Het Auteursrecht in het Nederlandsche en internationale recht
by H. L. de Beaufort · Dutch · Gutenberg #37500 · 1,135,505 chars · public domain (US)
The Project Gutenberg eBook of Het Auteursrecht in het Nederlandsche en internationale recht
This eBook is for the use of anyone anywhere in the United States and
most other parts of the world at no cost and with almost no restrictions
whatsoever. You may copy it, give it away or re-use it under the terms
of the Project Gutenberg License included with this eBook or online
at www.gutenberg.org. If you are not located in the United States,
you will have to check the laws of the country where you are located
before using this eBook.
Title: Het Auteursrecht in het Nederlandsche en internationale recht
Author: H. L. de Beaufort
Release date: September 21, 2011 [eBook #37500]
Most recently updated: January 8, 2021
Language: Dutch
Other information and formats: www.gutenberg.org/ebooks/37500
Credits: Produced by the Online Distributed Proofreading Team at
https://www.pgdp.net (This file was produced from images
generously made available by The Internet Archive)
*** START OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK HET AUTEURSRECHT IN HET NEDERLANDSCHE EN INTERNATIONALE RECHT ***
Produced by the Online Distributed Proofreading Team at
https://www.pgdp.net (This file was produced from images
generously made available by The Internet Archive)
HET AUTEURSRECHT
in het Nederlandsche en internationale recht
Proefschrift
Ter verkrijging van den graad van Doctor in de
Rechtswetenschap aan de Rijks-Universiteit te
Utrecht na machtiging van den Rector Magnificus
Dr. H. Zwaardemaker hoogleeraar in de Faculteit
der Geneeskunde volgens besluit van den Senaat
der Universiteit tegen de bedenkingen van de
Faculteit der Rechtsgeleerdheid te verdedigen
op vrijdag 17 december 1909 des namiddags te
4 uur door
HENRI LOUIS DE BEAUFORT
Geboren te Leusden
P. den Boer Senatus Veteranorum Typographus
et Librorum Editor Utrecht 1909
Aan mijne Ouders
Niet gaarne zou ik de gelegenheid laten voorbijgaan, die mij hier
is gegeven, om openlijk mijn dank te brengen aan U, Hooggeachte
Professor de Louter, voor de groote bereidwilligheid waarmede U,
tijd noch moeite ontziende, mij bij het schrijven van dit proefschrift
terzijde hebt gestaan en bovenal voor de vriendelijke belangstelling,
die U mij daarbij steeds hebt willen betoonen.
Ook aan de overige Hoogleeraren, onder wier leiding ik het voorrecht
heb gehad aan deze Universiteit te studeeren, betuig ik mijne
erkentelijkheid voor de welwillendheid en belangstelling, die ik
van hen mocht ondervinden. In het bijzonder denk ik hierbij ook aan
de verplichtingen, die ik als oud-lid van het Collegium Themis heb
tegenover Prof. Hamaker en Prof. Molengraaff, de eere-voorzitters
van dit gezelschap in de jaren, dat ik aan de werkzaamheden deelnam.
Ten slotte wil ik, nu ik op het punt sta de Academie te verlaten,
het Utrechtsch Studenten-Corps gedenken, waarmede alle herinneringen
uit mijn studententijd onafscheidelijk verbonden zullen blijven. Het
is mijn oprechte wensch, dat het blijve bloeien, zoolang Utrecht en
zijne Academie bestaat.
INHOUD
P.
BRONNEN EN LITERATUUR XIII
HOOFDSTUK I
HISTORISCHE INLEIDING
§ 1 De bescherming tegen den nadruk in ons land tot aan het
einde der achttiende eeuw 1
§ 2 Onze wetgeving op het auteursrecht van het einde der
achttiende eeuw tot dezen tijd 39
§ 3 Geschiedkundige ontwikkeling van het internationaal
auteursrecht 52
HOOFDSTUK II
GRONDSLAG EN RECHTSKARAKTER
§ 1 Algemeen overzicht der verschillende theorieën 70
§ 2 Recht of doelmatigheid? 78
§ 3 Economische theorieën 95
§ 4 Het auteursrecht als recht op een onlichamelijk goed 108
HOOFDSTUK III
DE OBJECTEN
§ 1 Algemeen overzicht en groepeering 126
§ 2 Geschriften
a Kenmerkende eigenschappen 137
b Vorm en inhoud 143
c Practische toepassingen van het voorgaande 169
I Vereischten waaraan een geschrift moet voldoen
om object van auteursrecht te zijn 170
II Het recht van den vertaler 176
III Het uitsluitend vertalingsrecht 180
IV Het recht van den bewerker en het uitsluitend
bewerkingsrecht 186
§ 3 Wetenschappelijke en technische platen en kaarten 195
§ 4 Werken der toonkunst 202
§ 5 Dramatisch-muzikale werken, balletten en pantomimes 211
§ 6 Werken van beeldende kunst 219
§ 7 Kunstnijverheid, photographie en bouwkunst 228
HOOFDSTUK IV
OMVANG EN DUUR
§ 1 Omvang 234
I Het door den druk gemeen maken van geschriften en
muziekwerken 236
II Het maken van afschriften 238
III Vervaardiging en verspreiding van mechanische
muziek-instrumenten en phonografen 240
IV Reproductie door den kinematograaf 244
V Op- en uitvoering 246
VI Voordracht 251
VII Reproductie van werken van beeldende kunst 252
§ 2 Duur 254
HOOFDSTUK V
VOORWAARDEN EN FORMALITEITEN 261
HOOFDSTUK VI
EENIGE MET HET AUTEURSRECHT IN VERBAND STAANDE RECHTEN 275
I Recht op brieven 278
II Persoonlijkheidsrecht in verband met beslag op
auteursrecht 281
III Het recht van den auteur dat zijn werk in ongeschonden
staat wordt publiek gemaakt 288
IV Het recht met betrekking tot den auteursnaam 291
V Recht van den afgebeelden persoon 299
HOOFDSTUK VII
INTERNATIONAAL AUTEURSRECHT
§ 1 Algemeene opmerkingen 305
§ 2 De Berner Conventie 319
a Algemeene regelen betreffende het internationale
auteursrecht in het Verbond
I Doel en strekking van het Verbond 321
II De werken waarop de Conventie van toepassing is 322
III Aard en omvang der bescherming 343
IV Duur der bescherming 366
b Bijzondere regelen omtrent sommige onderdeelen
I Het uitsluitend vertalingsrecht 370
II Dagbladen en tijdschriften 383
III Bloemlezingen 395
IV Op- en uitvoeringsrecht 398
V Bewerkingsrecht 403
VI Mechanische muziek-instrumenten 406
VII Kinematograaf 413
c Rechtsmiddelen tot handhaving van het auteursrecht
I Legitimatie voor den rechter 417
II Beslag op nadruk 420
d Uitvoerings- en overgangsbepalingen
I Maatregelen der Verbondsstaten tegen verspreiding
of uitstalling van geschriften en kunstwerken 423
II Overgangsbepalingen 424
III De wetten en afzonderlijke tractaten in verband
met de Conventie 434
IV Huishoudelijke inrichting van het Verbond 436
V Toetreding van nieuwe staten en hunne koloniën 436
VI Bekrachtiging, inwerkingtreding en opzegging 439
BIJLAGEN
I Wet van 28 Juni 1881 (Staatsblad no. 124) tot regeling van
het auteursrecht 443
II Gewijzigd ontwerp van wet tot regeling van het auteursrecht
op werken van beeldende kunst 452
III A Convention de Berne du 9 Septembre 1886 concernant la
création d'une Union internationale pour la protection
des oeuvres littéraires et artistiques 459
Article additionnel 464
Protocole de clôture 465
B Acte additionnel du 4 Mai 1896 467
Déclaration du 4 Mai 1896 469
C Convention de Berne revisée pour la protection des oeuvres
littéraires et artistiques du 13 Novembre 1908 471
IV Association littéraire et artistique internationale Projet
de Loi-Type 481
STELLINGEN 487
BRONNEN EN LITERATUUR
Een enkel woord over de bronnen en de literatuur, waarvan voor dit
proefschrift gebruik is gemaakt, moge hier voorafgaan.
Voorzoover mijn onderzoek direct gericht was op het bestaande recht
van nu en van vroeger tijd, heb ik zooveel mogelijk de officieele en
oorspronkelijke bescheiden, die daarover licht konden verschaffen,
geraadpleegd.
Bij de bestudeering van de privilegies tegen nadruk in ons land van
de zestiende, zeventiende en achttiende eeuw bestond mijn voornaamste
bron in de Resolutiën van de Staten van Holland en de Resolutiën van de
Staten-Generaal, beide (de eerste gedrukt, de laatste in handschrift)
berustende in het Rijksarchief te 's Gravenhage. Ik achtte het echter
niet noodig alle jaargangen uit het ruim tweehonderdjarig tijdperk
te doorzoeken; hier en daar deed ik een greep, daarbij zorg dragende,
dat nergens eene periode van eenigen omvang geheel ondoorzocht bleef.
Voorts heb ik voor dit gedeelte van mijn onderzoek veel gehad aan het
Archief voor kerkelijke en wereldsche geschiedenissen, inzonderheid van
Utrecht, uitgegeven door J. J. Dodt van Flensburg; van de "Resolutiën
der Generale Staten uit de XVIIde eeuw meer onmiddellijk betreffende
de geschiedenis der beschaving", die in de deelen IV, V, VI en VII van
dit werk zijn opgenomen, bleken er een groot aantal op mijn onderwerp
betrekking te hebben.
Van verscheidene privilegiën heb ik ook kennis kunnen nemen, doordat
zij in het geprivilegieerde boek zelf stonden afgedrukt.
Van de schrijvers over de boekdrukkers-privilegiën dient te worden
genoemd Bodel Nyenhuis (De wetgeving op drukpers en boekhandel in de
Nederlanden tot in het begin der XIXde eeuw). Na dit boek, waarvan de
eerste (Latijnsche) uitgave in 1819 verscheen, schijnt een zelfstandig
onderzoek van eenigen omvang door niemand meer te zijn ingesteld;
zoo alleen is te verklaren, dat enkele onjuistheden uit het genoemde
werk bij alle latere schrijvers worden teruggevonden.
Voor de kennis van het Nederlandsche recht ná 1796 behoefde uit
den aard der zaak een opsporingswerk van eenige beteekenis niet te
worden verricht. Het werd, voorzoover noodig, nog vergemakkelijkt
door eene verzameling van wetten, tractaten, rechtspraak enz.,
uitgegeven door de Vereeniging ter bevordering van de belangen des
Boekhandels. (Het letterkundig eigendomsregt in Nederland. Wetten,
tractaten, regtspraak, benevens de wetgeving op de drukpers in
Nederland en Nederlandsch-Indië, 's-Gravenhage 1865; id. Tweede
Gedeelte, 's Gravenhage 1867).
Bij de bestudeering van de Berner Conventie heb ik in de eerste en
voornaamste plaats gebruik gemaakt van de officieele handelingen
der Conferenties.
Daar de belangrijkste arbeid op deze Conferenties werd verricht in
de gesloten vergaderingen der Commissie, aan wie de verwerking der
verschillende voorstellen en tegen-voorstellen was opgedragen, zijn
het niet het minst de verslagen dier Commissie aan de Conferentie,
die aan de handelingen hunne waarde verleenen.
Vooral de Commissie-verslagen van de twee laatste Conferenties (van
Parijs 1896 en Berlijn 1908) zijn om hunne volledigheid en helderheid
zeer waardevolle documenten, waarvoor den bekwamen rapporteur,
Prof. Louis Renault, terecht algemeen lof is gebracht.
Van de geraadpleegde literatuur over de Conventie noem ik in de
eerste plaats het standaard-werk van Prof. Ernst Röthlisberger,
Die Berner Uebereinkunft zum Schutze von Werken der Literatur und
Kunst und die Zusatzabkommen. (Bern 1906). Deze voortreffelijke en
zeer volledige commentaar is echter reeds eenigermate verouderd,
daar hij geschreven is vóór de herziening van Berlijn.
Daarnaast heb ik alleen geschriften van kleineren omvang over de
Conventie tot mijne beschikking gehad, grootendeels artikelen in het
maandblad Le Droit d'Auteur, officieel orgaan van het Internationale
Verbond. Behalve deze studies over de Conventie bevatten de twee en
twintig jaargangen, die reeds van dit voortreffelijk geredigeerde
tijdschrift zijn verschenen, een schat van gegevens over wetgeving
en jurisprudentie op het auteursrecht van bijna alle landen der wereld.
Wat de literatuur over het auteursrecht in het algemeen betreft,
nog het volgende:
De lijst van geraadpleegde werken, die ik hieronder laat volgen, is
wat de vaderlandsche literatuur betreft, vrijwel volledig. In elk
geval meen ik te kunnen zeggen, dat geen belangrijk geschrift van
eenigen omvang erop ontbreekt. Niet opgenomen zijn de dagbladartikelen
en korte stukken in tijdschriften, alsmede die werken, waarin het
auteursrecht slechts terloops wordt besproken.
Van de buitenlandsche literatuur met haar reusachtigen en nog steeds
toenemenden omvang, heb ik slechts een klein gedeelte tot mijne
beschikking gehad. Ik hoop echter dat mijne keus, waarin ik natuurlijk
niet volkomen vrij was, niet al te ongelukkig is uitgevallen.
Ten aanzien van één schrijver ben ik op dit punt niet ongerust:
ik bedoel Kohler, wiens werken ongetwijfeld tot het belangrijkste
behooren van hetgeen over het auteursrecht is geschreven. Uit de
volgende bladzijden zal men herhaaldelijk kunnen zien, hoeveel ik
aan dezen schrijver verschuldigd ben.
Men vindt hier eerst de Nederlandsche, daarna de buitenlandsche werken,
alphabetisch gerangschikt naar de namen der auteurs.
J. Aikes van Kregten, Het contract tusschen schrijver en uitgever,
Proefschr. Groningen 1889.
Mr. G. Belinfante, Het recht van den auteur, Themis 1877 pp. 204a sqq.
J. T. Bodel Nyenhuis, De wetgeving op drukpers en boekhandel in de
Nederlanden tot in het begin der XIXde eeuw. (Vertaling van: De juribus
typographorum et bibliopolarum in regno Belgico, Lugd. Bat. 1819). Met
de latere bijvoegsels en verbeteringen van den schrijver.
J. D. Doorman, Het vrije vertalingsrecht verdedigd, Leiden 1885.
Mr. Evertsen de Jonge, Verhandeling over de regten van schrijvers
en kunstenaars op hunne werken, voornamelijk uit het oogpunt van het
internationale regt, Utrecht 1853.
Mr. J. Heemskerk Azn., Voordragten over den eigendom van
voortbrengselen van den geest, Haarlem 1856.
Prof. Mr. H. van der Hoeven, Een verongelukt artikel, Tijdschrift
voor Strafrecht V pp. 99 sqq.
J. van de Kasteele, Het auteursrecht in Nederland, Proefschr. Leiden
1885.
Mr. S. Katz, Het auteursrecht, Rechtsgeleerd Magazijn I pp. 311 sqq.
J. H. Kok, Auteursrecht en Berner Conventie, Rotterdam 1905.
-- Aansluiting bij de Berner Conventie, Pro en Contra serie I no. 10.
Mr. J. A. Levy, Nederland en de Berner Conventie, Het Paleis van
Justitie, 9 Aug. 1898 pp. 1 en 2.
Jhr. Mr. A. F. de Savornin Lohman, Over de regten van den uitvinder,
Themis 1862 pp. 213 sqq.
-- Boekbeoordeeling (De Kon. Akademie van Wetenschappen en de
zoogenaamde letterkundige en kunsteigendom. Eene kritiek door
mr. T. van Hettinga Tromp), Nieuwe Bijdragen voor Regtsgeleerdheid
en Wetgeving deel XIV (1864) pp. 140 sqq.
-- Grond en omvang van het regt van schrijver en uitvinder, Bijdragen
tot de kennis van het Staats-Provinciaal en Gemeente-Bestuur in
Nederland XVI (nieuwe serie III) pp. 1 sqq.
J. Mosmans, Diefstal? Nederland en de Berner Conventie, Venloo 1905.
Mr. A. A. de Pinto, Begrip en omvang van het auteursrecht volgens de
Nederlandsche wet, Verslagen en Mededeelingen der Kon. Akademie van
Wetensch. Afd. Letterkunde 3de reeks, 12de deel pp. 5 sqq.
Mr. L. J. Plemp van Duiveland, Nederland en de Berner Conventie,
de Gids 1896 III pp. 385 sqq.
-- Nederland en de (herziene) Berner Conventie, Onze Eeuw 1909 I
pp. 102 sqq.
N. de Ridder, Eenige beschouwingen over kopierecht, Proefschr. Utrecht
1875.
Herman Robbers, Aansluiting bij de Berner Conventie, Pro en Contra
serie I no. 10.
-- De Berner Conventie, te Berlijn herzien, de Gids 1908 IV pp. 541
sqq.
J. G. Robbers Jr., Het auteursrecht. Opmerkingen en beschouwingen,
Proefschr. Amsterdam 1896.
Mr. Paul Scholten, Recht op brieven, Weekblad voor Privaatrecht,
Notarisambt en Registratie 22 Sept. 1906 no. 1917.
Mr. Ph. W. Scholten, Eene leemte in de wet betreffende het
auteursrecht, Themis 1884 pp. 154 sqq.
A. G. N. Swart, Opmerkingen betreffende auteursrecht op werken van
beeldende kunst, Proefschr. Leiden 1891.
Mr. J. D. Veegens, Het auteursrecht volgens de Nederlandsche wetgeving,
1895.
-- Nederland en de Berner Conventie, de Gids, 1896 III pp. 411 sqq.
-- id. met Bijlagen; Supplement op: Het auteursrecht volgens de
Nederl. wetgeving, 2de druk Groningen 1898.
Mr. B. van den Velden, Over het kopyregt in Nederland, 's Gravenhage
1835.
Mr. J. Freseman Viëtor, Eene bijdrage tot het leerstuk van
den intellectueelen eigendom, Bijdragen tot de kennis van het
Staats-Provinciaal en Gemeente-Bestuur in Nederland XV (nieuwe serie
II) pp. 1-49, 113-166.
-- Het auteursrecht, Kantteekeningen op het ontwerp van wet tot
regeling van het auteursrecht, Utrecht 1877.
-- Praeadvies voor de Nederlandsche Juristen-Vereeniging, Handelingen
der Nederl. Juristen Vereeniging 1877 I pp. 34 sqq.
Henry Viotta, Het auteursrecht van den componist, Proefschr. 1877.
Mr. B. M. de Vos, Het auteursrecht in actie, Rechtsgeleerd Magazijn
1908 pp. 28 sqq. en 414 sqq.
Dr. Karl Adler, Zur juristischen Konstruktion des Urheberrechtes,
Archiv für Bürgerliches Recht X pp. 104 sqq.
Dr. O. Bähr, Hat der Eigenthümer einen Anspruch auf Schutz gegen
Vervielfältigung eines ihm gehörigen Schrift- oder Kunstwerks? Archiv
für Bürgerliches Recht VIII pp. 150 sqq.
Louis Blanc, De la propriété littéraire, Organisation du Travail 5me
ed. Paris 1848 pp. 220 sqq.
Bluntschli, Das sogenannte Schrifteigenthum, Das Autorrecht, Kritische
Ueberschau der deutschen Gesetzgebung und Rechtswissenschaft I
pp. 1 sqq.
Jules Charreyron, De la propriété littéraire et artistique, Thèse
pour le doctorat Paris 1904.
Dr. P. Daude, Lehrbuch des Deutschen litterarischen, künstlerischen
und gewerblichen Urheberrechts, Stuttgart 1888.
Louis Delzons, La propriété artistique et littéraire à la Conférence
de Berlin, Revue des deux mondes Octobre 1908 pp. 667 sqq.
Louis Delzons, L'oeuvre de la Conférence de Berlin sur la propriété
littéraire et artistique, ibid. Dec. 1908 pp. 895 sqq.
J. G. Fichte, Beweis der Unrechtmässigkeit des Büchernachdrucks. Ein
Räsonnement und eine Parabel, Sämmtliche Werke 8 pp. 223 sqq.
C. F. von Gerber, Ueber die Natur der Rechte des Schriftstellers und
Verlegers, Jahrbücher für die Dogmatik III pp. 359 sqq.
O. Gierke, Deutsches Privatrecht (Systematisches Handbuch der Deutschen
Rechtswissenschaft von dr. Karl Binding 2de afd. IIIde deel), Leipzig
1895 pp. 702 sqq. 756 sqq.
Hegel, Grundlinien der Philosophie des Rechts §§ 43, 68, 69.
Prof. Dr. Paul Hinschius, Ueber die Schutzberechtigung von Pantomimen
und Ballets gegen unbefugte öffentliche Aufführung, Jahrbücher für
die Dogmatik XXVI pp. 185 sqq.
Dr. Julius Jolly, Die Lehre vom Nachdruck, nach den Beschlüssen
des deutschen Bundes dargestellt, Beilageheft zum Archiv für die
civilistische Praxis, Band XXXV (1852).
Im. Kant, Metaphysik der Sitten I, Rechtslehre, I Theil, II Hauptst.,
3 Abschn.
Dr. Joseph Kohler, Das Autorrecht, eine zivilistische Abhandlung,
zugleich ein Beitrag zur Lehre vom Eigenthum, vom Miteigenthum,
vom Rechtsgeschäft und vom Individualrecht, Jahrbücher für die
Dogmatik XVIII.
-- Das literarische und artistische Kunstwerk und sein Autorschutz,
Eine juridisch-ästhetische Studie, Mannheim 1892.
-- Urheberrecht an Schriftwerken und Verlagsrecht, Stuttgart 1906-1907.
-- Kunstwerkrecht, Stuttgart 1908.
-- Die Idee des geistigen Eigenthums, Archiv für die civilistische
Praxis 82 pp. 192 sqq.
-- Das Recht an Fahrtenbüchern, ibid. 85 pp. 98 sqq.
-- Autorrechtliche Studien, ibid. 85 pp. 399 sqq.
-- Die Immaterialgüter im internationalen Recht, Zeitschrift für
internationales Privat- und Strafrecht VI (1896) pp. 236 sqq. en
338 sqq.
-- Das Individualrecht als Namenrecht, Archiv für Bürgerliches Recht
V pp. 77 sqq.
-- Das Recht an Briefen, ibid. VII pp. 94 sqq.
-- Zur Konstruktion des Urheberrechts, ibid. X pp. 241 sqq.
Paul Laboulaye, Étude sur le droit de propriété littéraire en
Allemagne, Paris 1855.
Macaulay, Copyright, A speech delivered in The House of Commons on
the 5th of February 1841.
-- id. on the 6th of April 1841, Speeches by Macaulay in two volumes,
vol. 1 pp. 273 sqq. (Tauchnitz edition vol. CCLXXXIV).
Mandry, Der Entwurf eines gemeinsamen deutschen Nachdruckgesetzes,
Kritische Vierteljahrschrift für Gesetzgebung und Rechtswissenschaft
VII pp. 1-55, 242-274, 565-609.
-- Der civilrechtliche Inhalt der Reichsgesetze, Archiv für die
civilistische Praxis 60 (neue Folge 10) pp. 228 sqq.
F. de Martens, Traité de droit international, traduit du Russe par
Alfred Léo, Paris 1886 II pp. 195-234.
Aloïs d'Orelli, La Conférence internationale pour la protection des
droits d'auteur, réunie à Berne du 8 au 19 Septembre 1884, Revue de
droit international et de législation comparée 1884 pp. 533 sqq.
-- La deuxième conférence internationale pour la protection des
oeuvres littéraires et artistiques, ibid. 1886 pp. 35 sqq.
Hermann Ortloff, Das Autorrecht als strafrechtlich zu schützendes
Recht, Jahrbücher für die Dogmatik V pp. 263 sqq.
Eugène Pouillet, Traité théorique et pratique de la propriété
littéraire et artistique et du droit de représentation, Paris 1879.
P. J. Proudhon, Les Majorats littéraires, Examen d'un projet de loi
ayant pour but de créer, au profit des auteurs, inventeurs et artistes
un monopole perpétuel, Paris 1868, Oeuvres Complètes tome XVI.
Fernand Renouard, Essai sur la nature du droit d'auteur, improprement
désigné sous le titre de propriété littéraire, Genève 1869.
Prof. Ernst Röthlisberger, Die Berner Uebereinkunft zum Schutze von
Werken der Literatur und Kunst und die Zusatzabkommen, geschichtlich
und rechtlich beleuchtet und kommentiert, Bern 1906.
Dr. A. Schäffle, Die ausschliessenden "Verhältnisse" mit besonderer
Rücksicht auf litterarisch-artistisches Autorrecht, Patent-, Muster-
und Markenschuz, Zeitschrift für die gesammte Staatswissenschaft Band
23 (1867) pp. 143-219; 291-477.
-- Ueber die volkswirtschaftliche Natur der Güter der Darstellung
und der Mittheilung, ibid. Band 29 (1873) pp. 1-70.
Dr. Schmid, Ueber dingliche Gewerberechte, Archiv für die civilistische
Praxis Band 4 pp. 1 sqq.; 174 sqq.
Dr. Heinrich M. Schuster, Das Urheberrecht der Tonkunst in Oesterreich,
Deutschland und andern europäischen Staaten mit Einschluss der
allgemeinen Urheberrechtslehren historisch und dogmatisch dargestellt,
München 1891.
AFKORTINGEN
Actes 1884 Actes de la Conférence internationale pour la protection des
droits d'auteur réunie à Berne du 8 au 19 septembre 1884, Berne 1884.
Actes 1885 Actes de la 2me Conférence internationale pour la protection
des oeuvres littéraires et artistiques réunie à Berne du 7 au 18
Septembre 1885, Berne 1885.
Actes 1886 Actes de la 3me Conférence internationale pour la protection
des oeuvres littéraires et artistiques réunie à Berne du 6 au 9
septembre 1886, Berne 1886.
Actes 1896 Actes de la Conférence réunie à Paris du 15 avril au 4
mai 1896, Berne Bureau international de l'Union 1897.
Actes 1908 Actes de la Conférence réunie à Berlin du 14 octobre au
14 novembre 1908, Berne Bureau de l'Union internationale littéraire
et artistique 1909.
D. A. Le Droit d'Auteur, organe officiel du Bureau de l'Union
internationale pour la protection des oeuvres littéraires et
artistiques.
Ontw. B. K. Gewijzigd ontwerp van wet tot regeling van het auteursrecht
op werken van beeldende kunst.
W. A. R. Wet van 28 Juni 1881 (Staatsblad no. 124) tot regeling van
het auteursrecht.
HOOFDSTUK I
HISTORISCHE INLEIDING
§ 1 De bescherming tegen den nadruk in ons land tot aan het einde
der achttiende eeuw
Den voortbrengers van intellectueele producten (werken van kunst en
letterkunde) komt, op grond van hun auteurschap, het vrije genot van
de door hen geschapen geesteswerken toe en daarmede het recht, over de
exploitatie dezer werken uitsluitend te beschikken. Dit is de thans
vrijwel algemeen erkende grondregel, waarvan bij de regeling van het
auteursrecht dient te worden uitgegaan en die in dit proefschrift
nog herhaaldelijk van verschillende kanten zal worden toegelicht
en uitgewerkt.
