonken was en thans in de wereld niets anders zag dan
een aangebeden schitterend gelaat, richtte Jean Valjean glinsterende
en vreeselijke oogen op Marius. Hij, die eindelijk gemeend had niet
meer in staat te zijn tot een kwaadwillig gevoel, geloofde, zoodra
hij Marius zag, weder woest en wreed te worden, en hij voelde tegen
dien jongeling die oude holen zijner ziel zich weder openen en woelen,
die vroeger zooveel woede bevat hadden. Het scheen hem schier, alsof
nieuwe, onbekende kraters in hem ontstonden.

Hoe! hij was dáár, dat wezen! wat kwam hij er doen? Hij slingerde
rond, snuffelde, spiedde, maakte plannen! hij dacht: wel, waarom
niet? hij sloop om zijn, Valjean's, leven, om zijn geluk, ten einde
het te grijpen en weg te voeren.

Jean Valjean voegde er bij: Ja, dat is het! Wat zoekt hij? een
avontuur? Wat wil hij? een minnarij? Een minnarij! en ik! Hoe! ik zal
eerst de ellendigste der menschen zijn geweest en dan de rampzaligste,
ik zal zestig jaren levens geknield hebben voortgesleept, alles
geleden hebben wat te lijden is, oud geworden zijn zonder jong te
zijn geweest, zonder familie, zonder verwanten, zonder vrouw, zonder
kinderen geleefd hebben, iets van mijn bloed op alle steenen, op
alle stammen, op alle palen, langs alle muren achtergelaten hebben;
ik zal zachtmoedig zijn geweest, hoewel men hard tegen mij was, en
goed, hoewel men slecht voor mij was; ik zal, in weerwil van alles,
eindelijk weer een eerlijk man zijn geworden, berouw hebben gehad
over het door mij bedreven kwaad, en het kwade hebben vergeven,
dat men mij gedaan heeft, en op het oogenblik, dat ik beloond word,
op het oogenblik, dat alles geëindigd is, en ik het doel bereik,
op het oogenblik, dat ik heb wat ik wil, wat ik goed en deugdelijk
betaald gewonnen heb, zal dat alles heengaan en verdwijnen; ik zal
Cosette verliezen, mijn leven, mijn vreugd, mijn ziel; wijl het een
jongen dwaas behaagde in het Luxembourg te wandelen!

Toen vulden zich zijn oogen met een buitengewoon somber vuur. 't
Was niet meer een mensch, die een ander mensch; niet een vijand,
die een vijand aanschouwt; 't was een bloedhond, die een dief ziet.

Men weet het overige. Marius bleef in zijn onzinnigheid. Zekeren
dag volgde hij Cosette in de Westerstraat. Een anderen dag sprak
hij met den portier. Zijnerzijds sprak de portier met Valjean,
zeggende: "Mijnheer, wie is toch die zonderlinge jongeling, die naar
u vraagt?" Den volgenden dag sloeg Jean Valjean op Marius dien blik,
welken Marius eindelijk opmerkte. Acht dagen later was Jean Valjean
verhuisd. Hij zwoer, dat hij geen voet meer in het Luxembourg, noch
in de Westerstraat zou zetten. Hij keerde terug naar de straat Plumet.

Cosette klaagde niet, zeide niets, vroeg niet, zij trachtte de reden
hiervan niet te vernemen; zij was reeds in het tijdperk, wanneer men
vreest, doorvorscht te worden en zich te verraden. Jean Valjean had
niet de minste ondervinding van deze rampen, de eenige die bekoorlijk
zijn, en de eenige welke hij niet kende; dit maakte dat hij de ernstige
beteekenis van Cosette's stilzwijgendheid niet begreep. Alleen merkte
hij op, dat zij treurig was geworden, en hij werd bedroefd. 't Was
wederzijdsche onervarenheid, die met elkander in strijd was.

Eenmaal deed hij een poging. Hij vroeg Cosette:

"Wilt ge naar het Luxembourg gaan?"

Een straal verhelderde Cosette's bleek gezicht.

"Ja," antwoordde zij.

Zij gingen er heen. Er waren drie maanden verstreken. Marius kwam er
niet meer. Marius was er niet.

