
Gutenberg · ebook 36839
Beknopte Geschiedenis van Friesland in Hoofdtrekken
by W. Eekhoff · Dutch · public domain in the US
| OPMERKINGEN VAN DE BEWERKER: |
| |
| In deze e-tekst wordt de volgende notatie gebruikt: |
| schuingedrukte tekst in het origineel wordt weergegeven tussen |
| en , als in tekst; |
| gespatiëerde tekst wordt weergegeven tusen ~ en ~, als in |
| ~tekst~; |
| normaal gedrukte woorden in lange stukken schuingedrukte tekst |
| worden weergegeven tussen = en =, als in =tekst=; |
| woorden die in de brontekst in klein kapitaal gezet zijn, |
| worden hier weergegeven in hoofdletters; |
| tekens voorafgegaan door ^ zijn in het originele werk super- |
| script. |
| |
| Voetnoten zijn verplaatst naar direct onder de alinea waarin ze |
| vermeld zijn. |
| |
| Uitgebreidere opmerkingen zijn te vinden aan het einde van deze |
| tekst. |
| |
+------------------------------------------------------------------+
BEKNOPTE GESCHIEDENIS VAN FRIESLAND IN HOOFDTREKKEN.
"Van waar mag het toch zijn, vraagt de Geschiedvorscher, dat de
=Nederlanders= zich zoo vaak op de =Batavieren= beroepen, als op
hunne Voorvaders, uit wier bloed zij zeggen gesproten te zijn,
daar zulks historisch betwistbaar is? Wel waren zij de vroegste
en =meest beroemde bewoners= van een voornaam gedeelte des lands,
maar onze eigenlijke =voorvaderen= waren zij niet.--De Batavieren
verdwenen uit de Geschiedenis.--Zoodanig was het niet met de
=Friezen=. Boven vele andere Europesche volken hebben zij dit
vooruit, dat zij niet zijn ondergegaan bij die geweldige
omkeering der volken.
Immer behielden zij den reeds lang
ingenomen grond, toen bijna alle landen van Europa van bewoners
verwisselden. Hier woonde de stam, welke zich staande hield, te
midden dier groote Europesche beroering, en hare plaatsen aan
geene andere inruilde. Zij echter breidde zich verder uit, van
het Vlie tot aan de Schelde; en altijd hier stand houdende, is
uit haar het nageslacht voortgesproten, dat immer deze landen
bewoonde.
Meer dan Batavieren en Kaninefaten noemen wij,
Nederlanders, daarom =de Friezen= eigenlijk =onze vaderen=; dat
heldhaftige geslacht, hetwelk voor de teregt vereerde Batavieren
niet onderdeed; over wier naam wel is waar geen zoo poëtische
gloed ligt, als over de Batavieren, maar meer historische
waarheid; die daar staan te midden der volksberoeringen en
overstroomingen, als de krachtige eik in het woud, die de stormen
tart en door den stroom der wateren niet ontworteld wordt.
Hen
ontmoeten wij reeds =vóór= onze Christelijke tijdrekening, en hun
nakroost, zich telkens verder over ons Vaderland uitbreidende,
heeft zich later weder binnen enger grenzen voortgeplant, tot op
onze dagen. En waarlijk, indien een Friso hun Stamvader is
geweest, dan hebben de dichterlijke tafereelen meer historische
waarheid geboekt, dien als onzen stamvader vermeldende, dan een'
Bato, wiens nakroost verdween."
Prof. H. J. ROYAARDS.
BEKNOPTE GESCHIEDENIS VAN FRIESLAND IN HOOFDTREKKEN;
bevattende een Overzigt van de lotgevallen der Friezen en van de voornaamste gebeurtenissen, gedurende bijna tweeduizend jaren in dit land voorgevallen.
UIT VELE VROEGERE EN LATERE BRONNEN BEWERKT,
DOOR
W. EEKHOFF
Archivarius der stad Leeuwarden, Voorzitter van de Tweede Afdeeling der werkende Leden van het Friesch Genootschap van Geschied-, Oudheid- en Taalkunde, Lid van de Maatschappij van Nederlandsche Letterkunde te Leiden en van het Provinciaal Utrechtsch Genootschap van Kunsten en Wetenschappen.
Met eene Schetskaart van den waarschijnlijken toestand van het land der Friezen en hunne naburen, omstreeks den aanvang onzer tijdrekening.
Historische zin, of eerbied voor de gedenkteekenen, de geschiedenis en de groote mannen des vaderlands, is het sieraad van een volk, dat in der vaderen glorie zijne eer en in de liefde voor zijn land zijn roem stelt.
TE LEEUWARDEN, BIJ
W. EEKHOFF.
1851.
De Schrijver en Uitgever van dit werk stelt zijn regt van kopij, tegen nadruk, verkorting, verkleining, vertaling of verandering van vorm, onder bescherming der Wet, van den 25 Jan. 1817, aan wier eischen hij heeft voldaan.
VOORREDE.
Bij dezen neem ik de vrijheid mijne landgenooten aan te bieden eene =Beknopte Geschiedenis van Friesland, in Hoofdtrekken=. Verscheidene redenen hebben mij bewogen, dit onderwerp te behandelen en deze bewerking in het licht te geven.
De belangrijkheid van die geschiedenis op zich zelve en in verband met die des vaderlands,--het gemis van een bevattelijk geschreven handboek over dit onderwerp,--de wensch van velen om zulk een werk, ingerigt naar de behoeften van dezen tijd, te bezitten,--de zucht om nuttig te zijn, en bovenal mijne aangeborene neiging voor de beoefening van die geschiedenis en liefde voor alle kennis en kunst, welke tot =Friesland= in betrekking staan,--ziet daar de drangredenen, welke eindelijk mijn schroom en wantrouwen van eigene krachten hebben overwonnen.
Immers sedert die neiging op mijn tiende levensjaar bij mij werd opgewekt, en ik niet lang daarna het plan vormde eene korte Geschiedenis van =Friesland= te bewerken, heb ik gedurende dertig jaren over dit onderwerp zoo vele geschriften gelezen en aanteekeningen gemaakt, zoo vele stukken verzameld en onderzoekingen gedaan, dat de begeerte, om eenmaal de vrucht daarvan te leveren, meer opgewekt dan onderdrukt werd door al de menigvuldige bezwaren en moeiten hieraan verbonden.
In weerwil ik dit onderwerp bij herhaling op verschillende wijzen bewerkt en geene inspanning geschroomd heb, bleef ik nogtans met de uitgave aarzelen, en de hoop voeden, dat een onzer geleerden of leden van het Friesch Genootschap die taak zou volbrengen.
Telken jare echter werd ik daarin teleurgesteld.
Intusschen vernam ik, dat velen aan de bewerking van eene volledige en naauwkeurige Friesche Geschiedenis bezwaren en beletselen verbonden achtten, gewigtig genoeg, om ijverige beoefenaars van dit onderwerp af te schrikken het in zijn geheel te behandelen. Behalve dat men eerst de uitgave van nog meerdere bronnen en bouwstoffen verlangde, vorderde eene kritische behandeling van de uitgegevene kronijken groote moeite.
En waar deze met WINSEMIUS in 1622 eindigen, zag men eene groote menigte Resolutieboeken van de Staten en Gedeputeerde Staten van =Friesland=, benevens eene massa onuitgegevene stukken in de Rijks-, Provinciale en Plaatselijke Archiven voor zich; om niet te spreken van de menigte bouwstoffen, in een aantal gedrukte werken der laatste tweehonderd jaren verspreid.
Inderdaad, er wordt meer dan een menschenleeftijd toe vereischt, om daaruit al de bijzonderheden op te zamelen en tot één geheel te brengen, dat aan het ideaal van eene geschiedenis onzer provincie zou kunnen beantwoorden.
Het gewigt dier bezwaren en beletselen erkennende, zou dit alles meer in staat zijn, onze liefde voor de geschiedenis uit te dooven dan op te wekken. Het volbrengen van die taak en het bereiken van die nog denkbeeldige volmaaktheid blijve dus een volgend geslacht aanbevolen.
Dat ik het, in weerwil van dat alles, toch gewaagd heb, het onderwerp te behandelen, moge echter niet tot mijne beschuldiging strekken. Want, daar al de nog te volbrengen nasporingen welligt meest bijzonderheden of specialiteiten betreffen, zoo heb ik, naar het licht, dat ons tijdvak beschijnt en naar de mate mijner krachten, mij zoeken te bepalen tot de =Hoofdtrekken= onzer geschiedenis, of tot die voornaamste gebeurtenissen, welke van het meeste belang en den grootsten invloed zijn geweest op de lotgevallen en de ontwikkeling van het volk.
Aangezien ik mijne behandeling tevens tot één boekdeel wenschte te beperken, zoo waren deze hoofdpunten, waaromtrent wij meerdere zekerheid bezitten, voorshands ook voldoende tot het geven van een algemeen overzigt van deze geschiedenis; terwijl ook eene korte en eenvoudige voorstelling, bij wijze van tafereelen, het meest geschikt scheen, om de belangstelling voor dit onderwerp op te wekken.
Hartelijk wensch ik, dat anderen later die opgewekte belangstelling door volkomener en uitvoeriger bewerking mogen bevredigen, en dat deze arbeid bij voorraad moge voorzien in eene behoefte, welke mij dikwijls werd te kennen gegeven door personen uit verschillende standen, die gaarne met hunne volksgeschiedenis meer bekend wilden zijn.
Niet minder natuurlijk is de wensch, dat dit werk moge bijdragen, om ook in andere provinciën van ons vaderland (vroeger deelen van het Friesche rijk) het belang en de waarde te doen erkennen van de geschiedenis der Friezen, als de stamvaders der Nederlanders, met betrekking tot de geschiedenis van =Nederland=. Bekend is het toch, dat de meeste vaderlandsche geschiedenissen, welke wij bezitten, zich als bij uitsluiting bepalen tot de historie van de aanzienlijkste provincie =Holland=. Die naam komt evenwel voor het eerst omstreeks het jaar 1000 voor.
Het gansche vroegere tijdperk, en dus meer dan de helft der tijdruimte, bevat alzoo de geschiedenis van =Friesland=, aangezien de Batavieren reeds vroeg en spoorloos verdwenen. Het is dus grootelijks te verwonderen, dat de historieschrijvers van ons vaderland niet enkel de latere, maar ook de vroegere Friesche geschiedenis zoo lang verwaarloosd en soms zoo verminkt voorgesteld hebben, dewijl deze toch de hoofdbron of het ~grondstuk~ is, waarop de geschiedenis van =Holland= of wel van geheel =Nederland= moet rusten.
Reeds is dit erkend in de geschriften van de Utrechtsche geleerden wijlen Jhr. Mr. VAN ASCH VAN WIJCK en den Hoogl.
ROYAARDS, wiens bestrijding van een verkeerd volksbegrip ik gemeend heb tegenover den titel te moeten mededeelen.
Vermits ik al de boven vermelde bezwaren en beletselen bij de bewerking heb ondervonden, heb ik mij met veel moeite beijverd, ze voor mijn doel te overwinnen, door in het bijzonder de hoofdzaken meer te doen uitkomen dan punten van ondergeschikt of betwist belang. Het is daarbij mijn hoogste streven geweest, om de beste bronnen te raadplegen, om de waarheid zonder partijdigheid na te sporen, en, bovenal, om eene ~heldere~ en ~duidelijke voorstelling~ te geven van datgene, wat ons duurzaam belang kan inboezemen.
Den tekst heb ik, op de wijze van mijne =Geschiedkundige Beschrijving van Leeuwarden=, zoo bevattelijk mogelijk geschreven, opdat ook dit werk als een nuttig en aangenaam Geschiedkundig Huisboek algemeene belangstelling mogt verdienen.
Omtrent de belangrijkste zaken en betwiste of twijfelachtige punten heb ik voor beoefenaars van de geschiedenis en onderzoekende lezers in de =Aanteekeningen= meerdere bijzonderheden en bronnen medegedeeld; terwijl ik door de bijvoeging van historische tafels of overzigten en registers de bruikbaarheid van het geheel heb trachten te bevorderen.
Daar de geschiedenis het beste onderwijs is voor alle standen der maatschappij, en zij ons de bijzondere pligten jegens ons vaderland doet kennen, zoo hoop ik eerlang ook eene verkorte uitgave, ten behoeve der scholen, in het licht te geven.
Bij de beoordeeling van dit werk gelieve men op te merken, dat ik minder nieuwe zaken medegedeeld, dan wel de verspreide berigten en vruchten der onderzoekingen van anderen tot een geheel gebragt heb.
De waarheid of stellige zekerheid der feiten moge één en onveranderlijk zijn, de wijze van voorstelling, inkleeding en toepassing kan echter aanleiding geven tot zeer uiteenloopende meeningen en begrippen; vooral in een werk, bij welks behandeling, op een ongebaand pad, de meeste waarschijnlijkheid en persoonlijke beschouwingen het gebrek aan berigten soms moesten vervangen.
Mogt ik echter in mijne, ter goeder trouw medegedeelde, opvattingen en inzigten gedwaald hebben, dan verzoek ik van bevoegde personen eene bescheidene beoordeeling en heusche teregtwijzing te ontvangen.
In een ander opzigt hoop ik, dat wij Friezen te veel eerbied voor onze geschiedenis, voor ons zelve en voor onze christelijke verpligtingen jegens elkander zullen hebben, dan dat verschil van meening over sommige historische punten ons zou verlagen tot een hatelijk twistgeschrijf en openbare beleedigingen, waarin nijd en wraakzucht soms eene afschuwelijke rol spelen.
Overtuigd van mijne goede bedoelingen, doch evenzeer van mijne feilbaarheid, heb ik de naauwkeurigheid der bewerking zoo veel mogelijk trachten te verzekeren, door haar vóór de uitgave te laten lezen aan mijne veelgeachte vrienden de Heeren Mr. A. VAN HALMAEL JR. (wiens dood wij nu reeds betreuren), J. VAN LEEUWEN, Dr. J. G. OTTEMA, Jhr. Mr. H.
B. VAN SMINIA en anderen, die ik hier openlijk mijnen dank toebreng voor de medegedeelde opmerkingen en teregtwijzingen. Mogt ik door de uitgave nog te veel gewaagd hebben, dan beken ik gaarne, daartoe vooral den moed te hebben bekomen door de volgende verklaring van laatstgenoemden deskundige: "Ik moet u betuigen, dat ik het werk met bijzonder veel genoegen gelezen heb, er bijna geheel mijne goedkeuring aan hecht en het op hoogen prijs stel. Alleen betreur ik het, dat het niet uitvoeriger en uitgebreider is behandeld.
Doch dit lag voor het tegenwoordige niet in uw plan, en moeten wij dus voorshands tevreden zijn met hetgeen ons zoo goed gegeven is; in de hoop, dat gij later uwe krachten nog eens zult aanwenden, om ons eene grootere en volledige Geschiedenis van =Friesland= te leveren."
En hiermede beveel ik dezen arbeid op nieuw der belangstelling mijner landgenooten aan.
Mei 1851.
W. EEKHOFF.
EERSTE NAAMLIJST VAN INTEEKENAREN.
ZIJNE MAJESTEIT DEN KONING. g. p.
ZIJNE KONINKLIJKE HOOGHEID DEN PRINS VAN ORANJE. g. p.
ZIJNE KONINKLIJKE HOOGHEID PRINS FREDERIK DER NEDERLANDEN. g. p.
J. Ackersdijck, Hoogleeraar te Utrecht.
E. Adema, Secretaris van Rauwerderhem te Rauwerd.
C. Albarda, Kantonregter te Leeuwarden.
Mr. Herman Albarda, Advocaat te Leeuwarden.
Hor. Albarda, Jurid. Student te Groningen.
Mr. W. Albarda, Subst. Griffier by de Arrondissements Regtbank te
Leeuwarden. g. p.
K. S. Alberda, Landbouwer te Menaldum.
Jhr. W. Alberda van Ekenstein, te Groningen.
A. Alma, Notaris te Bergum.
J. S. Alma, Assessor van Franekeradeel te Schalsum.
J. C. & W. Altorffer, Boekh. te Middelburg. 2 ex.
M. C. Amoraal, te Leeuwarden.
L. Anders, Kantoorbediende te Leeuwarden.
Mr. J. H.
Beucker Andreæ, Advocaat te Leeuwarden.