Dat dit niet van oudsher zoo is ingezien, vindt zijne oorzaak niet
in de auteursproducten zelf--het is algemeen bekend, dat reeds in de
oudheid literatuur en beeldende kunst bij sommige volken tijdperken
van grooten bloei hebben gehad--maar in de wijzen, waarop die producten
geëxploiteerd kunnen worden.
De belangrijke gebeurtenis, die in dit opzicht verandering bracht, was
de uitvinding der boekdrukkunst. Het staat vast, dat daarvóór van het
toekennen van uitsluitende rechten op de exploitatie van intellectueele
producten nooit sprake is geweest. Men heeft zich hierover wel
verwonderd, omdat ook vóór de boekdrukkunst verveelvoudiging van
boeken reeds op groote schaal plaats had.
In het oude Rome b.v. waren reeds "bibliopolae" gevestigd, die
honderden slaven als overschrijvers in hun dienst hadden, zoodat
het aantal afschriften, dat van eenzelfde boek--soms in zeer korten
tijd--verspreid kon worden, zeker niet geringer was dan dat van
de gedrukte exemplaren, die een uitgever kort na de uitvinding der
boekdrukkunst in denzelfden tijd kon afleveren [1].
Ook in de Middeleeuwen kon aan de steeds toenemende vraag naar boeken
door de overschrijvers genoegzaam worden voldaan; in verscheidene
steden van Europa, o. a. Venetië, Parijs en Londen, waren huizen
gevestigd, waar dit bedrijf, evenals vroeger in Rome, in het groot
werd uitgeoefend. In ons land waren het vooral de talrijke Broeders
des gemeenen levens, die zich hierop toelegden en daaraan zelfs den
naam "Broeders van de penne" te danken hadden [2].
De exploitatie van letterkundige producten was dus ook vóór de
toepassing der boekdrukkunst reeds van beteekenis; toch laat het
zich wel verklaren, dat men er in die tijden niet toe gekomen is,
een uitsluitend recht op kopie te scheppen.
In de eerste plaats zou een dergelijk recht practisch waarschijnlijk
van weinig beteekenis zijn geweest, daar het in de meeste gevallen
niet mogelijk zou zijn een inbreuk erop te constateeren; bovendien
zou het uitsluitend tot bescherming hebben gediend van degenen
die een groot aantal overschrijvers in dienst hadden; op zichzelf
staande personen, die in het overschrijven een middel van bestaan
vonden, zou het onmogelijk hebben gemaakt. Doch de voornaamste
reden moet gezocht worden in het feit, dat bij verveelvoudiging
door overschrijvers de te behalen winst niet afhangt van het aantal
exemplaren, dat van hetzelfde boek verkocht kan worden, zooals dat
bij toepassing van den druk het geval is. Er worden niet, zooals
bij het drukken, bijzondere kosten vereischt voor de bewerking van
nieuwe kopie, zoodat daarvoor ook geene vergelding behoeft te worden
gezocht in den verkoop van zooveel mogelijk exemplaren van hetzelfde
boek. Het vervaardigen van afschriften kon geleidelijk plaats hebben
in overeenstemming met de vraag; zoodra een werk geen koopers meer
vond, kon de reproductie zonder schade worden gestaakt en een ander
ter hand worden genomen. Werd van dezelfde kopie door anderen gebruik
gemaakt om afschriften in den handel te brengen, dan leed de eerste
uitgever hierdoor geen meerdere schade dan door elke andere daad
van concurrentie.
De drukker-uitgever echter wordt door nadruk van een door hem
uitgegeven boek veel zwaarder getroffen.
Het in druk uitgeven van een geschrift is--en was vooral te dien tijde,
toen de drukkunst nog in haar opkomst was--altijd min of meer een
waagstuk. Daar men meestal niet op den verkoop van een vast aantal
exemplaren kan rekenen, blijft de kans bestaan, dat met verlies zal
worden gewerkt. Vandaar dat het den uitgever er vóór alles om te doen
is, kopie machtig te worden, waarmede eene flinke oplage kan worden
gewaagd. Doch de moeite en kosten daaraan besteed zullen hem weinig
baten, wanneer het ieder vrijstaat, zijn boek na te drukken. De
nadrukker kiest natuurlijk juist de werken uit, waarmede winst zou
zijn te behalen; door de prijs zijner exemplaren iets lager te stellen
dan die der oorspronkelijke uitgave, trekt hij de meeste koopers naar
zich toe.
Toen de toepassing der boekdrukkunst meer algemeen begon te worden,
zag men dan ook spoedig in, dat het stelsel van vrij gebruik van kopie,
waaronder het bedrijf der overschrijvers tot bloei had kunnen komen,
aan de ontwikkeling der boekdruk-industrie in den weg stond. Om dit
kwaad te keeren, werd toen van overheidswege de meest voor de hand
liggende maatregel genomen: iemand die een boek in druk wenschte
te doen verschijnen, kon op een daartoe gedaan verzoek octrooi
of privilegie krijgen, dat boek gedurende een bepaalden tijd met
uitsluiting van ieder ander te mogen drukken en verkoopen.
De privilegiën zijn in de meeste landen tot aan het einde der
achttiende eeuw vrijwel het eenige beschermingsmiddel tegen den nadruk
gebleven. Het recht--al was het dan een uitzonderingsrecht--der
privilegie-houders heeft vele punten van gemeenschap met het
auteursrecht en komt in omvang en strekking vrijwel overeen met het
kopierecht van de tegenwoordige wetten; het tijdperk der privilegiën
en octrooien is dus te beschouwen als de eerste periode in de
ontwikkelingsgeschiedenis van het auteursrecht. Om die reden moge er
hier, voorzoover ons land betreft, eene bespreking van volgen.
Voor het eerst schijnt in ons land een privilegie te zijn verleend
in het jaar 1516 door Karel V voor Die Cronycke van Hollandt,
Zeelandt en Vrieslant, beghinnende van Adams tiden tot de jare 1517
[3]. Van dat jaar af zal waarschijnlijk hier steeds de gelegenheid
hebben opengestaan voor de boekdrukkers en uitgevers, om zich op
deze wijze tegen den nadruk te doen beschermen. Aanvankelijk werden
de privilegiën hier verleend door den Vorst over deze landen: door
Karel V en na dezen door Philips II. Uit dien eersten tijd heb ik
er slechts enkele kunnen ontdekken [4], doch het schijnt toen al
niet tot de groote zeldzaamheden te hebben behoord dat zij werden
verleend, want reeds in eene keizerlijke verordening van 19 Mei 1570
komt de bepaling voor (art. 13): "dat geen Printer eenig boek zal
mogen printen, waarom een ander privilegie verkregen heeft, binnen
drie maanden na den dag van expiratie van 't privilegie."
Toen het gezag van Philips II hier niet meer werd erkend, verleenden
de Staten de privilegiën zelf.
Ook op dit punt komt de eigenaardige verhouding aan het licht, die
tot aan het einde van de Republiek der Vereenigde Nederlanden bestond
tusschen de Staten-Generaal en de Provinciale Staten, speciaal die
van Holland, doordat elk dezer lichamen het souvereine gezag zooveel
mogelijk naar zich wilde trekken. Zoowel door de Provinciale Staten
als door de Generaliteit werden privilegiën verleend; de eersten
waren natuurlijk slechts in ééne provincie van kracht, de laatsten
golden, voorzoover zij niet uitsluitend voor de Generaliteitslanden
waren bestemd, in de geheele Republiek. Doch de rechtskracht van de
privilegiën der Staten-Generaal werd niet steeds in alle provinciën
erkend. Dit bleek o. a. toen de Staten-Generaal in 1632 aan de weduwe
van Hillebrant Jacobsz, van Wouw een privilegie hadden verleend voor
de Statenvertaling van den bijbel, hetgeen protesten uitlokte van
verschillende boekverkoopers in de Hollandsche steden, "... als niet
konnende verstaen dat de Staten Generael macht hadden om Octroy te
geven aen d'eene, ende verbot te doen aen d'andere..." enz. [5]. Door
de Steden van Holland werd tegen dit octrooi aangevoerd, "dat sulcks
niet konde prejudiceren aen de Provinciën of Leden van dien, of om
korter te spreken, dat haer Ho. Mo. geen macht hadden sulcken octroy
te gheven." [6] Wel werd in 1639 door de Staten-Generaal het gegeven
octrooi "geconfirmeert," maar dit belette niet, dat de bijbel door
verscheidene Hollandsche boekdrukkers werd nagedrukt [7].
Na dit voorval kwam het in gebruik, voor de door de Staten-Generaal
verleende privilegiën in de verschillende provinciën attache aan
te vragen; in sommige privilegiën vindt men zelfs de verplichting
hiertoe uitdrukkelijk door de Staten-Generaal voorgeschreven [8]
en van Aitzema meldt, dat sinds dien tijd geen octrooi van de
Staten-Generaal in Holland van waarde is geweest zonder attache
[9]. Of dit tot aan het einde der Republiek zoo is gebleven, is mij
onbekend; in elk geval staat vast, dat de Staten-Generaal doorgingen
met het verleenen van privilegiën voor de geheele Republiek, zooals
uit het onderstaande herhaaldelijk zal blijken.
Om een privilegie te verkrijgen, was het gebruikelijke middel het
inzenden van een request, waarin titel en schrijver van het werk
werden vermeld, soms met eene korte aanduiding van den inhoud. Een
placcaat van de Staten van Holland van 9 Januari 1686 [10] bepaalde,
dat in een dergelijk request de naam van het boek moest worden vermeld;
werd voor meerdere boeken tegelijk octrooi aangevraagd, dan kon met
één request worden volstaan, zoo het allen werken van eenzelfden
auteur waren en zij voor den druk gereed waren; anders moesten er
evenveel requesten worden ingestuurd als er auteurs waren.
Van den inhoud van het geschrift namen de Staten dus in den regel
vóór het verleenen van het octrooi geen kennis; meestal stond in het
octrooi de uitdrukkelijke verklaring, dat er in geenen deele alles
mede werd "geapprobeerd" wat in het boek te lezen stond. Bleek later,
dat een geprivilegieerd boek aanstootelijke zaken inhield, dan kon
het privilegie steeds worden ingetrokken, zooals o. a. in 1677 met
de Historie der Reformatie van Brandt geschiedde en in 1762 met den
Emile van Rousseau.
In den regel werd een verzoek om octrooi toegestaan, doch niet altijd
zóó als de requestrant het had verzocht; soms werd het b.v. verleend
voor een korteren termijn dan gevraagd was of werd slechts het recht
gegeven voor het drukken van het boek in ééne taal, hoewel het verzocht
was voor alle talen [11].
Het gebeurde echter ook, dat het octrooi werd geweigerd [12]; de
reden hiervoor is niet altijd na te gaan. Soms was het, omdat voor
hetzelfde werk of een van soortgelijken aard reeds octrooi aan een
ander was verleend. In de vergadering der Staten van Holland van
13 Maart 1749 werd eene aanvraag om octrooi voor afbeeldingen van
verschillende verlichtingen en versieringen in den Haag afgewezen,
omdat het gevraagde octrooi was "sonder eenige bepaalinge, maar
in tegendeel soo generaal, dat daar soo nu als in het vervolg veele
andere Ingezeetenen van deese Provincie souden konnen werden toegebragt
nadeel en prejuditie... etc." [13].
Dat voor Hugo de Groots Inleydinge tot de Hollantsche rechtsgeleertheyt
in de jaren 1628 en 1629 vergeefs getracht werd zoowel bij de
Staten-Generaal als bij de Staten van Holland octrooi te verkrijgen,
schijnt uitsluitend te moeten worden toegeschreven aan de vijandige
gezindheid der Staten-leden jegens den auteur [14].
Niet altijd werd terstond op het request eene beslissing genomen;
zoo bij eene aanvraag om octrooi voor eene vertaling van Hugo de
Groots De vrye seevaert, etc.: "Is goetgevonden, alvoeren hierop
te disponeren, dat men de voorsz. translatie sal stellen in handen
D. Grotii, omme te verstaen off deselve translatie hem gevalt"
[15]. Een andere maal werd het octrooi voorwaardelijk toegestaan
b.v. door de Staten-Generaal in 1609 voor eene vertaling van de werken
van Will. Perkinsy: "... indien den predicant Mensevoet hiertoe vorens
egeen privilegie en is geaccordeert" [16].
Men behoefde voor het verkrijgen van een privilegie niet te betalen,
doch de Staten van Holland eischten voor elk door hen geprivilegieerd
werk een exemplaar voor de Leidsche Universiteits-bibliotheek. Verzuim
hiervan werd gestraft met eene boete van 600 gld en intrekking van
het octrooi [17]. Evenzoo bepaalden de Staten van Gelderland in eene
resolutie van 2 October 1738, dat van elk boek dat door de Geldersche
Staten was geprivilegieerd, een exemplaar aan de bibliotheek van de
provinciale academie te Harderwijk moest worden afgestaan [18].
De privilegiën werden vooral verleend voor geschriften van
allerlei soort; niet alleen voor wetenschappelijke werken,
gedichten, reisbeschrijvingen, enz., maar ook voor almanakken,
"schrijfkonstboucken", officieele stukken, zooals placcaten,
resolutiën, ordonnantiën, enz. enz.; oorspronkelijkheid of nieuwheid
was geen vereischte: voor boeken van lang gestorven schrijvers,
o. a. de klassieke Romeinen werden dikwijls privilegiën verleend,
evenzoo voor vertalingen en bewerkingen; zelfs verleenden de
Staten-Generaal in 1654 een privilegie voor de Correcture van de
Druck-fouten, by in-advertentie in den jongst getranslateerden Bijbel
ingesloopen [19].
Voor den bijbel, waarvan in ons land honderden verschillende
uitgaven het licht zagen [20], werden--althans tot aan de uitgave der
Staten-vertaling in 1637--herhaaldelijk privilegiën verleend, door de
Staten van Holland zelfs in één jaar aan twee verschillende personen
[21].
Dit was volkomen in overeenstemming met het doel, waarvoor de
privilegiën moesten dienen, nl. bescherming van de drukkers en
uitgevers, niet van de schrijvers. Indirect werden deze laatsten ook
wel gebaat door het verbod van nadruk; hierdoor toch kreeg hun kopie
grootere waarde voor de uitgevers, zoodat zij voor het afstaan van hun
manuscript eenig honorarium konden bedingen. Doch slechts langzaam
won de meening veld, dat de intellectueele arbeid der auteurs in de
eerste plaats op bescherming tegen exploitatie door anderen aanspraak
heeft, en dat het feit dat iemand een boek in druk laat verschijnen,
op zichzelf nog geen reden is, om ieder ander het drukken van hetzelfde
boek te verbieden. Hadden de Staten dit beginsel bij het verleenen
der privilegiën voor oogen gehad, dan zouden zij ze hebben moeten
weigeren in de gevallen waar van een auteur geen sprake kan zijn
(zooals b.v. bij staatsstukken) of waar de auteur al honderden jaren
dood is.
Een begin van wijziging in deze richting bracht de Resolutie
der Staten van Holland en Westvriesland van 28 Juni 1715, waarbij
o. a. werd bepaald, dat voor school- en kerkboeken, alsmede voor de
autores classici geen octrooien meer zouden worden verleend, behalve
voor de annotatiën, commentaren enz., die er op nieuw bij zouden zijn
gemaakt. [22] Uit analoge bepalingen in andere landen blijkt, dat men
elders reeds veel vroeger tot deze juiste onderscheiding was gekomen
[23].
Voor den bijbel schijnt voor het laatst een privilegie te zijn
verleend in 1632 door de Staten Generaal aan de weduwe van Hillebrant
Jacobsz. van Wouw. Dit privilegie, waarvan hierboven reeds sprake was,
gold voor 15 jaar, ingaande op het tijdstip van de eerste uitgave der
Statenvertaling (1637) [24]. Na dien tijd was voor wie den bijbel
wilde drukken alleen noodig het aanvragen van consent, opdat de
Staten konden controleeren, dat de drukkers zich aan den officieel
vastgestelden tekst der vertaling hielden [25].
Intusschen bewijst natuurlijk het enkele feit, dat voor den bijbel geen
privilegiën meer verleend werden, niet, dat de privilegie-verleeners
tot een juister inzicht waren gekomen omtrent den grond der
bescherming; evenmin moet de beteekenis der resolutie van 1715 in dit
opzicht worden overschat. Reeds in 1724 schijnt door de Staten van
Holland de deugdelijkheid van de bepaling op de auctores classici in
twijfel te zijn getrokken. Er kwamen dat jaar een tweetal requesten in,
waarin octrooi werd gevraagd voor werken van Cicero, Cato en andere
Latijnsche schrijvers; op deze requesten werd niet afwijzend beschikt,
doch zij werden in handen gesteld eener afzonderlijke commissie,
"om de selve te examineeren, en daar beneevens te overweegen, of
de Resolutie van 28 Junii 1715 soude kunnen of behooren te werden
geëlucedeert of geamplieert... etc." [26]. Wat de kerkboeken betreft
schijnen de Staten zich aan de Resolutie van 1715 niet strikt te hebben
gehouden, althans in 1752 moesten zij nog eens het besluit nemen--op
request van de "Leeraaren en ouderlingen van de Luthersche gemeente
te Amsterdam"--dat geen privilegiën meer zouden worden verleend voor
de Psalmen en geestelijke liederen bij die gemeente in gebruik [27].
Behalve de eigenlijke geschriften konden ook andere werken van de
bescherming der privilegiën genieten: muziekwerken, kaarten en ook
werken van beeldende kunst.
De muziekdruk werd in ons land, vooral einde zeventiende en begin
achttiende eeuw, op uitgebreide schaal beoefend, zoodat zelfs Amsterdam
een centrum van den wereld-muziekhandel was [28].
Wat van den nadruk van boeken is gezegd, geldt natuurlijk evenzoo
voor muziek; het is daarom niet te verwonderen, dat ook hiervoor
privilegiën konden worden aangevraagd. Meestal was het voor lied- en
psalmboeken, die hier in groote getale uitkwamen, soms met begeleiding
voor meerdere instrumenten. In 1746 verleenden de Staten van Holland
een octrooi voor verschillende muziekwerken, waartoe onder meer
behoorden "tagtig a honderd Italiaansche Ariën met Instrumenten" en
twee geheele Italiaansche opera's [29]. Ook voor muziek- en leerboeken
werden privilegiën verleend. [30]
Een niet minder belangrijke tak van het drukkers- en uitgeversbedrijf
vormde de kaarten- en atlassendruk. Op dit gebied werden hier uitgaven
ondernomen, die wereldberoemd zijn geworden, zooals de atlassen van
de Blaeu. Ook van deze werken kwam nadruk, of liever "nasnijden"
meermalen voor, hoewel herhaaldelijk voor deze, dikwijls kostbare
uitgaven, privilegiën werden verleend.
Merkwaardig is de volgende resolutie der Staten-Generaal van
27 Jan. 1618: "Is Hessel Gerritsz. caertmaker tot Amstelredam,
geaccordeert een open brieff van octroy, daerby verboden wert des
suppliants caerten, beschrijvingen van landen ende modellen van
caerten, soo geschreven als gedruct op eenigerley wyse na te maken,
te copieren ofte divulgeren,..." etc. [31]. Dit is het eenige octrooi
dat ik heb kunnen vinden, waarvan de bescherming zich ook uitstrekt
op ongedrukte stukken en waarin behalve het nadrukken ook het namaken
op alle mogelijke andere wijzen is verboden. Het geeft in waarheid
de meest volledige bescherming, die zich--ook onder de modernste
auteursrecht-wetgeving--denken laat.
Een ander soort producten, die met de kaarten vele punten van
overeenkomst hebben, daar zij evenals deze noch tot de geschriften,
noch tot de werken van beeldende kunst gerekend kunnen worden, zijn
de voorbeelden van schoonschrift, krul- en sierletters, waarvoor
ook meermalen privilegiën werden verleend. Aan Mr. Aert van Meldert,
Fransche Schoolmeester te Rotterdam, verleenden de Staten van Holland
in 1585 octrooi voor door hem vervaardigde "Capitale Letteren" [32]
en in 1616 werd door de Staten-Generaal aan Davidt Roelandts van
Antwerpen "francoyschen schoolmeyster binnen Vlissingen" een octrooi
verleend voor: "'t magasyn oft packhuys der loffelycker penneconst,
vol subtile ende lustige trecken, percken, beelden ende fiegueren
van menschen, van beesten, vogelen ende visschen, ende noch meer dan
hondert onderscheyden geschriften, verciert met diversche capitalen
oraculen ende gulden sententiën..." etc. [33].
De werken van beeldende kunst, waarvoor privilegiën verleend werden,
waren vooral prenten, gravures en etsen, zoowel origineele als naar
schilderijen gemaakte.
Soms kreeg de schilder het uitsluitend recht, om naar zijn
schilderij gravures te mogen uitgeven, zooals in het octrooi aan den
portretschilder Mierevelt verleend in 1607 voor "...het contrefeytsel,
by hem gemaeckt van syn Exctie, hetwelk hy van meeninge is te doen
nasnyden in een copere plate... etc." [34]. In dit geval is dus het
schilderij als object der bescherming te beschouwen.
Een andere maal werd het privilegie direct aan den "plaetsnyder"
verleend. Een voorbeeld hiervan is het octrooi van 21 Jan. 1610 aan
Jac. Matham verleend voor "het contrefeytsel van den Hooch geb. grave
Hendrik van Nassauw, by Mr. Michiel van Mierevelt naer het leven
gedaen ende by den suppleant in coper gesneden" [35].
Welk bestanddeel van het werk van beeldende kunst men door het verbod
van namaak voornamelijk wilde beschermen, is dus moeilijk te zeggen;
het ligt trouwens voor de hand dat men, ook bij het verleenen van
deze privilegiën, niet volgens een vast systeem te werk ging, maar
in elk bijzonder geval naar omstandigheden besliste.
Soms werd--wat met de beginselen van het auteursrecht niet te rijmen
zou zijn--aan één persoon de uitsluitende bevoegdheid verleend, een
bepaald onderwerp in beeld te mogen brengen en te verspreiden, zooals
in het den 28sten Juni 1603 aan Balthasar Florisz. verleende octrooi,
om "voor 4 jaren alleen te mogen drucken de intogt vanden leger van
de heren staten generael der vereen. Nederlanden in Vlaenderen" en
in een denzelfden dag aan Herm. Rem verleend "voor 4 jaren alleen
in 't coper te mogen snyden ende uytgeven de victorie, die Godt
den lande gelieft heeft te verlenen thegen des vijants galleyen
voor het Gat vander Sluys." [36] Een privilegie van dezen aard
werd blijkbaar ook verlangd door den schildergraveur P. Holsteyn,
die van de afgevaardigden van verschillende landen, die in 1646 te
Munster voor het voorbereiden van den vrede waren bijeengekomen,
portretten in den handel wenschte te brengen. In zijn Request aan de
Staten-Generaal wordt o. a. aangevoerd, dat hij "...sijn voornemen
bijnae ten eynde gebracht heeft en weynich resteert, omme Uwe Ho: Mo:
de perfeckste gelijckenisse van alle de voorsz. Heeren Plempen in een
boeck te vertoonen... waerin wellicht andere, dien het (: sonder mij
te beroemen:) daerinne niet soo wel geluckt is, mij bij Uwe Ho: Mo:
souden soecken te prevenieren ende Octroy te obtineren... enz." [37].
Daarentegen werd bij gelegenheid van de Synode van Dordrecht een
octrooi op de afbeeldingen dezer vergadering in dezer voege gesteld:
"Is den suppliant geaccordeert octroy voor syn werk, met interdictie
dat tselve niemant en sal mogen naemaecken, maer nyet privative dat
anderen nyet sullen haer eygen werck mogen drucken ende vuytgeven"
[38].
Een enkele maal werden ook werken, die niet tot de graphische, maar
tot de plastische beeldende kunst behoorden, geprivilegieerd. Bij
resolutie van 30 Aug. 1617 verleenden de Staten-Generaal aan Caspar
Planten, beeltsnyder, een octrooi voor 3 jaren, om "alleene te mogen
maecken ende gieten, het werck ende patronen by hem daerentusschen
te inventeren en te boutseren" [39] en in 1619 werd aan Willem van
Byler, ysersnyder, octrooi verleend om "... voor den tyt van drye
jaeren naestcommende, alleene in dese vereenichde provinciën te mogen
maecken, snyden, gieten ende vercoopen den nieuwen penninck dien haere
Ho. Mo. hem hebben doen maecken van het Synode nationael..." [40].
Voorwerpen van kunstnijverheid werden ook door octrooien tegen namaak
beschermd. Zoo wordt aan Pieter van Everdingen e. soc. in het jaar 1603
octrooi voor 6 jaren verleend om "... alleene etc. te mogen backen ende
vertieren seeckere nieuwe manieren v. estricken ofte vloertichelen
van diversche couleuren ... mitsgaders om oock op dezelve manieren
te maecken seecker gepatroneerde papieren ... etc." [41]. Dergelijke
octrooien werden ook gegeven voor beschilderd porcelein, geborduurde
zijden en fluweelen stoffen, kunstvoorwerpen van zilver, goud en
marmer enz.; het is dikwijls moeilijk uit te maken, of het recht, dat
door deze privilegiën wordt toegekend het meeste overeenkomt met de
rechten op uitvindingen en modellen (den zoogenaamden "industrieelen
eigendom") dan wel met auteursrecht.
De scherpe onderscheiding, die de moderne wetenschap maakt tusschen
auteursrecht en recht op uitvindingen, was in de privilegiën-periode
onbekend; dit blijkt ook uit het feit, dat soms in eenzelfde privilegie
eene uitvinding wordt beschermd tegelijk met het geschrift, waarin
die uitvinding wordt uiteengezet. Als voorbeeld hiervan kan dienen
de resolutie der Staten-Generaal van 4 Nov. 1615, waarbij octrooi
wordt verleend aan Willem Swart "... omme voor den tyt van 8 jaeren
naestcommende alleene etc. te moegen doen drucken ende vuytgeven
een nyeuwe conste, daerby alle menschen, hoewel in musycque ende
snarenspel gansch ongeleert ende onervaren, alderhande musicale stucken
sullen kunnen spelen op violoncen ende violen de gambe, daertoe
hy tot volcommen leeringe ende instructie heeft gemaeckt zeecker
bouck... enz." [42]. Een ander voorbeeld is het octrooi, den 29sten
Juli 1617 aan Jan Jansz. Stampioen verleend voor eene uitvinding,
waardoor de zeelui in staat worden gesteld zonder instrumenten steeds
te zien "hoe hooch den polus boven den horizont verheven is". In het
request wordt gevraagd "... octroy, omme alleene met seclusie van
alle andere de voors. conste (de conste begerende) te mogen wysen
ende leeren, hetsy met eenige onderrichtinge die hy hem doen sal,
als met eenige gedruckte exemplaren... etc." [43].
Het recht der privilegiehouders kwam vrijwel overeen met dat
bestanddeel van het auteursrecht, dat men thans kopierecht noemt:
n.l. het uitsluitend recht om een werk door den druk gemeen te
maken. Het was verboden, het geprivilegieerde boek na te drukken,
hetzij in zijn geheel, hetzij gedeeltelijk, of elders gedrukte
exemplaren in te voeren, te verkoopen of op andere wijze te
verspreiden.