Den volgenden dag vroeg Jean Valjean weder aan Cosette:

"Wilt gij naar het Luxembourg gaan?"

Zij antwoordde treurig en zacht:

"Neen."

Deze treurigheid griefde Jean Valjean, en deze zachtheid vervulde
hem met smart.

Wat ging er om in dit nog zoo jong en reeds zoo ondoordringbaar
gemoed? Wat was bezig er zich in te vormen? Wat gebeurde in de ziel
van Cosette? Soms bleef Jean Valjean, in plaats van te bed te gaan,
er naast zitten, met het hoofd in de hand en bracht den ganschen nacht
door met zich te vragen: waar denkt Cosette aan? en met aan de dingen
te denken, waaraan zij kon denken.

O, welke smartelijke blikken wendde hij in die oogenblikken naar het
klooster, dit kuische, heilige verblijf der engelen, dien ongenaakbaren
ijsberg der deugd. Met welk een wanhopige verrukking aanschouwde hij
dien kloostertuin, vol onbekende bloemen en opgesloten maagden, waar
alle geuren en alle zielen regelrecht naar den hemel opstijgen. Hoe
aanbad hij dat voor altoos gesloten paradijs, waaruit hij vrijwillig
was heen gegaan, dat hij dwaselijk had verlaten. Hoe betreurde hij zijn
zelfverloochening en zijn dwaasheid, Cosette in de wereld te hebben
teruggebracht; arme held der opoffering, door zijn opoffering zelve
aangetast en verslagen! Hoe dikwerf zuchtte hij: "Wat heb ik gedaan?"

Van dit alles merkte Cosette evenwel niets. Hij toonde haar noch
misnoegen noch norschheid; zijn gedrag was altijd even opgeruimd en
goedhartig. Jean Valjean was jegens haar teederder en vaderlijker
dan ooit. Zoo iets in hem minder vreugd had kunnen aanduiden, zou
het zijn meerdere zachtmoedigheid zijn geweest.

Harerzijds kwijnde Cosette. Zij leed door de afwezigheid van Marius,
evenzeer als zij over zijn tegenwoordigheid, zonderlingerwijze,
en zonder er zich rekenschap van te kunnen geven, verheugd was
geweest. Toen Jean Valjean haar niet meer op de gewone wandelingen
geleidde, had het vrouwelijk instinct haar onduidelijk in het hart
gefluisterd, dat zij niet moest laten blijken in het Luxembourg
belang te stellen, en zoo zij er zich onverschillig voor betoonde,
haar vader er haar weder heen zou voeren. Maar dagen, weken en
maanden volgden elkander op. Jean Valjean had stilzwijgend Cosette's
stilzwijgende goedkeuring aangenomen. Zij betreurde het. Het was te
laat. Den dag, dat zij weder naar het Luxembourg ging, was Marius er
niet meer. Marius was dus verdwenen. 't Was uit. Wat te doen? Zou
zij hem ooit weder vinden? Zij voelde een beklemming des harten,
welke niets verruimde en die elken dag vermeerderde; zij wist niet
meer of het zomer dan wel winter was, of het regende dan, of de zon
scheen, of de vogels zongen of de dahlias of viooltjes bloeiden, of
de tuin van het Luxembourg bekoorlijker dan die der Tuilerieën was,
of het linnen, dat de waschvrouw te huis bracht, te veel of te weinig
gestijfd was, of vrouw Toussaint haar marktgang goed of slecht gedaan
had; en zij bleef neerslachtig, slechts aan één gedachte overgegeven,
met strakken blik, als wanneer men des nachts op de donkere, diepe
plaats staart, waar een verschijning is verdwenen.

Overigens liet zij evenmin aan Jean Valjean iets anders zien dan haar
bleekheid. Zij toonde hem immer een vriendelijk gezicht.

Maar deze bleekheid was meer dan voldoende om Jean Valjean bekommering
aan te jagen. Soms vroeg hij haar:

"Wat deert u?"

Zij antwoordde:

"Mij deert niets."

En na een poos, alsof zij opmerkte dat hij insgelijks treurig was,
hernam zij:

"Deert u iets, vader?"