A. S. Andringa, Ondermeester te Koudum.
M. D. Anema, Lid van den Raad van Franekeradeel te Ried.
P. S. Anema, Lid van den Raad van Franekeradeel te Dongjum.
T. W. Anema, Landbouwer te Kimswerd.
Het Provinciaal Archief van Friesland.
E. Roos Baron van Asbeck, Grietman van Hemelumer Oldephaert en
Noordwolde te Koudum. g. p.
H. van Assen, Goud- en Zilversmid te Leeuwarden.
J. van Assen, te Leeuwarden.
R. Attama, Secretaris der stad Stavoren.
E. J. Attema, Notaris te Dragten.
J. van Baalen & Zn., Boekh. te Rotterdam.
B. T. Bakker, Lid van den Raad van Baarderadeel te Oosterlittens.
C. Bakker, Bzn. Boekhandelaar te Nieuwe Diep.
Jan F. Bakker, Stedelijk Ontvanger te Sneek.
S. J. Bakker, Assessor der Grietenij Rauwerderhem te Deersum.
W. L. Bakker, Assessor van Franekeradeel te Tjum.
L. S. Bakkes, Bakker te Tjummarum.
J. Banga, Burgemeester en Med. Doct. te Franeker.
J. Barends, Arrondissements Betaalmeester te Heerenveen.
Mr. P. de Beaufort, Lid der Gedep. Staten van Utrecht, aldaar.
S. van Sloterdijck Beekkerk, Directeur der Registratie en
Domeinen in Friesland te Leeuwarden.
Dr. E. M.
Beima, Conservator aan 's Rijks Museum van Natuurlijke
Historie te Leiden.
H. J. C. Bekenkamp, Predikant te Knijpe.
A. M. van Belkum, Directeur van het Stads-Werkhuis te Leeuwarden.
J. C. van Belkum, Broodbakker te Leeuwarden.
P. Berg, Bakker te Ee.
Mr. C. Bergsma, Grietman van Idaarderadeel te Idaard.
E. H. Bergsma, 1e Luit. Ingenieur te Amsterdam.
H. van Berkum, Predikant te Stiens.
J. P. van Berkum, Predikant te Wolsum.
W. Beijerinck, Boekhandelaar te Amsterdam.
Jhr. Mr. C. L. van Beijma, Kantonregter te Dronrijp.
Jhr. E. D. van Beijma, Grietman van Baarderadeel te Weidum.
Jhr. Mr. C.
L. van Beijma thoe Kingma, Secretaris van Haskerland
en Advocaat te Joure.
Jhr. U. H. Heerma van Beijma thoe Kingma, Grietman van
Franekeradeel te Zweins.
W. Bisschop, Litt. Hum. Cand. te Leiden.
A. Bleeker, Boekh. te Sneek.
J. Bloemsma, Boekhandelaar te Leeuwarden.
J. G. van Blom, Lid der Staten van Friesland en Notaris te
Dragten.
J. G. van Blom, voor het 5e Schooldistrict in Friesland.
G. H. van Boelens, Rijks-Ontvanger te Augustinusga.
Mr. J. H. van Boelens, Burgemeester der stad Leeuwarden.
J. T. de Boer, Assessor van Idaarderadeel te Roordahuizum.
J. Y. de Boer, Landbouwer te Hempens.
K. J.
Boersma, te Kubaard.
Erven F. Bohn, Boekhandelaars te Haarlem.
A. M. Bokma de Boer, te Leeuwarden.
Mej. C. Bokma de Boer, te Leeuw.
W. Cool van Bokma, Boekh. te Sneek. 3 ex.
J. M. Bokma, te St. Jacobi-Parochie.
J. Fopma Bonnema Hzn. Landbouwer te Tjummarum.
R. J. Boorsma, Assessor van Baarderadeel te Weidum.
Mr. J. C. G. Boot, Rector van het Gymnasium te Leeuwarden.
Harmen H. Bosma, Koopman te Oosterend.
IJ. Bosma, Kweekeling te Bergum.
J. Brandsma, Notaris te Schiermonnikoog.
Mr. P. Brantsma, Officier van Justitie bij de Regtbank te
Heerenveen.
Jhr. G. P.
C. van Breugel, Lid van den Raad en Ontvanger der
Directe Belastingen te Haarlem. g. p.
R. Baron van Breugel, Lid van den Raad van State te 's Hage.
J. H. Brinkman, Boekhandelaar te Amsterdam.
B. Brons Bzn., Onderwijzer te Haskerdijken.
G. Brouwer, Boekhandelaar te Deventer. 2 ex.
G. L. Brouwer, Secretaris van Oost-Stellingwerf te Oldeberkoop.
Dr. S. Brouwer, Oud-Hoogleeraar te Leeuwarden.
A. L. Brugsma, Doctorandus in de Letteren te Leeuwarden.
K. Bruining, Onderwijzer te Schalsum.
D. D. Büchler, te Amsterdam.
P. H. Buisma, Onderwijzer te Langweer.
B. Hopperus Buma, Jur. Student te Groningen.
J.
Buma, Onderwijzer te Kollum.
Mevr. Wed. W. B. Buma, te Weidum.
Mr. W. W. Buma, Raadsheer in het Provinciaal Geregtshof van
Friesland te Leeuwarden.
F. H. Burghgraef, Secretaris der stad Franeker.
Wed. P. Burggraaff, Jr., Boekh. te Leeuwarden.
Th. J. van der Bij, Onderwijzer te Oenkerk.
E. J. A. Graaf van Bijlandt, Commissaris des Konings in de
provincie Zuid-Holl. te 's Hage. g. p.
J. Camminga, Ondermeester te Franeker.
J. Campen, Boekh. te Sneek. 4 ex.
G. ten Cate Fzn. Koopman te Leeuwarden.
S. ten Cate, Burgemeester der stad Sneek.
Mr. E. Manger Cats, Advocaat te Leeuwarden.
Mevr. S. Cats, Wed. Bieruma Oosting te Leeuwarden, g. p.
P. O. van der Chijs, Hoogleeraar en Directeur van het Munt- en
Penning-Kabinet te Leiden.
R. M. Cloppenburgh, te Hardegarijp.
H. Coster & Zn., Boekhandelaar te Alkmaar.
P. J. Costerus, Rector van het Gymnasium te Sneek.
K. J. Crap, Molenaar te St. Jacobi-Parochie.
S. Crommelin, Rustend Leeraar te Leeuwarden.
D. J. Couvée, Boekh. te Leiden.
F. J.
Cuperus, Kuiper te Dronrijp.
H. J. Dauzon, Rijks-Ontvanger in de Wijk, bij Meppel.
Mr. A. Deketh, Advocaat-Generaal bij den Hoogen Raad der
Nederlanden te 's Hage.
G. H. M. Delprat, te Rotterdam.
Mr. W. M. J. van Dielen, voor het Leesg. Disce Legendo te
Utrecht.
Mr. J. Dirks, Lid van de Tweede Kamer der Staten-Generaal te
Leeuwarden.
J. Dirks, te Balk.
J. J. Doesburg, Boekhandelaar te Groningen, 3 ex.
De stad Dockum.
Erven Doorman, Boekhandelaar te 's Hage. 3 ex.
Mr. L. Dorhout, Plaatsverv. Kantonregter en Lid van den Raad der
stad Leeuwarden. g. p.
M. R. Douma, Landbouwer te Ee.
J.
F. van Druten, Boekh. te Sneek.
van Druten en Bleeker, Boekh. te Sneek. 11 ex.
K. P. Duursma, Onderwijzer te Langezwaag.
F. Dijkstra, Onderwijzer der jeugd en der zeelieden te Nes op
Ameland.
F. A. Dijkstra, Landbouwer te Haskerdijken.
F. J. Dijkstra, Landbouwer te Ooster-Nijkerk. g. p.
T. R. Dijkstra, te Leeuwarden.
Waling Dijkstra, te Spannum.
O. J. Eekma, Boekhandelaar te Leeuwarden. 5 ex.
Dr. A. H. A. Ekker, Praeceptor aan het Gymn. te Utrecht.
J. Elgersma, Onderwijzer te Kimswerd.
S. F. Elgersma, te Lollum.
Jhr. Mr. W. E. Engelen, Secretaris van Leeuwarderadeel en
Advocaat te Leeuwarden.
W. A. Evertsz, Ridder van de Mil. Willemsorde, 4e kl.,
Secretaris van Utingeradeel en Notaris te Oldeboorn. g. p.
Jhr. Mr. C. van Eijsinga, Lid der Staten van Friesland te
Leeuwarden.
Jhr. Mr. F. J. J. van Eijsinga, Lid van de Eerste Kamer der
Staten-Generaal en der Arrond. Regtbank te Leeuwarden.
Jhr. I. F. van Eijsinga te Leeuwarden. 2 ex.
K. G.
Eijsinga, Koopman te Leeuwarden.
J. M. Baart de la Faille, Medicinæ Doctor te Leeuwarden.
A. R. Falck, te Utrecht. g. p.
Corn. J. Feddes, Koopman te Leeuwarden.
P. H. Feenstra, Medic. Doct. te Kuikhorne.
P. M. Feenstra, Boekh. te Bolsward. 4 ex.
T. S. Feenstra, Boekhandelaar te Sneek. 4 ex.
D. Feikema, Wethouder der stad Franeker.
Mr. H. O. Feith, Archivarius der provincie Groningen.
H. Feringa Jzn. Oud-Griffier van het Vredegeregt te Augustinusga.
Dirk A. Ferwerda, Koopman te Stiens.
E. Ippius Fockens, Boekhandelaar te Franeker. 3 ex.
E. Schrader Fockens, Predikant te Jutrijp en Hommerts.
H. Frijlink, Boekhandelaar te Amsterdam.
I. Garcin, te Amsterdam.
P. A. van Gelder, Koopman te Dokkum.
Het Friesch Genootschap voor Geschied-, Oudheid- en Taalkunde te
Leeuwarden. g. p.
P. Gerbranda, Schoolonderwijzer te Lollum.
C. Gerdenier, Burgemeester der stad Medemblik. 2 ex.
Het Provinciaal Geregtshof van Friesland.
J. Gerritsen, Landbouwer in het Meer bij Heerenveen.
L. Gescher, Medicinæ Doctor te Leeuwarden.
M. van Geuns, Doopsgezind Leeraar te Leeuwarden.
Jhr. R. Gevaerts van Geervliet, Lid der Ridderschap van
Friesland, Ontvanger van 's Rijks Belastingen te Bergum.
H. P. A. van Gorcum, Boekh. te Assen.
O. Goslings, Cand.
Notaris te Dokkum.
Het Provinciaal Gouvernement van Friesland. g. p.
Mr. M. Schaaff Gratama, Raadsheer in het Provinciaal Geregtshof
van Groningen.
J. H. Gunning, Predikant te Leeuwarden.
E. de Haan, Onderwijzer te Wirdum.
W. van Haarst, op Schoonoord bij Oirschot.
H. Haga, Doopsgezind Leeraar te Oldeboorn.
H. Haisma, Lid der Provinciale Staten van Friesland en Landbouwer
te Bergum.
F. A. van Hall, Minister van Staat te Amsterdam.
H. C. van Hall, Hoogleeraar te Groningen.
T. van Halteren, Boekhandelaar te Wildervank.
J. W. Hannema, Landbouwer te Hantum.
Mr. D. J. A. Baron van Harinxma Thoe Slooten, Raadsheer in het
Provinc. Geregtshof van Friesland te Leeuwarden.
M. P. D. Baron van Harinxma Thoe Slooten te Beetsterzwaag.
Mr. P. A. V. Baron van Harinxma Thoe Slooten, Kantonregter te
Holwerd.
H.
J. van Hasinga, Adjunct Onderwijzer te Oosterzee.
D. J. Haspels, Boekh. te Nijmegen.
Sjoerd Jans Heeg, te Oosterend.
A. T. R. Sixma Baron van Heemstra, Grietman van Kollumerland te
Veenklooster. g. p.
C. S. Sixma Baron van Heemstra, te Zwolle.
D. A. Sixma Baron van Heemstra, Jur. Student te Groningen.
Mr. F. J. J. Baron van Heemstra, Grietman van Rauwerderhem te
Irnsum. g. p.
A. van der Heide, Onderwijzer te Leeuwarden.
Douwe van der Heide, Landbouwer te Ezumazijl.
H. A. van Helden, Boekhandelaar te Amsterdam. 2 ex.
Mr. E. van Heloma, te Zwolle.
Mr.
M. van Heloma, Lid der Provinciale Staten van Friesland te
Heerenveen.
H. Hemkes Hzn., Onderwijzer te Voorburg.
P. H. Hendriks, te Groningen.
S. Gille Heringa, Directeur van het Postkantoor te Tilburg.
H. Klugkist Hesse, Lid der Staten van Friesland te Kollum. g. p.
F. Hessel, Boekh. te Heerenveen.
J. G. Heuveldop, Lid der Gedeputeerde Staten van Friesland te
Leeuwarden.
P. H. van den Heuvell, Boekh. te Leiden.
van Heiningen & Post Uiterweer, Boekhandelaars te Utrecht.
J. Hilarius, Boekhandelaar te Leeuwarden. 5 ex.
C. C. van der Hoek, Boekhandelaar te Leiden.
W. van der Hof, Schipper te Bakhuizen.
F.
Holtkamp, Boekhandelaar te Sneek. 4 ex.
Jhr. Hooft van Woudenberg van Geerestein te Amsterdam. g. p.
J. W. van Hopbergen, 1e Luit. Adjudant, voor het Leesgez. van
Officieren van het 2e & 4e Bat. 3e Reg. Infant. te Leeuwarden.
W. Ter Horst, Fabrijkant te Leeuwarden.
J. van Hout, te Wognum.
J. O. van Houten, Boekhandelaar te Assen.
J. Ernst van Houtrijve, te Leeuwarden.
H. Höveker, Boekhandelaar te Amsterdam.
S. Hoijtema Pzn. Assessor van Utingeradeel te Akkrum.
Mr. U. H. Wielinga Huber, Raadsheer in het Provinc. Geregtshof
van Friesland te Kornjum. 2 ex.
Mr. H. U.
Huguenin, te Sneek, voor het 8e Schooldistrict in
Friesland.
J. T. H. Huguenin, Predikant te Zuidwolde.
A. A. Hulshoff, Doopsgezind Leeraar te Leeuwarden.
K. van Hulst, Boekh. te Kampen.
P. P. Hylarides, Landbouwer te Witmarsum.
J. W. Idsardi, Landbouwer te Ee.
P. D. Idsinga, Landbouwer te Hantum.
Mr. G. W. H. Baron van Imhoff, Burgemeester der stad Groningen.
H. D. Jager, Grietenij-Ontvanger van Oost-Stellingwerf te
Oldeberkoop.
K. Jansma, Onderwijzer te Rottevalle.
Dr. L. J. F. Janssen, Conservator bij het Museum van Oudheden te
Leiden.
J. H. Jappé, Ingenieur-Verificateur van het Kadaster te
Groningen.
A. de Jong, te Leeuwarden.
A. de Jong Wzn., Koopman te Leeuwarden.
S. D. de Jong, Lid van den Grietenijraad van Idaarderadeel te
Warrega.
T. Joustra, Fabrijkant te Sneek.
Mej. J. C. Kapteijn, Hoofd-Onderwijzeres der Stedelijke
Meisjesschool te Leeuwarden.
P. N. van Kampen, Boekhandelaar te Amsterdam.
Abe J. Kat, Aannemer van publieke werken te Hindeloopen.
Jhr. Mr. O. R. van Andringa de Kempenaer te Leeuwarden. g. p.
Jhr. T. A. M. A. van Andringa de Kempenaer, Lid van de 1e Kamer
der Staten-Generaal en Grietman van het Bildt te St.
Anna-Parochie.
Jhr. W. van Andringa de Kempenaer, Grietman van Lemsterland te
Lemmer.
J. J. Kiestra, Geneesheer te Ee. g. p.
S. Kiestra, Onderwijzer te Sexbierum.
J. Kingma, Lid der Staten van Friesland en Olieslager te Makkum.
M. Kingma Hzn., Lid der Gedep.
Staten van Friesland te Makkum.
E. S. van Kleffens, Kweekeling te Ee.
A. M. Klijnsma, Lid van den Grietenijraad van Lemsterland te
Lemmer.