Soms omvatte het recht van den privilegiehouder ook de uitsluitende
bevoegdheid, vertalingen van het boek uit te geven, doch het kwam
ook voor, dat de bescherming uitdrukkelijk tot eene taal beperkt
werd, zooals b.v. in het octrooi door de Staten van Holland in 1734
verleend aan de boekverkoopers Scheurleer en de Hondt voor l'Histoire
du President J. E. du Thou. Zij hadden aangevraagd het uitsluitend
recht om dit boek te mogen drukken "in soodaanige Formaaten en Taalen
als sy dienstig souden oordeelen", doch in het verleende octrooi stond
de clausule: "... des dat het selve Octroi alleen sal worden bepaalt
tot het drukken, uitgeeven en verkoopen van het voorschreeve Werk in
de Fransche Taale..." etc. [44].
Merkwaardig in dit opzicht zijn de drie privilegiën, die werden
verleend voor "de sententie, gepronuncieert aan de geëxecuteerde
in den persoon van Mr. Johan van Oldenbarnevelt". Deze sententie
werd in het Latijn, in het Nederlandsch en in het Fransch gedrukt;
voor elk dezer talen verleenden de Staten-Generaal een afzonderlijk
privilegie aan drie verschillende personen [45].
Een uitsluitend recht van op- of uitvoering van tooneelstukken en
werken der toonkunst was in den tijd der privilegiën en octrooien
niet bekend. Eerst toen de meening was doorgedrongen, dat den auteur
de heerschappij over het door hem voortgebrachte werk toekomt, begon
men zich er rekenschap van te geven, dat over de exploitatie door
middel van op- of uitvoering evengoed als over de exploitatie door
middel van den druk de auteur alleen moet te beschikken hebben.
Het kopierecht werd, zooals reeds is opgemerkt, tot bescherming van
het boekdrukkersbedrijf in het leven geroepen; een dergelijke grond
bestond niet ten aanzien van het op- en uitvoeringsrecht. Vooreerst
is de concurrentie tusschen schouwburgen lang niet zoo scherp als
tusschen boekdrukkers; maar bovendien wisten theaterdirecteuren
dikwijls ook zonder bescherming van overheidswege de uitsluitende
opvoering van een stuk aan zich te houden, door n. l. niet toe te
laten, dat het stuk in druk uitkwam en er streng op toe te zien,
dat de enkele afschriften, die voor de spelers moesten dienen, niet
in handen kwamen van derden. Op deze wijze werd reeds van de vroegste
tijden af in verschillende landen gehandeld en het was daarbij dikwijls
mogelijk om aan de schrijvers, die voor het tooneel werkten, ondanks
het ontbreken van opvoeringsrecht, honorarium uit te betalen [46].
Hier te lande hebben de dramatische auteurs tot aan het einde der
achttiende eeuw toe waarschijnlijk slechts in zeer enkele gevallen
een eenigszins beteekenend honorarium kunnen genieten.
In de "Kamers van rhetorica", die van de 15de eeuw af in grooten
getale werden opgericht, was het geen gewoonte de auteurs, wier
stukken werden opgevoerd, daarvoor te betalen; een enkele maal kregen
zij van het stadsbestuur eene belooning [47].
In het Amsterdamsche Dichtgenootschap "Nil volentibus arduum" werd
omstreeks het jaar 1680 een voorstel, om voor het afstaan van stukken
ter opvoering iets in rekening te brengen, verworpen [48]. Ook de
stemmen, die zich in de 18de eeuw hier en daar verhieven, om eene
geldelijke belooning voor tooneel-schrijvers te verkrijgen, hadden
geen resultaat [49].
Eene eigenaardige regeling van de voorwaarden, waaronder stukken
ter opvoering werden aangenomen, bestond in den in het jaar 1638
ingewijden Amsterdamschen schouwburg. Daar werden geregeld door
tooneelspelers van beroep voorstellingen gegeven; het beheer werd,
van 1699 af voorgoed, direct gevoerd door de Regenten der beide
instellingen van liefdadigheid, waarvoor de opbrengst bestemd was. Er
werd jaarlijks eene aanzienlijke winst gemaakt, doch terwijl acteurs
en actrices redelijk goed werden betaald en aan de monteering der
stukken geen kosten gespaard werden, moesten de auteurs zich met
enkele loodjes, d. w. z. vrijplaatsen, als belooning voor hun arbeid
tevreden stellen. Wagenaar deelt hieromtrent mede:
"Die voor Poëet bij de Regenten erkend is, heeft voor den tijd van een
jaar en zes weken, schoon 't, doorgaands, langer toegelaaten wordt,
vrijen toegang tot den schouwburg, en hem worden, wanneer zijn Spel
vertoond wordt, zes Loodjes ter hand gesteld, mits het een voorspel
van vijf bedrijven zij. Van een na- of klughtspel krijgt de Poëet
niet meer dan drie Loodjes" [50].
Hieruit blijkt, dat men tenminste inzag, dat ook de poëet wiens
spel vertoond werd, tot de winst van den avond meewerkte, al was de
toegekende belooning bespottelijk klein, hetgeen trouwens te dien
tijde reeds aan de Regenten werd verweten [51]. Daar kwam nog bij,
dat de auteur door zijn stuk af te staan, tevens de exploitatie ervan
door middel van den druk uit handen gaf. Hierover vermeldt Wagenaar:
"De regenten hebben octrooi, om met uitsluiting van alle andere,
de goedgekeurde Tooneelspelen te doen drukken; doch staan het regt
daartoe, voor ieder Spel, af aan eenen Drukker naar hun welgevallen,
met wien zij, deswege, vooraf eene overeenkomst aangaan" [52]. Wat
er dus op deze wijze nog aan het stuk was te verdienen, ontging den
auteur ook.
Dat er voor werken der toonkunst geen uitvoeringsrecht bestond, behoeft
nog minder te verwonderen, daar concerten, alleen tegen betaling
toegankelijk, bijna niet voorkwamen. De plaatsen, waar in het openbaar
muziek ten gehoore werd gebracht, waren de kerk (orgelbespelingen)
en herbergen, danszalen enz. Ook in den schouwburg werd, vooral in
de 18de eeuw, wel muziek uitgevoerd, doch alleen als aanvulling of
begeleiding van hetgeen op het tooneel vertoond werd [53].
Evenals het auteursrecht volgens de meeste wetgevingen, was
ook het recht der geprivilegieerden in tijdsduur beperkt. De
termijnen, waarvoor de privilegiën verleend werden, waren zeer
verschillend. Alleen onder degenen, die in de jaren 1601 tot 1619 door
de Staten-Generaal werden verleend, vond ik er van: 2 maanden, 2, 3,
4, 5, 6, 7, 8, 10 en 12 jaar. De Staten van Holland brachten--althans
in het begin--hierin niet minder afwisseling [54]; van de latere
privilegiën (in 't bijzonder die uit de 18de eeuw), die mij onder de
oogen kwamen, was de termijn meerendeels van 15 jaar.
Voor periodieke uitgaven, zooals b.v. het Deventer almanach boexken,
werden de octrooien doorgaans niet aan een termijn van een zeker
aantal jaren gebonden, maar werden zij verleend aan een drukker "syn
leven lanck geduyrende". Na diens overlijden werd dan, dikwijls aan de
weduwe of de kinderen, een nieuw octrooi van dien aard verleend [55].
Het octrooi van de Staten van Holland van 12 Dec. 1582 aan Aelbrecht
Hendricksz., drukker van de Staten, voor "alle de gemeene Landts
Edicten, Mandamenten, opene Brieven... etc.", werd eveneens verleend
zonder bepaalden termijn, maar: "tot kennelijck wederseggen van de
Staten" [56].
De straffen op overtreding der in de privilegiën vervatte bepalingen
gesteld, bestonden uit verbeurd-verklaring van de wederrechtelijk
vervaardigde of ingevoerde exemplaren en het betalen eener boete,
waarvan het bedrag meestal in het privilegie was genoemd.
Ook hierin werd aanvankelijk eene groote verscheidenheid betracht;
ik vond er b.v. van: "25 Goude Realen"; "20 Caroli guldens van elck
Boeck"; "50 kronen 't elcken reyse te verbeuren"; "vijf en twintigh
ponden van veertigh grooten"; "drie guldens voor elck Exemplaar";
enz. enz. Later kwam hierin meer eenheid; bij de Staten van Holland
werd het gebruikelijke bedrag der boete 300 gld.; in de reeds genoemde
resolutie van dit college van 1715 werd bepaald, dat de boete voortaan
3000 gld. zou bedragen.
Een der belangrijkste punten van verschil tusschen de privilegiën
en het moderne auteursrecht betreft de subjecten van het recht. Het
auteursrecht, gebaseerd op auteurschap, komt uit den aard der zaak
alleen aan den auteur, den schepper van het product van kunst of
letterkunde, en diens rechtverkrijgenden toe. Doch de privilegiën,
die niet tot bescherming van het geestelijk werk zelf, maar tot
bescherming van de onderneming tot exploitatie van het werk moesten
dienen, werden niet aan den auteur, maar aan den exploitant, drukker
of uitgever, verleend.
Bij uitzondering kwam het voor, dat de auteur zelf het privilegie
aanvroeg en op zijn naam verkreeg. Dit zal wel meestal zijn gebeurd in
het, hier te lande dikwijls voorkomende geval, dat de schrijver tevens
uitgever was. Doch er werden ook privilegiën verleend aan personen,
die zelf geen drukker of uitgever waren. Zoo consenteerden de Staten
van Holland in 1587 "den Eersamen ende wel geoeffenden Adriaen
Anthonisz." om te mogen drukken en uitgeven "seecker Boecksken,
by hem gemaeckt, geïntituleert, Redenen van het verloop des Jaers,
&c. met een Nieuwen altijdt geduyrenden Calendrier, noch een Boeksken
... etc." zonder dat deze zullen mogen worden nagedrukt "nochte elders
gedruckt zijnde dan by den Boeckdrucker, by den voornoemde Adriaen
Anthonisz. te gebruyken, mogen werden gedistribueert, verkocht nochte
te koop gestelt.. etc." Hier zal dus waarschijnlijk de schrijver voor
eigen rekening zijne werken hebben laten drukken.
Soms werd het privilegie verleend aan de kinderen of de weduwe
van den schrijver; in 1585 kreeg "Alijt Meynaerts, arme desolate
weduwe wylen Adriaen Gerritsz. ... met hare kinderkens" octrooi
voor de "kaerten, Instrumenten ende Practijcquen" die haar man had
achtergelaten [57]. Doch er zijn ook gevallen, waar volstrekt geen
reden is te vinden, waarom het privilegie nu juist aan dien bepaalden
persoon en niet aan een ander wordt verleend. Aan Johannes Lydius
b.v. werd in 1611 door de Staten-Generaal toegestaan "omme alleene
by Loys Elsevier te mogen doen drucken ende vuytgeven, Opera Nicolai
Clemangii, die voor twee hondert jaren tegen het pausdom geschreven
zyn" [58]. Waarschijnlijk was het bezit van het handschrift of,
zoo het een reeds vroeger uitgegeven werk was, van een gedrukt
exemplaar, alles, wat voor het verkrijgen van het privilegie noodig
werd geoordeeld. Eenmaal vond ik een privilegie verleend aan iemand,
die het handschrift van het werk niet zelf bezat: aan Johan Janss. voor
Johannis Drusii annotationes in Genesin etc. Onder het besluit,
waarbij dit privilegie werd verleend, leest men in de Resolutiën der
Staten-Generaal: "Is voorts geaccordeert te schrijven aan Abelium
Curiandrum, schoonsoone van wylen den wytberoemden hoochgeleerden
Johannis Drusii, dat hy Jan Janss. boeckvercooper tot Aernhem, zyns
swaegers, in handen stelle het origineel vant voors. bouck om dat te
drucken" [59].
Het kon natuurlijk op deze wijze voorkomen, dat een privilegie werd
verleend zonder voorkennis of zelfs tegen den wil van den auteur. Dit
geschiedde o. a. met de Betoverde Weereld van Balthasar Bekker. In
de uitgave van het eerste deel van dit werk van het jaar 1691 (te
Amsterdam by Daniel van den Dalen) leest men het volgend "Beright"
eigenhandig door den auteur onderteekend:
"Also voor den eersten druk der twee eerste boeken deses werks in 8o by
Hero Nauta tot Leeuwarden een acte van Privilegie staat / op den naam
van Barend Beek, Boekverkoper in den Hage / ende daar in gemeld word
/ dat hy besig was met dat Boek te drukken: so verklaart den Auteur:
hier met sijne eigene hand / dat hy Barend Beek niet en kent / ende
hem directelik noch indirectelik nooit iets te drukken gegeven heeft;
maar desen druk van alle de vier boeken in 4o aan niemant anders
dan aan Daniel van den Dalen toegestaan. Derhalven kent hy voortaan
geen exemplaren voor de sijne / dan die op dese wijse van hem self
onderschreven zijn."
Hoewel de privilegiën steeds aan een of meer met name genoemde personen
werden verleend, was het mogelijk ze aan anderen over te dragen. Ik
vond althans verschillende malen van een dergelijke overdracht
melding gemaakt. Daar ik bij alle schrijvers, die de Nederlandsche
boekdrukkersprivilegiën hebben behandeld, de tegenovergestelde
meening heb aangetroffen, n.l. dat de privilegiën onvatbaar waren
voor overdracht, schijnt het mij de moeite waard, hier eenigszins
langer bij stil te staan.
In Hugo de Groots Annales et Historiae de Rebus Belgicis, in 1658
in twee formaten door Joan Blaauw uitgegeven, vindt men vóórin drie
verschillende privilegiën: een van de Staten van Holland, een van den
Duitschen Keizer Ferdinand III en een van de Staten-Generaal. De twee
laatstgenoemden waren oorspronkelijk verleend aan Petrus Grotius,
den zoon van Hugo de Groot, die blijkens de volgende verklaring,
die onder deze privilegiën staat afgedrukt, zijn recht aan Blaauw
had overgedragen: "Ex lege quam Caesar & Ordines Belg. Foeder. supra
praescribunt, ne quis praeter Ioannem Blaeu privilegiis eorum utatur,
fruatur, cupiens ego jus omne in ipsum transcripsi, Hagae Comitis,
die 25 Septembris, Anno MDCLVII" [60].
Een ander voorbeeld vond ik in het boekje "Het Godtsaligh overlijden
van sijne Doorluchtichste Hoogheyt Frederick Henric, Prince van Orange,
Grave van Nassau etc.", waarin een privilegie van de Staten van Holland
voorkomt van het jaar 1647, verleend aan den schrijver van het boek,
Johannes Goethals. Onder het privilegie staat: "Johannes Goethals heeft
dit sijn recht ghecedeert en getransporteert aan Adriaen Wijngaerden,
Boeckverkoper tot Leyden."
In de vergadering der Staten-Generaal van 13 September 1610 [61] wordt
voorgelezen eene "acte van verclaringhe ende bekentenisse, gedaen voor
notaris ende getuigen" waarin de weduwe van Lucas Jansz. Wagenaer
verklaart, dat haar man "... in syn leven ende sekere jaren voor
syn overlyden, vercoft, opgedragen, quytgescholden ende gecedeert
heeft gehadt aen Cornelis Claesz., in syn leven bouckvercoper
tot Amsterdam, alle die platen, caerten, toebehoerten ende andere
gereetschappen mette gerechticheden, privilegiën ende octroyen,
daerby synde, van alle ende ieghelyke sodanige wercken ende boucken,
als die voorn. haer man saliger in syn leven in 't licht gebracht ende
uitgegeven laten heeft, etc." Na den dood van den voornoemden Cornelis
Claesz. verkocht diens weduwe het geheele fonds weer aan eenen derde,
Jacob Leonartsz. Meyen. In hoeverre de Staten-Generaal deze beide
overdrachten van privilegiën geldig oordeelden, is moeilijk uit de
resolutie op te maken. Zij verleenden een nieuw octrooi aan Meyen voor
"alle de wercken van wylen Lucas Jansz. Wagenaer," zonder het oude
octrooi in te trekken; dit laatste had m.i. wel moeten geschieden,
indien de Staten de overdracht van onwaarde hadden gehouden, terwijl
aan den anderen kant het verleenen van een nieuw octrooi onnoodig
schijnt, indien de geldigheid der overdracht buiten bedenking stond.
Ook wordt van privilegie-overdracht gesproken in een request van den
boekdrukker Scheurleer aan de Staten van Holland in 1749: "... te
kennen gevende dat hy suppliant voor eenige jaaren tot een merkelijke
somme Gelds hebbende gekogt het regt en privilegie tot het drukken
en uitgeeven van het maandelijksche Boekje, geintituleert Mercure
Historique & Politique... etc." [62]. Voorts in een privilegie van
21 Juli 1702 voor het boek "Manier van Procederen enz." van Paulus
Merula ten name van Adriaan Beman, waarin gezegd wordt dat vroeger
aan een ander uitgever privilegie was verleend, "wiens Regt hy
Suppliant in de maand April deses Jaars 1702 met den eygendom der
Copie, ende Privilegie aan sig gekogt hadde;" en in de Resolutie van
de Staten van Holland, waarbij het octrooi op den Emile van Rousseau
wordt ingetrokken: "... welk werk door de voornoemde Jean Neaulme,
met het zoogenaamde regt van Copie weeder is verkogt aan Marc Michel
Rey... etc." Eindelijk wil ik hier nog vermelden een privilegie van
de Staten van Holland van het jaar 1716, verleend aan David Mortier
voor de werken van Boileau. De Staten verklaren hierin: "... Alsoo Ons
vertoont is by David Mortier, Burger en Boekverkooper binnen Amsterdam,
dat hy Suppliant, op den 19 Juny 1714 van Susanne Pelt, weduwe van
Hendrik Schelte, hadde gekogt, alle de Exemplaeren en Copie Regt, ende
Privilegie van seecker Boek, genaemt Les Oeuvres de Nicolas Boileau
Despréaux, avec des Eclaircissemens Historiques donnez par lui-même,
blyckende by de verklaring aan Ons geëxhibeert, en hy Suppliant van
voornemens was, het selve te herdrucken... etc." Mortier verzocht
daarom een nieuw octrooi, niet omdat het oude in zijne handen niet meer
geldig zou zijn, maar omdat dit slechts 300 gulden boete voorschreef,
terwijl hij de boete op 3000 gulden gesteld wilde zien. Dit verzoek
werd ingewilligd [63].
Dat alle octrooien voor overdracht vatbaar waren is hiermede
niet bewezen, en was blijkbaar ook te dien tijde geen uitgemaakte
zaak. In een rechtskundig advies van Hugo de Groot van het jaar 1632
wordt de vraag behandeld ten aanzien van een octrooi van uitvinding;
m. i. kan deze uitspraak naar analogie ook op boekdrukkersprivilegiën
toepasselijk worden verklaard. Het advies luidde: "Dunkt (onder
correctie) dat alsoo 't voorsz. Octroy is verleent niet ten
aansien van den persoon, maar ten aansien van de inventie, dat
daarom het recht, daar bij verkregen, aan andere personen, die
deselve inventie in 't werk sullen stellen, wel ende rechtelijk is
getransporteerd..." etc. [64].
In sommige privilegiën wordt het recht toegekend aan een bepaald
persoon "en syne Regt verkrygende" of: "en sijne Erven, of Regt
verkrygende" [65]. Van dezen is de geldigheid der overdracht dus aan
geen twijfel onderhevig.
Uit het bovenstaande blijkt de onjuistheid van de bewering van Mr. van
den Velden [66], dat de "privilegiën persoonlijk waren, dat is: dat
zij slechts aan eenen bepaalden persoon of eene bepaalde vereeniging
toegestaan werden, zoodat zij niet door koop of anderszins, konden
worden overgedragen en met den dood van den bevooregten persoon,
of de ontbinding van de vereeniging, te niet gingen." Ik meen,
dat na de genoemde voorbeelden eerder het tegendeel als regel kan
worden aangenomen en dat slechts bij hooge uitzondering persoonlijke,
onvervreemdbare privilegiën werden verleend. Tot deze laatsten zal men
dan wellicht hebben te rekenen die, welke zelf de bepaling inhielden,
dat zij met den dood van den geprivilegieerden persoon of na opzegging
door de Staten een einde namen [67].
Het verdient nog opmerking, dat in de aangehaalde mededeelingen
van privilegie-overdrachten reeds enkele malen het woord kopierecht
wordt gebruikt. Dit kopierecht was natuurlijk niet anders dan het
uitsluitend recht tot drukken, zooals het in het privilegie stond
omschreven. Buiten het privilegie bestond geen kopierecht. Men
zou geneigd zijn het tegendeel op te maken uit uitdrukkingen als:
"... alle de Exemplaeren en Copie Regt, ende Privilegie..." of:
"... met den eygendom der Copie, ende Privilegie...", alsof er dus
behalve het privilegie nog een afzonderlijk recht van kopie bestond. Ik
vond zelfs een voorbeeld van "kopie-recht"-overdracht in een geval
waar geen privilegie, dus ook geen kopierecht bestond. Op 17 Februari
1718 kocht nl. Joannes Oosterwijk, boekverkooper te Amsterdam, van
Johannes de Wees "alle de Exemplaaren, van de Treurspeelen van Joost
van Vondel.... nevens de overleveringe, als mede het volle recht van
Copyen", terwijl hij eerst een jaar later (5 Jan. 1719) voor deze
werken een privilegie (dus een werkelijk kopierecht) verkreeg [68].
"Waarschijnlijk bedoelden de uitgevers en boekverkoopers, wanneer
zij verklaarden aan anderen het "kopierecht" af te staan, daarmede
alleen, dat zij van hun kant van verdere exploitatie der bedoelde
kopie afzagen; het was dus niet de overdracht van een absoluut
recht, doch slechts het aangaan van eene persoonlijke verbintenis,
volgens welke de eene partij aan de andere ten aanzien der kopie
vrij spel liet. Misschien werden dergelijke overeenkomsten ook
door derden geëerbiedigd; in elk geval zullen de leden van eenzelfde
gildevereeniging onderling dit wel hebben gedaan. Maar een uitsluitend
recht, dat door ieder geëerbiedigd moest worden, kon natuurlijk door
zulk eene overeenkomst niet tot stand komen.
De privilegiën voor prenten en gravures werden, in tegenstelling met
de boekdrukkersprivilegiën, bijna altijd aan den auteur zelf, den
schilder of "plaetsnyder", verleend. Dit is ook zeer verklaarbaar,
want wie een afbeelding in koper of hout had gesneden kon zonder
behulp van anderen naar het door hem vervaardigde cliché exemplaren
afdrukken en zal dus in de meeste gevallen wel zelf voor de uitgave
van zijn werk hebben gezorgd. Doch het kwam ook voor, dat graveurs voor
anderen werkten, die dan op hun naam het privilegie aanvroegen [69].
Wie de auteur van een werk was ging den privilegie-verleeners in
het algemeen niet aan, vandaar dat, zooals reeds is opgemerkt,
ook privilegiën werden verleend voor werken, die eigenlijk niet als
auteursproducten zijn te beschouwen of waarvan de auteurs al voor
meerdere eeuwen overleden waren. Wel bracht de resolutie van 28
Juni 1715 hierin eenige wijziging, maar van veel beteekenis was dit
niet. In hoofdzaak bleef alles bij het oude; van de erkenning van een
recht der schrijvers op hunne werken als grondslag der privilegiën
blijkt in de resolutie niets.
Hierboven heb ik al trachten aan te toonen, dat het toekennen der
privilegiën uitsluitend het gevolg was van de gewijzigde verhoudingen
in het uitgeversbedrijf ten gevolge van de uitvinding der boekdrukkunst
en dat er niet mede werd beoogd den schrijvers eene bescherming te
verleenen, die zij vroeger immers evenmin hadden genoten. Wel werkten,
zoowel hier als in andere landen, de privilegiën ertoe mede, dat
zoowel de grond als de materieele waarde van het recht der auteurs
op hunne producten meer dan vroeger gekend en gewaardeerd werden,
maar tot het in practijk brengen van het beginsel kwam het in ons
land niet vóór het jaar 1796.
De uitspraak van Bodel Nyenhuis [70], dat onze vaderen ten allen
tijde toegegeven en erkend hebben, dat de schrijvers krachtens
een onschendbaar recht eigenaar zijn van hunne geschriften, en
dat dit het beginsel was, waarop het toekennen der privilegiën
berustte, mist dan ook m. i. allen grond. In den aanhef van elk
privilegie vindt men meestal de motieven en overwegingen, die tot
het verleenen hebben geleid; voor zoover ik heb kunnen nagaan wordt
daarin steeds de bescherming van den drukker of uitgever als eenig
doel vooropgesteld. Enkele voorbeelden mogen hier volgen:
"... Van wege ons beminden Jan Corneliszoen, Alias Jan zevers' Printer,
wonende binnen onser stede van Leyden Is ons verthoent gheweest,
hoe dat gaerne Imprimeren en in prite legge soude dit teghenwoerdige
Boeck en is een Cronycke va Hollandt En also hem datselve costelick
en moijelic vallen sal, en dat dit selve Boeck noyt gheprint en is
gheweest soe en soude hi die selve Printe en Inpressie niet durren
bestaen sonder te hebben brieven va Octroye en privilegie van
ons... etc." [71].
"Alsoo Adriaen Gerritsz. ... ons verthoont heeft, dat hy Suppliant
't sijnen koste hadde doen translateren het Boeck genaemt het leven
van Alexander de Groote, beschreven in het Latijn door Quintum
Curtium, ende dat hy Suppliant het voorschreve Boeck van meyninge
ware eensdeels om sijn verschoten penningen wederom te proffijteren,
ende tot gherief van een yegelijcken te Drucken ende uyt te geven,
als wesende bequaem omme te lesen ende te gebruycken; dan vresende
dat een ander het selve terstondt soude moghen komen na te Drucken,
't welck tot sijne schade ende bederf soude redunderen..." etc. [72].
"... Alsoo hij Suppliant beducht was, dat eenige baetsoekende
menschen den arbeidt van den nieuwen druk moghten komen vruchteloos
te maken..." [73].
"... Hoe dat hij Suppliant... genegen was het voorsz. Liederboek
te drukken vol Noten, om te gemakkelijker geleert te konnen werden;
maar also hem hetselve veel gelt ende moeyten soude komen te kosten,
ende dat hij Suppliant beducht was, dat, na het perfectioneren van
het selve, hetselve door andere baatsoeckende Boekverkoopers mocht
werden nagedruckt, 't gene hem Suppliant tot merkelijk nadeel ende
schade soude strekken..." [74].
Wel vindt men dikwijls over den nadruk, ook van niet-geprivilegieerde
boeken, een afkeurend oordeel, maar dit kwam dan meestal van uitgevers,
die er zelf de nadeelige gevolgen van hadden ondervonden. De nadrukkers
werden gescholden voor "baetsoeckende menschen", en men verweet hun,
dat zij het onbehoorlijke niet inzagen van "in eens anders doent te
treden" [75], doch eene erkenning van een recht van den intellectueelen
voortbrenger op zijn product was aan zulk een oordeel vreemd.