"Mij? neen," zeide hij.

Deze twee wezens, die elkander zoo uitsluitend, met zulk een innige
liefde bemind, en zoo lang met en door elkander geleefd hadden, leden
nu naast elkander, de een om den ander, zonder het elkander te zeggen,
zonder het elkander te wijten, en glimlachend.






ACHTSTE HOOFDSTUK.

DE GALEIKETEN.


De ongelukkigste van beiden was Jean Valjean. De jeugd heeft zelfs
in haar verdriet altijd nog een helderheid.

In zekere oogenblikken leed Jean Valjean zóóveel, dat hij kinderachtig
werd. 't Is het eigenaardige der smart, dat zij de kinderlijke zijde
van den mensch weder te voorschijn roept. Hij gevoelde ontwijfelbaar,
dat Cosette hem ontging. Hij had willen strijden, haar tegenhouden,
haar door iets uiterlijks en schitterends willen begoochelen. Deze
gedachten, kinderachtig, zooals wij gezegd hebben, doch tevens
berekenend, gaven hem en wel door haar kinderachtigheid, een tamelijk
juist begrip omtrent den invloed van uiterlijke versieringen op de
verbeelding van jonge meisjes. Eens zag hij op de straat een generaal
in volle uniform te paard voorbij rijden, den graaf Coutard, kommandant
van Parijs. Hij benijdde dien vergulden man, en dacht: welk een geluk
zou 't zijn dien rok te dragen; Cosette zou verrukt zijn, als zij
hem zag; wanneer hij met Cosette aan den arm het hek der Tuilerieën
voorbijging, zou men het geweer voor hem presenteeren, en dit zou voor
Cosette voldoende zijn, en haar de gedachte van jongelieden afleiden.

Een onverwachte schok paarde zich aan deze treurige gedachten.

In hun afgezonderd leven, en sedert zij in de straat Plumet woonden,
hadden zij de gewoonte aangenomen, soms het genot te smaken van de
zon te zien opgaan, een zoete vreugd, die zoowel past voor hen die
het leven ingaan, als voor hen die het uittreden.

Een wandeling in den vroegen morgen heeft voor dengeen, die de
eenzaamheid bemint, hetzelfde genot als eene avondwandeling, en de
vroolijkheid der natuur bovendien. De straten zijn eenzaam, maar de
vogels zingen. Cosette, zelve een vogel, stond gaarne 's morgens vroeg
op. Deze morgenwandelingen werden den vorigen avond besproken. Hij
stelde ze voor, zij nam ze aan. Ze werden als een complot beraamd;
men ging uit vóór 't nog geheel licht was, en dit was een van Cosettes
kleine genoegens. Deze onschuldige overdrijvingen behagen de jeugd.

Jean Valjean ging bij voorkeur, zooals men weet, naar weinig bezochte
plaatsen, naar eenzame oorden, naar vergeten plekken. Destijds waren
in den omtrek van Parijs armoedige velden, die schier met de stad
verbonden waren, waar des zomers schraal koren groeide, en die in den
herfst na den oogst het aanzien hadden, niet van gemaaid, maar van
geplukt te zijn. Hierheen wendde zich Jean Valjean het liefst. Cosette
verveelde er zich niet. 't Was voor hem de eenzaamheid, voor haar
de vrijheid. Daar was zij weder een klein meisje; zij kon er loopen,
schier spelen; zij zette haar hoed af, beschouwde de vlinders op de
bloemen, maar ving ze niet; zachtmoedigheid en verteedering ontstaan
met de liefde, en de jongedochter, die een bevend en teeder ideaal
in zich draagt, heeft medelijden met den vleugel van een vlinder. Zij
vlocht een krans van klaprozen, welke zij op het hoofd zette, en deze
door de zon beschenen bloemen gaven aan haar frisch blozend gelaat
een kroon van gloeiende kolen.

Zelfs toen hun leven treurig was geworden, behielden zij de gewoonte
dezer morgenwandelingen.