S. T. Klijnsma, Luitenant-Kolonel Ingenieur te Arnhem.
B. Knierim, Logementhouder te Leeuwarden.
Mr. H. J. Koenen, Wethouder der stad Amsterdam. g. p.
Mr. H. van der Kooi, Griffier bij de Arrondissements-Regtbank te
Leeuwarden.
J. Koopmans, Koopman te Gorredijk.
K. Koopmans, Lid van den Raad van Lemsterland te Lemmer.
M. H. Koopmans, Veenbaas te Echten.
U. Koopmans, Grutter te Holwerd.
P. A. Koppius, Litt. Hum. Doct. en Predikant te Rottevalle.
N. D.
Kroese, Onderwijzer te Hindeloopen.
A. P. H. Kuipers, Apotheker te Leeuwarden. g. p.
D. Kuipers, te Buitenpost.
H. Kuipers, te Amsterdam. g. p.
Mr. A. van der Laan, Griffier der Prov. Staten van Friesland te
Leeuwarden.
H. M. Labberté, te Tilburg.
H. J. Ladenius, te Leeuwarden.
Dr. C. Leemans, Directeur van 's Rijks Museum van Oudheden te
Leiden.
Bibliotheek der stad Leeuwarden.
Leesgezelschap te Slooten.
J. van Leeuwen, Griffier van het Prov. Geregtshof en Archivarius
der Provincie Friesland te Leeuwarden. g. p.
J. van Leeuwen Jr., Secretaris van Lemsterland te Lemmer.
W. Lemke, V. D. M. voor het Leesgez. te Warrega.
Mr. W. van Nauta Lemke, Advocaat te Leeuwarden.
Mr. J. van Lennep, Rijks-Advocaat te Amsterdam.
A. N. Lentz, Koopman te Franek.
R.
A. Lentz, Schilder te Franeker.
D. H. van der Leij, te Dronrijp.
B. Lolcama, Lid van den Raad der stad Franeker.
R. Lonneman, Medic. en Artis Obst. Doct. te Franeker.
J. B. van Loghem Jr. Boekh. te Haarlem.
H. van Loo, Verwer te Leeuw.
J. van Loon Jzn. Fabrijkant te Huins.
Erven Loosjes, Boekh. te Haarlem.
Dr. E. J. Diest Lorgion, Predikant te Groningen.
Jhr. F. I. Lycklama à Nijeholt Lid der Ridderschap van Friesland
te Midlaren.
Jhr. Mr. G. W. F. Lycklama à Nijeholt, Grietman van
Oost-Stellingwerf te Oldeberkoop.
Jhr. J. A. Lycklama à Nijeholt, Lid der Provinc. Staten van
Friesland te Beetsterzwaag.
Jhr. W. H.
Lycklama à Nijeholt, Grietman van Utingeradeel te
Oldeboorn.
R. Baron van Lijnden te Beetsterzwaag.
W. H. Maas, Predikant te Idsegahuizen.
E. van der Maaten, Stedelijk Ontvanger te Elburg.
Maatsch. tot Nut van 't Algemeen: Depart. Roordahuizum.
Mr. G. E. Le Maire, Regter in de Arr. Regtbank te Heerenveen.
H. Mantingh, Ontvanger te Oostermeer.
Mr. C. van Marle, Inspecteur-Generaal van het Middel van Waarborg
te Utrecht.
J. E. Martens, Stucadoor te Leeuwarden.
J. G. Arentsma Martin, Assessor van Ferwerderadeel, te Hallum.
J. E. Mebius, Boekhandelaar te Kollum. 3 ex.
T. E. Mebius, Boekhandelaar te St. Jacobi-Parochie.
6 ex.
van der Meer en Verbruggen, Boekhandelaars te Rotterdam.
H. van der Meer, Kweekeling te Roordahuizum.
G. Mees Azn. Regter in de Arrondissements-Regtbank te Rotterdam.
g. p.
A. Meeter Pzn. Onderwijzer te Arum.
J. Meeth Czn. Bode by de Staten van Friesland te Leeuwarden.
H. Meetsma, te 's Hage. g. p.
Mr. M. Meinesz, te Slooten.
A. H. R. Metelerkamp, Rijks-Ontvanger te Rottevalle.
T. G. van der Meulen, Boekh. te Bergum. 5 ex.
V. Meursinge, Boekhandelaar te Leeuwarden. 2 ex.
L. L. F. Mispelblom Beijer, Directeur van het Postkantoor te
Heerenveen.
G. J. Molengraaff, te Nijmegen.
S.
Mollema, te Amsterdam.
J. Mulder, Wethouder der stad Franeker.
P. B. Mulder, Linnenbleeker te Leeuwarden.
E. Mulders, Onderwijzer te Rottevalle.
Mr. G. N. Mulier, Lid van den Raad der stad Leeuwarden.
P. Mulier, te Bolsward.
Gebr. Muller, Boekhandelaars te 's Bosch. 2 ex.
Mr. G. A. Munster Jordens, voor het Leesgez. te Deventer.
W. Muurling, Hoogleeraar te Groningen. g. p.
T. Hoog van Nes, Geëmploijeerde aan het Postkantoor te Rotterd.
P. H. Noordendorp, Boekhandelaar te 's Hage. 2 ex.
S. Noteboom, Boekhandelaar te Franeker.
D. T. Notten, voor de Bibl. der Maats. tot Nut van 't Algem. te
Echten.
A. Nugteren, Particulier te Rotterdam.
C. Star Numan, Hoogleeraar in de Regtsgeleerdh. te Groningen.
Is. An. Nijhoff, Boekhandelaar te Arnhem. 2 ex.
O. B. Oeberius, Notaris te St. Anna-Parochie.
Het Onderwijzers Gezelschap te Grouw.
U. Oosterbaan, Cand. Notaris in de Schrans, bij Leeuwarden.
J. H. Oosterdijk, Emeritus Predikant van Lunteren, op
Gelders-spijker bij Arnhem.
P. van Os, Instituteur te Sneek.
J. G. Ottema, Præceptor aan het Gymn. te Leeuwarden. g. p.
Mr. J. Pan, Raadsheer in het Provinciaal Geregtshof van Drenthe
te Assen.
Jhr. Mr. J. E. van Panhuijs, Commissaris des Konings in de
provincie Friesland te Leeuwarden. g. p.
H. Pasma Fzn., Landbouwer te Haskerdijken.
J. W. Petræus, Bankhouder te Harlingen.
Mr. I. H. Philipse, Hoogleeraar in de Regtsgeleerdheid te
Groningen.
G. Piekema, Ondermeester te Pingjum.
M. van der Plaats, Boekhandelaar te Harlingen. 8 ex.
F. Plantenga, te 's Hage.
F. W. van der Ploeg, Landbouwer te Ee.
J. Ploegsma, Onderwijzer te Rauwerd.
B. Poppes, Assessor van Lemsterland te Lemmer.
J. Poppes, Assessor van Gaasterland te Balk.
J.
Post, Med. Doct. te Arnhem.
C. van der Post, Jr., Boekhandelaar te Utrecht. 5 ex.
Het Postkantoor te Harderwijk. 2 ex.
Het Postkantoor te Meppel.
F. Poutsma, te Slooten.
P. J. Prinsen, Directeur van 's Rijks Kweekschool voor
Onderwijzers te Haarlem.
M. Pruim, Instituteur te Dokkum.
U. Proost, Boekhandelaar te Leeuwarden. 2 ex.
Mr. A. Quæstius, Plaatsverv. Kantonregter te Dronrijp.
H. Raadsma, Timmerman te Ee.
K. Radersma, Onderwijzer te Wierum, voor het
Onderwijzers-Gezelschap West Dongeradeel.
Jhr. Mr. A. G. A. Ridder van Rappard, Staatsraad, Directeur van
't Kabinet des Konings, te 's Hage.
Jhr. F. A. Ridder van Rappard, Secretaris-Generaal van het
Ministerie van Oorlog, te 's Hage.
R. A. Rauwerda, Landbouwer te Roodkerk.
J. H. Reddingius, Predikant te Morra en Lioessens.
Mr. R. A. B. Reddingius, Kantonregter te Sneek.
R. Reitsma, Onderwijzer te Scharnegoutum.
Mej. M. P. Reneman, te Leeuwarden.
L. H. W.
Baron van Aylva Rengers, Luit.-Kolonel by het 7e
Regiment Infanterie te Utrecht.
L. R. v. Welderen Baron Rengers, Jur. Student te Groningen.
R. H. S. G. Juckema van Burmania Baron Rengers te Leeuwarden.
g. p.
S. van Welderen Baron Rengers, Grietman van Wymbritseradeel en
Lid der Provinciale Staten te Ysbrechtum.
W. F. L. Baron Rengers te Utrecht.
W. J. van Welderen Baron Rengers te Leeuwarden.
Dr. H. Riedel, Conrector te Groningen.
P. Risselada, Apotheker te Leeuwarden.
W. de Rivecourt, Gepensioneerd Kapitein te Zutphen.
A. J. Rodenhuis, Lid der Staten van Friesland en Wethouder der
stad Harlingen. g. p.
IJ.
Rodenhuis Pzn. Zeehandelaar te Harlingen. g. p.
H. R. Roelfsema, Boekhandelaar te Groningen.
G. Roker, voor het Leesgezelschap te Tjallebert.
Th. Romein, Stads Architect te Leeuwarden.
D. T. Roorda te Wijtgaard.
H. L. Roorda, Boer te Kimswerd. g. p.
S. O. Roosjen te Hindeloopen.
H. J. Royaards, Hoogleeraar te Utrecht.
T. J. Rudolphi, Lid van den Raad en Landbouwer te Jutrijp.
Joh. W. Ruitinga, Apotheker te Harlingen.
J. de Ruijter, Boekhandelaar te Amsterdam.
E. P. Rijpma, Landbouwer te Ooster-Nijkerk.
Mr. L. R. Salverda, Secretaris van Opsterland te Beetsterzwaag.
R. Bloembergen Santée, 1e Deurwaarder bij de
Arrondissements-Regtbank te Leeuwarden.
A. Schaafsma, Aannemer te Harlingen.
A. Schaafsma, Boekhandelaar te Dokkum. 14 ex.
Schalekamp, van de Grampel & Bakker, Boekhandelaars te Amsterdam.
H. Scheltema, Ontvanger der Belastingen te Harderwijk. 2 ex.
Mr. H. W. de Blocq van Scheltinga, te Oranjewoud, g. p.
H. C. Schetsberg, Boekhandelaar te Leeuwarden. 2 ex.
L. Schierbeek, Boekhandelaar te Leeuwarden. 2 ex.
R. J. Schierbeek, Boekhandelaar te Groningen. 6 ex.
P. Wierdsma Schik te Leeuwarden.
A. L.
Scholtens, Boekhandelaar te Groningen.
J. Kuiper van Schouwenburg, Lid van den Raad der stad Harlingen.
g. p.
B. Schuring, Boekh. te Weesp.
S. S. Schuurmans, Lid van den Grietenijraad van Rauwerderhem te
Rauwerd.
G. F. Baron thoe Schwartzenberg en Hohenlansberg, Grietman van
Menaldumadeel te Beetgum.
G. W. C. D. Baron thoe Schwartzenberg en Hohenlansberg, Grietman
van Haskerland te Joure.
U. Baron thoe Schwartzenberg en Hohenlansberg, Surnumerair bij de
Directe Belastingen te Leeuwarden. g. p.
W. H. T. Camstra Baron thoe Schwartzenberg en Hohenlansberg, Lid
der Prov. Staten van Friesland te Hichtum.
W. J. J. D.
Baron thoe Schwartzenberg en Hohenlansberg, Grietman
van Doniawerstal te Langweer.
H. M. Scrinerius, Geneesheer te Witmarsum.
W. J. A. Seijffardt, Boekh. te Amsterdam.
Jhr. Mr. J. Hora Siccama van de Harkstede te Groningen.
S. G. Siedzesz, Burgemeester der stad Stavoren.
S. Sinnema, Contrôleur der Directe Belastingen te Dokkum.
J. E. Simon, Medicinæ Doctor te Leeuwarden.
L. van Sisseren, te Leeuwarden.
H. D. van Sloterdijck, te Leeuwarden.
Jhr. Mr. H. B. van Sminia, Grietman van Tietjerksteradeel te
Bergum. 1 ord. en 1 g. p.
Mevr. C. van Sminia, geb. Coehoorn van Scheltinga, te Oudkerk.
Jhr. H. van Sminia, Jur.
Student te Groningen.
J. Molanus Smith, Onderwijzer te Hiaure.
De stad Sneek. g. p.
Jhr. Mr. H. M. Speelman Wobma, President van het Provinciaal
Geregtshof van Friesland te Leeuwarden.
Jhr. S. Speelman, te Leeuwarden.
J. A. Spree, te Leeuwarden.
M. van Staveren, Theol. Doct. en Predikant te Leeuwarden.
C. van der Sterr, te Helder.
Mr. B. S. Stienstra, Procureur te Sneek.
Wed. Mr. J. Stinstra, geb. Banga, te Franeker.
Simon Stinstra, Lid van den Raad van Harlingen.
W. P. van Stockum, Boekhandelaar te 's Hage. 3 ex.
Mr. G. N. de Stoppelaar, Advocaat te Middelburg.
G. Acker Stratingh, Math. Phil. Nat. et Med.
Doct. te Groningen.
H. Stroband, te Franeker. g. p.
G. T. N. Suringar, Boekhandelaar te Leeuwarden.
T. Sybenga, Landbouwer te Nijkerk.
S. Sybrandi, Boekh. te Haarlem.
S. K. Sybrandi, Rustend Leeraar bij de Doopsgezinden te Haarlem.
H. R. Tacoma, Landbouwer te Pingjum.
S. Talsma, Onderwijzer te Roordahuizum.
W. Talsma, te Oenkerk.
T. Telenga, Boekhandelaar te Franeker. 20 ex.
Mr. A. Telting, Kantonregter te Franeker.
J. G. van Terveen en Zn., Boekhandelaars te Utrecht.
Mr. S. van Teijens, Grietman van Opsterland en Lid der Staten
van Friesland te Beetsterzwaag.
J. F. Thieme, Boekh. te Nijmegen.
J. Tichelaar Jzn. te Amsterdam, g. p.
H. Tiddens, Jur. Student te Groningen.
C. J. Tjessinga, Assessor van Barradeel te Minnertsga. g. p.
J. Lunsingh Tonckens, Med. Doctor te Beetsterzwaag.
Mr. G. M.
Baron du Tour van Bellinchave, Raadsheer in het Prov.
Geregtshof van Friesland te Leeuwarden.
S. S. Tromp, Rustend Predikant te Britsum.
W. Tromp, Notaris te Bergum.
S. Tulp, Koopman te Leeuwarden. g. p.
Erven J. J. Tijl, Boekhandelaars te Zwolle. 2 ex.
R. J. Uilkema, Landbouwer te Scharnegoutum. g. p.
L. Valk, Rustend Predikant te Leeuwarden, voor het Leesgez.
D. A. van Valkenburg, Hoofd-Commies, belast met het Toesigt der
Bibliotheek van het Depart. van Oorlog te 's Hage.
P. Valter, Particulier te Deventer. g. p.
Dr. D. J. Veegens, Rector aan het Gymnasium te Amsterdam, g. p.
H. G. van der Veen, te Driezum.
Jan H. Veenbaas, Kastelein te Knijpe.
J. Veenland, Stud. Litt. Hum. te Rottevalle. g. p.
Jhr. Mr. P. B. J. Vegilin van Claerbergen, Lid der Gedeputeerde
Staten van Friesland te Joure. 1 ord. en 1 g. p.
H. W. van de Velde, Lid van den Grietenijraad van Utingeradeel te
Terhorne.
S. K.
Thoden van Velzen, Predikant te Leeuwarden.
Gebr. Vermande, Boekh. te Hoorn
N. Burhoven Viëtor, Oud-Artill. Officier, Maire, Schout, Lid der
Prov. Staten van Friesland; Assessor van Menaldumadeel, Gepens.
Ontvanger der Directe Belastingen, op den huize Oorbijt te
Dronrijp.
D. Vas Visser, te Amsterdam, g. p.
J. Visser, Onderwijzer te Sneek.
J. H. Visser, Bakker te Witmarsum.
J. A. Visser, Jr., te Heeg.
P. A. Visser, Onderw. te Pingjum
S. W. Visser, Lid van den Raad van Lemsterland, te Lemmer.
J. P. van Visvliet, Archivarius der prov. Zeeland, te Middelburg.
G. W. Vreede, Hoogleeraar te Utrecht.
Dr. A. de Vries, Rustend Predikant te Haarlem.