In tegenstelling met wat Bodel Nyenhuis [76], en op diens voetspoor
o.a. ook Mr. de Ridder [77], verklaren, meen ik tot de bewering
gerechtigd te zijn, dat nadruk betrekkelijk veel voorkwam. Zoo werden,
om enkele voorbeelden te noemen, van bijna alle Nederlandsche dichters
werken nagedrukt of buiten toestemming van den auteur uitgegeven,
o.a. van: Vondel [78], Constantijn Huygens [79], Starter [80],
Brederode [81], Poot [82], Jeremias de Decker [83], Jacob Cats.
Met andere geschriften, waarmede dikwijls meer was te verdienen dan
met dichtwerken, ging het evenzoo; [84] het waren ook niet uitsluitend
onaanzienlijke drukkertjes, die zich aan het nadrukken bezondigden,
zelfs iemand als de groote Willem Jansz. Blaeu is er niet vrij van
gebleven, al deed hij het dan ook uit wraak tegenover andere firma's,
die begonnen waren zijne werken na te drukken [85].
Dat de nadruk niet tot de zeldzaamheden behoorde blijkt vooral uit de
verschillende maatregelen, die drukkers en uitgevers onder elkander
namen, om hem te keeren.
Bodel Nyenhuis vermeldt [86], dat tusschen 1671 en 1674 onder de
boekverkoopers een onderling accoord werd gesloten tegen het nadrukken;
in 1710 werd met hetzelfde doel eene "Willige overeenkomst" gesloten
tusschen drukkers en uitgevers uit Amsterdam, Leiden, Rotterdam,
den Haag en Utrecht [87]. De reeds meer dan eens genoemde resolutie
der Staten van Holland van 1715 was het gevolg van een request der
"overluyden" van "de Boeckverkoopers in verscheyde Steden deser
Provincie," waarbij als bijlage was gevoegd "een Vertoogh, ampel
deduceerende de grieven bij de Supplianten door het nadrucken van
haare Boecken geleden."
Ook de in de meeste steden bestaande gilde-vereenigingen weerden
zich dikwijls in den strijd tegen den nadruk; zoo wendde zich
het Amsterdamsche gild in 1670 met een adres tot de Stedelijke
Regeering, waarin straffen tegen de nadrukkers worden verzocht
[88]. Dat men in dezen strijd alleen belangen en geen rechten
erkende, moge blijken uit de volgende bepaling van een Groninger
boekverkooperscompagnie-reglement van het jaar 1724: "so wanneer aldus
een werkje gedrukt moge weesen, dat in deeze stadt aftrek hadde, so sal
geen van de leden mogen betwisten dat een ander lidt het soude willen
nadrukken, maar volkomen vrijheit daarin hebben om het te mogen doen,
so geen andere leeden wilden dat het in compagnie gedaan soude worden,
maar die van de leeden daarin sal willen, sal daer recht toe mogen
hebben" [89].
Kan men dus in de privilegiën, zooals die hier te lande verleend
werden, moeilijk een erkenning of toepassing van den letterkundigen
eigendom zien, daar zij zich eensdeels zeer goed ook zonder dien
letterkundigen eigendom laten verklaren en zij bovendien in sommige
gevallen met de erkenning van een recht der schrijvers niet zouden
zijn te rijmen, daarmede is nog niet gezegd, dat de auteurs van
elk recht op hun voortbrengsel verstoken waren. De privilegiën waren
uitsluitend gericht tegen nadruk in den letterlijken zin van het woord,
zij werden slechts verleend, zooals wij gezien hebben, voor de boeken,
die in druk uitkwamen, of waarvan tenminste het plan om ze uit te
geven was vastgesteld.
De vraag blijft dus open, of er niet een recht van den schrijver op
zijne niet-uitgegeven geschriften werd erkend, een recht, waarvan men
den grondslag dan hierin zou kunnen zoeken, dat die werken, welke
de auteur niet of nog niet voor publiceering geschikt acht, hetzij
omdat zij dingen inhouden, die het intieme leven van den auteur zelf
of van andere nog levende personen raken, hetzij omdat de auteur,
die een naam in wetenschap of letterkunde heeft op te houden, eene
publicatie met zijn schrijverseer niet in overeenstemming acht, zonder
zijne toestemming niet ter algemeene kennis mogen worden gebracht. Het
hierbedoelde recht, dat in vele moderne auteursrecht-wetgevingen wordt
erkend, moet niet verward worden met het auteursrecht; terwijl dit
laatste is een vermogensrecht, strekkende om de exploitatie van een
geschrift of kunstwerk uitsluitend aan den auteur voor te behouden,
hebben wij hier te doen met een zoogenaamd persoonlijkheidsrecht,
dat niet de heerschappij geeft over een bepaald goed, maar dat dient
ter bescherming der persoonlijkheid des auteurs tegen ongewenschte
openbaarmaking van hetgeen deze voor zich wil houden.
Of nu een dergelijk recht in den tijd der privilegiën werd erkend, is
moeilijk uit te maken. In de meeste gevallen kan een schrijver er wel
voor zorgen, dat zijn handschrift niet in handen komt van personen, die
er misbruik van zouden maken, m. a. w. de eigendom van het handschrift
geeft dan al de gewenschte bescherming en een afzonderlijk recht is
daarvoor niet noodig. Dit recht heeft dus slechts beteekenis in de
gevallen, dat een onuitgegeven geschrift niet door ontvreemding maar
door toevallige omstandigheden een ander in handen komt; de vraag
is dus, of de schrijver zich in een dergelijk geval tegen het laten
drukken en uitgeven van het geschrift kon verzetten.
Voldoende gegevens, om op deze vraag een stellig antwoord te
kunnen geven, heb ik niet gevonden; enkele bijzonderheden, die als
aanwijzigingen kunnen gelden om haar ontkennend op te lossen, laat
ik hier volgen.
In eene briefwisseling tusschen Hugo de Groot en eenige zijner naaste
verwanten en vrienden in de jaren 1623 en volgende wordt herhaaldelijk
gesproken van de omstandigheid, dat van de Groot's Inleydinge tot
de Hollandsche rechtsgeleertheid, welke de schrijver oorspronkelijk
uitsluitend voor zijne kinderen en zijn jongsten broeder had bestemd,
verschillende afschriften in omloop waren. Op grond daarvan wordt
hij aangemaand zelf tot de uitgave van dit werk over te gaan, vóórdat
anderen hem daarin vóór zouden zijn; De Groot achtte deze waarschuwing
niet ongegrond en besloot ten slotte om de genoemde reden zijn werk
te doen uitgeven. Het blijkt echter niet, dat hij in eene uitgave
buiten zijn toedoen en toestemming door een ander iets onrechtmatigs
zou hebben gezien; wel duidt hij in een zijner brieven met plagium
aan het feit, dat afschriften in handen van anderen waren gekomen [90].
Wat Hugo de Groot nog tijdig had weten te verhoeden, overkwam een ander
schrijver in de 16de eeuw: den dichter Starter, wiens Lusthof arglistig
buiten zijn weten werd gedrukt. Dit wekte wel zijne verontwaardiging,
hij noemde het:
"'t Onredelijckste stuck, d' onlydelijckste smart,
Die immermeer aen my betoond is of bewezen" [91].
doch eene krenking van zijn recht scheen ook hij daarin niet te zien.
Van een dergelijke behandeling was eenigen tijd later Hubert
Kornelisz. Poot het slachtoffer. Poot had een lofdicht "op zeker
braef en kunstryk Heer" gemaakt, dat hij niet door den druk publiek
gemaakt wilde hebben. Doch buiten zijne voorkennis wist de drukker
het te bemachtigen en toen Poot hem wilde verhinderen het in druk
uit te geven, kreeg hij tot bescheid: "Ik zal 't evenwel drukken; het
is niet meer in uwe magt. Wilt gij derhalve, om vrienden te blijven,
weder een ducaton hebben... ik zal hem u geven; dien waeg ik er aen,
en anders zal ik evenwel met drukken voortvaren." Poot moest, naar
hij zelf verklaart, zich hierbij wel neerleggen en nam dus ook maar
den dukaton in ontvangst, die hem echter tot zijne verontwaardiging
"aen veelerlei soort van ander gelt" werd uitgeteld [92].
Wijzen de bovenvermelde gevallen op het ontbreken van een recht der
schrijvers op hunne onuitgegeven werken, er bestaat een placcaat
van de Staten van Holland van 30 April 1728, dat aan eene bepaalde
categorie van auteurs, die in het bijzonder aan het gevaar blootstonden
hunne werken zonder hunne toestemming te zien uitgeven, dit recht
uitdrukkelijk toekende. Dit placcaat bepaalde: "dat van nu voortaan
niemand hier te Lande sal mogen doen drukken eenige Boeken, op den
naem van Professoren of andere Leedemaaten van onse Universiteyt te
Leyden, die te vooren noyt gedrukt zijn geweest, als haare Schriften,
Lessen &c. onder wat titul het soude mogen weesen, tenzij hij alvoorens
daar toe sal hebben verkreegen het schriftelyk Consent van deselve,
of van haare Erfgenaamen..." etc. [93].
Wat hier aan de Leidsche professoren werd verleend was dus wel het
recht, waarop mijn onderzoek nu is gericht; en dat men met dit
placcaat ook werkelijk bescherming van den auteurs-eer beoogde,
kan blijken uit de overweging:
"Alsoo Wy bevinden, dat door het drukken en uitgeeven van Boeken op
den naam van Professoren en andere Leedematen van onse Universiteyt te
Leiden, buiten haar kennis, veel groove fauten en abuisen in deselve
Boeken worden gecommitteerd, en selfs veel erroneuse en onwaare
stellingen werden in het ligt gebragt, tot merkelijke klein agting van
deselve Professooren en andere, en haare goeden naam, soo buiten als
binnen 's Lands, ook tot groot nadeel der goede Weetenschappen... etc."
Intusschen valt uit deze bepaling, die uitsluitend ten behoeve der
Leidsche Hoogleeraren strekte, niets af te leiden omtrent de vraag
of dit recht ook in het algemeen voor elken schrijver of redenaar
werd erkend. Ik meen te mogen vermoeden dat dit niet het geval was
en dat dus het hier besproken placcaat, evenals de privilegiën niet
is te beschouwen als de erkenning van een bestaand recht, maar als
een uitzonderingsmaatregel.
Met andere met het auteursrecht in verband staande rechten, zooals
bijvoorbeeld het recht zich er tegen te verzetten, dat misbruik van den
auteursnaam wordt gemaakt, zal het wel evenzoo gesteld zijn geweest.
Vondel beklaagt zich hierover o. a. in deze termen:
"De gewinzucht zommiger boeckverkooperen, meenende uit mijnen naem
winst te trecken, ontzien niet op een byzonder bladt, of in boecken,
in Hollandt en elders, op mijnen naem te drucken dichten bij anderen
gedicht, en inzonderheit in Zuidthollant, daer men op den tytel van
Vondels poëzye, druckt en herdruckt, en vermeert vele dichten, daer
ick zoo weinigh kennis en schult aen hebbe, als het kint dat noch te
baeren staet" [94].
Tegen dergelijke practijken was in die dagen in rechte niets
te beginnen; Vondel moet het zelf constateeren: "Tegens deze
ongeschicktheit, en moetwillige boosheit schieten my geen wapens dan
mijn gedult over." Dit blijkt ook uit de volgende woorden van Justus
Lipsius, (in de voorrede van De Cruce, Amstel. 1670) hoewel daarin,
meer dan in die van Vondel, een gekrenkt rechtsbewustzijn tot uiting
schijnt te zijn gekomen: "Ego semel et serio testor, audite qui in
Europa: Nihil meum est aut erit, quod non de autographo meo et me
volente sit expressum. Quicunque aliter, mihi injuriam facit, vobis
fucum" [95].
In andere landen werd het recht der auteurs, zij het dan ook in
vergelijking met nu op zeer gebrekkige wijze, veel eerder erkend en
geregeld dan bij ons. In Bazel en Neurenberg bestonden reeds in het
midden der zestiende eeuw algemeene voorschriften, die den nadruk,
ook van niet-geprivilegieerde werken, verboden [96]. Engeland had
reeds in 1709 eene wet op het auteursrecht en in Frankrijk, waar het
privilegie-stelsel tot aan de revolutie in stand bleef, won toch in
den loop der achttiende eeuw de letterkundige eigendom meer en meer
veld en vond zelfs bij rechterlijke beslissingen toepassing [97].
Dat dit beginsel in onze Republiek niet zoo spoedig aanhang en
toepassing vond, kan wellicht hierdoor worden verklaard, dat onze
boekhandel, vooral in de 17de en 18de eeuw, voor een groot deel bestond
van de producten van buitenlandsche, meest fransche schrijvers. De
groote vrijheid van drukpers die hier in vergelijking met andere
landen, heerschte, maakte dat vele buitenlandsche schrijvers, die in
hun eigen land hunne werken niet durfden of konden laten uitgeven,
hun toevlucht namen tot een Nederlandschen uitgever. Bovendien waren
de voortbrengselen der Nederlandsche drukkunst terecht zeer gezocht;
de namen Elzevier, Plantijn, Wetstein, Blaeu en anderen waren door
geheel Europa bekend en vele schrijvers stelden er een eer in, hunne
geschriften door een van die beroemde huizen te zien gedrukt.
"De Hollandsche boekhandel heeft, gedurende bijna eene eeuw, zig
verrijkt met het drukken van boeken, van welken hem, de manuscripten
uit Frankrijk gezonden werden, of die zij op de fransche drukken
nadrukten; of die voor hen hier te lande bearbeid werden" [98].
De schrijver van Hollands Rijkdom waaraan bovenstaande woorden
zijn ontleend, vermeldt in hetzelfde werk [99] enkele uitlatingen
van Voltaire over de Nederlandsche uitgevers: "...een amsterdamsch
boekverkooper, die nauwelijks eene A voor eene B kende, won een
millioen, omdat er Franschen waren, welke om den broode schreven." "De
hollandsche boekverkoopers winnen jaarlijks een millioen, omdat de
Franschen vlug van geest zijn." Al drukt Voltaire zich hier wat sterk
uit, een grond van waarheid ontbreekt zeker niet aan zijne beweringen.
Ook op het gebied van den muziekdruk waren het vooral werken van
vreemde componisten, die hier te lande werden gedrukt [100].
Waar dus het uitgeversbedrijf en de boekhandel jaarlijks schatten in
het land brachten, terwijl de schrijvers grootendeels vreemdelingen
waren, ligt het voor de hand, dat men de bescherming der boekdrukkers
als hoofdzaak bleef beschouwen en zich niet zoo spoedig ontvankelijk
betoonde tot het erkennen van de rechten der auteurs.
De "schatten", die door de drukkers en uitgevers werden verdiend,
mogen in bovenstaande citaten misschien min of meer overdreven
zijn voorgesteld, in ieder geval is het bekend, dat hun bedrijf,
vooral in de 17de eeuw, aanzienlijke winsten kon opleveren. Gaat
men daartegenover na, wat de schrijvers voor hun werk maakten, dan
valt daaruit gemakkelijk af te leiden, dat het leeuwenaandeel van
hetgeen met hunne geschriften werd verdiend niet voor hen maar voor
de drukkers en uitgevers was.
Over het weinige, dat de schrijvers voor het tooneel voor hun werk
kregen, is al gesproken. De exploitatie door den druk bracht wel eens
meer, maar toch gewoonlijk ook niet veel voor de auteurs op. Gaf men
in den schouwburg aan den tooneeldichter als eenige vergelding een
aantal "loodjes", de uitgevers gaven dikwijls als eenig honorarium een
aantal exemplaren van het boek. In een brief van Abraham Ortel aan den
geschiedschrijver Emanuel van Meteren, gedateerd 17 November 1586,
leest men o. a.: "My dunckt, so veele als ick in onzen tyt bevonden
hebbe, so hebben de aucteuren selden gelt van haer boeken, want meest
wordense aen druckeren gesconken. Dan sy hebben wel gemeynlijcken wat
exemplaren alse gedruckt sijn, ende dan oock wachten se gemeynlijcken
wat van de dedicatie, idque pro Maecenatis aut patroni liberalitate,
die dicwils ende oock meest (geloove ick) hem mist. Ick hebber oock
by geweest dat Plantyn 100 daelders toe creech van den aucteur, om
dat hy syn boeck drucken soude willen.... Plantyn heeft nu corts noch
een boexken aengenomen, daer hy 200 gulden toe sal hebben" [101]. De
waarheid dezer mededeelingen omtrent Plantijn vindt men bevestigd
door Max Rooses in diens bekende werk over den Antwerpschen drukker
en uitgever. Daar worden nog vele voorbeelden genoemd van schrijvers,
die een som gelds toe moesten betalen, waarvoor zij dan meestal een
aantal exemplaren van het werk ontvingen. Doch gewoonlijk hadden de
auteurs niets te betalen, maar kregen zij evenmin eenig honorarium. Aan
sommige gaf Plantijn een geschenk in boeken; slechts in zeer enkele
gevallen gaf hij eene renumeratie in geld [102].
In de zeventiende eeuw was het in het algemeen voor de auteurs
waarschijnlijk niet veel beter gesteld. Van schrijvers, die zich met
hun arbeid verrijken, hoort men niet; als er iets met een boek te
verdienen is, strijkt de drukker dit meestal op. Zoo schrijft Maria
van Reigersbergh aan haar echtgenoot in een brief van 12 Augustus 1624
o. a.: "Ick hebbe met Erpenius gesproecken raeckende het drucken van
U. E. bouck. Zoo veel hebbe ick wel verstaen, datter wel profyt mede
te doen is, het tselve tot onse kosten te laeten drucken, maer het
kompt altemael aen op het distribuweeren ende datter qualyck geldt
wt de bouckverkoopers handen te crigen is" [103]. In een volgend
schrijven raadt zij Hugo de Groot, een paar honderd exemplaren van
den uitgever voor zich te bedingen [104].
De volgende versregels van Jeremias de Decker in zijn Lof der
Geldzucht over de poëten geven een soortgelijken indruk van de
toenmalige verhoudingen tusschen schrijver en uitgever:
"En vloeit er wat gewins uit hunne rymery,
't Valt hunnen buidel mis en doet de borze zwellen
Der loozer druckeren en hunner metgezellen;
De Dichter zaeit en plant, de Drucker maeit en pluckt."
De dichtkunst werd slecht betaald en het gevolg was, dat de poëten
soms op thans minder gebruikelijke wijze geld uit hun verzen trachtten
te slaan, b.v. door zich onder de hoede te stellen van een Maecenas,
of door het vervaardigen op bestelling van gelegenheidsgedichten. Een
eigenaardig voorbeeld van exploitatie der dichtkunst deelt Prof. Kalff
mede: [105] de dichter Jan Jansz. Starter sloot in 1622 met een
twintigtal Amsterdammers een contract, waarbij deze "lyefhebbers
van de Nederduytsche poësy" zich verbonden, aan Starter wekelijks
12 carolus-guldens uit te keeren; daartegenover nam Starter de
verplichting op zich, in Amsterdam te blijven wonen en o. a. gedichten
voor hen te schrijven tegen drie stuivers de bladzijde.
Ten slotte nog een voorbeeld van schraal dichter-honorarium uit
het begin der achttiende eeuw: Hubert Korneliszoon Poot kreeg
voor de eerste uitgave zijner gedichten--en dat nog niet zonder
moeite--zes exemplaren van zijn werk en een "Grootmediaen Bybel"
van den uitgever. Later verweet deze uitgever hem "dat er langer geen
gedicht van (Poot) ter persse was te krijgen, of daer most een stuk
gelts voor zyn"; in antwoord op dit verwijt verklaarde Poot echter,
dat hij, alles bij elkaar, nooit meer van hem had losgekregen dan
"de arme waerde van twee zilvere dukatons".
Van eene bescherming tegen den nadruk die zich over verschillende
landen uitstrekte, kwam in het tijdperk der privilegiën natuurlijk
weinig in. Toch gelukte het soms aan een uitgever zich ook buiten
de landsgrenzen bescherming te verzekeren. Een van de oudste en
merkwaardigste voorbeelden hiervan geeft de beroemde bijbeluitgave van
Christoffel Plantijn, die in de jaren 1569-1572 te Antwerpen het licht
zag. Voor dit werk waren privilegiën verkregen in de volgende landen:
Venetië, Duitschland, Arragon en Castilië, de Nederlanden, Brabant,
Napels en Frankrijk. Bovendien had paus Pius V er een privilegie voor
verleend, waarbij aan ieder katholiek op straffe van excommunicatie
werd verboden, binnen twintig jaar dezen bijbel na te drukken of
te verkoopen zonder toestemming van Plantijn. Voor de inwoners der
kerkelijke Staten kwam bij deze straf nog een boete van 2000 gouden
dukaten en verbeurdverklaring der nagedrukte exemplaren [106].
Bodel Nyenhuis [107] maakt melding van een octrooi, door den Franschen
koning Hendrik IV in het jaar 1594 verleend aan Franciscus Raphelengius
voor Cyclometrica Elementa van Justus Scaliger, een werk, dat ook in
Nederland geprivilegieerd was. Een ander voorbeeld is de reeds genoemde
uitgave van de Annales van Hugo Grotius, voorzien van privilegiën van
de Staten-Generaal, de Staten van Holland en keizer Ferdinand III. Ook
blijkt van eene dergelijke gelijktijdige bescherming in verschillende
landen uit de resolutie der Staten-Generaal van 10 Sept. 1609 [108]:
"Is Octavio van Veen geaccordeert octroy, omme voor den tyt, dat
hem gelyk octroy is gegunt, by den keyser, coningen van Vrankryk
ende Spangien, mitsgaders die ertshertogen, alleene inde Vereenichde
Provinciën te mogen snyden in 't coper of hout,... etc."
Soms wendde zich de Regeering van een ander land tot onze Staten, om
de bescherming van een in het buitenland uitgekomen boek hier in te
roepen. In de vergadering der Staten-Generaal van 28 Aug. 1703 wordt
melding gemaakt van "een missive van den Heere Churfurst van de Paltz",
waarin wordt medegedeeld, dat de Heidelbergsche professor Johannes
Andreas Eysenmenger een boek had geschreven genaamd Het ontdeckte
Jodendom, en waarin den Staten verzocht wordt: "dat Haer Ho: Mog:
geliefden sodanige nadruckelijke ende ernstige ordre te stellen,
en die voorsieninge te laten doen, ten eynde het nadrucken van het
voors. werck, als oock het verkopen van dien, in derselver gebiedt en
Landen mogte werden verboden". Een brief van gelijke strekking van den
"Churfurst van Mentz", handelende over hetzelfde boek Het Jodendom
ontdeckt werd eenige weken later in de vergadering besproken [109].
In 1745 richtte zich de koning van Pruisen met een dergelijk verzoek
tot de Staten-Generaal. Van zijne missive werd door den Raadpensionaris
in de vergadering der Staten van Holland van 20 Nov. 1745 mededeeling
gedaan. De koning van Pruisen was bevreesd, dat men in Holland "de
Memoires van de Sociëteit der Weetenschappen in sijne Majesteits
Residentie geëtablisseert" zou nadrukken en richtte zich tot de
Staten "... in die ongetwyffelde hoope, dat deselve het verlangde
verbod tot verhindering van de gevreesde nadrukking niet souden
difficulteeren... etc." [110].
Wat de beslissing der Staten is geweest op deze verzoeken, heb ik
niet kunnen vinden; de Staten-Generaal verwezen de zaak naar de
Staten der Provinciën "om daer omtrent sodanige ordre te stellen,
als sullen oordeelen te behooren." De Staten van Holland hadden in
de reeds meermalen genoemde resolutie van 1715 o.m. besloten: "Dat
de Boecken, waar op de voorschreve octroyen sullen werden versoght,
sullen moeten toebehooren in vollen eygendom ten minste voor het
grootste gedeelte, aan Ingezetenen van desen Lande, ende hier te
Lande gedruckt sullen moeten zijn." Indien zij zich in 1745 hieraan
nog hielden, zal het laatstgenoemde verzoek dus wel door hen zijn
afgeslagen. In elk geval blijkt uit deze missives, dat men toen reeds
de nadeelige gevolgen van den buitenlandschen nadruk ondervond.
Na hetgeen hierboven is gezegd behoeft het niet te verwonderen,
dat men in het algemeen hier te lande niets onrechtmatigs zag in het
nadrukken van in het buitenland uitgekomen werken. Dikwijls werden
zelfs voor deze nadrukken privilegiën verleend en dit gaf aanleiding
tot de vraag, of door deze privilegiën ook het invoeren en verkoopen
van de origineele buitenlandsche uitgave werd verboden.
In een request van eenige Amsterdamsche uitgevers aan de Staten
van Holland van het jaar 1722 wordt deze kwestie besproken. Zij
gaven er o.a. in te kennen: "... dat niettegenstaande tot noch toe
alle de origineele Fransche Drucken van les oeuvres de Molière,
Corneille, Racine en meer andere, schoon de selve hier te Lande met
privilegie van haar Edele Groot Mog. herdruckt wierden, hier vry en
onverhindert inquaamen en vertiert wierden, eenige Boeckverkoopers
tot Parys hadden konnen goetvinden Boecken, hier te Lande uyt de
Engelsche en andere Taalen met seer swaare kosten in de Fransche
Taale overgeset, te herdrucken, en op de selve aldaar Privilegie
te verkrygen, om daar door het inkomen en vertieren der origineele
Hollandtsche Drucken te weeren, en sulcks tegen het voorrecht,
dat sy hier te Lande genooten... Dat dewyl nu de Supplianten sich
(onder reverentie) verbeelden, dat de intentie van Vranckrijck in het
verleenen van des selfs Privilegiën niet geweest was, om het vertier
der Hollandtsche Drucken te verbieden... versoeckende derhalven,
dat de saake ter Generaliteyt daar heenen moghte werden gedirigeert,
om aan het Hof van Vranckrijck te vertoonen het ongelijck, het geen de
onderdaanen van deesen Staat door de interpretatie van de voorgewende
Privilegiën aangedaan wierdt... etc." [111].
Of naar aanleiding van dit request met de Fransche Regeering in
overleg is getreden, weet ik niet te zeggen. Wel schijnt de vraag de
Staten van Holland nog later te hebben beziggehouden; ten minste in
1730 werd aan eene commissie uit hun midden opgedragen, te examineeren
"... of eenige andere, en beetere, ordre soude konnen worden uitgedagt
omtrent het nadrukken van Boeken, die buiten 's Lands gedrukt mogten
zijn" [112]. Met dezelfde kwestie had waarschijnlijk ook te maken de
mededeeling van den Raadpensionaris in de vergadering van 5 October
1735: "... dat aan hem is voorgekoomen, dat in de Octroien, welke van
tyd tot tyd door haar Edele Groot Mog. verleent worden tot het drukken
van Boeken, geïnsereert zijn eenige Clausulen, welke aanleiding geeven
om het debit der Boeken hier te Lande gedrukt buiten 's Lands seer
difficil te maaken, tot nadeel van de commercie der Boekverkoopers in
deese provincie." Men besloot de zaak te onderzoeken en te overwegen
"of, en wat, veranderingen in deese Octroien souden konnen en behooren
gemaakt te worden, en wat voorsiening verders soude konnen werden
gedaan tot beneficieering van de Drukkerye en Boeknegotie in deese
Landen" [113]. Men ziet uit deze laatste toevoeging weer een bewijs
van de groote zorg, die de Staten voor "Drukkerye en Boeknegotie"
aan den dag legden.