Op een October-morgen, door den ongemeen fraaien herfst van 1831
verlokt, waren zij uitgegaan en bevonden zich, toen 't licht werd, bij
de barrière du Maine. 't Was niet het morgenrood, 't was de dageraad;
een bekoorlijk, onbeschrijfelijk oogenblik: hier en daar nog eenige
sterren aan den bleeken hemel; de aarde geheel zwart; de hemel geheel
wit; een huivering door de grasscheuten; alom de geheimzinnige indruk
der schemering. Een leeuwerik, die zich tusschen de sterren scheen te
bevinden, zong uit de verbazende hoogte, en 't was alsof deze hymne
van het kleine tot het oneindige de onmetelijkheid bevredigde. In het
oosten kwam het Val-de-Grace, met zijn donkere massa, scherp uit den
helderen horizont te voorschijn; tintelend steeg Venus op achter dien
dom, en geleek een ziel die uit een donker gebouw ontvlucht.

Alles was rustig en stil; niemand was op den weg; slechts op de
zijpaden onderscheidde men enkele werklieden, die naar hun arbeid
gingen.

Jean Valjean had zich neergezet op eenig houtwerk, dat voor het hek
van een werf lag. Zijn blik was naar den weg gekeerd, en zijn rug
naar het licht; hij vergat de zon, die aan 't opgaan was; hij was in
een dier diepe mijmeringen verzonken, die den geheelen geest innemen,
en zelfs den blik boeien. Er zijn overdenkingen, welke den mensch als
tusschen vier muren sluiten. Wanneer men er zich in bevindt, wordt
er tijd vereischt om tot de aarde terug te keeren. Jean Valjean was
in een dier mijmeringen verzonken. Hij dacht aan Cosette, aan een
mogelijk geluk, zoo niets tusschen haar en hem kwam; aan dat licht,
waarmede zij zijn leven vervulde, een licht dat de adem zijner ziel
was. Hij was schier gelukkig in deze mijmering. Cosette stond naast
hem, en zag de wolken zich rozig kleuren.

Eensklaps riep Cosette: "Vader, ginds schijnt iemand te naderen."

Jean Valjean sloeg de oogen op. Cosette had gelijk.

De weg die naar de oude barrière du Maine voert, is zooals men weet,
een verlenging der straat van Sèvres, en wordt rechthoekig door den
binnen-boulevard doorsneden. Op den hoek van den weg en den boulevard,
ter plaatse waar zij elkander kruisen, hoorde men een gerucht, dat
in dit uur moeielijk te verklaren was. Een verwarde, vormlooze massa
verscheen van den boulevard op den straatweg.

Het werd grooter, 't scheen zich ordelijk te bewegen, doch hortend
en waggelend. 't Scheen een voertuig te zijn, doch men kon niet
onderscheiden, wat er op geladen was. Er waren paarden, wielen,
kreten, klappende zweepen. Allengs werden de omtrekken duidelijker,
hoewel nog in schemering gehuld. 't Was inderdaad een voertuig, dat
van den boulevard op den weg was gekomen en de barrière naderde, waar
Jean Valjean zat; een tweede, van 't zelfde voorkomen, volgde, toen een
derde, toen een vierde, zeven voertuigen kwamen achtereenvolgens om den
hoek te voorschijn; de koppen der paarden raakten het achterdeel der
vooruitrijdende wagens. Gestalten bewogen zich op de karren, men zag
in de schemering iets flikkeren als waren er bloote sabels, men hoorde
een gerammel als van ketens; het naderde, de stemmen werden luider;
't was iets ontzettends, alsof het uit de spelonk der droomen kwam.

Allengs werden de vormen duidelijker tusschen het geboomte, hoewel
ze nog bleek als schimmen bleven; de langzaam rijzende morgen wierp
een vaal schijnsel op dit tevens doodelijk en levend gekrioel, de
hoofden der gestalten werden doodshoofden.