F. Draisma de Vries, Lid van den Raad van Franekeradeel te
Achlum.
M. de Vries, Hoogl. te Groningen.
O. de Vries, Commissionair te Leeuwarden.
K. de Waard, Boekhandelaar te Groningen.
Mr. J. G. van Wageningen, Raadsheer in het Prov. Geregtshof van
Friesland te Leeuwarden.
Mr. J. H. J. van Wageningen, Secretaris van Baarderadeel te
Weidum.
M. S. de Wal, Secretaris der stad Leeuwarden.
O. P. Waller, Lid van den Raad der stad Leeuwarden.
W. C. Wansleven, Boekhandelaar te Zutphen.
Mr. C. C. C. Warmolts, Procureur en Wethouder der stad
Leeuwarden.
R. A. Wartena, Assessor van Rauwerderhem, te Rauwerd.
B. A. Wassenaar, Landbouwer te St. Jacobi-Parochie.
A. Wassenbergh, Predikant te St. Anna-Parochie.
I. Wentholt, Arrondissements Betaalmeester te Alkmaar.
Mr.
P. ten Behm Wentholt, Regter te Heerenveen.
Mr. T. M. Wentholt, Griffier van het Kantongeregt te Harlingen.
J. P. van der Werf, Onderwijzer te Peins.
H. S. Westerbaan, Bakker te Arum.
S. H. Wiarda, Lid van den Raad van Baarderadeel te Bozum.
P. van Wicheren Hz., Boekhandelaar te Groningen. 6 ex.
Mr. C. Wichers Wierdsma, Grietman van Hennaarderadeel te Wommels.
J. H. Wierenga, Onderwijzer te Burum.
Mr. A. G. van Velsen Wiersma, Secretaris der stad Harlingen.
Harmen K. Wiersma, Landbouwer te Hichtum.
H. Wilhelmij, Landeigenaar te Bergum.
F.
Wilkens, Boekhandelaar te Groningen.
N. van Willes, 1e Luit.-Adjudant bij het 3e Regiment Infanterie te
Arnhem, voor de Officiers-Bibliotheek. g. p.
T. R. Winia, Lid van den Raad van Baarderadeel te Huins.
T. S. van de Wint, Houthandelaar te Franeker.
Jhr. Mr. J. M. van Haersma de With, Grietman van Oost-Dongeradeel
te Metslawier. g. p.
H. G. Wittebol, te Leeuwarden.
F. J. Witteveen, Medic. Doctor en Lid van den Raad van
Lemsterland te Lemmer.
J. N. Witteveen, Lid van den Raad van Oost-Dongeradeel te
Metslawier.
J. A. van Woestenberg, Boekhandelaar te Utrecht.
I. Wouters, Lid der Staten van Friesland te Sneek.
C.
Wouda, Stucadoor en Meubelfabrijkant te Leeuwarden.
H. C. Wouda, Wethouder der stad Sneek.
Mr. C. Wijbenga, Secretaris van Franekeradeel te Franeker.
J. Wijma Jzn. te Leeuwarden.
M. Wijt & Zn. Boekhandelaars te Rotterdam.
Dr. N. Ypeij, Lid van den Raad der stad Leeuwarden.
S. Ypeij, Jur. Student te Groningen.
J. H. van IJssel, V. D. M. te Hempens, voor het Leesgezelschap.
Jan S. IJzenbeek, Koopman te Harlingen.
A. K. Zandstra, Landbouwer te Langweer.
D. H. Zandstra, Landbouwer te Langweer.
Dirk Zeper, Wethouder der stad Leeuwarden.
H. Zeper, te Leeuwarden.
J. Zeven, Onderwijzer te Tjummarum.
J. G. de Waldkirch Ziepprecht, te Leiden.
J. Zuidema, Onderw. te Oostrum.
J. J. Zuidhoff, Onderwijzer te Ee.
F. F. van der Zwaag op het Huis ter Noord onder Oudwoude. g. p.
W. C. van der Zwaag, Predikant te Dronrijp.
P. H. van der Zijl, Landbouwer te Goënga. g. p.
Mr. P. Adama Zijlstra, Burgemeester der stad Harlingen. g. p.
TWEEDE NAAMLIJST VAN INTEEKENAREN.
HARE MAJESTEIT DE KONINGIN-MOEDER. g. p.
J. H. Akkeringa, Doopsgezind Predikant te Workum.
S. Algera, Onderwijzer te Spannum.
T. Alma, Notaris te Menaldum.
E. J. Alta, Secretaris van Barradeel te Sexbierum.
Mr. J. P. Amersfoordt, Advokaat te Amsterdam.
A. Andreæ, Notaris en Lid der Staten van Friesland, te
Beetsterzwaag.
Mr. A. J. Andreæ, Oud-Directeur der Registratie en Domeinen te
Leeuwarden.
Mr. J. H. Beucker Andreæ, te Leeuwarden, voor de
Onderwijzers-gezelschappen in het 7e School-district van
Friesland.
J. A. Anema, te Arum.
D. Apon, Koopman te Amsterdam.
P. van Asperen, Koopman te Warrega.
Mr. C. J. van Assen, Hoogleeraar te Leiden.
P. S.
Attema, te Leeuwarden.
J. van der Baan, Onderwijzer te Zaamslag.
M. A. J. Bakhuijzen, te 's Gravenhage.
J. Barends, Arrondissements-Betaalmeester te Heerenveen.
J. B. H. Bax, te Rotterdam, g. p.
C. H. Beekhuis, Notaris te Buitenpost.
Helm. Beekhuis, Predikant te Austerhaule.
H. Beekkerk, Ontvanger der Registratie te Oldeberkoop.
J. H. Behrns, te Franeker.
E. A. Bekius, te Lieve Vrouwe-Parochie.
J. M. Benteijn, Ridder der Militaire W. O. 4e kl., Ontvanger der
Registratie enz. te Leeuwarden.
Mr. P. J. Teding van Berkhout, te Amsterdam.
Bibliotheek der H.H.
Officieren van het Instructie-Bataillon te
Kampen.
Bibliotheek der stad Leeuwarden.
Bibliotheek der stad Arnhem.
Bibliotheek der Officieren van het 5e Regiment Infanterie te
Vlissingen.
J. F. Blaauw, Predikant te Rotterdam.
J. J. de Blécourt, Notaris te Wildervank.
G. P. Bleeksma, Timmerman te Roordahuizum.
Mr. J. T. Bodel Nijenhuis, te Leiden.
Mr. F. A. van Boelens, Kantonregter te Beetsterzwaag.
J. B. de Boer, Predikant te Marrum.
M. L. de Boer, Predikant te Berlikum.
B. K. Bokma, Gemeente-Ontvanger van Idaarderadeel, te Grouw.
A. Bolman, Wijnhandelaar te Warrega.
C. J.
Bolten, Ingenieur der 1e klasse van den Waterstaat te
Leeuwarden.
D. W. Bosch Dzn. te Amsterdam.
E. F. van den Bosch Pz. Rijks Veearts te St. Anna-Parochie.
J. Bosscha, Hoogleeraar te Amsterdam.
Mr. P. Bosscha, Hoogleeraar te Deventer.
H. T. Bosma, Landbouwer te Smalle-Ee onder Boornbergum.
Sake J. Bosma, Mr. Timmerman te Follega.
L. G. Bouricius, Arrond.-Directeur van 's Rijks Directe
Belastingen, R. N. L. te Utrecht.
D. D. Breuning, Lid der Staten van Friesland en Geneesh. te
Wolvega.
Jhr. J. A. van Brienen van Ramerus, Kapitein, 1e aanw. Ingenieur
te Nijmegen.
H. Brouwer, Predikant te Oudkerk.
S.
Brouwer, Geneesheer te Bergum.
E. P. Brunger, Notaris en Lid der Staten van Friesland, te Lieve
Vrouwe-Parochie.
G. Brunia, Ondermeester te Sexbierum.
J. J. Buwalda, Med. Doctor te Franeker.
Jhr. V. V. van Cammingha, Burgemeester van Leeuwarderadeel te
Huizum.
H. G. Cannegieter, Med. Doctor te Hallum.
de Crane d'Heijsselaer, Borgemeester, op 't Hof de Buerstede te
Aertselaer, bij Antwerpen.
D. A. Deinema, Gepensioneerd Kapitein van 't O. Ind. Leger, te
Arnhem.
H. W. van Doesburg, Surnumerair bij 's Rijks Belastingen te
Amsterdam.
L. J. Dooper, Landbouwer te Hommerts.
Mr. H. I. Baron van Doorn van Westcapelle, Opper-Hofmaarschalk
van het Huis des Konings enz. te 's Hage.
P. H. Douma, te Hardegarijp.
J. Douwes, Predikant te Leens.
J. ab Utrecht Dresselhuis, Predikant te Wolfaartsdijk.
O. J. Dijkstra, Olieslager te Leeuwarden.
J. Ebbos, te Amsterdam.
P. Epkema, Doctor in de Letteren, te Amsterdam.
L. van Essen, Onderwijzer te Wijnjeterp, voor het Leesgezelschap:
Behoudt het goede.
J. L. Faber, Ondermeester te Bolsward.
Jhr. A. L. C. Fabricius van Heukelom, Lid der Ridderschap van
N.-Holland, te Amsterdam.
D. P. Farret, Rustend Predikant te Harlingen.
Bauke Feenstra, Opperwachtmeester by 't Regiment Rijdende
Artillerie, te Amersfoort.
A. Feickens, te Leeuwarden.
W. Feikema, Heelmeester te Oosterwolde.
A. Feima, Onderwijzer te Leeuwarden.
J. A. Feith, Kapitein-Ingenieur te Utrecht.
S. W. Fennema, te Bergum.
Mr. A. Ferf, Advocaat bij het Provinciaal Geregtshof van
Friesland, Ambtenaar bij het O. M., Kanton Bergum en Secretaris
der Grietenij Tietjerksteradeel te Bergum.
P.
Fiers, Onderwijzer te Winsum.
J. Folkertsma, Predikant te Koudum.
D. Fontein Azn. Steenfabrijkant te Franeker.
Dirk Fontein Fz. Zeehandelaar te Harlingen.
Mr. J. A. Fontein, Kantonregter te Oudeberkoop.
Reiner Fontein, te Franeker.
G. R. Fopma, te Mantgum.
I. Fredriks, te Wolvega.
Willem F. Galema, Notariële klerk en Zaakwaarnemer te Marrum.
g. p.
J. H. van der Goot, Ontvanger te Oosterend.
S. H. van der Goot, Doopsgezind Predikant te Berlikum.
B. P. Gorter, Wethouder van de gemeente Haskerland te Joure.
J. J. Gouma, te Wolvega.
A. Gratama, Kassier te Leeuwarden.
K. van Someren Gréve, Mr. Steen- en Beeldhouwer te Sneek.
P. A. Guldenarm, te Franeker.
P. C. G. Guijot, te 's Hage.
W. Haamstra, Onderwijzer te Oosterwierum.
H. B. van der Haer, Lid der Gedep. Staten van Friesland, te
Leeuwarden.
K. J. R. v. Harderwijk, te Noordwijk-binnen.
E. R. Harkema, te Leeuwarden.
Cornelis Harmens, Zeehandelaar te Harlingen.
N. T. Haverschmidt, Lid van den Gemeente-raad en Apotheker te
Leeuwarden.
K. Sipkes Heep, Candidaat-Notaris te Holwerd.
D. Hekker Jr., Onderwijzer te Amsterdam.
G. A. van Hemert, Onderwijzer te Harlingen.
J. C. Hemsing, Med. Doctor te Blija.
Mr. W. J. Hemsing, Notaris en Secretaris van Gaasterland te Balk.
J. A. Hibma, Lid van den Raad van Barradeel te Sexbierum.
J. R.
Hiddinga, Assessor van Barradeel te Wijnaldum.
A. M. Hiemstra, Lid van den Raad van Barradeel, te Klooster
Lidlum.
L. G. Hilbida, Assessor, waarnemend Grietman van Barradeel, te
Tjummarum.
J. Hingst, te Amsterdam.
J. Hingst, Predikant te Sijbrandaburen.
G. T. Hoekstra, te Deinum.
S. W. Hoekstra, Candidaat-Notaris te Wommels.
Abr. des Amorie van der Hoeven, Theol. Doct. en Professor,
Commandeur der Orde van den Nederlandschen Leeuw, Lid en vaste
Secretaris der 2e kl. van het Koninkl. Nederl. Instituut, te
Amsterdam.
W. J. Hofdijk, te Beverwijk.
T.
Hofkamp, voor de Bibliotheek voor Onderwijzers van het 1e en
2e Distrikt der prov. Groningen.
P. J. de Hoop, te Nieuwland.
J. E. F. Huguenin, te Franeker.
Huydecoper van Nichtevegt, Jur. Cand. te Utrecht.
K. G. Jensma, Landb. te Hallum.
T. Jentink, Pred. te Nieuwland.
Simon B. de Jong, te Leeuwarden.
K. J. Kalma, Lid der Prov. Staten van Friesland te Boxum.
O. van Kammen, Koopman te Leeuwarden.
H. F. Kamphuijzen, Onderwijzer bij de Kath. Armenschool te
Utrecht.
Otto Keer, Assuradeur te Amsterdam.
Mr. J. M. de Kempenaer, Advokaat te Arnhem.
Jhr. Mr. J. de Bosch Kemper, Advokaat-Gener. bij 't Geregtshof te
Amsterdam.
C. J. Kingma, Koopman te Leer. g. p.
I. Klein, Onderwijzer te Nijmegen.
C. C. Knoll, te Amsterdam.
A. T. Knoop, 1e Luit. bij het 1e Regiment Vesting-Artillerie te
Grave.
C. Koopmans, Ontvanger van Opsterland, te Beetsterzwaag.
H. M. Koopmans, te Lemmer.
S. A.
Koopmans, Ondermeester te Oldeboorn.
T. A. Koopmans, te Beetsterzwaag.
S. R. Kuipers, Kastelein te Akkrum.
M. Th. Laurman, Predikant te Winsum.
P. Leendertz, Wzn. voor het Leesgezelschap te Woudsend.
Leesgezelschap te Bergum en Oostermeer.
Leesgezelschap te Arum.
Leesgezelschap: Miscens Utile Dulci, te Leijden.
Leesgezelschap: ter Beschaving, te Sneek.
Leesgezelschap te Folsgare.
Leesgezelschap (Het Geschied- en Letterkundig) te Zwolle.
A. van der Leeuw, te Delft.
T. Leistra, te Bergum.
Mr. D. J. van Lennep, voor de Bibliotheek van het Athenæum
Illustre te Amsterdam.
A. Rutgers van der Loeff, Predikant te Leiden.
W. Lomars, Bakker te Tjum.
J. D. Lont, Landbouwer te Hallum.
S.
Lycklama à Nijeholt, Wethouder der stad Bolsward.
D. G. Mackay, Predikant te Stavoren.
W. Mebius, Predikant te St. Jacobi-Parochie.
Mr. G. A. de Meester, Lid der Staten van Gelderland, Advokaat en
Secretaris te Harderwijk.
Wed. I. Meesters-Tromp, te Steenwijk.
H. Meinesz, Ontvanger der Directe Belastingen te Amsterdam.
O. Meinsma, Rijks-Ontvanger te Meppel.
D. M. Mellema, Lid der Prov. Staten van Friesland en Landbouwer
te Oostrum.
F. H. Mertens, Stads-Bibliothekaris te Antwerpen.
H. Mestdagh, Boekhandelaar te Vlissingen.
Mr. L. Metman, Advokaat te 's Gravenhage.
J. C. Metzlar, Secretaris van West-stellingwerf te Wolvega.
A. H. v. d.
Meulen, Koopman te Franeker.
Dr. P. A. van Meurs, Docent aan 't Gymnasium te Deventer.
J. F. Meijer, Ontvanger van 's Rijks belastingen te Witmarsum.
A. J. Mispelblom Beijer, Directeur der Posterijen te Leeuwarden.
H. Mohrman, voor het Leesgezelschap: Oefening volmaakt, te
Amsterdam.
Mr. J. Haitsma Mulier, Burgemeester der stad Bolsward.