In sommige octrooien uit dienzelfden tijd van de Staten van Holland
voor hier te lande uitgegeven nadrukken van vreemde werken wordt
uitdrukkelijk vermeld, dat de origineele uitgave er niet door wordt
geweerd. Zoo komt in een octrooi van het jaar 1737 de volgende clausule
voor: "...des dat door het verleenen van het selve Octroi niemand sal
worden belet hier te Lande te debiteeren den Engelschen Druk van het
voorschreeven Werk..." [114] en in een van het daaropvolgend jaar:
"...doch door dit octrooi zal niet worden belet, dat de origineele
Pruissische Druk van hetzelfde werk hier wordt ingevoerd, uitgegeven
of verkocht" [115]. Hieruit blijkt, dat men de billijkheid tegenover
buitenlandsche uitgevers niet geheel uit het oog verloor, al kunnen
wij volgens de thans geldende begrippen, hierin niet--zooals in het
bovengenoemd request wordt gedaan--een "voorrecht" voor hen zien. Het
enkele feit, dat voor nadrukken privilegiën werden verleend, bewijst
dat men nog ver afstond van eene internationale bescherming.
Toch schijnt reeds in het midden der 18de eeuw bij een Nederlander het
denkbeeld te zijn opgekomen van het samengaan van verschillende staten,
om door algemeene voorschriften den nadruk te weren. Verschillende
schrijvers maken er n.l. melding van, dat op het Vredescongres te
Aken in 1748 door een Nederlandschen boekhandelaar een voorstel tot
bestrijding van den nadruk werd aangeboden met het verzoek, dat alle
vertegenwoordigde Staten dit zouden aannemen en het daartoe in het
vredesverdrag zou worden opgenomen. Van dit, voor de geschiedenis
van het internationale auteursrecht voorzeker zeer belangrijke,
voorstel is het mij, ondanks enkele nasporingen, niet gelukt meerdere
bijzonderheden te weten te komen [116]. Dat het niet tot uitvoering is
gekomen, behoeft nauwelijks te worden vermeld; waarschijnlijk heeft
het zelfs bij geen der Akensche gedelegeerden een punt van ernstige
overweging uitgemaakt.
§ 2 Onze wetgeving op het auteursrecht van het einde der achttiende
eeuw tot dezen tijd
Met het privilegie-stelsel werd hier te lande het eerst in de provincie
Holland gebroken. In het jaar 1796 vaardigde het Provinciaal Bestuur
van dit gewest eene Publicatie [117] uit, waarvan het eerste artikel
luidde:
"Dat van nu voortaan geene Privilegiën of Octroijen tot het drukken
en uitgeven van eenige Boeken of Stukken zullen worden verleend, als
strijdende tegen de thans aangenomen grondbeginselen, volgens welke
ieder Ingezeten een aanspraak heeft op de beveiliging van zijnen
regtmatigen eigendom."
In het volgend artikel werd aan ieder boekverkooper binnen de
provincie, die een origineel werk uitgaf, waarvan hij het kopierecht
had verkregen, het uitsluitend recht toegekend, dat boek te drukken
en uit te geven.
Men erkende dus een "eigendomsregt" op geschriften, dat zijn oorsprong
vond in den auteur, doch de bescherming werd niet aan deze laatsten,
maar aan de uitgevers verleend. Al komt deze regeling, zooals o.a. door
Mr. de Ridder wordt opgemerkt [118], in de gevolgen voor de auteurs
vrijwel op hetzelfde neer, daar zij zich bij contract tegen eventueele
willekeur der uitgevers konden beveiligen, er blijkt toch uit, dat
al waren de privilegiën afgeschaft, het beginsel, dat er aan ten
grondslag had gelegen, nog bleef nawerken. Over de schrijvers wordt
in de geheele publicatie niet gesproken.
Het kopierecht, dat aan de uitgevers werd verleend, ging op hunne
erfgenamen over en was--in overeenstemming met den naam "eigendomsregt"
dien men er aan gaf--eeuwigdurend (art. 2); er behoorde ook toe
de uitsluitende bevoegdheid, vertalingen en verkortingen van het
geschrift in het licht te geven (art. 4). Daar echter de publicatie
alleen in de provincie Holland van kracht was, had de bescherming,
die zij verleende, niet zoo heel veel te beteekenen.
Ten opzichte der internationale verhoudingen huldigde de publicatie
nog dezelfde beginselen, die in den privilegiën-tijd heerschende
waren. Nadruk van in het buitenland (d.i. buiten de provincie Holland)
uitgekomen boeken werd niet alleen niet verboden, maar werd zelfs
alsof het eene oorspronkelijke uitgave was, tegen verdere nadrukken
beschermd (art. 5). De "regtmatige eigendom" van vreemdelingen werd dus
niet geëerbiedigd; de Hollandsche uitgever, die er zich het eerst van
meester maakte, gold als rechthebbende. Hetzelfde gold voor de uitgave
eener vertaling van een buitenlandsch werk (art. 6). De uitgever
behoefde voor het vestigen van zijn recht niet eens met de uitgave,
den nadruk of de vertaling begonnen te zijn; reeds het voornemen om dat
te doen verschafte, mits behoorlijk in de nieuwsbladen geadverteerd,
een "regt van praeferentie", waardoor anderen verhinderd werden van
dezelfde kopie gebruik te maken (art. 7).
Bijbels, testamenten, kerk- en schoolboeken, almanakken en tijdwijzers
waren uitdrukkelijk van de bescherming uitgesloten (art. 8); van
staatsstukken, "welke als den eigendom van het Volk van Holland moeten
worden beschouwd", behield het Provinciaal Bestuur het kopierecht
aan zich (art. 9).
De eerste wet op het auteursrecht, geldende voor alle provinciën, was
de Publicatie van het Staatsbewind der Bataafsche Republiek van 3 Juli
1803 [119]. Ook hierin was de bescherming der uitgevers nog hoofdzaak;
er werd nu echter ook van de "opstellers" der boeken gesproken, die
in de publicatie van het provinciaal Bestuur van Holland niet eens
waren genoemd. Het kopierecht werd verleend aan ieder, die "in de
Bataafsche Republiek een oorspronkelijk werk uitgeeft, waarvan hij
het gewoonlijk alzoo genoemd, Regt van kopij of bezit, omdat hij zelf
daarvan de opsteller is, of om niet, of voor geld, of op eene andere,
mits wettige wijze, bekomen heeft" (art. 2).
Deze bepaling zou practisch ongeveer dezelfde gevolgen hebben
gehad, indien als subjecten van het auteursrecht eenvoudig waren
aangewezen--zooals in art. 1 van onze tegenwoordige wet--"de auteur
en zijne rechtverkrijgenden." Het verschil ligt echter niet alleen
in de meer omslachtige formuleering. Van een recht op het geestelijk
product, toekomende aan den auteur onafhankelijk van de vraag of, en
zoo ja hoe hij zijn werk wenscht te exploiteeren, had men blijkbaar
nog geen klaar begrip. Dit blijkt ook uit de overwegingen, die het
Staatsbewind der Bataafsche Republiek over deze wet aan het Wetgevend
Lichaam deed toekomen [120]. Daarin wordt als doel van de wet, naast
bevordering van den boekhandel, waarvan het eerst wordt gesproken,
nog genoemd:
"1o. de bevordering der verlichting en der wetenschappen in ons
Vaderland en 2o. de zekerheid der ingezetenen, dat door een dergelijke
Wet, hun vrije handel niet meer werd beperkt, dan volstrekt vereischt
wordt, tot maintien van een ieders wettig regt van Eigendom." Over
de schrijvers wordt geen woord gezegd.
De wet erkende naast het recht van eigendom ook een recht van
praeferentie, toekomende aan den uitgever, die van een buitenlandsch
werk eene vertaling in het licht geeft. Dit recht verwierf de uitgever
zich dus geheel buiten den auteur om. In de "Consideransen" wordt het
aldus gemotiveerd: "het valt toch niet te ontkennen, dat zoodanig een"
(nl. de uitgever der vertaling) "moet gehouden worden, de daartoe
benoodigde moeite of Copia geld en voorschotten te hebben besteed en
uitgelegd, en alzoo zich een regt verworven, om door het debiet van
zijn werk, zich zelven schadeloos te stellen, en zoo mogelijk winst
te doen... etc."
Doch ten opzichte van nadrukken van buitenlandsche werken werd het
recht van praeferentie door het Staatsbewind bestreden. Niet omdat men
er eene onbillijkheid in zag tegenover den buitenlandschen schrijver
of uitgever, doch uitsluitend omdat de eene ingezetene erdoor op
onrechtvaardige wijze boven de overigen wordt voorgetrokken. De
bepaling van art. 5 der Hollandsche publicatie werd dus niet
overgenomen; overigens was de wet van 1803 daaraan vrijwel gelijk.
De wet van 1803 is slechts enkele jaren van kracht gebleven; na de
inlijving van ons land bij het Fransche keizerrijk werd, ook op het
gebied van het auteursrecht, de Hollandsche wetgeving spoedig door
de Fransche vervangen. De voornaamste bepalingen waren te vinden
in de Décret-Loi des 19-24 Juillet 1793. Deze wet, die nu nog,
hoewel op enkele punten gewijzigd en door andere wetten aangevuld,
in Frankrijk van kracht is, verleende het kopierecht aan de auteurs
van alle mogelijke geschriften en daarenboven aan: "compositeurs de
musique" en aan: "peintres et dessinateurs qui feront graver des
tableaux ou dessins" (art. 1). Na hun dood bleef het auteursrecht
nog tien jaar voor hunne erfgenamen bestaan (art. 2).
Deze bepaling werd door een, eveneens hier te lande executoir verklaard
Keizerlijk Decreet van 1810 in dier voege aangevuld, dat de weduwe
van den auteur gedurende haar leven, en zijne kinderen tot twintig
jaar na den dood huns vaders van de bescherming zouden genieten.
De twee hoofdbeginselen, die hier onder het Fransche bestuur voor het
eerst werden ingevoerd, n.l. het toekennen van een 1o. in tijdsduur
beperkt auteursrecht, en dat 2o. direct aan de auteurs, vindt men na
dien tijd in de wetgevingen van bijna alle landen terug.
De Fransche wetten op de boekdrukkerij en den boekhandel werden hier
afgeschaft door het Souverein Besluit van den 24 Januari 1814 No. 1
(Staatsblad No. 17), houdende bepalingen omtrent den boekhandel en
den eigendom van letterkundige werken.
Dit besluit vond vooral toejuiching, omdat het de drukkende Fransche
censuur afschafte; uit het oogpunt van auteursrecht is het echter
als een stap terug te beschouwen. Evenals de wet van 1803 gaf het
een eeuwigdurend recht, niet aan den auteur, maar aan "... elk die
een oorspronkelijk werk, hetzij in één, hetzij bij deelen of stukken
uitgeeft, waarvan hij het regt van copie, als opsteller of anderszins,
wettig bezit" (art. 6). Ook werd in het besluit strafbaar gesteld:
"eenigerlei nadruk van de Nederduitsche vertaling eens buiten deze
landen uitgekomen werks, of het debiteren eener andere Nederduitsche
vertaling van hetzelfde werk, binnen de drie eerste jaren na de uitgave
der eerste vertaling" (art. 9), eene bepaling, die ook voorkwam in
de wet van 1803 en die toen op de eigenaardige wijze, die boven is
medegedeeld, werd gemotiveerd.
Een besluit van 24 Januari 1815 (Staatsblad No. 6) gaf nog eenige
aanvullende bepalingen over de formaliteiten, die de eerste uitgever
eener vertaling tot vestiging van zijn recht van praeferentie had
te vervullen.
Intusschen was in België--vreemd genoeg--bij Besluit van 28 September
1814 (Journal Officiel No. 54) het auteursrecht op geheel andere
wijze, n.l. volgens de bovengenoemde Fransche beginselen, geregeld;
vandaar dat men spoedig naar eene nieuwe, voor beide deelen van het
koninkrijk gelijke regeling verlangend begon uit te zien.
Reeds in 1816 werd een ontwerp van wet aan den Raad van State
aangeboden, waarvoor de vroegere Nederlandsche regelingen, zelfs de
resolutie van de Staten van Holland van 1715, tot richtsnoer schijnen
te hebben gediend [121].
Dit ontwerp werd, na door den Raad van State geheel te zijn omgewerkt
volgens de nieuwere opvattingen, bij de Staten-Generaal ingediend,
waar het, zonder aanleiding te geven tot gedachtenwisseling,
onveranderd werd aangenomen, om vervolgens te worden afgekondigd
onder den naam van: Wet van den 25 Januari 1817 (Staatsblad No. 5),
de regten bepalende, die in de Nederlanden, ten opzigte van het drukken
en uitgeven van letter- en kunstwerken, kunnen worden uitgeoefend.
Het recht om letter- en kunstwerken uitsluitend door den druk gemeen
te maken en te verkoopen werd verleend aan "diegenen, welke daarvan
autheurs zijn, en hunne regtverkrijgenden" (art. 1).
Vertalers van in het buitenland uitgekomen letterwerken kregen
hetzelfde recht op hunne vertaling (art. 2); het recht van praeferentie
echter, waardoor de eerste vertaler ieder ander kon verhinderen, eene
andere vertaling in het licht te geven, komt in de wet niet voor [122].
Het auteursrecht duurde twintig jaar na den dood van den auteur of
vertaler (art. 3).
Als voorwaarde van de bescherming werd gesteld, dat het werk op eene
Nederlandsche drukkerij moest zijn gedrukt, dat het een Nederlandschen
uitgever moest hebben, en dat drie exemplaren vóór of gelijktijdig
met de uitgave moesten worden ingeleverd aan het gemeentebestuur van
de woonplaats des uitgevers (art. 6).
Vergeleken met het Besluit van 1814 vertoonde deze wet aanmerkelijken
vooruitgang: het recht werd direct verleend aan de auteurs; met
het eeuwigdurend kopierecht, consequentie van de letterkundige
eigendomstheorie, was gebroken; naast boeken waren ook "kunstwerken"
beschermd en op het punt van vertalingen waren gezondere beginselen
gevolgd. Doch op zeer vele punten was de nieuwe regeling, die tot
het jaar 1881 van kracht is gebleven, nog gebrekkig en onvolledig.
De uitdrukking "letter- en kunstwerken", waarmede de beschermde
producten werden aangewezen, was vaag en gaf in enkele gevallen
aanleiding tot twijfel [123]. Werken van plastische beeldende kunst
vielen buiten de "kunstwerken", daar de wet alleen betrekking had
op het drukken en uitgeven. De vraag of onder de "letterwerken"
ook mondelinge voordrachten begrepen waren, werd door de meesten
ontkennend beantwoord [124].
Een groote leemte vormde het geheel ontbreken van op- en
uitvoeringsrecht voor tooneel- en muziekwerken; in dit opzicht waren
wij dus--in tegenstelling met de meeste andere landen--nog even ver
als in den tijd der privilegiën.
Voorts valt op de wet van 1817 aan te merken, dat de handhaving van
het recht ondoeltreffend was geregeld. Art. 4 bepaalde, dat elke
inbreuk op het kopierecht (dus ook bv. het verkoopen en verspreiden
van nagedrukte exemplaren) als nadruk werd aangemerkt en als zoodanig
strafbaar was. De straffen waren, behalve boete van 10-1000 gld.,
confiscatie van alle nagedrukte exemplaren ten voordeele van den
eigenaar van den oorspronkelijken druk en het betalen aan dezen laatste
van eene schadevergoeding, bedragende de waarde van 2000 exemplaren
van het nagedrukte boek of kunstwerk. Dit bedrag overtrof natuurlijk
in de meeste gevallen verre dat der werkelijk geleden schade, zoodat
de oorspronkelijke uitgever op deze wijze niet alleen werd schadeloos
gesteld, maar nog een aanzienlijke winst kon maken. Aan den anderen
kant was hij, op wiens recht inbreuk werd gemaakt, weer te beperkt
in zijne rechtsmiddelen; de bedoelde schadevergoeding kon alleen
verkregen worden, wanneer tegen den nadrukker eene strafvervolging was
ingesteld en zoolang deze niet tot een veroordeelend vonnis had geleid,
bestond er voor den rechthebbende op het kopierecht geen middel,
om het verspreiden, verkoopen en invoeren van nagedrukte exemplaren
tegen te gaan. De regeling van art. 4 was bovendien op vele punten
onvolledig; er stond bij voorbeeld niet in, hoe de schadevergoeding
berekend moest worden, wanneer het een nog niet uitgegeven werk gold
of een werk, waarvan verschillende uitgaven bestonden. Wat de boete
betreft, deze moest strekken "ten behoeve van de algemeene armen
van de woonplaats des nadrukkers"; eene bepaling waarvan de ratio
moeilijk is te vatten en die daarenboven niet voorzag in het geval,
dat de nadrukker een vreemdeling was.
In de wet kwamen geene bepalingen voor voor pseudonieme, anonieme
en posthume werken, evenmin voor werken, die door de samenwerking
van meerdere auteurs zijn ontstaan, hetgeen toch, met het oog op
de berekening van den duur van het recht volgens art. 3 (20 jaar
na den dood des auteurs) gewenscht ware geweest. De toepassing van
laatstgenoemd artikel gaf ook moeielijkheid bij werken, waarvan geen
natuurlijk persoon auteur is, maar die vanwege een of ander genootschap
of den Staat zijn uitgegeven.
Eene afzonderlijke regeling van het Staats-kopierecht gaf het
Koninklijk Besluit van 2 Juli 1822 (Staatsblad No. 16), waarbij het
drukken en verspreiden van staatsstukken werd vrijgelaten, behalve
van diegenen, waarop door den Koning het recht van uitgave ten behoeve
van de landsdrukkerij werd voorbehouden of "bij speciale vergunningen
of octroijen" aan particulieren werd afgestaan.
Dit K. B. is terecht een voorwerp van scherpe kritiek
geweest. Onafhankelijk van de wet, die deze materie regelde, werd
hier een kopierecht van den Staat gecreëerd en zelfs aan den Koning
de bevoegdheid voorbehouden speciale vergunningen, in aard vrijwel met
de vroegere privilegiën overeenkomende, aan particulieren te verleenen.
Toen eindelijk de Hooge Raad in een arrest van 8 September 1840 [125]
had uitgemaakt, dat de beschikkingen van het genoemde K. B. van geen
kracht waren, daar de wet van 1817 een kopierecht van den Staat niet
kent, werd bij K. B. van 24 April 1841 (Staatsblad No. 11) het besluit
van 1822 en de daarop berustende besluiten, waarbij het uitgeven van
bepaalde staatsstukken aan de landsdrukkerij werd voorbehouden of
aan particulieren verleend, ingetrokken [126].
Later kwam de kwestie van het Staats-kopierecht nog ter sprake
bij de behandeling van de Wet van 12 Aug. 1849 (Staatsblad No. 36)
op de invoering van de Pharmacopoea Neerlandica en Nederlandsche
Apotheek, waarbij het uitsluitend recht van drukken en uitgeven van
dit stuk aan den Staat werd voorbehouden. Zoowel in de schriftelijke
gedachtenwisseling over deze wet als bij de openbare beraadslagingen
vonden de genoemde bepalingen bij vele leden der Staten-Generaal
verzet [127]; toch bleef zij in de wet gehandhaafd. De wet zelf werd
in 1871 ingetrokken.
De genoemde leemten en gebreken van de wet van 1817, waarbij nog
gevoegd kan worden het ontbreken van voldoende overgangsbepalingen
(waardoor o.a. twijfel bleef bestaan ten opzichte van het al of niet
voortbestaan van het eeuwigdurend kopierecht, dat volgens de vroegere
Nederlandsche wetten was verkregen) [128], deden zich al spoedig
in de practijk gevoelen en waren oorzaak, dat door belanghebbenden
herhaaldelijk pogingen in het werk werden gesteld om tot eene betere
regeling te komen.
In 1828 werd reeds door eenige boekhandelaren een ontwerp ter
vervanging van de wet van 1817 opgesteld en met eene memorie van
toelichting aan de Regeering aangeboden [129]. Twee jaar later had de
Regeering een ontwerp gereed, dat echter nooit bij de Staten-Generaal
is ingediend.
In latere jaren is, vooral door de Vereeniging tot bevordering van
de belangen des boekhandels gedurig moeite gedaan, om een betere wet
te krijgen [130].
In het jaar 1860 werd door bovengenoemde vereeniging een ontwerp voor
eene nieuwe wettelijke regeling met eene memorie van toelichting
aan den minister van binnenlandsche zaken aangeboden [131]. Nadat
over dit ontwerp bij de koninklijke Academie voor beeldende kunsten
en bij de koninklijke Academie van Wetenschappen adviezen waren
ingewonnen, verscheen eindelijk in 1877 een Regeerings-ontwerp. Voor
de voorbereiding hiervan was, zooals ook in de M. v. T. [132] wordt
erkend, behalve van de belangrijkste buitenlandsche wetgevingen, een
ruim gebruik gemaakt van het Ontw. Boekh. Er was o.a. uit overgenomen
de nauwkeuriger omschrijving der auteursproducten in plaats van
de vage term "letter- en kunstwerken" van de wet van 1817; voorts
de bepaling, dat het auteursrecht eene roerende zaak is (art. 9);
dat met auteurs worden gelijkgesteld ondernemers van werken, die uit
bijdragen van meerdere auteurs bestaan (art. 3 Ontw. Boekh., art. 2 a
Ontw. '77); en de bepaling, dat de auteurs of hunne rechtverkrijgenden
op wederrechtelijk gemeen gemaakte werken beslag kunnen leggen
(artt. 14-17 Ontw. Boekh., artt. 20-22 Ontw. '77).
Op vele andere punten was het Ontw. Boekh. echter niet gevolgd. Nieuw
was b.v.: het erkennen van een recht van op- en uitvoering voor muziek-
en tooneelwerken (als gevolg hiervan werd niet meer van kopierecht maar
van auteursrecht gesproken) en het toekennen van auteursrecht voor
mondelinge voordrachten (art. 1); de beperking van het uitsluitend
recht om vertalingen van een werk uit te geven tot slechts 5 jaar na
de oorspronkelijke uitgave en dan nog onder voorwaarde, dat het recht
uitdrukkelijk wordt voorbehouden en de vertaling binnen drie jaar
verschijnt; (art. 5b en 15 2o); de berekening van den duur van het
auteursrecht niet meer naar het tijdstip van overlijden des auteurs,
maar naar dat van de eerste uitgave van het werk (art. 12); de bepaling
dat de wet ook voor Nederlandsch Indië verbindend zou zijn (art. 28).
Het onderzoek in de afdeelingen der Tweede Kamer had in 1878 plaats,
nadat het ontwerp door het inmiddels nieuw-opgetreden Ministerie van
zijn voorganger was overgenomen.
In het Voorloopig Verslag van 23 Mei 1878 [133] werd het over het
algemeen gunstig beoordeeld. De voornaamste bedenkingen golden: het op-
en uitvoeringsrecht, dat "velen leden" naast het kopie-recht overbodig
voorkwam, terwijl "zeer vele leden" dit liever in eene afzonderlijke
wet wilden geregeld zien; het auteursrecht op mondelinge voordrachten,
dat sommige leden niet toegekend wilden zien, andere niet dan onder
zekere voorwaarden; de termijnen voor den duur van het recht, die
door de groote meerderheid te lang werden gevonden en die men ook niet
voor alle gevallen voldoende geregeld vond. Ook tegen de voorgestelde
wijze van handhaving van het auteursrecht werden bezwaren ingebracht:
de meerderheid der leden wilden de strafrechtelijke vervolging der
overtredingen afhankelijk zien gesteld van de klacht der belanghebbende
partij; enkelen wilden de straf-actie geheel zien verdwijnen.
Voordat dit verslag door de Regeering was beantwoord, had er wederom
eene kabinetsverwisseling plaats gehad. Mr. Modderman, die als
minister van justitie was opgetreden, nam nu het ontwerp ter hand,
dat, op enkele punten gewijzigd, met de memorie van antwoord den
22sten September 1880 aan de Tweede Kamer werd toegezonden [134].
Het recht van bestaan van uit- en opvoeringsrecht naast het
kopierecht, alsmede van het auteursrecht op mondelinge voordrachten,
werd hierin door de Regeering nogmaals aangetoond. Verder werd
o. a. de systematische indeeling en volgorde tegen de daarover
gemaakte opmerkingen verdedigd. Ten opzichte van de handhaving van
het recht werd de noodzakelijkheid van strafrechtelijke bescherming
betoogd en tevens de meening weersproken, dat strafbare inbreuk op
het auteursrecht een klachtdelict behoorde te zijn.
Op enkele punten was aan de bezwaren tegen het eerste ontwerp
ingebracht nu tegemoet gekomen; zoo wat betreft de wijze, waarop
anonieme en pseudonieme auteurs zich bekend moeten maken (art. 2);
de bepalingen op den inhoud van dagbladen en tijdschriften (art. 7);
uitsluiting van beslag op auteursrecht (art. 9) en de voor de
uitoefening van het recht voorgeschreven formaliteiten (art. 10).
Den 1sten Juni kwam het wetsontwerp in de Tweede Kamer in
openbare behandeling [135]. De algemeene beraadslagingen liepen
voornamelijk over den theoretischen grondslag en het karakter
van het auteursrecht. Uit hetgeen minister Modderman hierover
naar aanleiding van de opmerkingen van de heeren Schaepman en
Oldenhuis Gratama in het midden bracht, bleek, dat de Regeering den
"intellectueelen eigendom" verwierp, maar niettemin een recht der
auteurs op bescherming erkende en daarmede den plicht des wetgevers,
om het door wettelijke voorschriften te doen eerbiedigen. De minister
noemde het auteursrecht een jus sui generis, noch tot de zakelijke,
noch tot de persoonlijke rechten behoorende, maar dat gerangschikt
moest worden onder de absolute vermogensrechten.
Bij de artikelsgewijze behandeling, die den volgenden dag plaats
had [136], werd o. a. de duur van het auteursrecht besproken. Een
amendement van den heer Oldenhuis Gratama, die den hoofdtermijn
van vijftig op dertig jaar na de eerste uitgave wilde brengen, werd
verworpen. Eveneens mislukte eene poging van den heer van der Kaay,
om art. 15, waarin de duur van het opvoeringsrecht van door den druk
gemeen gemaakte tooneelwerken tot tien jaar wordt beperkt, te doen
verwerpen, waardoor ook voor dit bestanddeel van het auteursrecht de
gewone, langere, termijn zou hebben gegolden.
De eenige wijziging, die het ontwerp onderging, betrof de strafbare
inbreuk op het auteursrecht, die door een amendement van de heeren
de Beaufort en van der Kaay tot een klachtdelict werd gemaakt. Het
wetsontwerp werd ten slotte met op één na algemeene stemmen
aangenomen. Na behandeling in de Eerste Kamer werd het den 28sten
Juni afgekondigd als: Wet van den 28sten Juni 1881 tot regeling van
het Auteursrecht (Staatsblad No. 124).
Deze wet, den 1sten Januari 1882 in werking getreden, is nu nog
ongewijzigd van kracht; alleen de artt. 18-20, die de strafbepalingen
inhielden, werden door de Invoeringswet van het Wetboek van Strafrecht
naar laatstgenoemd wetboek overgebracht, waarvan zij de artt. 349 bis,
ter en quater zijn geworden.