't Waren zeven rijtuigen, die achter elkander over den weg reden. De
zes eerste waren van een zonderlingen bouw. 't Waren een soort van
ladders op twee wielen, welke ladders vooraan de boomen vormden. Iedere
wagen of liever ieder dezer ladders was met vier paarden achter
elkander bespannen. Op deze ladders werden zonderlinge menschentrossen
voortgesleept. In het halfduister zag men deze menschen niet, men
vermoedde ze. Daar waren er vier-en-twintig op ieder voertuig, twaalf
aan iedere zijde, met den rug tegen elkander, met het gezicht naar
den voorbijganger, met afhangende beenen; aldus togen die menschen
voort. Achter hun rug was iets dat klonk, een keten, en aan hun
hals iets dat glinsterde, een halsboei. Ieder had een afzonderlijken
halsboei, maar de keten was voor allen, zoodat deze vier-en-twintig
menschen, wanneer zij van het voertuig kwamen en voortgingen, door
een onverbiddelijke eenheid werden samengebonden, en over den grond,
met de keten als ruggegraat, ongeveer als een duizendpoot moesten
voortkruipen. Op ieder rijtuig stond vóór en ook achter een man,
van welke beiden ieder een der einden van den keten onder zijn
voeten had. De halsboeien waren vierkant. Het zevende voertuig was
een groote vrachtwagen zonder huif, met vier wielen en zes paarden,
waarop een hoop ijzeren ketels en pannen, fornuizen en ketens,
waartusschen eenige geknevelde menschen lagen uitgestrekt, die ziek
schenen. Deze geheel open wagen was voorzien van vervallen horden,
die tot de voormalige strafpleging schenen gediend te hebben.

Deze voertuigen hielden het midden van den weg. Aan beide zijden
gingen, in een dubbele rij, wachten met eerlooze gezichten, en met
driekante hoeden op 't hoofd als de soldaten van het Directoire;
zij droegen gescheurde, smerige uniformrokken van invaliden en half
grijze en blauwe havelooze pantalons, wijders roode epauletten,
gele bandeliers, korte sabels, geweren en stokken; zij geleken
trosboeven. Deze sbirren schenen uit het uitvaagsel der bedelaars
te bestaan, met het gezag van den beul. Hij, die hun chef scheen,
hield een postzweep in de hand.

Al deze, in de morgenschemering onduidelijke, bijzonderheden werden
meer en meer zichtbaar, naarmate de dag helderder werd. Vóór en achter
den wagentrein reden gendarmes te paard statig met de sabel in de hand.

Deze trein was zoo lang, dat toen het eerste voertuig reeds bij de
barrière was, het laatste nauwelijks den boulevard verlaten had.

Een menigte menschen, met die onbegrijpelijke snelheid te zamen
gekomen, als dit te Parijs immer geschiedt, verdrongen elkaar aan
beide zijden van den weg, om te zien.

De mannen op de voertuigen lieten zich zwijgend hotsen. Zij waren
blond van de morgenkoude. Allen droegen linnen broeken en klompen aan
de bloote voeten. Het overige hunner kleeding was naar de luim der
armoede. Hun plunje was van de afschuwelijkste tegenstrijdigheid;
niets is treuriger dan een harlekijn in lompen. Gedeukte hoeden,
geteerde petten, vuile wollen mutsen, en naast de boezeroen den zwarten
rok met gaten in de ellebogen, verscheidenen droegen vrouwenhoeden;
anderen een mand op het hoofd; men zag harige borsten, en door de
scheuren der plunje onderscheidde men tatoueeringen; liefdetempels,
vlammende harten, cupido's. Ook kwaadzeer en boosaardige puisten. Twee
of drie hunner lieten, als op een stijgbeugel, hun voeten rusten op
een van stroo gedraaid touw, dat onder hen aan de dwarshouten van het
voertuig was gehecht. Een hunner had iets in de hand en bracht het aan
den mond, dat een zwarte steen geleek, waarop hij beet; 't was brood,
dat hij at. Aller oogen waren droog; dof of flikkerend van een heilloos
licht. De geleiders vloekten, de geboeiden spraken geen woord; nu en
dan hoorde men een stokslag op de ruggen of hoofden vallen; sommigen
dier lieden geeuwden; de lompen, die zij droegen, waren afzichtelijk;
de beenen hingen, de schouders schommelden, de hoofden stieten tegen
elkander, de ijzers rammelden, de oogen vlamden wild; de vuisten
balden zich of openden zich krachteloos als de handen van dooden;
achter den trein schreeuwde en lachte een troep kinderen.