Mr. T. Mulier, Burgemeester van Wonseradeel te Witmarsum.
Mr. C. F. F. Rinia van Nauta, Kantonregter van Bergum, te
Giekerk.
Mr. G. R. Nauta, President bij de Arrond.-Regtbank te Heerenveen.
Laurens Nauta, Kweekeling te Groningen.
A. R. Nicolai, Geneesheer te St. Anna-Parochie.
Johs. Nolledes, Olieslager te Leeuwarden.
G. Noordhof, Onderwijzer te Oosterwolde.
C. H. Nijdam, te Haskerdijken.
H. H. Okken, Min. Cand. en Hulpprediker te Bakkeveen.
U. P. Okken, Theol. Doct. en Predikant te Solwerd c. a.
J. S. Olivier, Secondant te Groningen.
A. van Otterloo, Instituteur te Amsterdam.
M. D. van Otterloo, Instituteur te Valburg.
S. van der Paauw, Stads-Architect te Leiden.
J. A. Palsma, voor het Leesgezelschap te Vrouwenbuurt.
P. K. Pel, Genees- en Heelkundige te Dragten.
de Petit, Kolonel van den Generalen Staf, te Arnhem.
R. Piekema, Commissaris van Policie der stad Leeuwarden.
Mr. G. L. Jansma van der Ploeg, Advokaat te Amsterdam.
T. van der Ploeg, Brandspuit- en Brandkast-fabrikant te Grouw.
G. Pol, V. D. M. te Baard, voor een Leesgezelschap.
Mr. J. Pols, Referendaris te 's Hage.
J. Posthuma, Med. Doctor te Dronrijp.
B. Prakken, Koopman en Wethouder der Gemeente Oost Stellingwerf
te Oosterwolde.
A.
Winkler Prins, Doopsgezind Predikant te Veendam en Wildervank.
Mr. F. S. Reiding, Lid der Staten van Friesland en Secretaris van
Smallingerland.
A. C. Reneman, Wed. Persijn van Nauta, te Leeuwarden.
Mr. B. W. van Welderen Baron Rengers, te Leeuwarden.
Mr. S. J. van Rhijn, Griffier bij de Arrond. Regtbank te 's Hage.
J. K. van Riesen, Koopman te Grouw.
P. R. Römer, Geneesheer te Warrega.
E. S. Romkes, Assessor van Wijmbritseradeel te Scharnegoutum.
J. A. Schaaff, Notaris te Stiens.
J. Schaafsma, te Harlingen.
P. Scheltema, Archivarius der Hoofdstad en van de Provincie
Noord-Holland.
Mr. G. Schot, Notaris te Franeker.
J. M. Schrant, Professor in de Wijsbegeerte en Letteren te
Leiden.
J. C. Schultz Jacobi, Evang. Luth. Predikant te Rotterdam.
Mr. J. G. Schumacher, te Rotterdam.
J. Schuijten Hzn., te Dordrecht.
N. Sickler, Candidaat-Notaris te Leeuwarden.
G. D. Simon, Directeur der Belastingen in Friesland te
Leeuwarden.
J. D. Simon, Stedelijk Ontvanger te Leeuwarden.
M. C. Simon, Med. Doctor te Amsterdam.
N. J.
Singels, Kostschoolhouder te Leeuwarden.
E. J. Sjoukes, te Lutkewierum.
J. W. Sluiter, Conrector aan het Gymnasium Erasmianum te
Rotterdam.
Jhr. Mr. C. J. Speelman, te Bolsward.
S. Spree, Ontvanger der Dir. Belastingen te Leeuwarden.
Dr. Th. Spree, te Veenwouden.
K. Stapensea, Geëmploijeerde ter Secretarie van Menaldumadeel te
Menaldum.
Jhr. N. J. Steengracht van Duivenvoorde, Hoogheemraad van
Rijnland te 's Hage.
A. W. Storm van 's Gravesande, te Enschedé.
Jhr. van der Straten van den Hill, Lid der Ridderschap van
Zeeland, op het huis te Hoorn, onder Rijswijk.
C. W. Stronck, Theol.
Doctor en Predikant te Dordrecht.
Mr. Æ. M. de Swart, Procureur te Leeuwarden.
W. Swart, Med. Dr. te Leeuwarden.
A. H. Swerms, Beëedigd Klerk te Franeker.
J. H. Swildens, Instituteur te Amsterdam.
M. Sijbouts, Koopman te Leeuwarden.
H. Taconis, te Grouw.
J. Z. Tadema, Theol. Student te Amsterdam.
A. Tak, te Middelburg.
Mr. E. H. Tenckinck, Secretaris van Hennaarderadeel te Wommels.
Mr. Rein Terpstra, te Cleve.
H. N. van Teutem, Litt. en Theol. Doct. Predikant te Rotterdam.
H. A. Timmerman, Landbouwer te Munnekeburen.
P. J. Tolsma, Lid van den Raad van Barradeel te Almenum.
A. H. Tromp, te Woudsend.
A. M. Tromp, te Balk.
Mr. S. W. Tromp, Procureur en Wethouder der stad Leeuwarden.
D. Trompetter, Catechiseermeester te Harlingen.
E. van Tuinen, Apotheker te Leeuwarden.
B. B. van der Veen, Predikant te Eernewoude.
Mr. C. J. van der Veen, Lid der Gedeputeerde Staten van
Friesland, te Leeuwarden.
Mr. Jan van der Veen, Advokaat en Lid der Staten van Friesland,
te Leeuwarden. g. p.
Jhr. P. E. A. Vegilin van Claerbergen, oud Lid der Gedeputeerde
Staten van Friesland, te Blesse.
S. L. Vellinga, Deurwaarder te Bergum.
A. W. Vermeij, Predikant te Exmorra en Allingawier.
Dr. L. G. Visscher, Hoogleeraar te Utrecht.
W. W. Visser, Koopman te Gaastmeer.
Mr. C. L. Vitringa, Burgemeester en Notaris te Nunspeet.
J. J. van Vollenhoven, Predikant te Utrecht.
H. W. A.
Voorhoeve, te Rotterdam, voor een Leesgezelschap.
Mr. R. IJ. Warmolts, Advokaat te Leeuwarden.
Is. Warnsinck, Architect, Secretaris der 4e kl. van het Kon. Ned.
Instituut te Amsterdam.
J. H. Warren, Rector van het Gymnasium te Dokkum.
B. K. Wassenaar, Landbouwer te St. Jacobi-Parochie.
Mej. L. P. Wentholt, te Franeker.
J. A. van Weperen, te Oosterwolde.
H. van der Werf, Koopman te Bolsward.
A. H. Wessels, Pred. bij de Christ. Afgescheidene Gemeente te
Rhijnsburg. g. p.
Dr. R. Westerhoff, Lid van de Tweede Kamer der Staten Generaal,
te Warffum.
C. S.
Westra, Leerlooijer te Achlum.
Jan Westra, Opperwachtmeester bij het Regiment Rijdende
Artillerie te Amersfoort.
J. W. Weijerman, Hoofd-onderwijzer te Haarlem.
P. Wiarda, te Leeuwarden.
J. Wildeboer, Onderwijzer te Lekkum.
D. H. Wildschut, Theol. Doctor en Predikant te Amsterdam.
Mr. S. de Wind, Vice-President van het Prov. Geregtshof in
Zeeland, te Middelburg.
R. S. van de Wint, Ondermeester in de Stads-Burgerschool te
Harlingen.
Mr. J. M. de With, Plaatsverv. Kantonregter te Buitenpost.
J. B. Wolters, Boekhandelaar te Groningen.
H. Zaadstra, voor het Leesgezelschap te Oosterlittens.
Mr. Jac. Zeper, Koopman te Leeuwarden.
C. Zijlstra, Secondant te Barneveld.
[Illustratie: Schetskaart van den WAARSCHIJNLIJKEN TOESTAND van het LAND DER FRIEZEN EN HUNNE NABUREN, omstreeks den aanvang onzer tijdrekening.
Volgens het ontwerp van Dr J. G. Ottema. Uitgegeven door W. Eekhoff,
- Steendr der Wed. C. Brantsma.]
VERDEELING EN ORDE VAN BEHANDELING.
EERSTE TIJDVAK. Het Oude Friesland. Van de vroegste tijden of de komst der Romeinen in Friesland tot op het einde van den strijd der Friezen en Franken onder Keizer KAREL den groote. Van 11 jaren vóór CHRISTUS tot omstreeks den jare 800 van onze tijdrekening.
TWEEDE TIJDVAK. Het Vrije Friesland. Van KAREL den groote of de invoering van de Christelijke godsdienst tot op het einde der partijschappen tusschen de Schieringers en Vetkoopers en het verlies der onafhankelijkheid onder Hertog ALBERT van Saksen. Van omstreeks het jaar 800 tot 1498.
DERDE TIJDVAK. Friesland bestuurd namens vreemde Vorsten. Van de aanneming van Hertog ALBERT van Saksen tot Erfpotestaat van Friesland tot de Hervorming in Kerk en Staat of de afwerping van het Spaansche juk. Van 1498 tot 1580.
VIERDE TIJDVAK. Friesland onder de Staten en de Stadhouders uit het Huis van Nassau. Van de invoering der Hervorming tot de ontbinding der Nederlandsche republiek of de Staats-omwenteling. Van 1580 tot 1795.
VIJFDE TIJDVAK. Friesland tijdens de Fransche overheersching. Van de Staats-omwenteling en de opheffing van het Stadhouderschap tot de herstelling van Nederland en het vertrek der Franschen. Van 1795 tot 1813.
ZESDE TIJDVAK. Het Nieuwe Friesland, onder de Koninklijke Regering. Van 1813 tot 1850.
[Illustratie: BEKNOPTE GESCHIEDENIS VAN FRIESLAND, IN HOOFDTREKKEN;
DOOR W. EEKHOFF.]
BEKNOPTE GESCHIEDENIS VAN FRIESLAND, IN HOOFDTREKKEN.
Inleiding.
Ons allen is zóó groot een lust tot kennis en wetenschap aangeboren, dat niemand kan twijfelen of de menschelijk natuur wordt, zonder uitzigt op eenig voordeel, van zelf daar heen getrokken. Algemeen is in het bijzonder bij alle volken de neiging, om te willen weten ~wat~ de oorsprong is van hun vaderland, ~welke~ merkwaardige gebeurtenissen daarin zijn voorgevallen, en ~hoe~ het in den loop der eeuwen tot zijnen tegenwoordigen toestand is gekomen.
Deze loffelijke neiging en die vaderlandsliefde worden zeer versterkt, als de geschiedenis van dat volk eene eervolle afkomst kan aanwijzen; als zij voorstelt uit welke geringe beginselen vaak groote gevolgen zijn voortgekomen; maar vooral, wanneer zij aantoont, welke nooden en gevaren de voorvaderen al hebben doorgestaan, om dit erf te behouden en te verbeteren, en als zij uit den strijd tegen de vijanden des vaderlands edele bedrijven en heldendaden kan vermelden, waarin het nageslacht zijne eer en zijnen roem stelt.
Dat alles is echter nog niet genoeg: want hoogere waarde voor verstand en hart heeft de geschiedenis, als wij daarin nasporen, welke de opkomst en ontwikkeling was van het volk en zijne belangen;--als zij ons aanwijst, door welke oorzaken, krachten en vermogens de vrijheid, de welvaart en andere maatschappelijke voorregten der ingezetenen zijn verkregen en vermeerderd, en onder welke omstandigheden zij in kennis en verlichting zijn toegenomen; maar bovenal, hoe zij door de Goddelijke Voorzienigheid zijn geleid, beschermd en gezegend, om gevormd te worden tot een beschaafden burgerstaat, waarvan de leden eene verhevener bestemming hebben dan het gedierte des velds.
Weinige volken van Europa kunnen op hoogere oudheid, eervoller afkomst en roemrijker geschiedenis bogen dan de Friezen. Zeldzaam en merkwaardig toch is het voorbeeld van een volk, dat gedurende achttien eeuwen zijn naam onveranderd bleef dragen, zijn eigen land bleef behouden, en dat zijne vrijheid, volksbestaan, taal, karakter en zeden zoo lang mogt bewaard zien. Vele naburige volken zijn gedurende dien tijd ontstaan en verdwenen of van naam veranderd--de Friezen handhaven hun bestaan, van vóór onze jaartelling af, onafgebroken.
Dikwijls zijn zij door vreemde legers aangevallen; veelmalen werd hunne onafhankelijkheid belaagd en scheen hun ondergang nabij, en immer bestookt door den oceaan, welke hen aan bijna alle zijden omringt,--moesten zij zich bestendig verdedigen tegen deze magtige vijanden, op wie zij, na vele verliezen, fier de overwinning mogten behalen.
Op lage en moerassige landen en dorre heiden gevestigd, mogt het bovendien hunner noeste vlijt gelukken, dit land door dijk- en waterwerken te herscheppen in dát vruchtbaar en bloeijend oord, met talrijke steden, dorpen en gehuchten als bezaaid, hetwelk thans een der sieraden is van Nederland.
Hoe pligtmatig is het dus niet voor ons, die, nog den ouden volksnaam dragende, de vruchten van dien strijd, inspanning en zorg genieten, en de voorregten en genoegens eener geregelde burgermaatschappij hier thans mogen smaken, om belang te stellen in de geschiedenis van dit land en dat volk. Daardoor toch zullen wij het voorgeslacht vereeren, waaraan wij zoo groote verpligting hebben, en kunnen opmerken hoeveel dank wij Gode verschuldigd zijn voor de hulp en bescherming, waarmede hij ons voorgeslacht boven vele andere volken begunstigde.
Die belangstelling zal der Friezen nationaliteit en vaderlandsliefde, waardoor zij zich steeds blijven onderscheiden, waardig zijn. Zelfs zullen deze nieuw voedsel ontvangen door de vermelding van den roem huns lands en de eer huns volks. Nimmer echter moge dit in ijdelen volkstrots ontaarden, die tot beleediging of minachting van naburen strekt. Neen, de beoefening van die geschiedenis worde veeleer een middel tot beschaving, tot eene billijke opprijsstelling van de waarde der dingen, tot regtschapenheid en grootmoedigheid.
Door haar verstandig te lezen en door acht te geven zoowel op de oorzaken en omstandigheden als op de gevolgen der daden en gebeurtenissen, zal deze bode der verloopene eeuwen de leermeesteres worden van onzen leeftijd, en licht verspreiden over onzen toestand. Zij zal vooral de eeuwige waarheid luide verkondigen, dat de hoogste Wijsheid in edele daden zelve hare belooning, gelijk in slechte daden de onvermijdelijke straf der boosheid zelve gelegd heeft.
Zij zal ons met bemoedigende gevoelens vervullen voor de hoop der toekomst, daar zij aanwijst hoe met elk geslacht de toestand, de zeden en de beschaving des volks zijn verbeterd. Want waarheid bevat het kort en eenvoudig gezegde des dichters:
In 't verleden ligt het heden,
In het =nu= wat worden zal.
Op die wijze beoefend, zal de geschiedenis voor ons een tafereel zijn van Gods leiding met het voorgeslacht; dan zal zij geen bloot geheugenwerk, maar een waardig voorwerp van nasporing zijn, omdat zij leert uit hetgeen geschied is, en omdat zij den oorsprong verklaart van den maatschappelijken toestand, waarin wij ons thans bevinden.
Hoe gaarne zouden wij eene uitvoerig bewerkte Geschiedenis van Friesland bezitten, waarin dat alles in bijzonderheden ontwikkeld ware! Tot bewerking daarvan schijnt echter de tijd nog niet gekomen te zijn, en moeten er vooraf nog vele bijzondere bronnen opgespoord en uitgegeven worden. Wij willen echter eene schrede doen op dit uitgestrekte veld, door de ~hoofdtrekken~ dier geschiedenis of de voornaamste gebeurtenissen kort en eenvoudig te verhalen.
Daardoor moge voorloopig worden voorzien in eene behoefte, welke velen onzer landgenooten gaarne bevredigd zagen; velen, ook in andere provinciën des vaderlands, welke vroeger deelen waren van het uitgestrekte Friesche rijk, en wier geschiedenis dus zamenvloeit met die, welke wij in de hoofdzaak tot de tegenwoordige provincie of het eigenlijk Friesland moesten bepalen.