Zoowel in de M. v. T. als in de M. v. A. was door de Regeering
verklaard, dat zij de werken van beeldende kunst niet onder de
beschermde producten had opgenomen, omdat het wenschelijk scheen
daarvoor eene afzonderlijke regeling vast te stellen. Bij Koninklijke
Boodschap van 12 Febr. 1884 werd dienovereenkomstig een ontwerp van
wet bij de Tweede Kamer ingediend [137]. In de memorie van toelichting
werd de noodzakelijkheid van bescherming der kunstenaars bepleit,
o. a. met verwijzing naar verschillende buitenlandsche wetgevingen
en met een beroep op de beginselen, die bij de wet van 28 Juni 1881
gehuldigd waren.
Het ontwerp strekte de bescherming uit tot alle "werken der beeldende
kunsten"; hieronder moesten volgens de M. v. T. hoofdzakelijk begrepen
worden werken der schilder-, teeken- en beeldhouwkunst. Werken der
bouwkunst waren uitdrukkelijk van de bescherming uitgesloten (art. 1).
De vervaardiger werd beschermd, zoowel tegen nabootsing door dezelfde
of eene andere kunst als tegen namaak langs mechanischen weg. In
art. 4 werd een bijzonder recht van korteren duur verleend aan hem
"die een werk van beeldende kunst, door een ander vervaardigd, op
wettige wijze, maar door eene andere beeldende kunst of door eene
mechanische bewerking namaakt".
Met de wet van 1881 vertoonde het ontwerp vele punten van overeenkomst;
dezelfde indeeling in paragrafen was gevolgd en in de regeling van
verschillende belangrijke onderdeelen zooals: de duur, de middelen van
handhaving, verzamelwerken, karakter en eigenschappen van het recht
(art. 5), slotbepalingen, bevatte het gelijke of analoge bepalingen.
Daar het in de zitting 1883-1884 niet in behandeling was gekomen, werd
het den 30sten November 1884 wederom, geheel onveranderd, ingediend.
Het voorloopig verslag, uitgebracht 25 Maart 1885 [138], luidde niet
gunstig. Er werd beweerd, dat de kunstenaars de geboden bescherming
niet verlangden en men bestreed de meening, dat deze bescherming op
dezelfde gronden zou rusten als die der schrijvers. Ook werd de vrees
geuit, dat door aanneming van dit wetsontwerp een stap zou worden
gedaan in de richting van wederinvoering der octrooien van uitvinding.
Naar aanleiding van enkele opmerkingen in dit verslag voorkomende
werd het ontwerp door de Regeering op sommige ondergeschikte punten
gewijzigd (de woorden: der beeldende kunsten werden o. a. overal
vervangen door: van beeldende kunst) en opnieuw met eene memorie van
toelichting ingediend [139]. Onder meer werd hierin als grondbeginsel
van de voorgestelde bescherming aangevoerd, dat de voortbrenger van een
product des geestes het uitsluitend recht dient te hebben te bepalen
of, wanneer en in welken vorm zijn voortbrengsel, dat aan het gevaar
van nadruk of nabootsing blootstaat, openbaar zal worden gemaakt.
Tot eene openbare beraadslaging van het Ontwerp is het nooit
gekomen, hoewel de Commissie van rapporteurs het door de gewisselde
stukken daartoe genoegzaam voorbereid oordeelde en het daarna nog
tweemaal (27 Juli 1886 en 7 October 1887) bij de Tweede Kamer werd
ingediend. En hoewel in latere jaren de wensch naar eene regeling
van het artistieke auteursrecht, zoowel in als buiten het Parlement,
meermalen is geuit [140], zijn de kunstenaars in ons land tot nu toe
nog steeds onbeschermd gebleven.
Bij eene beschouwing van den hedendaagschen stand onzer wetgeving in de
materie, die ons hier bezighoudt, is het dan ook deze groote leemte,
die het eerst opvalt: het geheel ontbreken van bepalingen over wat in
alle andere beschaafde landen als een belangrijk onderdeel van het
auteursrecht wordt beschouwd. Doch, ook afgezien hiervan, is de wet
van 1881 verre van volmaakt en niet op de hoogte van den tijd; hetgeen
niet behoeft te verwonderen als men bedenkt, dat zij nu reeds acht en
twintig jaar onveranderd voortbestaat, terwijl het auteursrecht nog in
een stadium van voortdurende en snelle ontwikkeling verkeert. Waarin
deze ontwikkeling bestaat en tot welke wijzigingen in onze wetgeving
zij aanleiding kan geven, zal in de volgende hoofdstukken worden
nagegaan en behoeft hier dus niet te worden besproken.
§ 3 Geschiedkundige ontwikkeling van het internationaal auteursrecht
In de eerste paragraaf is al gelegenheid geweest op te merken, dat
reeds in den tijd der privilegiën de bescherming tegen nadruk--al was
het dan bij uitzondering--zich over meerdere landen kon uitstrekken en
dat zelfs in het midden der achttiende eeuw eene poging is gedaan,
hierover in een tusschen verschillende staten gesloten tractaat
bepalingen te doen opnemen. Doch deze feiten kunnen hoogstens gelden
als voorboden van de internationale regeling, die zich in latere
jaren heeft ontwikkeld, en waarvan de eigenlijke geschiedenis eerst
in de negentiende eeuw aanvangt.
In de meeste beschaafde landen hadden de privilegiën toen plaats
gemaakt voor wetten, die schrijvers en kunstenaars bescherming
verleenden niet meer als uitzondering en bij wijze van gunst, maar
als een voor allen gelijk geldend recht. Doch spoedig zag men in,
dat deze bescherming slechts van weinig waarde was, zoo zij beperkt
bleef tot de grenzen van elk land.
De productie op het gebied van literatuur en kunst had onder veel
gunstiger voorwaarden plaats dan vroeger; de verbetering van het
onderwijs had den kring van lezers op elk gebied belangrijk uitgebreid
en door verschillende uitvindingen was men in staat gesteld, het
drukken en verspreiden van geschriften sneller en goedkooper te doen
geschieden. Gevolg hiervan was, dat in het algemeen het uitsluitend
recht van kopie een veel aanzienlijker waarde vertegenwoordigde
dan voorheen; met het uitgeven van sommige boeken waren schatten
te verdienen. Voegt men hierbij de reusachtige toeneming van het
internationale verkeer en de groeiende beteekenis van de pers, die
ervoor zorgde, dat literaire voortbrengers en hunne producten in korten
tijd over de geheele beschaafde wereld bekend waren, dan heeft men al
genoeg factoren bijeen, die de opkomende behoefte aan internationale
auteursbescherming in de eerste helft der negentiende eeuw verklaren.
De internationale nadruk, vroeger slechts een sporadisch verschijnsel,
werd nu stelselmatig en op groote schaal bedreven. Het feit, dat alleen
in Brussel kort na elkander zich niet minder dan vijf groote huizen
vestigden met een gezamenlijk kapitaal van zes en een half millioen
francs, die zich uitsluitend met het nadrukken van buitenlandsche
boeken bezighielden, moge van den omvang van dit kwaad eenig denkbeeld
geven [141].
Frankrijk, met zijn vruchtbare letterkundige productie en zijne alom
bekende taal, en waar bovendien de prijs der boeken door uitgevers
en boekhandel hoog werd gehouden, had hiervan het meest te lijden,
zoodat het alleszins begrijpelijk is, dat vooral dáár de internationale
beweging tot bescherming der auteurs aanhangers vond en gaande werd
gehouden.
Om de bescherming van het auteursrecht internationaal te maken,
stonden verschillende wegen open.
Men kon vooreerst in de wetgeving van elk land zoodanige bepalingen
opnemen, dat ook auteurs van andere landen, al of niet onder voorwaarde
van reciprociteit, van hare bescherming konden genieten. Dit middel
werd door Frankrijk beproefd met het Decreet van 28 Maart 1852,
hetwelk nadruk in Frankrijk van in het buitenland uitgekomen werken
strafbaar stelt. Doch de resultaten waren gering. Het voorbeeld vond
in andere landen--althans te dien tijde--niet de gewenschte navolging,
zoodat alleen niet-Fransche auteurs, wier werken in Frankrijk gevaar
liepen te worden nagedrukt, erdoor gebaat waren. Bovendien was eene
volkomen gelijkstelling van vreemde auteurs met de Fransche er niet
door verkregen; het decreet werd doorgaans zoo geïnterpreteerd,
dat er geen strafbare nadruk plaats had, wanneer de vreemde auteur
niet in zijn eigen land beschermd was, daar het niet de bedoeling
was geweest, hem in Frankrijk rechten te verleenen, die hij thuis
niet bezat. Voorts had de bepaling alleen betrekking op nadruk,
niet op de schending van uit- en opvoeringsrecht [142].
Een tweede middel om het gewenschte doel te bereiken was de regeling
van het internationaal auteursrecht bij verdrag. In deze richting
slaagde men beter.
Reeds in 1827 waren de leden van den Duitschen Statenbond begonnen
onder elkander tractaten te sluiten tot wederzijdsche erkenning van
het auteursrecht en in 1840 werd het eerste tractaat van dien aard
gesloten tusschen twee landen van verschillende taal: Oostenrijk en
Sardinië. Dit voorbeeld vond spoedig algemeene navolging. Frankrijk
sloot o.a. verdragen met Engeland in 1852, met Spanje in 1853, met
Nederland in 1855, met Denemarken in 1858, met Rusland in 1861, met
Pruisen in 1862 en met Oostenrijk in 1866. Ook zijn uit dien eersten
tijd te vermelden de tractaten tusschen België en Nederland (1858);
tusschen Duitschland en Zwitserland en Duitschland en Italië (1869)
en tusschen Rusland en België (1862). Gestadig nam hun aantal in de
volgende jaren toe, zoodat al spoedig niet alleen de meeste staten
in Europa, maar ook enkele niet-Europeesche aan de internationale
bescherming medewerkten.
Als hoofdbeginsel van al deze tractaten gold, dat de auteurs van het
eene land in het andere land wettelijke bescherming genoten. Voor
het meerendeel lieten zij de wetgevingen der contracteerende rijken
ongerept en verklaarden de bepalingen daarvan alleen toepasselijk op
internationale verhoudingen. Er bestond echter verschil ten opzichte
der systemen, die hierbij gevolgd werden [143].
In de eerste plaats kon men de wet toepasselijk verklaren van het land,
waar het werk voor het eerst was uitgegeven; ten tweede die van het
land, waartoe de auteur behoort, terwijl volgens een derde stelsel de
wet toepasselijk was van het land, waar inbreuk op het auteursrecht
werd gemaakt, óf--wat practisch op hetzelfde neerkomt--waar het
proces daarover plaats had (dus: de lex fori). Deze stelsels werden
om beurten, dan eens meer, dan eens minder streng doorgevoerd, soms in
combinatie met elkander, in de verschillende tractaten toegepast. Dit
moest natuurlijk in de practijk tot moeilijkheden aanleiding geven.
In sommige gevallen, moest de rechter het--dikwijls
ingewikkelde--vreemde recht toepassen; in andere gevallen, als
gevolg van den regel, dat de auteur in andere landen niet meer
rechten kon doen gelden, dan hij in zijn vaderland genoot, eene
moeizame vergelijking maken tusschen het vreemde recht en dat van
zijn eigen land, om de voor den auteur minst gunstige bepalingen te
kunnen toepassen.
Voor schrijvers en uitgevers was het dikwijls zeer moeilijk te weten
te komen, in welke mate hunne werken in de verschillende landen
waren beschermd, temeer daar voor op- en uitvoeringsrecht en voor het
uitsluitend recht van vertaling meestal óf in de wetgevingen óf in de
daarvan afwijkende tractaten afzonderlijke bepalingen golden. Bovendien
hadden zij soms nog, om in andere landen de internationale bescherming
te kunnen inroepen, allerlei formaliteiten te vervullen, naast degenen
die hun eigen wet voorschreef.
Deze en andere bezwaren waren oorzaak, dat in kringen van
belanghebbenden de behoefte begon te worden gevoeld naar meer
eenvormigheid van regelen. Wenschen in dezen zin werden uitgesproken,
o. a. reeds op een internationaal letterkundig congres te Brussel in
1858 en op congressen van kunstenaars te Antwerpen in 1861 en 1877;
ook werden pogingen in dezelfde richting gedaan door de Börsenverein
der deutschen Buchhändler te Leipzig en werd het vraagstuk besproken
op het in 1876 te Bremen gehouden congres van de Association for the
codification and reform of the law of nations. Toen in 1878 te Parijs
tijdens de wereldtentoonstelling vele schrijvers en kunstenaars uit
de geheele wereld bijeen waren, werd daar opgericht de Association
littéraire internationale, voornamelijk met het doel, de beginselen
der auteursbescherming in alle landen te doen doordringen en te
verdedigen en aan verbetering van de internationale regeling mede te
werken. Deze vereeniging, later herdoopt in Association littéraire et
artistique internationale, heeft tot verwezenlijking van de door velen
gewenschte unificatie krachtig medegewerkt. Op haar congres te Rome
in 1882 werd besloten, dat op eene door haar te beleggen conferentie
een plan zou worden uitgewerkt tot stichting van eene internationale
Unie tot bescherming van het auteursrecht. Deze conferentie had plaats
te Bern van 10 tot 13 September 1883, onder voorzitterschap van het
door den Zwitserschen Bondsraad afgevaardigde lid Numa Droz. Een
ontwerp van tien artikelen kwam tot stand, dat aan den Zwitserschen
Bondsraad werd aangeboden, om tot basis te dienen voor een door dit
Lichaam uit te werken conceptverdrag, dat aan het oordeel van eene
diplomatieke conferentie zou worden onderworpen.
De eerste van deze conferentiën had plaats in September 1884 te
Bern onder voorzitterschap van Numa Droz. Aan de uitnoodiging der
Zwitsersche Regeering om zich hier te doen vertegenwoordigen, was
door twaalf staten gevolg gegeven; enkele andere staten hadden,
zonder afgevaardigden te sturen, hunne instemming met het beoogde
doel betuigd.
Nadat het plan, om eene internationale codificatie te ontwerpen,
die de geheele materie, onafhankelijk van de bestaande wetgevingen
op uniforme wijze zou regelen, als voorloopig onuitvoerbaar was ter
zijde gesteld [144], hield de Conferentie zich bezig met het uitwerken
van een ontwerp-verdrag, dat evenals dat van de Association en dat
van den Zwitserschen Bondsraad, hoofdzakelijk op de bepalingen der
verschillende wetgevingen steunde en slechts op enkele punten eene
zelfstandige regeling inhield. Behalve dit ontwerp, dat volgens
het oordeel der Conferentie het minimum van rechten inhield, die de
toetredende landen wederzijds aan de auteurs van werken van kunst en
letterkunde zouden kunnen verleenen [145], gaf de Conferentie nog als
resultaat van haar onderzoek een tweetal beginselen aan, die zij niet
in het ontwerp had opgenomen, doch die zij met het oog op eene vroeg
of laat in te voeren algemeene codificatie van het auteursrecht, in
den vorm van "wenschen" onder de aandacht van alle landsregeeringen
wilde brengen, nl.:
1o. De aan auteurs van kunst- en letterwerken te verleenen bescherming
moest duren gedurende hun leven en minstens dertig jaar na hun dood.
2o. Er moet gestreefd worden naar eene volkomen gelijkstelling van
het vertalingsrecht met het recht op het oorspronkelijke werk [146].
De resultaten dezer eerste diplomatieke Conferentie werden door
de zorgen der Zwitsersche Bondsregeering aan de regeeringen van de
verschillende landen bekend gemaakt, terwijl hun tevens werd verzocht,
aan hunne afgevaardigden op eene tweede te houden samenkomst hierover
definitieve instructies mede te geven.
Deze tweede Conferentie had wederom onder leiding van Numa Droz
te Bern plaats (7-18 September 1885). Ditmaal waren zestien landen
vertegenwoordigd. Na veel beraadslaging en niet dan nadat over en
weer vele concessies waren gedaan, kwam een definitieve tekst voor
het te sluiten verdrag tot stand.
Dit ontwerp werd ten slotte op de derde diplomatieke Conferentie te
Bern (6-9 September 1886) ongewijzigd (behoudens de invoeging van
enkele woorden in art. 7 eerste lid ter verduidelijking) aangenomen
en door de vertegenwoordigers van tien staten onderteekend, nl. van:
België, Duitschland, Engeland, Frankrijk, Haïti, Italië, Liberia,
Spanje, Tunis en Zwitserland. Den 7den September 1887 volgde de
ratificatie (behalve die van Liberia, dat eerst veel later lid van
het Verbond is geworden) en 5 December van hetzelfde jaar trad de
Conventie in werking.
De Convention concernant la création d'une Union internationale
pour la protection des oeuvres littéraires et artistiques, hier te
lande algemeen bekend onder den naam Berner Conventie, is verdeeld in
achttien artikelen, waaraan zijn toegevoegd een additionneel artikel,
regelende de verhouding der Conventie tot de bestaande verdragen,
en een Slotprotocol (nos. 1-7), waarin de bepalingen van sommige
artikelen nader worden verklaard of uitgewerkt. Zooals reeds gezegd,
geeft de Conventie geen algemeene codificatie van het auteursrecht,
doch laat zij de internationale bescherming in de meeste gevallen
afhangen van de wetgevingen der aangesloten landen.
Van de enkele punten, die de Conventie zelf regelt, onafhankelijk
van de landswetten, is verreweg het belangrijkst het uitsluitend
vertalingsrecht. In art. 5 wordt dit aan alle tot een van de
toegetreden landen behoorende auteurs verleend voor den tijd van tien
jaar na de uitgave van het oorspronkelijke werk. Voor deze bepaling
had men groote moeite gehad tot overeenstemming te komen, daar
van ééne zijde (vooral door Frankrijk) op volkomen gelijkstelling
werd aangedrongen van het vertalingsrecht met het recht op het
oorspronkelijke werk, terwijl van den anderen kant er gevaar was,
dat een vertalingsrecht van zoo langen duur voor sommige staten een
reden zou zijn, om niet tot het Verbond toe te treden [147]. Met den
gekozen termijn van 10 jaar hoopte men aan de wenschen van beide
partijen zooveel mogelijk te hebben voldaan; aan staten die een
langer vertalingsrecht wenschten, stond het vrij dit onderling bij
afzonderlijk tractaat vast te stellen.
De zetel van het internationaal Verbond werd gevestigd te Bern. In
art. 16 der Conventie werd voorgeschreven, dat aldaar zou worden
opgericht een Bureau, dat onder de hoede der Zwitsersche Regeering zou
staan, en waarvan inrichting en werkkring nader in het Slotprotocol
(no. 5) werden geregeld.
Reeds dadelijk zag men in, dat de Conventie geen definitieve regeling
bracht: in den loop der jaren waren verbeteringen in de verschillende
wetgevingen te verwachten, waardoor men in staat zou zijn de grenzen
der bescherming verder uit te strekken; het was bovendien te voorzien,
dat deze eerste algemeene regeling gebreken en leemten bevatte,
die duidelijker aan het licht zouden komen, wanneer zij eenigen
tijd in werking zou zijn geweest. Er waren dus in de toekomst
herzieningen te verwachten en men achtte het wenschelijk, hierover
in de Conventie enkele bepalingen op te nemen. Art. 17 bepaalde,
dat deze herzieningen zouden worden besproken op Conferentiën,
achtereenvolgens in de verschillende aangesloten landen te houden,
terwijl het Slotprotocol (no. 6) de bepaling inhield, dat de eerste
Conferentie zou plaats hebben te Parijs, binnen vier tot zes jaar na
de inwerkingtreding der Conventie, dus op zijn laatst in December 1893.
Doch de Fransche Regeering, aan wie het initiatief tot de bijeenroeping
was overgelaten, zag zich door verschillende omstandigheden
genoodzaakt, den datum der samenkomst te verschuiven, zoodat de
Parijsche Conferentie eerst den 15den April 1896 bijeenkwam.
Behalve de reeds aangesloten staten (wier aantal nog met vier was
vermeerderd, n. l. Luxemburg, Monaco, Montenegro [148] en Noorwegen)
waren ook die nog geen deel uitmaakten van het Verbond, door de
Fransche Regeering uitgenoodigd zich te doen vertegenwoordigen, aan
welke uitnoodiging er niet minder dan veertien gehoor hadden gegeven.
Als leiddraad voor de werkzaamheden der Conferentie had de Fransche
Regeering in samenwerking met het Bureau van Bern een programma
van wijzigingen opgesteld, dat met eene stelselmatig gerangschikte
opgave van de verschillende wenschen, die door vereenigingen van
letterkundigen en kunstenaars van allerlei landen in de laatste jaren
op congressen en vergaderingen waren geuit, aan de Regeeringen der
verschillende landen was toegezonden [149]. Doch ondanks alle daarvoor
gedane moeite is men er te Parijs niet in kunnen slagen, in het
oorspronkelijke te Bern gesloten verdrag wijzigingen aan te brengen,
daar de hiervoor in art. 17 lid 3 voorgeschreven eenstemmigheid niet
kon worden verkregen. Op het voorstel der Commissie [150] werden nu
de resultaten der Conferentie in twee afzonderlijke acten neergelegd,
die het elken staat vrij zou staan al of niet te aanvaarden, n.l.:
Eene Additionneele Acte, die wijzigingen brengt in de artt. 2, 3, 5,
7, 12 en 20 der Conventie en in no. 1 en 4 van het Slotprotocol, en
Eene "Verklaring" (Déclaration), die eene interpretatie geeft van
enkele bepalingen der Berner Conventie en der Parijzer Additionneele
Acte.
Bovendien werden door de Conferentie in de vergadering van 1 Mei
1896 een vijftal wenschen uitgesproken, die echter niet in een der
officieele stukken opgenomen zijn [151].
De Additionneele Acte werd door alle staten behalve Noorwegen,
de Verklaring door alle behalve Engeland onderteekend. Van de later
toegetreden staten hebben Japan en Denemarken naast de Berner Conventie
de beide Parijsche stukken aanvaard; Zweden alleen de Verklaring,
niet de Additionneele Acte.
De belangrijkste bepaling van de Additionneele Acte van Parijs, die
ook de reden is, dat Zweden en Noorwegen er niet toe hebben willen
toetreden, betreft het vertalingsrecht, dat in tijdsduur met het
auteursrecht op het origineel wordt gelijk gesteld, onder voorwaarde
echter, dat de auteur binnen tien jaar na de eerste uitgave van zijn
werk eene vertaling laat verschijnen (Add. Acte art. 1, III).
Voor de landen, die de Acte hebben onderteekend, was hiermede
dus een belangrijke uitbreiding der internationale bescherming
tot stand gekomen, die door velen werd gewenscht. Overigens heeft
begrijpelijkerwijze het resultaat van de Conferentie van Parijs geen
aanleiding gegeven tot algemeene tevredenheid. De eenheid der Unie
was er door de nieuw-toegevoegde bepalingen niet op vooruitgegaan en
de gedelegeerden te Parijs zijn de eersten geweest, om het nadeel
hiervan te erkennen; althans zij spraken de wenschelijkheid uit:
"dat de beraadslagingen van de eerstvolgende Conferentie tot de
aanneming van één enkelen tekst der Conventie zouden leiden" [152].
Als plaats voor deze Conferentie werd Berlijn aangewezen en als tijd
van samenkomst minstens zes en hoogstens tien jaar na de Conferentie
van Parijs [153]. Doch ook nu bleek men den termijn te kort gesteld
te hebben en in plaats van uiterlijk in 1906, kwam de Berlijnsche
Conferentie eerst den 14den October 1908 bijeen.
Van de zeventien Verbondslanden (waarbij ook Liberia is gerekend,
dat zich twee dagen na het samenkomen der Conferentie aansloot),
waren er zestien vertegenwoordigd. Haïti had geen vertegenwoordiger
gestuurd, doch zich bij voorbaat vereenigd met alles, wat te Berlijn
zou worden besloten [154]. Bovendien waren er vertegenwoordigers van
negentien niet-aangesloten landen.
De voorbereiding der beraadslagingen was ditmaal door de Duitsche
Regeering in samenwerking met het Internationale Bureau geschied. Op
een veertiental punten werden wijzigingen voorgesteld [155] en
een ontwerp voor één enkele tekst der Conventie werd geredigeerd,
waarin deze wijzigingen waren opgenomen [156]. Bovendien was nog
van de Fransche Regeering een voorstel ingekomen betreffende de
reproductie door middel van photographie en kinematograaf en een
voorstel van de Japansche Regeering, strekkende om de vertaling
in en uit het Japansch volkomen vrij te laten [157]. Naast deze
officieele herzieningsvoorstellen, die met de daarbij gevoegde
memoriën van toelichting als het ware de schriftelijke inleiding
vormden voor de beraadslagingen te Berlijn, waren ook nu weer door
verschillende vereenigingen en congressen wenschen uitgesproken en
wijzigingsvoorstellen geformuleerd. De onvermoeide Association had
op haar congres in Augustus 1907 te Neuchatel gehouden, een volledig
herzieningsontwerp samengesteld, dat met eene memorie van toelichting
aan de Regeeringen van alle Verbondslanden was toegezonden [158]. Ook
van de wenschen van andere genootschappen hadden de verschillende
Regeeringen zich op de hoogte kunnen stellen, daar hiervan wederom,
evenals in 1896, door de zorgen van het internationale Bureau te Bern
eene verzameling was verschenen [159].
Dat het groote moeite zou kosten om te Berlijn, overeenkomstig den op
de Conferentie van Parijs uitgesproken wensch, één enkelen tekst der
Conventie aangenomen te krijgen, waarmede alle aangesloten staten
zich zouden kunnen vereenigen, was gemakkelijk te voorspellen. En
hoewel er hard voor is geijverd, heeft deze wensch ook niet volkomen
in vervulling mogen gaan. Wel werd tenslotte een herzieningsontwerp
aangenomen, dat bestemd is alle vroeger gemaakte bepalingen
(dus zoowel die van Bern als Parijs) te vervangen, doch voorgoed
afgeschaft waren deze laatsten daarmede nog niet. Ten behoeve van
sommige Verbondslanden, die zich niet met alle aangenomen hervormingen
konden vereenigen, en vooral ook om den staten, die nog geen deel
van het Verbond uitmaken, het toetreden niet te zeer te bemoeilijken,
werd nl. in de nieuwe Conventie de bepaling opgenomen, dat elke staat
bij de bekrachtiging ervan zich zou kunnen voorbehouden, op bepaalde
punten nog gebonden te blijven door de oude Conventieteksten. Men heeft
daarom niet geheel zonder recht, van hetgeen de Berlijnsche Conferentie
tot stand heeft gebracht kunnen zeggen, dat het niet zoozeer is een
bindend verdrag dan wel eene Model-Conventie [160], daar het immers
iederen staat vrijstaat er alleen die bepalingen uit te kiezen, welke
hem bevallen, terwijl hij voor het overige bij het oude kan blijven.