Deze rij voertuigen, wat ze ook ware, had een treurig aanzien. Morgen,
binnen een uur, kon het stortregenen, en weder en weder stortregenen,
zoodat de havelooze plunje doornat moest worden; en eenmaal nat zijnde,
konden deze lieden zich niet drogen, en ijskoud zich niet verwarmen;
hun door en door natte linnen broeken zouden aan hun huid kleven,
het water hun klompen vullen, de zweepslagen zouden het klappertanden
niet kunnen beletten, de keten zou steeds aan den hals geklemd zijn,
hun voeten zouden steeds hangen. 't Was onmogelijk, niet te sidderen
bij den aanblik dezer aldus geboeide menschen, die bewegingloos aan
de koude herfstvlagen, aan den regen, aan den noordenwind, aan al de
stormen der lucht, even als boomen en steenen, waren blootgesteld.

De stokslagen spaarden zelfs de zieken niet, die met koorden gekneveld,
bewegingloos op het zevende voertuig lagen, en welke men daar als
met ellende gevulde zakken, scheen neergeworpen te hebben.

Eensklaps kwam de zon te voorschijn; de krachtige morgenstraal schoot
uit en 't was, alsof hij al deze woeste hoofden deed gloeien; er brak
een brand van vreeselijk gelach, gevloek en gezang uit. Het breede
horizontale licht doorsneed de rij in tweeën, verlichtte de hoofden en
rompen, en liet de voeten en de wielen in de duisternis. De gedachten
verschenen op de gezichten; 't was een vreeselijk oogenblik: duivels
werden zichtbaar, wier maskers afgevallen waren, woeste zielen geheel
bloot. Hoewel verlicht was deze hoop duister. Sommigen, die op hun
wijze vroolijk waren, hadden in den mond penneschachten, waaruit zij
op de menigte, bij voorkeur op de vrouwen, ongedierte bliezen; het
morgenrood deed deze erbarmelijke gestalten in de donkere schaduwen
scherp uitkomen; geen dier wezens, dat niet door de ellende misvormd
was; 't was zoo afschuwelijk, dat het den glans der zon in bliksemvuur
scheen te veranderen. De mannen op het voertuig, dat den trein opende,
hadden een lied aangeheven en zongen met oorverdoovend geweld en woeste
vroolijkheid een destijds beroemd liedje van Desaugiers la Vestale; de
boomen trilden treurig; op de dwarswegen luisterden de burgers met dom
vermaak naar deze zedenlooze woorden, die door spoken gezongen werden.

Allerlei ellende was in dezen trein als in een chaos gemengd; men
zag er den gezichtshoek van alle dieren, grijsaards en jongelingen,
kale hoofden, grijze baarden, de afschuwelijkste onbeschaamdheid,
tartende onderwerping, wilde opwellingen, bespottelijke houdingen,
hoofden als van meisjes met krullen langs de slapen, kinderlijke
gezichten en daarom te afschuwelijker, gezichten als doodshoofden
waaraan niets dan de dood ontbrak. Op het eerste rijtuig zag men een
neger, die misschien slaaf was geweest en de verschillende ketens
vergelijken kon. De vreeselijke gelijkheid der schande was over
deze hoofden gegaan; in die diepte van uiterste verlaging waren
allen gezonken, en de onwetendheid in wezenloosheid veranderd, was
de gelijke van de schranderheid, tot wanhoop gebracht. Er was geen
keuze mogelijk tusschen deze lieden, die voor den blik verschenen als
het uitgeworpene van het slijk. 't Was blijkbaar, dat de bestuurder
van dezen onreinen troep, ze niet in klassen verdeeld had. Zij waren
geboeid en gekoppeld, waarschijnlijk naar alphabetische volgorde, en
alzoo verward dooreen op deze voertuigen geladen. Maar alle groepen van
afschuwelijkheden vormen een geheel; iedere optelling van ongelukkigen
geeft een totaal; uit iedere keten kwam een gemeenschappelijke ziel te
voorschijn en ieder voertuig had zijn bijzondere physionomie. Naast
het voertuig dat zong, was er een dat brulde; een derde bedelde; men
zag er een dat knarsetandde; een ander dreigde de voorbijgangers;
een ander lasterde God; het laatste zweeg als het graf. Dante zou
gemeend hebben, de zeven kringen der hel in beweging te zien. Het was
de akelige tocht der veroordeelden naar de strafplaats, niet op den
vreeselijken, vlammenden wagen der Apokalypsis, maar, vreeselijker,
op de kar naar het galgenveld.