Hartelijk wenschen wij, dat onze bewerking, die, wegens gebrek aan bescheiden, niet in alles volledig kan zijn, eene heldere voorstelling moge geven van de hoofdgebeurtenissen, die den schakel der geschiedenis vormen.
EERSTE TIJDVAK.
HET OUDE FRIESLAND.
VAN DE VROEGSTE TIJDEN TOT KEIZER KAREL DEN GROOTE.
Van het jaar 11 voor- tot omstreeks 800 na Christus.
Ende ist zaecke dat u belieft hier meer af te weeten, zoe bidde
ik u, dat ghy neerstelicken wilt overleesen die oude historien
van Vrieslant, inden welcken ghy alle dinck breeder ende claerder
vertelt zult vinden.
CORNELIS VAN GREBBER, van Egmond.
(1198)[1]
[1] Vermeld in de Aantt. op HOFDIJK'S Jonker van Brederode, Amst.
1849, bl. 208.
- De Afkomst der Friezen.
De afkomst of oorsprong der Friezen schuilt zóó diep in den nacht der eeuwen en gaat het historische tijdperk, of de met zekerheid bekende geschiedenis van ons vaderland, zóó lang vooraf, dat niemand daaromtrent bepaalde berigten kan mededeelen. Het ontbreekt echter niet aan gissingen, vermoedens en volksverhalen deswege.
Dat zij uit het noorden, uit Scandinavië of Zweden en Noorwegen afstammen, wordt evenzeer beweerd, als dat zij uit Azië of het oosten afkomstig en dóór Germanië getrokken zouden zijn, vóór zij zich hier op deze kustlanden vestigden.
Anderen houden hen voor een stam der Kimbren; doch volgens de jongste onderzoekingen der geleerden, zouden zij afstammen van de Celten of Kelten, wier voorgangers (door hen Vóór-Kelten of Vóór-Germanen genoemd) in een gedeelte van Friesland, het hooggelegene Drenthe, de stichters waren van de reusachtige ~Hunebedden~ of opeengestapelde steenbrokken, welke gedurende zoo vele eeuwen voorwerpen van bewondering zijn geweest[2].
Ook in Gaasterland is in 1849 een dergelijk Hunebed, steengraf of kelder beneden den hoogen boschgrond ontdekt, bestaande uit eene massa zware steenbrokken, waar tusschen vuursteenen wiggen, urnscherven, houtskool enz. werden gevonden; een gedenkstuk der oudheid uit den vóór-historischen tijd, toen de bewoners dezer landen het gebruik van de metalen nog niet kenden[3].
[2] Uitvoerig handelt daarover Dr. G. ACKER STRATINGH in zijne Aloude
Staat en Geschiedenis des Vaderl. Gron. 1849, II 44, 88, 108. Zie
verder over de afkomst der Friezen de Voorrede van het 1e dl. van het
Vriesch Charterboek; YPEIJ, Geschiedenis van de Ned. Taal, Gron.
1812, I 126, 150, II 106; FOEKE SJOERDS, Beschrijving van Friesl.,
Leeuw. 1765, I 277; Oudheden en Gestichten, I 1, 38, II 337; Dr. L.
J. F. JANSSEN, Drenthsche Oudheden, 17, 167.
[3] Na een naauwkeurig onderzoek heeft de geleerde oudheidkenner Dr.
L. J. F. JANSSEN daarvan een uitvoerig verslag aan het Friesch
Genootschap medegedeeld, hetwelk geplaatst is in de Vrije Fries,
1850, V 338.
Meer geloof verwierf echter het volksverhaal, dat FRISO, eens Konings zoon uit Indië, na den dood van ALEXANDER den groote uit zijn vaderland verdreven, zich met zijne broeders SAXO en BRUNO en vele anderen te scheep begeven hebbende, 313 jaren vóór onze tijdrekening met eene vloot in Friesland zou aangeland zijn. Hij wordt gehouden voor den stichter van Stavoren, voor den bevolker van dit land en alzoo voor den stamvader der Friezen, die van hem hun naam ontleenden, gelijk de Saksers en Brunswijkers den hunnen van zijne broeders zouden ontvangen hebben.
Het valt zeer moeijelijk te beslissen, in hoe ver dit aloude volksverhaal waarheid bevat. Toen het omstreeks veertien eeuwen later in de landskronyken werd opgenomen, werd het blijkbaar in den vorm en naar de denkwijze van dien tijd voorgesteld, versierd en uitgebreid, en daaraan eene gansche rij van Vorsten verbonden, die Prins FRISO in het bestuur van Friesland zouden opgevolgd zijn[4]. Bestendig is dit verhaal het voorwerp geweest van geschil tusschen vele geleerden, die het bestreden en verdedigd hebben. De dichter WILLEM VAN HAREN heeft het zelfs tot onderwerp gekozen van een voortreffelijk heldendicht[5].
[4] Zie het Tijdrekenkundig Overzigt van de Friesche Vorsten,
Opperhoofden, Koningen, Stadhouders enz., en de daar vóór geplaatste
inleiding, achter de Aanteekeningen als Tweede Bijlage
medegedeeld, ter bekoming van een algemeen overzigt van de opvolging,
duur van regering en voornaamste feiten dezer personen.
[5] Gevallen van Friso, Koning der Gangariden en Prasiaten, Amst.
1741, 8^o. De tweede omgewerkte druk verscheen in 1758 in 4^o. De
mindere waarde van dezen laatsten druk heeft Dr. J. H. HALBERTSMA
uitvoerig aangetoond in zijne Fragmenten over het geslacht der van
Harens, bl. 100, 137.
Er bestaan nog meerdere verhalen en meeningen omtrent den oorsprong der Friezen, doch allen zijn even twijfelachtig, als de verklaringen van den naams-oorsprong[6]. Waarom zouden wij niet liever bekennen, dat de hooge oudheid ons verhindert deswege eenige zekerheid te bekomen, en dat er ~weinige~ trekken bekend zijn uit de eerste kindschheid der levensgeschiedenis onzer natie? Meer zeker is het echter, dat zij een der talrijke volksstammen waren van het uitgestrekte Duitschland of Germanië.
Doch volkomen zeker is het, dat zij hier reeds gevestigd waren, deze lage landen zich reeds tot eene bewoonbare plek gemaakt- en zich over eene groote landstreek uitgebreid hadden, toen de Romeinen, 11 jaren vóór onze tijdrekening, voor het eerst in deze landen kwamen. De geschiedschrijvers van dat volk, wier werken wij bezitten als de eerste bronnen der geschiedenis van Nederland, maken melding van hen.
Hoe lang zij toen reeds hier gewoond hadden, is onzeker, en, wegens gebrek aan kennis van de tijdrekenkunde en schrijfkunst bij dit volk, ook nimmer na te sporen.
[6] Zie de opsomming daarvan in VAN LEEUWEN'S Aantt. op It aade
Friesche terp, Leeuw. 1834, 291; VAN RIJN'S Aantt. en Nabericht op de
Oudheden en Gestichten van Vriesland, Leiden 1723, I 88, II 357;
YPEIJ, Gesch. v. d. Ned. taal, I 150; de Voorrede van het Stamboek
van den Frieschen Adel, Leeuw. 1846, bl. II; ACKER STRATINGH, II 108
en bij vele anderen.
- De omvang en toestand van het Oude Friesland.
Het gansche noordelijk gedeelte van Nederland, hetwelk thans de provinciën Friesland, Groningen en Drenthe, benevens een deel van Overijssel, Noord-Holland en de Zuiderzee uitmaakt, was, bij den aanvang van onze tijdrekening, ~het land der Friezen~. De rivier de Eems aan de oostzijde, en de Reker of Kinhem (bij Alkmaar), aan de zuidwestzijde, waren de grenzen van dit land[7].
Daar tusschen bevond zich het groote meer Flevo, met verscheidene grootere en kleinere rivieren, welke uit de hoogere oostelijke en zuidelijke streken door dit lagere land stroomden, om zich uit te storten in de Noordzee. Het waren de IJssel, de Vecht en het Flie, de Middelzee of het Boorndiep, de Lauwers, de Hunse, de Aa, de Fivel en andere stroomen, die alle, meest in noordelijke rigting, den bodem kliefden, vele beken en meren in zich opnamen, en zich een weg gebaand hadden door de duinen.
De rij dezer door de natuur tegen de woede des oceaans opgeworpene zeeweringen was daardoor verbroken. De Noordzee had daardoor meer gelegenheid bekomen op deze landen in te breken. Haar geweld sloeg nu eerlang het voorland en daarna een groot deel der duinen zelve weg, waardoor de zeegaten vermeerderd en verbreed werden en de eilanden ontstonden.
Zoo had dit land eeuwen lang te strijden met het geweld van stormen en vloeden, die hier groote stukken gronds wegrukten, daar den bodem deden aanwinnen, elders zandruggen en heuvels opwierpen, en de lagere landen met slib overdekten, waardoor de kleigronden zijn ontstaan.
[7] Zie over den loop dier rivieren de hierbij gevoegde Schets en
Aanteekening 1. Die thans weinig meer bekende en verdwenen rivier de
~Richara~, de ~Reker~ of ~Kinhem~, waarvan Kennemerland zijn naam
draagt, welke voor den noordelijksten Rijnmond wordt gehouden, die
zich langs Alkmaar bij Petten in de Noordzee stortte, was destijds
van veel belang, en verdient hier vooral opgemerkt te worden, dewijl
zij als latere grensscheiding in de geschiedenis dikwijls voorkomt.
SCHOTANUS, Beschrijv. end Chronijck, opdr. en 301, Fran.
1655, noemt
haar: "de stroom Alckmaere of Almere, welcke Frieslandt ende Hollandt
dies tijdts scheydde." Zie daarover vooral HUYDECOPER op MELIS STOKE,
I 515; VAN DEN BERGH, de Nederl. Wateren, in NIJHOFF'S Bijdragen,
VII 208; ACKER STRATINGH, I 197 en OTTEMA, in de Vrije Fries, IV
110; W. J.
HOFDIJK noemt in zijn Kennemerland, 1850, 33: "het
Reeker-wed, of wadde, (een doorwaadbare, ondiepe waterboezem) die
zich van beneden Koedijk tot aan de Syper golf uitstrekte: alzoo
eene natuurlijke grens vormende tusschen West-Friesland en 't
noordelijkst einde van Kennemerland." Zie ook het Jaarboekje:
Holland, 1851, bl. 175.
De zamenstelling van de tegenwoordige oppervlakte van Friesland levert bij onderzoek nog vele kenmerken op van hare oorspronkelijke vorming. Op een zandbodem rustende, bevat zij vele overblijfselen uit den eeuwenlangen geweldigen strijd van aarde, water en wind, welke na tijden van beroering in rust gekomen schijnen te zijn. Die bezinkingen en laagsgewijze opeenstapelingen getuigen van een woesten water-arbeid en door elkander werking van zand, veen, klei en gemengde stoffen, waarnevens zoo vele sporen zijn van groote watergangen, kolken en meren.
Plaatselijke omstandigheden deden hier poelen en lagere streken, elders hooge gronden met kleiruggen ontstaan, waarnaar de stroomen hunne rigting verkregen. Zelfs is het waarschijnlijk, dat het water in Friesland binnen de duinen eertijds boven de eb der Noordzee stond, doch van lieverlede is gedaald na het doorbreken van de duinen en het ontstaan van de eilanden, waardoor de gelegenheid tot afvoer van het uit het zuiden aanstroomende water gunstiger werd.
Door die meerdere geulen en uitstroomingen kwam de stand van het binnen- met het buiten-water meer in evenwigt; een grooter gedeelte van den Frieschen grond kwam boven en werd bewoonbaar. Beurtelings gaf en nam zoo de Noordzee, waarmede dit kustland steeds in bestendigen strijd was.
Door het dalen van den waterspiegel op Frieslands bodem verkregen de eertijds breede stroomen een grens en wallen, en kwamen de slijkruggen te stade, èn als waterkeeringen tegen de voortdurende overstroomingen, èn als woonplaatsen, welke door het ophoogen tot terpen eerlang de bewoonbaarheid vermeerderden van een land, dat eeuwen later voor het eerst door geregelde, hoewel nog zwakke, zeeweringen werd omgeven[8].
[8] Met genoegen heb ik bij deze globale voorstelling gebruik gemaakt
van denkbeelden over den oorspronkelijken toestand der omstreken van
Sneek, door den Heer J. F. BAKKER, Stedelijk Ontvanger te Sneek,
onlangs medegedeeld aan de Tweede Afdeeling van het Friesch
Genootschap.
- De Oude Friezen.
Omstreeks het begin onzer jaartelling werd dit land bewoond door de Friezen, welke destijds reeds in twee stammen verdeeld waren, waarvan de Groote Friezen ten oosten en de Kleine Friezen ten westen van den Fliestroom woonden. De eerste hadden de Cauchen ten oosten, de laatste de Frisiabonen, Caninefaten, Batavieren, Marsaten en andere stammen ten zuiden, tot naburen[9].
De gezinnen, familiën en horden, welke dezen Germaanschen volksstam uitmaakten, hadden welligt reeds lang een zwervend herdersleven geleid, vóór zij zich vestigden op deze kustlanden, waar de natuur toen anders nog weinig aanlokkelijks had. Zoo ver het oog reikte, bestond toch de bodem meest uit waterige landen of schorren, welke, allerwege doorsneden met killen, meren en poelen, dagelijks bij elk getij onderliepen. Nog vertoonde het land eene woeste natuur, eene onvruchtbare oppervlakte.
Lang bleven de noordelijke, in de nabijheid der zee gelegene, landen zoo laag en moerassig, dat de Friezen met hun vee ze enkel des zomers konden bewonen. Zij waren alzoo verpligt in het najaar de hooger gelegene, min vruchtbare, doch veiliger zandstreken en wouden van Gaasterland, Opsterland, de Stellingwerven en Drenthe op te zoeken, ten einde daar te overwinteren.
[9] Omtrent de oorden, door die volksstammen bewoond, zie men de
vermelde Schetskaart.
Doch ten gevolge der veelvuldige overstroomingen van de zee werden de noordelijke landen van tijd tot tijd met een vetten kleibodem overdekt en verhoogd. Die meerdere vruchtbaarheid van den grond boven die der zandstreken lokte hen uit, zich daar meer te vestigen. Aan groote gevaren stelden zij zich echter daarbij bloot, dewijl zij immer met de hooge vloeden der zee hadden te kampen. Daarom wierpen zij op hooge plaatsen, meest in de nabijheid van de kust der Noordzee en der Middelzee, met gemeenschappelijke krachten die talrijke heuvels of terpen op, welke nog in Friesland, Groningen en elders onze bewondering verdienen.
Op deze wijkplaatsen of vliedbergen, welke van tijd tot tijd verhoogd werden en waarin ze ook de aarden lijkbussen hunner afgestorvenen begroeven[10], sloegen zij hunne woningen op. Nog waren dit slechts hutten van takken, rijswerk en leem zamengesteld.
Hunne kleeding bestond nog in eene beestenvacht, welke zij om hunne forsch gebouwde leden heensloegen. Als in een natuurstaat leefden zij hoogst eenvoudig. Eerst waren het vischvangst en jagt, vervolgens veefokkerij en landbouw, welke in hunne weinige behoeften voorzagen, en hun de noodzakelijkste huishoudelijke voorwerpen verschaften. Onder den invloed van goede zeden, werden zij bestuurd door de oudsten der gezinnen en des volks, die tevens voorgangers of priesters waren bij de vereering van de heidensche Goden, aan welke zij op geheiligde plaatsen en in bosschen godsdienstige eer bewezen en de offers hunner dankbaarheid toebragten.
[10] Zie Oude Friesche Wetten in de Aantt. van P. WIERDSMA, 95, en
verder bl. 277, 278 en 295 van het 1e dl. mijner Geschiedkundige
Beschrijving van Leeuwarden, waar meerdere bijzonderheden en bronnen
zijn vermeld, welke ik hier zeker niet behoef te herhalen.
Zeker was het een krachtig en moedig volk, dat zich, in weerwil van zoo vele moeiten en gevaren, zulk een oord tot eene geschikte woonplaats wist te bereiden. Doch niet zelden ziet men een volk, begaafd met oorspronkelijke deugden, door aanhoudende inspanning zijner vermogens, van de ongenade der natuur wenschelijker vruchten trekken dan van hare liefelijkste weldaden. Reeds hadden zij in dit afgezonderd oord lang gewoond, en waren ze talrijk en magtig geworden, toen eene belangrijke gebeurtenis eene groote verandering in hunnen toestand te weeg bragt.