De hervormingen, welke de nieuwe Conventie heeft gebracht, zijn
intusschen niet zonder belang. Het uitsluitend vertalingsrecht is
volkomen met het auteursrecht gelijkgesteld; voor den duur van het
auteursrecht in het geheele Verbond is één uniforme hoofdtermijn
vastgesteld nl. vijftig jaar na den dood des auteurs; photographieën,
werken der bouwkunst, balletten en pantomimes zijn onder de beschermde
producten opgenomen en op verschillende belangrijke onderdeelen,
als bv. het journalistiek auteursrecht, het op- en uitvoeringsrecht
van tooneel- en muziekwerken, de reproductie door middel van
muziekinstrumenten en van den kinematograaf, zijn de grenzen der
auteursbescherming deels uitgebreid, deels scherper getrokken. Groote
verbetering is ook gebracht in de stelselmatige volgorde der artikelen
en in de redactie van sommige bepalingen, die in de vroegere stukken
wel eens aan duidelijkheid en beknoptheid te wenschen overliet.
Doch, zooals gezegd, de Berlijnsche Conferentie heeft de invoering
van al deze hervormingen slechts mogelijk gemaakt; of ze werkelijk
ingevoerd zullen worden hangt af van het gebruik, dat de verschillende
staten zullen maken van de hun gelaten vrijheid om sommige der
nieuwe bepalingen niet te aanvaarden. Van de groote meerderheid der
nu-aangesloten staten kan worden verwacht, dat zij de nieuwe Conventie
in haar geheel en onvoorwaardelijk zullen bekrachtigen; het staat
echter vast dat allen hiertoe niet--tenminste niet binnen kort--zullen
overgaan. Zoolang dit laatste niet het geval is, blijft natuurlijk de
oude Berner Conventie met al hare aanhangsels (Additionneel Artikel en
Slotprotocol benevens de Parijzer Additionneele Acte en "Verklaring")
nog bestaan.
Een voordeel van het te Berlijn ingevoerde systeem is, dat er
in de komende jaren geleidelijk verbetering kan worden gebracht
in den toestand van het Verbond, zonder dat hiervoor telkens eene
herzienings-Conferentie noodig is. Ten allen tijde kunnen de staten,
die nog op sommige punten bij de oude bepalingen zullen zijn gebleven,
hiervan afzien en tot de nieuwe Conventie in haar geheel toetreden
en telkenmale wanneer dit geschiedt, zal men weer een stap verder
zijn gekomen tot de zoozeer gewenschte eenheid in de Unie. Dit neemt
natuurlijk niet weg, dat ook herzienings-Conferentiën in de toekomst
noodig blijven; men heeft daarom te Berlijn voor de eerstvolgende
tijd en plaats weer vastgesteld: zij zal gehouden worden te Rome,
op zijn vroegst in 1914, op zijn laatst in 1918.
Voorloopig echter is de meeste verbetering te verwachten, niet van
nieuwe wijzigingen in den tekst der Conventie, maar van hervormingen
der binnenlandsche wetgevingen. Zoolang deze onder elkander nog
zooveel belangrijke punten van verschil blijven vertoonen, kan van
versterking der eenheid in de Unie moeilijk sprake zijn.
Ook hieraan heeft de Association haar aandacht gewijd en hare pogingen
om in deze richting verbetering te brengen, komen mij belangrijk
genoeg voor om hier te worden vermeld.
Nadat op haar in 1895 te Dresden gehouden Congres de beginselen waren
besproken, die als basis zouden kunnen dienen om in de wetgevingen
van de tot het Verbond behoorende landen eenheid te brengen, heeft
eene Commissie uit haar midden zich daarna beziggehouden met het
opstellen van een ontwerp model-wet (loi-type) met deze beginselen tot
grondslag. Dit ontwerp maakte op de volgende congressen herhaaldelijk
het onderwerp van belangrijke besprekingen uit en werd in den loop
der jaren ook op enkele punten gewijzigd. Op het Congres te Parijs
in 1900 heeft de heer Georges Maillard, die een belangrijk aandeel
in deze werkzaamheden heeft genomen, doel en strekking hiervan nog
eens uiteengezet [161]. Hij heeft er toen op gewezen, dat het ontwerp
niet moet beschouwd worden als eene model-wet in dien zin, dat het,
theoretisch gesproken, eene ideaal-regeling zou geven. De samenstellers
hebben slechts de bedoeling gehad, de voornaamste elementen tot een
geheel te vereenigen, waarover h. i. kans bestaat, dat de wetgevers
der beschaafde staten het binnen afzienbaren tijd eens zullen
kunnen worden. Het geeft dus niet die mate van bescherming, welke de
Association in het algemeen wel zou wenschen (uit de besprekingen op
hare congressen van verschillende auteursrecht-kwestiën blijkt, dat
de meerderheid harer leden op de meeste punten nog verder wil gaan);
doch het minimum, dat zij binnenkort voor alle staten bereikbaar
acht. Wat den vorm en het systeem van dit ontwerp betreft: het is
niet de bedoeling der samenstellers geweest, dat de tekst woord voor
woord in alle landen tot wet zou worden gemaakt. Slechts de beginselen
worden er in geregeld; waar men de beslissing van sommige punten liever
niet aan den rechter overlaat (hierbij dacht men zeker vooral aan
Duitschland), zullen de meeste bepalingen nog aanvulling behoeven. Het
geheele ontwerp bestaat dan ook slechts uit zestien artikelen.
Al draagt dit ontwerp dus een volkomen officieus karakter, en al
is de kans zeer gering, dat het eerlang door een of meer staten in
zijn geheel wordt overgenomen, toch moet zijne beteekenis niet worden
onderschat. Daar het het uitvloeisel is van jarenlange bestudeering
door bij uitstek daartoe bevoegden en eenerzijds aan de wenschen
van een groote groep schrijvers en kunstenaars (d. w. z. auteurs)
uit verschillende landen uitdrukking geeft, terwijl andererzijds
slechts wat practisch bereikbaar scheen erin opgenomen is, bevat het
voor de wetgevers een aantal wenken, die in elk geval bijzondere
aandacht verdienen [162]. In den loop van dit proefschrift zal ik
nog verschillende malen naar de bepalingen van dit ontwerp hebben te
verwijzen; met het oog hierop heb ik ook gemeend den jongsten tekst
ervan, vastgesteld te Parijs in 1900, hierachter onder de bijlagen
te moeten opnemen.
De rol, die ons land in de internationale beweging tot bescherming
van het auteursrecht heeft gespeeld, is tot nu toe hoogst bescheiden
geweest.
In de jaren, dat de Europeesche staten begonnen met het sluiten van
tractaten op het auteursrecht, scheen Nederland niet achter te zullen
blijven. Reeds in 1840 werd in een handels- en scheepvaarttractaat met
Frankrijk de bepaling opgenomen, dat de letterkundige eigendom over en
weer zou worden gewaarborgd. Een afzonderlijk tractaat zou dit nader
regelen. Dit tractaat kwam tot stand den 29sten Maart 1855 [163]. Vijf
jaar later werd er door eene Additionneele Overeenkomst de bepaling
aan toegevoegd, dat de uitgave in Nederland van bloemlezingen van
Fransche schrijvers, welke bestemd zijn voor het onderwijs, geoorloofd
zou zijn. In 1884 is het, na korten tijd buiten werking te zijn geweest
(krachtens de bepaling van art. 11 derde lid), weer in werking gesteld
door eene tusschen Nederlanden Frankrijk uitgewisselde Verklaring
[164]. Daarbij werd het tractaat ook toepasselijk verklaard in de
wederzijdsche koloniën, terwijl de bescherming tevens werd uitgebreid
tot de muziekwerken.
Met België werd 30 Augustus 1858 een tractaat gesloten [165], dat
bijna gelijkluidend is aan dat van 1855 met Frankrijk.
Een tractaat met Spanje werd gesloten 31 December 1862 [166]; dit werd
echter reeds tegen 4 Februari 1880 opgezegd, waarna het, na eerst nog
enkele malen, telkens voor zes tot acht maanden, te zijn verlengd,
den 4den October 1882 voorgoed buiten werking is gesteld [167].
Met andere staten heeft Nederland geen verdragen gesloten, hoewel
daartoe meer dan eens moeite is gedaan, vooral van den kant van
Duitschland. Met laatstgenoemd land was zelfs in 1884 reeds een verdrag
door onze Regeering gesloten, dat echter nooit is bekrachtigd, daar
de Regeering inzag, dat het de goedkeuring der Tweede Kamer niet
zou verwerven.
De erkenning van het internationaal auteursrecht in ons land beperkt
zich dus tot de werken uit Frankrijk en België. Deze bescherming is nog
binnen zeer enge grenzen gehouden. Beide tractaten verhinderen alleen
den nadruk van wetenschappelijke of letterkundige werken (art. 1),
dat met Frankrijk, krachtens de Verklaring van 1884, ook dien van
muziekwerken. Een uitsluitend vertalingsrecht wordt door deze tractaten
in het geheel niet verleend. Het tractaat met België is in dit opzicht
zeer duidelijk (art. 3 eerste lid); ten aanzien van het Fransche zou
men nog in twijfel kunnen verkeeren. In art. 1 wordt bepaald, dat het
auteursrecht ("het recht van eigendom of van kopij"), hetwelk de wet
van het ééne land waarborgt of in het vervolg zal waarborgen, op het
grondgebied van het andere land kan worden uitgeoefend "gedurende
denzelfden tijd en binnen dezelfde grenzen als in dat andere land
het recht wordt uitgeoefend, 'twelk aan de schrijvers van de aldaar
uitkomende werken van gelijken aard is toegekend". Deze rechten kunnen
echter niet uitgebreider zijn dan die, welke de wetgeving van het land
waartoe de schrijver of zijne rechtverkrijgenden behooren, toekent. Nu
wordt in Frankrijk het uitsluitend vertalingsrecht weliswaar niet
uitdrukkelijk in de wet erkend, doch wél bestaat in dat land eene
vaste jurisprudentie, volgens welke onder de réproduction, die in
strijd is met het auteursrecht, ook moet verstaan worden reproductie
in eene andere taal. [168] Feitelijk bestaat dus een uitsluitend
vertalingsrecht volgens het Fransche recht en wel een van even langen
duur als het auteursrecht op het oorspronkelijke werk. Men zou dus
hieruit kunnen afleiden, dat volgens ons tractaat met Frankrijk de
in dat land uitgekomen werken ook in Nederland tegen vertalingen
zijn beschermd, voorzoover tenminste ook volgens Nederlandsch recht
een vertalingsrecht zou bestaan, dus niet langer dan vijf jaar na de
uitgave. Bij de beraadslagingen over het tractaat in ons parlement is
echter door den minister van buitenlandsche zaken herhaaldelijk en
met nadruk betoogd, dat het uitgeven van vertalingen van Fransche
werken in ons land door het tractaat niet wordt verboden. Het,
m. i. sterkste, argument, dat hiervoor werd aangevoerd, was dit, dat
de Fransche Regeering, die eerst van de Nederlandsche de erkenning
van het uitsluitend vertalingsrecht trachtte te bedingen, later, toen
hiertegen van onze zijde bedenkingen waren ingebracht, uitdrukkelijk
verklaard heeft, dat zij van haar vroeger verlangen afzag. Als gevolg
hiervan werd in het tractaat eene uitdrukkelijke bepaling ten aanzien
van het voorbehoud van het vertalingsrecht, die in tractaten, welke
Frankrijk met andere landen had gesloten, wél voorkomt, niet opgenomen
[169]. Men mag het er dus voor houden, dat het tractaat het vertalen
geheel vrijlaat en daarmede is tevens gezegd, dat de bescherming,
welke het verleent, in de practijk weinig beteekent.
Volledigheidshalve wil ik hier nog melding maken van eene Proclamatie
van 20 November 1899 van den President der Vereenigde Staten van
Noord-Amerika, waarbij de wet van 3 Maart 1891 (nu vervangen door die
van 4 Maart 1909) ook op Nederlanders wordt toepasselijk verklaard. Het
zou mij te ver voeren de beteekenis hiervan volledig uiteen te zetten;
het zij voldoende hierbij aan te stippen, dat de Nederlandsche auteurs
als gevolg hiervan voor hunne hier te lande verschenen werken onder
bepaalde voorwaarden (o. a. die dat binnen een zekeren termijn eene
nieuwe uitgave van het werk in de Vereenigde Staten verschijne)
aldaar de bescherming der wet genieten. Daar echter Nederland
geenerlei verplichting daartegenover heeft op zich genomen, worden
de onderdanen der Vereenigde Staten hier te lande, wat de erkenning
van hun auteursrecht betreft, volkomen op dezelfde wijze behandeld
als die van alle andere staten, waarmede geen tractaten zijn gesloten.
Dezelfde oppositie, die zich hier te lande tegen het sluiten van
doeltreffende bijzondere tractaten (zooals b. v. dat met Duitschland in
1884) deed hooren, en die voornamelijk is gericht tegen de erkenning
van een uitsluitend vertalingsrecht voor in het buitenland uitgekomen
werken, is ook oorzaak geweest, dat ons land zich tot nu toe niet bij
de Berner Conventie heeft aangesloten. Op de eerste Conferentiën van
Bern (van 1884 en 1885) was ons land wel vertegenwoordigd, n.l. door
den Consul-Generaal B. L. Verwey, die ook het in 1885 vastgestelde
Ontwerp heeft onderteekend [170]. De bekrachtiging van Nederland is
echter uitgebleven.
Op de Conferentie van Parijs heeft ons land, hoewel het daartoe was
uitgenoodigd, geene vertegenwoordigers afgevaardigd.
Intusschen werd de strijd tusschen de voor- en tegenstanders
van onze aansluiting bij het Internationale Verbond van de zijde
der eerstgenoemden met steeds aangroeiende kracht en overtuiging
gevoerd. In 1898 werd opgericht een Berner Conventie Bond, die naast
vele letterkundigen en kunstenaars ook verschillende invloedrijke
vereenigingen onder zijne leden telt; eenige jaren later (in 1905)
kwam de Vereeniging van Letterkundigen tot stand, welk lichaam zich
ook spoedig deed kennen als een ijverig strijder voor onze aansluiting
[171]. In de Tweede Kamer was het vooral Professor van der Vlugt,
die voor onze aansluiting ijverde; eene motie, welke door dezen
afgevaardigde werd ingediend [172], waarin aan de Regeering werd
verzocht daartoe zoo spoedig mogelijk de noodige stappen te doen,
is echter nooit in behandeling gekomen.
De houding onzer tegenwoordige Regeering tegenover dit vraagstuk
is niet meer twijfelachtig. Een jaar geleden gaf zij reeds blijk,
van onze aansluiting tot het Verbond niet afkeerig te zijn, door
afgevaardigden te zenden naar de Berlijnsche Conferentie. Ons land
is aldaar vertegenwoordigd geweest door: Mr. F. W. J. G. Snijder van
Wissenkerke, directeur van het Bureau voor den industrieelen eigendom,
Mr. L. J. Plemp van Duiveland, hoofdredacteur van de Nieuwe Courant,
Herman Robbers, bestuurslid van de Vereeniging van Letterkundigen
en W. P. van Stockum, uitgever. Hoewel deze gedelegeerden slechts
ad audiendum de zittingen der Conferentie bijwoonden, is toch hunne
tegenwoordigheid te Berlijn niet zonder beteekenis geweest. Mr. Snijder
van Wissenkerke legde er namens de Nederlandsche Regeering de
verklaring af, dat deze onze aansluiting oprecht wenschte te
bevorderen, en dat het voornamelijk van de resultaten der Conferentie
af zou hangen, of zij hierin binnenkort zou slagen [173]. De andere
ter Conferentie vertegenwoordigde staten toonden van hun kant, dat
zij hiertoe wenschten mee te werken. Het was ongetwijfeld voornamelijk
met het oog op ons land, dat in de herziene Conventie de bepaling werd
opgenomen, die aan de staten, welke nog tot het Verbond wenschen toe
te treden, daartoe de mogelijkheid opent, zonder dat zij gedwongen
zijn alle hervormingen van Berlijn te aanvaarden.
Dat onze Regeering het met haar voornemen ernstig meent, blijkt uit
het in dit najaar verschenen Oranjeboek [174], waarin de indiening
van een wetsontwerp in uitzicht wordt gesteld, dat tot de toetreding
van Nederland machtiging verleent. Zoo schijnt dus eindelijk dit
vraagstuk zijne definitieve oplossing te naderen.
HOOFDSTUK II
GRONDSLAG EN RECHTSKARAKTER
§ 1 Algemeen overzicht der verschillende theorieën
In velerlei richtingen heeft men gezocht naar een wetenschappelijke
verklaring en motiveering van het auteursrecht. De reeds in het
tijdperk der privilegiën herhaalde malen uitgesproken overtuiging,
dat de bescherming tegen nadruk haar grond moest vinden in het recht
der geestelijke voortbrengers op hunne producten, leidde ertoe het
auteursrecht te beschouwen als een eigendomsrecht. Dit denkbeeld
vindt men reeds bij enkele Duitsche juristen uit de zeventiende eeuw
[175] en in Frankrijk o.a. in 1725 door Louis d'Héricourt [176]
nader uitgewerkt. Later heeft de theorie van den letterkundigen of
intellectuelen eigendom talrijke aanhangers gevonden en ook grooten
invloed op de wetgevingen uitgeoefend. Voor wat ons land betreft behoef
ik slechts te herinneren aan de Publicatie van het Provinciaal bestuur
van Holland van 1796 en aan de wet van 3 Juli 1803, die beiden een
eeuwigdurend kopierecht toekenden. De theorie vond echter al spoedig
van verschillende kanten heftige bestrijding; in Duitschland, waar
onder de voornaamste voorstanders Fichte, Hegel en Schopenhauer zijn
te noemen, kon zij toch niet lang de heerschende blijven; in Frankrijk
vond zij vooral in Renouard een gevaarlijken tegenstander; toch blijft
men daar nog steeds spreken van propriété littéraire et artistique,
en al heeft zich in wetenschap en wetgeving het auteursrecht als een
van eigendom op zeer vele punten afwijkend recht ontwikkeld, het is
nog wel iets meer dan de naam alleen, die daar van de oude theorie
is blijven voortbestaan [177].
Anderen hebben getracht, het auteursrecht niet als een absoluut
recht, doch als een recht jegens personen, een relatief recht,
te construeeren. Dit is de zoogenaamde contracts-theorie, volgens
welke het verbod van nadrukken zou voortvloeien uit een stilzwijgend
beding, waardoor bij den koop van elk exemplaar van een boek de kooper
gebonden zou zijn. Deze leer heeft zich echter nooit een eenigszins
beteekenenden aanhang kunnen verwerven [178].
Weer anderen zagen in het auteursrecht niet een vermogensrecht, maar
een recht dat tot bescherming van den persoon diende; reproductie
van iemands geestesproduct tegen zijn wil zou eene krenking der
persoonlijkheid zijn. Als een van de eerste voorstanders dezer leer
zou men Im. Kant kunnen noemen, die met het oog op het auteursrecht een
boek beschouwde als een rede tot het publiek, die zonder volmacht van
den schrijver niet door een ander in het openbaar mag worden herhaald
[179]. In den laatsten tijd komen de theorieën, die uitsluitend of
althans voornamelijk op de persoonsrechtelijke elementen van het
auteursrecht den nadruk leggen, weer meer op den voorgrond [180].
Tegenover deze pogingen om toepasselijkheid van of analogie
met bestaande rechtsinstituten aan te toonen en zoodoende de
auteursbescherming uit het gemeene recht te verklaren, werd door
anderen aangevoerd, dat hier van een eigenlijk privaatrecht geen
sprake is, daar het auteursrecht bij geen der groepen subjectieve
rechten kan worden ingedeeld.
Zoo zag von Gerber in het auteursrecht niets anders dan een reflex
van het wettelijk verbod van nadruk, waaraan geen subjectief recht der
auteurs ten grondslag kon worden gelegd [181]. Ook Jolly kwam tot de
conclusie, dat er voor het recht der schrijvers geen andere juridische
vorm was te vinden dan deze, dat de handeling waarmede er inbreuk op
wordt gemaakt (dus de nadruk) tot een delict wordt verklaard [182].
Anderen beschouwden het auteursrecht uitsluitend als een monopolie,
met alle bezwaren die daaraan zijn verbonden, en meenden, dat het
alleen daarom reden van bestaan had, omdat het het eenige middel
was, om aan schrijvers en kunstenaars de vergelding voor hun arbeid
te verzekeren, die tot instandhouding van kunsten en wetenschappen
noodzakelijk was. Dit is o.a. de leer van Macaulay, wiens zienswijze
uit de volgende korte aanhaling uit eene door hem den 5den Februari
1841 in het Lagerhuis gehouden rede duidelijk blijkt: "It is desirable
that we should have a supply of good books: we cannot have such a
supply unless men of letters are liberally remunerated; and the least
objectionable way of remunerating them is by means of copy right"
[183].
Het belangrijkste van hetgeen in ons land aan theoretische
beschouwingen over het auteursrecht is geleverd, dateert uit de jaren,
toen de voorbereiding van de wet van 1881 aan de orde was. Een kort
overzicht moge hiervan volgen.
De beraadslagingen in het jaar 1862 in de Koninklijke Academie van
Wetenschappen gehouden, aan wie door de Regeering was verzocht, haar
oordeel over het door de Vereeniging ter bevordering van de belangen
des Boekhandels ingediende wetsontwerp uit te spreken, leverden weinig
belangrijks op. Het hoofdbeginsel werd slechts door enkele leden
aangeroerd en maakte "geen bepaald voorwerp van redetwist" uit [184].
Van meer gewicht was de vergadering der Nederlandsche
Juristen-Vereeniging in het jaar 1877 gehouden, waar de vraag aan de
orde was gesteld: "Naar welk hoofdbeginsel moet de Staat de rechten
van schrijvers en kunstenaars op het product van hun arbeid regelen?"
Er werden praeadviezen uitgebracht door Mr. N. de Ridder en
Mr. J. Freseman Viëtor.
Laatstgenoemde, die reeds elders zijne denkbeelden over dit vraagstuk
had uiteengezet [185], ontzegde schrijvers en kunstenaars alle recht
op de vruchten van hun arbeid. Hij wilde het auteursrecht beschouwd
zien als een soort privilegie, alleen steunende op het algemeen nut,
"op de noodzakelijkheid om schrijvers en uitgevers eenig voordeel te
verzekeren, ten einde het uitgeven van boeken niet onmogelijk te maken"
[186].
Zoo ook de tweede praeadviseur, Mr. N. de Ridder, die in aansluiting
met hetgeen hij in zijn kort daarvoor verschenen proefschrift had
gezegd, onder meer de volgende stelling formuleerde:
"Daar is ook geen enkel rechtsinstituut, dat direct of analogice
den rechter door toepassing, den wetgever door uitbreiding dienen
kan als middel ter bescherming van bedoeld vermogens-interesse
der bedoelde auteurs" [187]. Ook volgens dezen schrijver steunde
de bescherming uitsluitend op het algemeen belang, hetgeen met
economische beschouwingen, hoofdzakelijk aan Schaeffle ontleend,
nader werd uitgewerkt.
In denzelfden geest als de beide praeadviezen viel ook het oordeel
uit van de meerderheid in de vergadering der Juristen-Vereeniging.
De theorie van den letterkundigen eigendom verwierf slechts negen
van de negen en veertig stemmen.
De door Jhr. Mr. A. F. de Savornin Lohman ontwikkelde theorie: "dat
de arbeider recht heeft op het loon van zijn arbeid, en dat ieder,
die zich zonder grond met eens anders loon verrijkt, verplicht is tot
teruggave" werd verworpen met twee en veertig tegen zeven stemmen en
de leer van het "stilzwijgend beding, hetwelk geacht moet worden bij
den verkoop van elk exemplaar in de bedoeling van partijen te hebben
gelegen, krachtens hetwelk de kooper eigenaar wordt van het gekochte
onder voorwaarde van het niet te zullen nadrukken en er niet toe te
zullen bijdragen, dat het door anderen tot nadruk worde gebezigd"
vond slechts één enkelen aanhanger.
Doch eene groote meerderheid (zes en dertig tegen tien stemmen en
drie onthoudingen) verklaarde zich ten slotte voor de stelling:
"dat in het algemeen belang door de wet een recht tot uitsluitende
reproductie moet worden gegeven" [188].
Op de beteekenis van dit votum kom ik zoo dadelijk nog terug. Dat er
geen positief resultaat mede was bereikt, waardoor eenige klaarheid in
het vraagstuk zou zijn gebracht, springt in het oog. Welke voorlichting
kan er voor wetgever of rechter te vinden zijn in de wetenschap,
dat een aantal rechtsgeleerden het auteursrecht "in het algemeen
belang" acht?
Ook van andere zijde bleef hier te lande de zoo gewenschte juridische
voorlichting op dit gebied ontbreken.
De enkele schrijvers, die het waagden eene theorie te verkondigen,
waarin het auteursrecht op een juridischen grond gebaseerd
wordt, zooals Jhr. Mr. A. F. de Savornin Lohman, die in zijne
recht-op-loon-theorie een toepasselijk rechtsbeginsel meende te hebben
gevonden [189], en Mr. G. Belinfante, die in een Themis-artikel [190]
het recht der schrijvers uit den eigendom van het manuscript poogde
af te leiden, vonden van verschillende zijden krachtige en doorgaans
zóó afdoende bestrijding, dat er van hunne theorieën weinig overbleef
[191].
Het scheen wel, alsof met de uitspraak der Juristen-Vereeniging
het laatste woord in deze zaak gesproken was. In een opstel in het
Rechtsgeleerd Magazijn van Mr. S. Katz [192] werd van de overwinning
van Mr. Viëtors denkbeelden met ingenomenheid gewag gemaakt; het slot
van dit opstel klonk niet geruststellend voor de auteurs:
"Ongetwijfeld zal de tijd komen, dat ook hier gebroken wordt met
alle privilegies en alle monopoliën, en het voorbeeld der octrooien,
hoeveel afwijkingen het oplevere, ook op 't gebied van 't auteursrecht
zal worden toegepast" [193].
Doch bleef tegen afschaffing van alle auteursrecht volgens de groote
meerderheid toch nog altijd "het algemeen belang" zich verzetten,
gevaarlijker was de theorie in zake internationaal auteursrecht.
Dit bewees o.a. een artikel van Mr. J. D. Veegens in de Gids over onze
aansluiting bij de Berner Conventie [194]. Na te hebben verklaard,
dat geen der theorieën, die een rechtsgrond voor het auteursrecht
vindiceeren, hem bevredigt en dat derhalve het auteursrecht uitsluitend
op overwegingen van algemeen belang steunt, gaat deze schrijver bij
de bespreking der internationale bescherming aldus voort: "Behoort
men nu verder te gaan en ook eene internationale regeling van het
auteursrecht te helpen verwezenlijken? M. a. w. behoort nadruk
van werken, die in het buitenland zijn uitgegeven in Nederland
te worden geweerd? Deze vraag zou onvoorwaardelijk bevestigend
zijn te beantwoorden, indien een algemeen rechtsbeginsel van het
auteursrecht was aan te wijzen. Dit is echter, gelijk U gebleken is,
naar mijne meening niet het geval". [195] Langs deze redeneering komt
de schrijver dan tot de conclusie, dat onze wetgever aan vreemdelingen
(auteurs van in het buitenland uitgekomen werken) de bescherming hier
te lande dient te onthouden, omdat dit voor ons voordeeliger uitkomt.