Een der wachters, die een haak aan zijn stok had, maakte nu en dan een
beweging, alsof hij in dien menschelijken vuilnishoop roerde. Onder
de toeschouwers was eene oude vrouw, die een vijfjarig knaapje met den
vinger deze lieden aanwees en zeide: "Deugniet, neem daar een les aan."

Toen het gezang en gevloek erger werden, klapte degene die de
kapitein van het escorte scheen met zijn zweep, en bij dit sein
viel een vreeselijke hagelbui van doffe, in den blinde toegebrachte
stokslagen op de zeven voertuigen; velen brulden en schuimbekten,
't geen 't gejuich der toegesnelde straatjongens verdubbelde; een
zwerm vliegen op deze wonden.

Het oog van Jean Valjean was schrikbarend geworden. Het was geen oog
meer, het was die glazige diepte, welke bij sommige ongelukkigen den
blik vervangt, die onbewust schijnt van de wezenlijkheid en waarin de
weerkaatsing der ontzetting vlamt. Hij zag geen voorwerp, hij was onder
den druk van een visioen. Hij wilde opstaan, vluchten, ontsnappen; maar
hij kon geen voet verzetten. Soms wordt men aangegrepen en vastgehouden
door de dingen welke men ziet. Hij was als vastgenageld, versteend,
wezenloos, en vroeg zich in een verwarden, onuitsprekelijken angst
af, wat deze spookachtige verschijning beteekende en waaruit deze hel
kwam, die hem vervolgde. Eensklaps sloeg hij de hand aan zijn hoofd,
de gewone beweging van hen in wie plotseling het geheugen wederkeert;
hij herinnerde zich, dat deze weg de gewone weg was, langs welken de
galeiboeven werden vervoerd, en men dezen omweg gewoonlijk maakte
om de ontmoetingen met het hof te vermijden, die op den weg van
Fontainebleau elk oogenblik mogelijk waren, en dat hij vijfendertig
jaren geleden deze zelfde barrière was doorgegaan.

Cosette was, hoewel op andere wijze, niet minder ontsteld. Zij begreep
niet, de adem ontbrak haar; wat zij zag scheen haar onmogelijk,
eindelijk riep zij:

"Vader, wat is er toch op deze wagens?"

Jean Valjean antwoordde:

"Tuchtelingen."

"Waar gaan zij heen?"

"Naar het bagno."

Op dit oogenblik voegden zich juist bij de stokslagen, door honderden
handen ijverig toegedeeld, slagen met het plat der sabels, 't geen een
woedende bui van sabel- en stokslagen veroorzaakte; de tuchtelingen
bogen zich, een afschuwelijke gehoorzaamheid volgde op de straf en
allen zwegen met blikken als van geketende wolven. Cosette beefde
over al haar leden; zij hernam: "Vader, zijn deze wezens werkelijk
nog menschen?"

"Somtijds," zei de ongelukkige.

't Was inderdaad de galeiboeven-keten, die vóór 't aanbreken van den
dag Bicêtre had verlaten en den weg van Mans insloeg, om Fontainebleau
te vermijden, waar zich toen 't hof bevond. Deze omweg verlengde de
schrikkelijke reis met drie of vier dagen, maar om de koninklijke
personen het gezicht van zulke folteringen te besparen, mocht men
haar wel verlengen.

Jean Valjean kwam zeer neerslachtig te huis. Zulke ontmoetingen zijn
schokken; en de herinnering, welke zij achterlaten, heeft gelijkenis
met een aardbeving.

Toen Jean Valjean met Cosette naar de Babelstraat wederkeerde,
merkte hij overigens niet op, dat zij hem meerdere v

Showing first 200,000 characters. Full text: gutenberg.org/ebooks/37869