Zij kwamen voor het eerst in aanraking met een vreemd en beschaafd volk.
- Der Friezen verbond met- en opstand tegen de Romeinen. (11 jaren
voor- en 28 na Christus.)
Het was den Romeinen niet genoeg, reeds vele volken van het oosten overwonnen- en ook Gallië (Frankrijk), België, de Batavieren en andere Germaansche stammen aan zich onderworpen te hebben. Met onbegrensde zucht tot uitbreiding van hun gebied, wilden zij, na den Rijnstroom als eene versterkingslinie met legerplaatsen bezet te hebben, ook de rustige volken van het noordelijk Germanië ten onder brengen.
Het was hun veldheer DRUSUS, die (11 jaren voor den aanvang onzer tijdrekening) met dat oogmerk den Rijn afzakte, en, met zijne schepen langs het land der Friezen trekkende, dit volk voor het eerst leerde kennen. Hij onderwierp het in zoo verre aan het Romeinsche gezag, dat hij een verbond van vriendschap met hen sloot, waarbij zij beloofden, jaarlijks een zeker getal ossenhuiden aan de Romeinen op te brengen.
Getrouw voldeden de Friezen aan deze belofte, en bleven daardoor in goede verstandhouding met de Romeinen, die, om de zee te vermijden, verscheidene kanalen in dit land groeven ter verbinding van de rivieren, waarover hunne vlooten daarna vele malen door Friesland stevenden.
Maar, toen in het jaar 28 van onze jaartelling een wreede landvoogd, OLENNIUS, met de invordering van die schatting belast was, eischte hij eene grootere soort van ossenhuiden, dan zij konden leveren. Tegen zulk eene baatzuchtige handelwijze verzette het volk zich eerst niet. Doch, toen hij voortging hen te kwellen, en zich zelfs van hunne bezittingen, vrouwen en kinderen meester maakte,--toen stonden de Friezen tegen de Romeinen op en begonnen zij den regtvaardigsten strijd. Met al de woede van een getergd volk vielen zij op hunne onderdrukkers aan, versloegen de Romeinsche krijgsknechten, en belegerden hun bevelhebber, die in de sterkte Flevum, gevlugt was.
Te vergeefs werd dit kasteel door de moedige, doch in de krijgskunst nog onbedrevene Friezen aangevallen.
Weldra kwam nu een ander Romeinsch krijgshoofd, APRONIUS, met eene talrijke magt ruiters en keurbenden tot ontzet opdagen. Doch het volk trok ook deze nieuwe vijanden te gemoet, met zulk een gelukkig gevolg, dat zij op verschillende punten deels teruggedreven, deels verslagen werden; terwijl op éénen dag bij een gewijd bosch, Baduhenna geheeten, 900 en op eene andere plaats 400 Romeinen door de handen der getergde Friezen den dood vonden.
Deze nederlaag kostte zoo vele Romeinen, en daaronder vele dappere oversten, het leven, dat de tijding daarvan Keizer TIBERIUS ontzette, hoewel hij de schade ontveinsde, omdat hij het niet durfde wagen de schande zijner wapenen te wreken. De Romeinsche Geschiedschrijver, die deze gebeurtenis verhaalt, voegt er bij: Sinds dien tijd werd de Friesche naam vermaard onder de Germanen. (Zie Aant. 2.)
Sedert hebben de Romeinen de Friezen ongemoeid gelaten; ook later deden zij geene poging, om zich over deze nederlaag te wreken. Wèl kwam twintig jaren daarna hun veldheer CORBULO hier op nieuw, om eene bezetting in Friesland te leggen, doch spoedig ontving hij van Keizer CLAUDIUS bevel, om over den Rijn, als de grens des rijks, terug te trekken.
Roemrijk was alzoo deze overwinning van een klein en afgelegen volk op de wereld-dwingende Romeinen, die gewoon waren altijd te zegepralen en nooit eene nederlaag te lijden, en die der Friezen naburen, de Cauchen en Batavieren, nog zoo lang al de zwaarte der Romeinsche overheersching deden gevoelen. Het was destijds een even zeldzaam als merkwaardig blijk van heldenmoed en vrijheidsmin, hetwelk den Friezen een eervollen rang bezorgde in de geschiedenis der volken. Indien alle voorvallen uit de vroegste geschiedenis van een volk, gelijk uit de kindsche jaren van een groot man, belangrijk zijn, als middelen ter hunner ontwikkeling en volgende grootheid, dan is dit hier vooral het geval.
Vandaar het schoone gezegde van onzen Frieschen dichter WILLEM VAN HAREN:
O Dapperheid! o Deugd! Tot nog toe zag de zon
Geen volk, welks heerschappij zóó zegerijk begon.--
Ziedaar, hoe dat een volk, nog niet verwijfd van zeden,
Het onregtvaardig doel zeeghaftig kan weêrstaan
Van die de handen durft aan zijne Vrijheid slaan![11]
[11] Even als de volgende dichtregelen, uit het vermelde heldendicht
Friso.
- De Gevolgen van der Friezen verkeer met de Romeinen.
Voorzeker is het altijd eene groote ramp voor een volk, zijne onafhankelijkheid te verliezen, en veroverd of verdrukt te worden door eene andere en vreemde natie. Evenwel kunnen zulke rampen in de uitkomst dikwijls in zegeningen verkeeren, als ze in de hand van God middelen zijn tot ontwikkeling en vordering in beschaving. In bestendigen vrede rustig op zich zelf staande, blijft een volk veelal lang in den zelfden toestand, zonder ongemeene inspanning van krachten, welke alleen vooruitgang kan bevorderen. Doch verkeer en strijd met andere volken, die reeds lang hooger stonden in kennis en beschaving, was dikwijls eene leerschool tot verbetering van den maatschappelijken toestand.
Daarom is het zoo belangrijk de ~gevolgen~ na te gaan van elke groote gebeurtenis en ook van deze.
Zoolang de Friezen als in den natuurstaat verkeerden, waren hunne behoeften gering en hunne kleeding, woningen en levenswijze zeer eenvoudig. De Romeinen, die eene grootsche stad bewoonden, en ook in het oosten de weelde van onderscheidene volken mogten leeren kennen, hadden veel meerdere behoeften, welke zij ook hier zoo veel mogelijk wilden bevredigd zien. Zij werden dus de leermeesters der Friezen in het verbeteren van hunne woningen, huishoudelijke zaken, kleeding, spijzen enz.
Deze voorzagen de Romeinen van levensmiddelen, en ruilden daartegen van hen allerlei voorwerpen in, ook tegen gemunt geld, zoodat er handel ontstond, mede met naburige volksstammen. Want ook het aanleggen van wegen en het verbeteren van de gemeenschap te water leerden zij van de Romeinen, wier talrijke vlooten, herhaalde malen door hun land trekkende, hun een denkbeeld gaven van scheepsbouw en scheepvaart.
Vele zaken leerden zij kennen, waarvan zij vroeger geen begrip hadden, vooral ook het ijzer en andere metalen, die spoedig tot de noodzakelijkste behoeften behoorden.
Nadat hun vee een voorwerp van handel was geworden, vond de veefokkerij groote aanmoediging. Doch van uitstekende waarde was de dienst, welke de Romeinen hun bewezen, in het verbeteren en uitbreiden van den akkerbouw, en door hun werktuigen en gereedschappen te verschaffen, om hier koren te bouwen, dat tot dusverre voor de legers veelal uit Brittannië werd gehaald. Dit was van gewigtigen invloed. Doch niet slechts als levensmiddelen en voorwerpen van handel gaven de veldvruchten voordeelen. De bearbeiding van den grond gaf aan meerdere handen werk.
Die grond verkreeg grootere waarde. De eigendom werd gevestigd. De bezitter werd meer gebonden aan de hoeve, die hij bebouwde, dan vroeger, toen hij dáár henen trok, waar hij de beste weiden voor zijn vee vond.
De gehechtheid aan dien grond en aan het vaderland werd versterkt, zoodat de opofferingen ligter vielen, om dat land eerlang tegen de herhaalde overstroomingen der zee door dijken te beveiligen, waarmede de Romeinen elders reeds een aanvang maakten. In één woord: de eerste aanleiding tot nijverheid en handel, tot welvaart en maatschappelijke vereeniging, tot onderling leven en verkeer, en tot eenige meerdere kennis en beschaving, werd verkregen of bevorderd ten gevolge van het verkeer met de Romeinen. (Aanteekening 3.)
De ramp, welke de Friezen door het verlies van hunne onafhankelijkheid scheen te treffen, werd hun alzoo tot zegen, en tot eene oorzaak van verbetering en uitbreiding van hunne middelen van bestaan en tot ontwikkeling van hun verstand en bekwaamheden. Zoo leert de geschiedenis dikwijls de waarheid van de woorden des dichters:
Des Hemels God, schoon Hij der menschen dwaasheên duldt,
Laat door het Kwaad somtijds het Goede zijn vervuld,
En, spottend met den weg van zwakke stervelingen,
Doet uit hun dwaasheid zelf wel nut en heil ontspringen.
- Der Friezen Afgezanten te Rome. (59)
Een opmerkelijk voorval strekt ons ten bewijze, dat de Friezen, ondanks het voorgevallene, goede Bondgenooten van de Romeinen waren gebleven.
Eenige bouwlanden, aan de boorden van den Rijn gelegen, en aan de Romeinsche soldaten ten gebruike afgestaan, waren een tijdlang onbebouwd gebleven en daarom door de Friezen ingenomen en gebruikt geworden. De bevelhebber van Neder-Germanië beval hun echter deze oorden te verlaten. Hieruit ontstond een geschil van zóó veel belang, dat de Friezen het wel der moeite waardig achtten, twee hunner opperhoofden, door de Romeinen VERRITUS en MALORIX genoemd, ten jare 59, tot hen te zenden, ten einde hunne belangen aan Keizer NERO voor te dragen.
Zij reisden naar Rome; doch vóór zij gehoor bij den Keizer konden bekomen, bragt men hen in den schouwburg van POMPEJUS. De eenvoudige Friezen begrepen weinig of niets van de voor hen vreemde schouwspelen. Onder de menigte toeschouwers bemerkten zij evenwel eenige personen in uitheemsch gewaad, die op de hooge zetels van de Romeinsche Raadsheeren waren gezeten.
Op hunne vraag, wie dat waren, ontvingen zij tot antwoord, dat het gezanten waren van volken, die bekend stonden, in dapperheid, trouw en vriendschap jegens de Romeinen uit te munten, en aan wie dáárom deze eer werd bewezen. »Geen volk onder de zon overtreft de Friezen in dapperheid en trouw," antwoordden VERRITUS en MALORIX, en, hunne plaatsen verlatende, zetten zij zich ongenoodigd naast de vermelde gezanten neder.
Zij gaven daardoor een blijk van fierheid en volkstrots, zoowel als van zelfstandigheid en eergierigheid; eigenschappen, welke te allen tijde kenmerken van der Friezen aard en karakter zijn gebleven. De wellevende Romeinen merkten daarin opregtheid en loffelijken naijver op; zelfs de wreede Keizer NERO duidde hun deze handelwijze niet ten kwade: want, ofschoon hij hun verlangen, om de in bezit genomene gronden te behouden, niet kon toestaan, schonk hij hun beide het Romeinsche burgerregt, als een uitnemend eerbewijs[12].
[12] TACITUS, Jaarboeken, 13, 310. Dat hunne namen in het Friesch
GERRIT en MURK waren, zoo als YPEIJ, I 161, wil, is waarschijnlijker
dan de meening van WINSEMIUS, 24, dat ze van het geslacht HERMANA en
CAMMINGHA zouden geweest zijn. Familienamen en Wapens schijnen hier
toch eerst omstreeks den tijd der kruistogten in de 11e eeuw te zijn
aangenomen.
- Uitbreiding van Friesland. (240-455)
Het verkeer met de Romeinen had niet enkel der Friezen behoeften vermeerderd, maar ook hunne zucht opgewekt, om hun land te vergrooten.
Het vorige verhaal geeft reeds een blijk hoe grooten prijs zij op landbezit stelden ten behoeve van hunnen akkerbouw, en hoeveel moeite zij zich gaven, om hun gebied uit te breiden. Eene groote verandering in den toestand veler volken van Europa gaf eerlang aanleiding, om die zucht voedsel te geven en te bevredigen. Want de Romeinen, nadat zij eenmaal ten top van grootheid en magt waren gestegen, verzwakten onder hunne laatste slechte en heerschzuchtige Keizers, en vielen in den haat der volken, welke zij lang verdrukt hadden. Deze waren intusschen magtiger geworden, en ondersteunden ook elkander, om Rome tegenstand te bieden.
Zoo verleenden de Friezen omstreeks den jare 70 hulp aan hunne zuidelijke naburen de Batavieren, hoewel deze niet zoo gelukkig slaagden, als zij vroeger, in de afschudding van het Romeinsche juk.
Meer andere stammen trachtten zich allengs van Rome los te scheuren; bovendien vielen ook vele uit het oosten aanrukkende volken op het Romeinsche rijk aan. Eerlang had dit eene algemeene volksverhuizing ten gevolge.
Opmerkelijk was vooral in het midden van de derde eeuw het verbond van een aantal volken, tusschen den ~Rijn~, de ~Noordzee~, de ~Elbe~ en de ~Main~ woonachtig. Onder den naam van Franken of Vrijen was hun doel het herwinnen van hunne onafhankelijkheid, door het verdrijven van de Romeinen uit deze streken; alsmede om zich-zelven te vestigen in hun gebied, vooral in het meer vruchtbare Gallië. Dit doel gelukte hun na langen strijd, en de naam van het tegenwoordige Frankrijk, dat zij veroverden, draagt daarvan nog getuigenis.
Eerst namen de Friezen deel in dit verbond; doch zij waren te gehecht aan hun eigen land, om dit te verlaten, en zich aan de kansen van een twijfelachtigen strijd te wagen. Liever maakten zij van deze algemeene beweging gebruik tot het uitbreiden van hunne eigene grenzen, waartoe hun zoo gunstige gelegenheid werd aangeboden. »Het vuur der vrijheidsmin ontvlamde de Friezen niet minder dan de Franken.
Door deze hun aangeboren zucht voor vrijheid boden zij telkens, wanneer zij door andere volken werden aangevallen, met weergâloozen moed, een onverzettelijken tegenstand, en gebeurde het niet zelden, dat zij, hunne vijanden overmannende, dezelve aan zich cijnsbaar maakten, in de meening van door de aanvallen op hen gedaan, daartoe volkomen regt te hebben.
Werkelijk hebben zij in dit tijdperk veroveringen van dien aard op hunne naburen gemaakt, waardoor hunne heerschappij zich allengs tot eene groote uitgestrektheid heeft uitgezet"[13]. Zuidwaarts breidden zij zich alzoo over den ~Rijn~ en de ~Maas~ tot aan het ~Zwin~ of het ~Sincfal~, een zeeboezem in West-Vlaanderen, uit[14], en oostwaarts over de ~Eems~ tot den ~Wezer~ of zelfs verder, welke laatste streken door de Cauchen en andere stammen waren verlaten[15].
Evenzoo deden de Saksers, welke de landen ten oosten en zuiden daarvan in bezit namen, en soms in verbond traden met de Friezen. Tusschen de jaren 240 en 455 bekwam het Friesche rijk alzoo eene groote uitgestrektheid langs de kust der ~Noordzee~, bevattende alstoen een gedeelte van het tegenwoordige Vlaanderen, Zeeland, Holland, Utrecht, Gelderland, Overijssel, Friesland, Groningen, Drenthe, Oost-Friesland, Oldenburg enz., met de landen, later door de ~Zuiderzee~ ingenomen.
Ten gevolge van al die verhuizingen waren er dus in het midden der vijfde eeuw in het noordwestelijk gedeelte van Europa drie magtige vrije volken gevestigd: de Franken, de Friezen en de Saksers. (Aanteek. 4.)
[13] YPEIJ, Geschiedenis der Nederl. Taal, I 150.
[14] Het ~Zwin~, oudtijds het ~Sincfal~ en later het ~Hazegat~
geheeten, komt in vele oude wetten en geschriften als de toenmalige
grens van Friesland voor. Het is de eertijds breedere inham en haven
der stad Sluis benoorden Brugge, welke nog de grensscheiding
tusschen Nederland en België, of tusschen het vaste land van
Zeeland en West-Vlaanderen uitmaakt.