Aan dezen raad heeft men zich--zooals bekend is--tot nu toe in ons
land gehouden en bijna altijd vindt men bij degenen, die zich tegen
het deelnemen van Nederland aan de internationale regeling van het
auteursrecht verzetten, ditzelfde argument terug: het auteursrecht is
geen recht dat juridisch vaststaat, derhalve kan de wetgever het aan
den een onthouden en den ander toekennen, al naar mate het "algemeen
belang" hiermede gediend is.
Wel zijn er ook in ons land verscheidene schrijvers geweest, die
zich met de uitspraak "dat in het algemeen belang een recht tot
uitsluitende reproductie moet worden gegeven" niet tevreden konden
stellen. Minister Modderman gewaagde reeds bij de verdediging van
het wetsontwerp van den plicht des wetgevers om deze bescherming
te verleenen en verklaarde het auteursrecht te beschouwen: "niet
eenvoudig als product van utiliteit, maar als een recht sui generis"
[196]; dr. Schaepman betoogde bij dezelfde gelegenheid in de Tweede
Kamer, dat de wetgever het auteursrecht niet had te scheppen, maar
dat het een bestaand, op redelijkheid en rechtvaardigheid steunend
recht was, waaraan door de wet slechts eene vormelijke en stellige
uitdrukking moest worden gegeven; [197] en in sommige aan het
auteursrecht gewijde monographieën worden naast het algemeen belang
ook gronden van billijkheid en rechtvaardigheid aangevoerd en wordt
er op gewezen, dat het auteursrecht in overeenstemming is met de in
ons geheele privaatrechtelijke systeem gevolgde beginselen [198]. Doch
het bleef meestal bij enkele algemeene opmerkingen; geen der genoemde
schrijvers kwam er toe, zijne denkbeelden zoover uit te werken,
dat men zou kunnen spreken van een rechtsleer van het auteursrecht.
Zoo is dan in het algemeen de rechtswetenschap ten aanzien van
het auteursrecht in ons land meer afbrekend dan opbouwend te werk
gegaan. Toen men tot de conclusie was gekomen, dat geen der van
ouds bekende rechtsregels en rechtsbegrippen hier toepasselijk was,
schenen velen met dit negatieve resultaat genoegen te nemen en verdere
onderzoekingen overbodig te achten.
Wel kan niemand ontkennen, dat het auteursrecht, zooals dat nu
eenmaal in de wet is geregeld, tot het privaatrecht behoort; doch
men schijnt het toch nog steeds als iets buitenafs te beschouwen. In
de voornaamste handboeken over ons burgerlijk recht vindt men er
meestal slechts terloops eenige opmerkingen aan gewijd, die dan
nog hoofdzakelijk moeten strekken om aan te toonen, dat het geen
eigendom is [199]; eene eigen plaats in het rechtssysteem keurt men
het blijkbaar nog niet waardig. Vraagt men naar het juridisch karakter
van het recht, tot welke groep van subjectieve rechten het behoort,
dan maken sommigen zich er af door te antwoorden: het is een jus
sui generis; eene verklaring, waaraan men natuurlijk niets heeft
en waarvan met een Fransch schrijver kan worden gezegd: "un pareil
aveu est peu compromettant et laisse la question dans le même état"
[200]; anderen voorzien het auteursrecht van het wel iets meer, maar
toch nog te weinig zeggend étiquet: "absoluut vermogensrecht" [201].
Bleef dus ten onzent tot nu toe een gangbare rechtsleer van het
auteursrecht ontbreken, in andere landen, en met name in Duitschland,
hebben de rechtsgeleerden zich met gunstiger resultaat toegelegd op
de taak, die hier nog te doen bleef: nl. door het formuleeren van
vaste regels en het vormen van klare juridische begrippen in deze
materie eenige orde te brengen, zoodat aard en omvang van dit recht,
in overeenstemming met het rechtsbewustzijn stelselmatig kunnen
worden vastgesteld en het in het rechtssysteem de plaats kan worden
aangewezen, die het naast andere subjectieve rechten toekomt.
Verreweg het best is m. i. in dit opzicht geslaagd
de Berlijnsche hoogleeraar dr. J. Kohler met zijne
Immaterialgüterrechts-theorie. Evenals de theorie van den
letterkundigen eigendom gaat deze leer van het beginsel uit, dat
schrijvers en kunstenaars, die een origineel werk hebben voortgebracht,
daarop een uitsluitend recht kunnen doen gelden. Dit wordt door Kohler
aldus kort en krachtig geformuleerd: "Wer ein neues Gut schafft, hat
das natürliche Anrecht daran" [202]. Op dit beginsel voortbouwende
construeert hij het auteursrecht als een recht op het geestelijk
voortbrengsel. Naast de zaken in rechtskundigen zin hebben wij dus hier
te doen met eene nieuwe categorie rechtsobjecten (Immaterialgüter),
die zich door hun eigenaardig karakter van de overige onderscheiden;
de rechten op immaterieele goederen (Immaterialrechte), waartoe
behalve het auteursrecht ook behoort de zoogenaamde industrieele
eigendom, vormen een afzonderlijke groep absolute vermogensrechten,
wel van de zakelijke rechten te onderscheiden.
Waarom deze theorie, zoowel wat betreft de wijze, waarop de grondslag
van het auteursrecht wordt aangegeven, als wat betreft de juridische
constructie, die aan het recht gegeven wordt, de voorkeur die ik
haar boven andere theorieën meen te moeten geven verdient, zal ik in
de volgende bladzijden trachten te motiveeren. Daarbij zal tevens
gelegenheid zijn, de zienswijze van de voornaamste Nederlandsche
schrijvers over dit onderwerp, die hierboven slechts met een enkel
woord konden worden aangeduid, wat meer van nabij te beschouwen.
§ 2 Recht of doelmatigheid?
In de eerste plaats staan wij voor de vraag, die Macaulay in zijne
boven aangehaalde rede aldus formuleerde: "Is this a question of
expediency or is it a question of right?" Hebben de auteurs recht
op bescherming, of is het vraagstuk der auteursbescherming er een,
waarbij met geen rechtsbeginsel behoeft te worden gerekend, waarin
dus alleen de doelmatigheid, "het algemeen belang", heeft te beslissen?
Uit het in de vorige paragraaf gegeven overzicht is gebleken, dat de
meeste Nederlandsche schrijvers de vraag in laatstgemelden zin hebben
beantwoord en ik heb daar ook reeds kunnen wijzen op enkele conclusiën,
die men gemeend heeft uit deze opvatting te kunnen trekken. Het schijnt
daarom niet onnoodig, aan hunne voornaamste argumenten eenige aandacht
te wijden.
Onder degenen, die dit vraagstuk het grondigst hebben behandeld,
behoort ongetwijfeld mr. Freseman Viëtor. Om de opvattingen over
auteursrecht van dezen schrijver op de juiste waarde te kunnen
schatten, is het allereerst noodig te weten, dat hij behoort tot
de school der utilitarianisten. Bij de beantwoording van de vraag,
of iets recht behoort te zijn, wenscht hij alleen de utiliteit, de
doelmatigheid te laten beslissen, van "abstracte rechten", waarvoor
om huns zelfs wille, afgescheiden van de gevolgen, erkenning wordt
gevraagd, wil hij niet weten [203].
Het ligt niet in mijne bedoeling--het zou mij trouwens ook te ver
van mijn onderwerp afvoeren--deze zienswijze hier te bespreken; zoo
aanstonds zal nog gelegenheid zijn over dit punt enkele opmerkingen
te maken. Wanneer men nu echter weet, dat mr. Viëtor geen anderen
grond voor het recht erkende dan de utiliteit, dan vraagt men zich
af, wat zijne bedoeling ermede is geweest om dit ten aanzien van het
auteursrecht nog eens in 't bijzonder in het licht te stellen. Dat
het auteursrecht alleen gegrond kan worden op het "algemeen belang"
heeft het dan immers met alle andere rechten gemeen; dit behoeft
daarom nog geen reden te zijn om het een privilegie te noemen, zooals
mr. Viëtor verscheidene malen doet.
Naar eene verklaring, die op dit punt volkomen helderheid geeft,
heb ik vergeefs gezocht. Wel schrijft mr. Viëtor, dat hij zijne
nuttigheidsleer niet op alle rechten zonder uitzondering zou willen
toepassen: "Er zijn sommige rechten wier al of niet handhaving ik niet
van hunne nuttigheid zou willen laten afhangen. Geheel afgescheiden
van de gevolgen zou ik ze willen handhaven" [204].
Om deze reden, en ook omdat het oordeel, of iets al dan niet nuttig
is, niet onfeilbaar is, acht schr. een onderzoek "naar het al of niet
rechtmatige van den intellectueelen eigendom, naar het al of niet
bestaan van eenig ander recht van schrijvers" [205] niet overbodig.
Doch welken maatstaf mr. Viëtor heeft willen aanleggen bij zijn
onderzoek naar den rechtsgrond van het auteursrecht, is niet geheel
duidelijk. Schr. erkent zelf dat hij niet zou weten "hoe het abstracte
recht van den eigendom aan te toonen" [206], hoewel toch de eigendom
behoort tot de rechten, wier al of niet handhaving hij niet van hunne
nuttigheid wil doen afhangen. Toch weet hij eene motiveering voor
den eigendom te vinden buiten de doelmatigheid om:
"Van den materieelen eigendom zie ik niet slechts het algemeen
belang in, ik zie niet slechts die overtuiging algemeen gedeeld,
maar ik meen een toestand, waarin die eigendom ontbrak, onmogelijk
te kunnen heeten. Den eigendom kan ik niet wegdenken, of ik denk de
geheele maatschappij weg. En aangezien ik nu geloof aan de harmonie
tusschen recht en nuttigheid en daardoor reeds, zoodra iets algemeen
en in verschillende tijden als nuttig werd gequalificeerd, een zwaar
vermoeden heb, dat het ook werkelijk nuttig en rechtvaardig is,--zoo
durf ik hier van de onmogelijkheid van het niet bestaan van den
eigendom te concludeeren tot het recht, tot het waarachtig nut van dat
instituut. Ik buig mijne knie voor het "fait accompli", dat zich niet
"non accompli" laat denken. Het nut is hier, zooals Stuart Mill terecht
zegt (Utilitarianism p. 79), zooveel grooter en zooveel tastbaarder,
dat het verschil in graad een werkelijk verschil in soort wordt" [207].
Hiermede meende mr. Viëtor een grondslag voor den eigendom te hebben
aangewezen, dien het auteursrecht moet missen. Het auteursrecht, meent
hij, is niet noodzakelijk, het kan zeer goed weggedacht worden. "Dat
niet het gemis van het recht, maar integendeel het recht zelf eene
onmogelijkheid is, bewijzen trouwens de voorstanders van dat recht
zelf, door onder verschillende pretexten na een zekeren termijn of
onder zekere omstandigheden er een eind aan te maken" [208].
Valt nu werkelijk, ook wanneer men alleen met de hier genoemde
overwegingen rekening houdt, de vergelijking tusschen eigendom en
auteursrecht zoozeer in het nadeel van laatstgenoemd recht uit,
dat het mr. Viëtors conclusiën zou rechtvaardigen? Ik meen van niet.
In de eerste plaats heeft het geen zin uit de tijdelijkheid van
het auteursrecht af te leiden, dat het niet bestaanbaar is. Dat het
recht van den auteur niet ten allen tijde ten bate zijner erfgenamen
kan blijven voortbestaan, heeft met de rechtmatigheid van het recht
zoolang het wél bestaat niet te maken; er zijn werkelijk geen pretexten
noodig om dit te verklaren, zooals ik hieronder nog nader hoop uiteen
te zetten. Het auteursrecht is niet alleen niet onbestaanbaar, maar
het bestaat in alle beschaafde staten nu al meer dan een eeuw lang,
in Engeland zelfs bijna twee eeuwen! En daarvóór had men dan toch de
privilegiën, die eene wel gebrekkige, maar toch in strekking vrijwel
met het auteursrecht overeenkomende bescherming boden. Bijna met
evenveel recht als van den eigendom kan men ook van het auteursrecht
zeggen, dat het "algemeen en in verschillende tijden als nuttig werd
gequalificeerd". Dat de tijden, waarin men de noodzakelijkheid van
het auteursrecht niet inzag, dichterbij liggen dan die waarin men
geen eigendom kende, bewijst in dezen niets; het auteursrecht kreeg
pas reden van bestaan na de uitvinding der boekdrukkunst, zooals ik
dat in mijn historisch overzicht heb trachten aan te toonen; dat men
voor dien tijd, toen de nu in zwang zijnde exploitatie-middelen van
geschriften en kunstwerken nog niet bekend waren, aan geen auteursrecht
dacht, kan nooit als argument gelden tegen de noodzakelijkheid van
dat recht in onze tegenwoordige maatschappij.
En nu is het zeker waar, dat de eigendom veel meer dan het auteursrecht
met de bestaande maatschappij is samengeweven, zoodat men zich deze
moeilijk zonder eigendom denken kan. Ik wil dan ook gaarne toegeven,
dat aan het behoud van den eigendom oneindig veel zwaardere belangen
zijn verbonden. Doch dit vindt zijn reden ook grootendeels hierin,
dat iedereen zonder uitzondering er elk oogenblik persoonlijk mee
in aanraking komt. Het auteursrecht daarentegen heeft betrekking
op verhoudingen, waarin slechts enkele klassen van personen (in het
algemeen de auteurs en zij die hunne werken exploiteeren: uitgevers,
tooneel- en orkest-directeuren enz.) worden betrokken. De meeste
menschen hebben niet alleen zelf nooit auteursrecht gehad, maar ook
het gebod om het auteursrecht van anderen te eerbiedigen is voor hen
persoonlijk van geen belang, daar zij zelfs de middelen missen om,
gesteld dat zij dit wilden, op zulk een recht inbreuk te maken. De
immaterieele goederen vormen slechts een uiterst kleine groep van
rechtsobjecten in vergelijking met alles wat voorwerp is van eigendom,
d. i. ongeveer de geheele stoffelijke wereld. Maar is dit nu een
reden om de erkenning van het mijn en dijn op geestelijk gebied in
beginsel van minder belang te achten?
Waar het bij het vergelijken van twee rechten, zooals hier gedaan
wordt, op aankomt is niet, hoe groot de som is van de daarbij betrokken
belangen, maar hoeveel ons aan de al of niet handhaving van het recht
in elk bijzonder geval gelegen is. Niet naar de breedte, maar naar
de diepte moeten zij tegen elkander worden afgemeten.
En dan geloof ik, dat het verschil tusschen eigendom en auteursrecht
niet zoo groot is, als mr. Viëtor het wilde doen voorkomen. Inbreuk
op auteursrecht wordt--misschien niet door de groote menigte, die
zich nooit zeer over deze zaken bekommerd heeft--maar wel door de
belanghebbenden en degenen die van de verhoudingen waar het hier om
gaat eenig begrip hebben, evenzeer als een onrecht gevoeld als inbreuk
op eigendom. En zoo opheffing van allen eigendom--gesteld dat dit
mogelijk ware--de geheele maatschappij in wanorde zou brengen, omdat
ieder daarvan terstond de gevolgen zou ondervinden, afschaffing van het
auteursrecht zou, naar evenredigheid van het aantal belanghebbenden,
en binnen den kleinen kring, dien deze in de maatschappij vormen,
niet tot minder ernstige gevolgen leiden.
Ik meen met het voorgaande te hebben aangetoond, dat ook als men zich
op het utilistisch standpunt van Mr. Viëtor stelt, op diens conclusiën
in zake het auteursrecht wel iets valt af te dingen.
Doch het is nu noodig over die nuttigheidsleer zelve nog het
een en ander te zeggen. De aanleiding om in dezen zijn standpunt
uiteen te zetten was voor Mr. Viëtor geweest een geschrift van
Jhr. Mr. A. F. de Savornin Lohman: Over de rechten der uitvinders
[209]. De schrijver had hierin vooropgesteld, dat voor hem de vraag,
of een of ander rechts-instituut al dan niet gehandhaafd diende
te blijven, niet beslist was, wanneer hem was aangetoond dat de
instandhouding van zulk een instituut niet bevorderlijk was voor het
algemeen belang. Allereerst moest gevraagd worden: wat brengt het
Recht mee? Het antwoord op deze laatste vraag wordt niet beheerscht
door motieven van nuttigheid of doelmatigheid; hier heeft het in het
volk levende rechtsbewustzijn te beslissen; wat dit op een gegeven
tijd voor recht houdt, moet gehandhaafd worden, omdat het recht is.
Tegenover deze opvatting stelde Mr. Viëtor, toen hij hetzelfde
onderwerp ging behandelen, de zijne, waarbij hij weliswaar de scherpe
tegenstelling tusschen recht en doelmatigheid, zooals die door de
Savornin Lohman was afgeschilderd, verklaarde niet te aanvaarden,
maar waarbij hij toch zeer beslist het volks-rechtsbewustzijn als
maatstaf verwierp. Vandaar dat in zijn onderzoek naar de al of niet
rechtmatigheid van het auteursrecht het rechtsbewustzijn geheel buiten
beschouwing wordt gelaten. M. i. is daardoor het betoog onvolledig
gebleven en in elk geval weinig overtuigend voor degenen, die des
schrijvers uitgangspunt niet met hem gemeen hebben.
Daar ik mijzelf ook tot deze laatsten moet rekenen, is eene korte
verklaring op dit punt noodzakelijk.
Onder rechtsbewustzijn meen ik te moeten verstaan, naar de omschrijving
die Prof. Hamaker daarvan niet lang geleden gegeven heeft: "...de
eigenschap van den menschelijken geest, die hem tegenover andere
menschen, niet om voor zich of voor anderen eenig doel te bereiken,
maar zonder motief, bepaalde gedragslijnen doet in acht nemen"
[210]. Het doet zich aan ons voor als een in den mensch werkende
kracht, welke hem dringt tot het doen of nalaten van handelingen,
zonder dat de mogelijke gevolgen van de te volgen gedragslijn daartoe
meewerken.
Het rechtsbewustzijn van elk mensch is voorts te beschouwen als eene
vrijwel standvastige grootheid, d. w. z. het reageert op gelijke
omstandigheden steeds op gelijke wijze; bovendien ontdekt men bij
vergelijking van de uitingen van het rechtsbewustzijn van verscheidene
menschen naast enkele verschilpunten toch ook altijd eene groote
overeenkomst; juist ten aanzien der meer gewichtige levensbelangen zal
de kring, waarin gelijkheid van rechtsbewustzijn wordt aangetroffen,
het grootst zijn [211]. Men kan daarom in vele gevallen spreken van
een volks-rechtsbewustzijn; wanneer nl. het rechtsbewustzijn van alle
leden eener maatschappij zich op een gegeven tijdstip ten aanzien
eener zaak ongeveer in gelijken zin uitspreekt.
Hoe nu dit verschijnsel van het volks-rechtsbewustzijn moet worden
verklaard, laat ik in het midden; ook kan ik de vraag laten rusten,
of aan zijne uitspraken in het algemeen eene absolute verbindende
kracht moet worden toegekend.
Waar ik hier slechts op wil wijzen is, dat het volks-rechtsbewustzijn,
waar het zich laat gelden, een krachtigen en op den duur
onweerstaanbaren invloed op het recht uitoefent, en dat daarom zij,
die, zooals de utilisten doen, dien invloed miskennen, grondslag en
oorsprong van het recht slechts ten halve kunnen verklaren. Wel kan
worden toegegeven, dat de uitspraken van het volks-rechtsbewustzijn
in de meeste gevallen samenvallen met hetgeen in het algemeen belang
is, m. a. w. dat de beslissing, waartoe de groote meerderheid komt,
geleid door haar intuïtief rechtsbewustzijn, meestal tevens blijkt met
doelmatigheidsoverwegingen gemotiveerd te kunnen worden; maar dit is
allerminst een reden, om alleen met deze laatsten rekening te houden
en het volks-rechtsbewustzijn als een waardeloozen factor te verwerpen.
Er bestaan ongetwijfeld wettelijke regelingen, die door het
rechtsbewustzijn niet worden geëischt of zelfs daarmede in strijd zijn;
zoolang dergelijke bepalingen niet zijn afgeschaft, moet hetgeen zij
voorschrijven ook gerekend worden tot het positieve bindende recht;
doch het komt mij voor, dat men van weinig onderscheidingsvermogen
blijk zou geven door ze om die reden op ééne lijn te stellen met
rechtsinstituten, die wél in het rechtsbewustzijn hun grondslag vinden.
Na deze korte uitweiding, waarbij uit den aard der zaak de
fundamenteele vraag waar het hier om gaat slechts zeer vluchtig kon
worden aangeroerd, keer ik terug tot het auteursrecht. Wat ik nu in
het algemeen tegen het betoog van Mr. Viëtor zou willen aanvoeren,
is dat daarin over het auteursrecht gehandeld wordt, alsof dit eene
instelling was, die het rechtsbewustzijn volkomen koud laat. Men krijgt
daardoor den indruk--en dit is ook blijkbaar in overeenstemming met
de bedoeling van den schrijver--dat het auteursrecht niet anders
is dan eene min of meer willekeurige en kunstmatige schepping van
den wetgever, alleen gerechtvaardigd door het doel dat ermede wordt
bereikt, nl. instandhouding van kunsten en wetenschappen en dat het dus
zonder schade zou kunnen worden afgeschaft, indien er een ander middel
werd gevonden om schrijvers en kunstenaars aan het werk te houden,
of indien men tot de overtuiging kwam, dat het spottende gezegde
van Heine waarheid bevat: "Autoren und Mispeln gedeihen am besten,
wenn sie einige Zeit auf dem Stroh liegen" [212].
Indien het zoo met het auteursrecht stond, dan zou evenmin van een
recht der auteurs kunnen worden gesproken als van een recht van een
of andere stoomvaartmaatschappij op eene subsidie uit de staatskas;
dan zou men het auteursrecht geheel op ééne lijn kunnen stellen met
instellingen als b.v. een staats-monopolie voor den tabaksverkoop
of een wettelijk verbod van invoer voor bepaalde waren [213]. Doch
het groote verschil, dat m. i. niemand zal kunnen ontkennen, ligt
hierin, dat de verkoop van tabak en de invoer van goederen door
niemand voor onrechtmatig worden gehouden zoolang de wet, die deze
handelingen verbiedt, niet in werking is getreden. En daarom zal
men een dergelijke wet, ook al wordt hare doelmatigheid niet in
twijfel getrokken, toch steeds blijven beschouwen als eene min of
meer willekeurige beperking der natuurlijke vrijheid; overtreding van
hare bepalingen zal iemand door de openbare meening nooit bijzonder
zwaar worden aangerekend. De oorzaak hiervan is volgens Kohler, aan
wien ik dit voorbeeld heb ontleend: "...dasz diese Rechtsschöpfungen
nur artifizieller Natur sind, dasz sie nicht an sich schon in dem
Rechtsgefühl, in der Ueberzeugung des Volkes wurzeln, dasz sie,
wie überhaupt artifizielle Schöpfungen, sich nicht mit derselben
Naturgewalt aufdrängen, wie die, ich möchte sagen, naturwüchsigen,
auf unmittelbarer natürlicher Initiative beruhenden Rechte".
Dat nu ook het auteursrecht, evenals de eigendom, zulk een
"naturwüchsiges Recht" is, al heeft het dan natuurlijk als bodem waarop
het kan groeien, noodig eene maatschappij, die al een goed einde
in beschaving is gevorderd, kan m. i. niet worden ontkend. Kohler
wijst, om dit aan te toonen, op de talrijke uitlatingen waarin de
nadruk als iets onrechtmatigs wordt gebrandmerkt, in tijden, dat van
auteursrecht nog geen sprake was. Zoo reeds de door vele schrijvers
aangehaalde woorden van Luther uit het jaar 1525: "Was soll das doch
sein, meine lieben Druckerherrn, dasz einer dem andern so offentlich
raubt und stilt das seine und unter einander euch verderbt? Seid ihr
nu Straszenräuber und Diebe worden?..." enz. Kohler voegt hieraan toe:
"Wenn Jemand so über den Tabakhandel sich äuszerte, auch wenn man am
Vorabend des Monopols stünde, so würde man nur ungläubig die Köpfe
schütteln--das ist eben der Unterschied zwischen den naturwüchsigen
und den artifiziellen Rechtsnormen" [214].
Behalve dit eene voorbeeld worden door Kohler talrijke getuigenissen
aangehaald uit de privilegiën-periode, waaruit blijkt dat men den
nadrukker beschouwde als iemand, die zich aan eens anders goed
vergrijpt [215]; in zijn Idee des geistigen Eigenthums [216] heeft
hij bovendien aangetoond, hoe dit rechtsbewustzijn in den loop der
jaren luider en duidelijker is gaan spreken en hoe zich langzaam
maar zeker heeft ontwikkeld die "Idee des geistigen Eigenthums",
d.w.z. het denkbeeld, dat de auteur recht heeft op hetgeen hij heeft
voortgebracht, dat hij het het zijne kan noemen.
Nu heb ik er wel in mijn historisch overzicht op moeten wijzen, dat
die gedachte in ons land langeren tijd noodig heeft gehad om ingang
te vinden; de uitingen van het rechtsbewustzijn in dezen zin, die ik
uit dien tijd heb kunnen vinden, zijn ontegenzeggelijk vrij schaarsch,
doch geheel ontbreken zij toch niet. Ik kan hier b.v. verwijzen naar
de--boven reeds genoemde--voorrede van Poot voor den tweeden druk
zijner gedichten, waarin hij zich o.a. aldus uitlaat: "...van der
Boekdrukkers Kopyrecht wist ik niet, en meende toen, gelyk ik ook
nogh meen, en misschien nogh lang sal blyven meenen, ten zy men my
anders onderrechte, dat de eigendom der Kopye en het vaderrecht des
geheelen werks, zonder verkoopen of overdragt, myn bleef."
Waarschijnlijk bestaan er wel meer getuigenissen van dezen aard
uit de zeventiende en achttiende eeuw; in elk geval zal Poot wel
niet alleen hebben gestaan met zijne opvatting over den band,
die tusschen den schrijver en zijn werk bestaat, en welken hij
zoo eigenaardig noemt "het vaderrecht"; anderen vonden misschien
geene aanleiding, hunne gevoelens op dit punt te publiceeren ofwel
hetgeen zij hierover schreven is ons niet bewaard gebleven. Doch
hoe dit ook zij, ten slotte vond ook in ons land "die Idee des
geistigen Eigenthums" ingang, al ging dat dan niet zoo geleidelijk
als in andere landen. En dat in onzen tijd door belanghebbenden
het auteursrecht niet wordt beschouwd als een buitenkansje, dat
den auteurs toevallig ten deel valt omdat het algemeen belang dit
zoo wil, maar als hun goede recht, dat evenveel aanspraak heeft om
beschermd en gehandhaafd te worden als de eigendom, daarvan kan men
herhaaldelijk de bewijzen zien. Wel heeft het lang geduurd, voordat
het rechtsbewustzijn ontwaakte en voordat de auteurs hier te lande
inzagen, dat ook voor hen een Kampf um 's Recht te voeren is, niet
alleen om te verdedigen wat zij hebben, maar ook om te verkrijgen
wat zij meenen dat hun rechtmatig toekomt. Doch in de laat
Showing first 200,000 characters. Full text: gutenberg.org/ebooks/37500