BLOMMAERT in zijne Aloude
Geschiedenis der Belgen, Gent 1849, 20, en VAN DEN BERGH in NIJHOFF'S
Bijdragen, VII 282, spreken uitvoerig over dezen grensstroom, die
zich tot Damme uitstrekte, en in de 13e eeuw eene der voornaamste
havens niet slechts dezer landen, maar van gansch Midden-Europa was.
Zie ook ACKER STRATINGH, I 114 en de kaart; DRESSELHUIS, de Provincie
Zeeland, 76 enz.
[15] Sommige schrijvers zeggen zelfs stellig: "tot over de Elve en dus
tot op de grenzen van Denemarken." Zie JOH. A LEIDIS Chronicon,
lib. II cap. 15; VAN LOON, Aloude Regeeringwijs van Holland, I 106,
enz.
- Der Friezen togt naar Brittannië. (449)
Tegen het midden der vijfde eeuw werden de Britten, de oorspronkelijke bewoners van Brittannië of het tegenwoordige Engeland, zeer ontrust door de Pikten en Schotten, die het noordelijk deel des lands in bezit genomen hadden. Tegen hunne overmagt niet bestand, hadden zij van hen reeds aanzienlijke verliezen in goed en bloed geleden. Van de Romeinen, die voorheen hen dikwerf tegen die volken beschermd hadden, maar nu van het eiland reeds vertrokken waren, konden zij geen bijstand meer verwachten.
Zij zagen dus rond naar andere hulp, en meenden die het best te kunnen vinden bij hunne oostelijke naburen op het vaste land: de Neder-Saksers, die toen de Vlaamsche en een gedeelte der Fransche kust bewoonden en aan de scheepvaart en het zeeleven gewoon waren; de Anglen en Warners, die zich aan de monden van den Rijn, Maas en Waal gevestigd hadden en de Friezen, die het verdere kustland bezaten.
Volken, die zich meermalen ter bereiking van hunne bedoelingen verbonden; terwijl de Friezen, als de magtigste dezer stammen, zich daarna over een groot deel van het gebied der eersten uitbreidden.
Als dappere en ondernemende volken bekend, namen zij, vol van strijdlust en tuk op roem en buit, gaarne de gelegenheid waar, om een zwakken nabuur, waarmede zij reeds lang in handelsbetrekking stonden, tegen zijnen sterkeren vijand bijstand t bieden. Welhaast staken zij dan op achttien schepen met hunne weerbare manschap over, onder bevel van twee kloeke krijgshelden, HENGIST en HORS geheeten, en boden der Britten Koning VORTIGERN hunne dienst aan. Spoedig zochten zij diens vijanden op, en mogt het hen in een roemrijken veldslag gelukken, de Pikten en Schotten te overwinnen, door ze deels te verslaan, deels te verdrijven.
Doch dit inroepen van vreemde hulp (altijd zoo hoogst gevaarlijk) kwam den Koning duur te staan. Want die benden der Friezen, Anglen, Warners en Neder-Saksers, belooning eischende voor hunnen bijstand, werden door de vruchtbaarheid des lands zoodanig bekoord, dat zij in het beste gedeelte des rijks zich met der woon vestigden en eerst hunne vrouwen en kinderen en daarna nog velen hunner landgenooten tot zich lieten overkomen. Jaren lang duurde deze verhuizing van het vaste land naar het eiland voort.
Eindelijk ontstond er tusschen hen en de Britten een hevigen strijd, waarin zij de zege mogten behalen. Nu werd de Koning gevangen genomen, vele aanzienlijken verloren het leven, de overigen namen de vlugt, en HENGIST, weldra bezitter van geheel Kent, werd tot Koning verheven, onder wien deze stammen zich hier verder vestigden en uitbreidden. De oude Britsche volksstam vestigde zich deels diep in de gebergten van Wallis, deels in het tegenwoordige Brétagne in Frankrijk, waar hunne oorspronkelijke taal en zeden nog het langst bewaard bleven.
Want de Angelsaksische en Friesche taal, zeden en gebruiken werden, met den veranderden volksnaam, in Engeland ingevoerd. Hoezeer ze in latere tijden veranderd en door vreemde woorden en vormen verbasterd zijn, is derzelver overeenstemming met de taal, de zeden en gebruiken der Friezen nog in onze dagen een bewijs van de vroegere onderlinge vermenging dezer volken, ten gevolge van dezen togt in het midden der vijfde eeuw. (Zie Aanteekening 5.)
- De strijd der Friezen tegen de Franken.
Sedert de verdrijving van de Romeinen en den ondergang van het Westersche keizerrijk waren de in Gallië gevestigde Franken magtig geworden. Eerlang bleek het, dat de veroveringszucht der Romeinen nu op hen was overgegaan. Zij konden niet dulden, dat de Friezen en Saksers zich over hunne vroegere landstreken hadden uitgebreid.
Hunne heerschzucht had nieuw voedsel bekomen sedert hun Koning KLOVIS de Christelijke godsdienst had aangenomen (496): want de zucht, om deze leer te verspreiden en onder de heidensche volken voort te planten, werd nu voor hem en zijne opvolgers een voorwendsel bij hunne krijgstogten ter uitbreiding van hun gebied. Zij werden daartoe aangespoord door eene magtige Geestelijkheid, die hen ondersteunde, in de hoop dat zij het Westersche keizerrijk in nieuwe kracht zouden herstellen, en de eenheid en luister der Kerk bevorderen.
Eerst dwongen zij de Friezen, zich tot den Rijn terug te trekken; daarna wilden zij hen noodzaken de Christelijke godsdienst aan te nemen, en eindelijk, wraak nemende wegens de door hen geledene nederlagen, trachtten zij Friezen en Saksers beide geheel te overwinnen en aan het Frankische gezag te onderwerpen.
Die twee strijdbare volken sloegen nu met eene edele vrijheidszucht somtijds de handen in-een, tot onderlinge hulp en tegenstand. Met afwisselende kans werd die bloedige strijd gestreden. En met welk eene dapperheid zij hunne vrijheid en godsdienst verdedigden en dikwijls geduchte legers wederstonden--dit blijkt uit de langdurigheid van dien krijg, daar beide volken eerst na verloop van ruim drie eeuwen voor de overmagt bezweken. Vandaar, dat zij door hun gedrag in dien oorlog grooten roem bij andere volken verwierven.
»Die strijd gedurende zoo vele eeuwen gestreden tusschen Franken en Friezen, tusschen Christendom en Heidendom, gevoerd door het zwaard der vorsten en het woord der geestelijken, geëindigd door de zegepraal des Christendoms en de kracht van KAREL den groote, maar niet tot oneer der overwonnenen,--die strijd verdient wel onze belangstelling, om zijne belangrijkheid en zijn invloed op de volgende geschiedenis des vaderlands. Het is een schoon schouwspel, te zien hoe een edel en dapper volk kampte en streed voor zijne zelfstandigheid en, hoe het, ook na die worsteling, haar wist te bewaren en te handhaven."[16]
[16] De strijd der Friezen en Franken. Eene voorlezing door Jhr. Mr.
B. J. L. DE GEER, Utrecht 1850, bl. 6.
De voornaamste bijzonderheden van dien strijd willen wij mededeelen bij de vermelding van
- De pogingen der Franken ter invoering van de Christelijke
Godsdienst in Friesland. (630-800)
In een geheel ander licht doet zich de strijd der Friezen tegen de Franken voor, als wij dien meer uit een godsdienstig dan staatkundig oogpunt beschouwen; als wij in de veroveringszucht der Franken een middel zien, hetwelk Gods wijsheid bezigde, om de Friezen aan de duisternis des heidendoms te onttrekken en hen in den zegen des Christendoms te doen deelen.
Schijnbaar zouden zij die leer des evangelies, welke liefde en vrede verkondigt en de beschaving aller volken bedoelt, spoediger hebben aangenomen, als zij hun niet was opgedrongen door trotsche vijanden, die, met het zwaard in de vuist, hen van hunne dierbaarste panden, van vrijheid en godsdienst te gelijk wilden berooven. Groot waren deze beletselen bij de ruwheid en onkunde, welke nog algemeen heerschten.
Neen, het verwondert ons niet, dat het toen reeds verbasterde Christendom zoo weinig ingang kon vinden bij een fier en krachtig volk, nog bezield door het Germaansch beginsel van liefde voor godsdienst en vrijheid, van haat tegen vreemde overheersching, en dat het zoo lang het uiterste beproefde, om zijne zelfstandigheid te bewaren.
Rustig en vrij toch leefden de Friezen tusschen Schelde en Wezer in de 6e eeuw, door hunne vorsten naar eigene instellingen en gewoonten bestuurd, door hunne dapperheid geacht en door toenemend handelsverkeer verbonden met hunne naburen,--totdat de aanvallen der Franken hen opriepen ter verdediging van den vaderlandschen grond. De minst bevolkte en afgelegene zuidelijke streken konden dezer overmagt op den duur niet weêrstaan. Na langen strijd werden zij ingenomen, en der Friezen gebied tot den Rijn bepaald.
Van toen af stelden de Franken pogingen in het werk, om het Christendom bij de Friezen in te voeren. Het was hun Koning DAGOBERT I, die ten jare 630 te Wiltenburg of Utrecht eene eerste Christenkerk liet bouwen. Deze voormalige Romeinsche legerplaats, aan Rijn en Vecht zoo gunstig voor den handel gelegen, werd nu het middelpunt, zoowel van den strijd als van de verspreiding der nieuwe leer.
De Geestelijkheid, die ten doel had, om in het westen van Europa door de Franken een Christelijken Staat te stichten, zond nu weldra den ijverigen prediker ELIGIUS herwaarts, om onder de heidensche Friezen het evangelie te verkondigen. Hij werd daarin niet verhinderd door den vreedzamen Koning der Friezen ADGILD I, die zelfs den bisschop WILFRIED, op deze kusten gestrand, in bescherming nam tegen den Frankischen vorst EBROIN, en hem toeliet hier te onderwijzen en te doopen. Aan hem bleek het, dat vele Friezen minder afkeerig waren van het Christendom dan van de Franken.
Een geheel andere geest bezielde zijn zoon en opvolger RADBOUD I. Den Franken vijandig, maakte hij van de zwakheid der opvolgers van DAGOBERT gebruik, om de verlorene landstreken te herwinnen en Utrecht weder te bemagtigen. De daar gestichte St. Thomaskapel werd verwoest, en der Friezen vrijheid, grondbezit en godsdienst in luister hersteld (680).
Eerst na verloop van twaalf jaren kwam echter PEPYN van Herstal met een magtig Frankisch leger herwaarts, om dat verlies te herstellen. Dit gelukte hem, daar hij de landen bezuiden den Rijn weder veroverde, en, na hardnekkigen tegenstand, RADBOUD eene nederlaag toebragt bij Dorestad, het latere Wijk bij Duurstede, toenmaals de stapelplaats van den Frieschen handel (692). Hij dwong RADBOUD, zich te onderwerpen en de vrije prediking van het evangelie te gedoogen.
Daartoe ondersteunde en beschermde hij den geloofsverkondiger WILLEBRORD, in Engeland geboren, doch van afkomst aan de Friezen verwant en met hunne taal bekend[17]. Deze toch scheen zeer geschikt, hier de nieuwe leer voort te planten. Daarom werd hij in 696 te Rome tot Aartsbisschop der Friezen gewijd. Eerst nadat de tegenstand van RADBOUD andermaal door PEPYN was overwonnen (697), gelukte het WILLEBRORD, te Utrecht op nieuw eene kerk te bouwen, die later de zetel van dit Bisdom werd.
IJverige pogingen werden er nu aangewend, om door onderwijs en prediking en door het stichten van bedehuizen op sommige plaatsen, van Vlaardingen af tot Heilo toe, het Christelijk geloof uit te breiden.
Zij bleven echter meest tot den omtrek van Utrecht bepaald, dewijl de ontoegankelijkheid der afgelegene noordelijke streken van Friesland de algemeene verbreiding moeijelijker maakte.
[17] De stam- en taalverwantschap der Engelschen en Friezen
begunstigde zeer de pogingen dier Evangelie-predikers uit Engeland,
waar het Christendom reeds vroeg ingang vond en de zucht algemeen was,
om het ook onder de Heidensche volken uit te breiden. Zie ook
Aanteekening 5.
- * * * *
Die algemeene invoering was ook vooreerst nog niet mogelijk, zoolang de onverzettelijke RADBOUD het Christendom zoo vijandig bleef. Naauwelijks was PEPYN in 714 gestorven, of hij vat de wapenen tegen der Franken gezag weder op, verdrijft hunne zendelingen uit zijn gebied, en verwoest de kerken, of geeft ze der voorouderlijke godsdienst terug (716). Hij trekt voort tot Utrecht en verjaagt daar WILLEBRORD en zijne geestelijken, die de vlugt nemen naar Trier. Ook Dorestad valt in zijne handen, en, daardoor weder meester van den Rijn, waagt hij het zelfs met zijn leger langs dien stroom naar Keulen op te varen, waar PLECTRUDE, PEPYN'S weduwe, zich bevond.
Daar behaalt hij op het Frankische leger onder KAREL MARTEL eene volkomene overwinning, verwoest de omliggende streken en keert met grooten buit beladen naar zijn rijk terug.
»Is het wonder (zegt een geacht geschiedschrijver), dat bij dergelijke tooneelen, waarin de opkomende geslachten telkens eene oefenschool vonden voor onversaagdheid, en vervuld werden met het gevoel van eigene krachten, de geest van heldenmoed en van onafhankelijkheid, den Frieschen landaard zoo bijzonder eigen, bevestigd en versterkt werd?
Is het wonder, dat de deugden, aan woeste volken eigen, bij de Friezen lang gepaard bleven met de sporen der aloude ruwheid?"[18] En zulks te meer, omdat de Friezen, te gelijk met de Franken, in de Noormannen en Denen nog woester en gevaarlijker vijanden hadden te bestrijden, waartegen zij eeuwen lang een woedenden krijg voerden.
[18] J. BOSSCHA, Neêrl. Heldendaden te land, Leeuw. 1834, I 22.
Reeds in het volgende jaar (717) kwam KAREL herwaarts, om over de geledene nederlaag eene geduchte wraak te nemen. In een hevigen strijd, aan den Rijn bij Utrecht, gelukt het hem op zijne beurt de overwinning te behalen op RADBOUD, die op nieuw genoodzaakt wordt het Frankische gezag te erkennen en de verkondiging van het evangelie toe te staan. Hij zelf zou toen beloofd hebben het Christendom aan te nemen.
Doch toen de Bisschop WULFRAM hem daartoe te Medemblik, zijn zetel, den doop plegtig zou toedienen, en hij op zijne vraag, waar zijne Heidensche voorouders zich bevonden, tot antwoord ontving, dat deze, als ongeloovigen, verdoemd waren, trok hij zijn voet uit de doopvont terug, verklarende, liever met zijn voorgeslacht in Wodans zalig Walhalla dan met den geringen hoop Christenen in den hemel te willen zijn. Kort daarna stierf hij, in 719, hoog bejaard. Met groote standvastigheid en ijver had hij den strijd volgehouden tegen Franken en geestelijken.
Geene nederlagen hadden hem ontmoedigd, maar hij was getrouw gebleven aan het doel zijns levens: de verdediging van der Friezen godsdienst en onafhankelijkheid.
Zijn opvolger ADGILD II was even vredelievend als de eerste vorst van dien naam. Terwijl WILLEBRORD de Utrechtsche kerk in luister herstelde en zijne zendelingen overal uitzond, om de leer des kruises te verkondigen, liet hij de vrije prediking toe. Hij kon echter niet verhinderen, dat in het noorden of het hart van Friesland, waar het heidendom nog zijne meeste aanhangers telde, eene nieuwe poging werd gedaan tot verdrijving van de Franken en hunne zendelingen.
Daarom kwam KAREL MARTEL in 726 en op nieuw in 736 met een leger in dit vroeger minder bezochte gedeelte van het Friesche rijk; in het laatstgenoemde jaar zelfs met eene vloot, welke de Middelzee inviel, aan wier boorden hij een bloedigen slag leverde, waarin ook der Friezen veldheer POPPO sneuvelde, terwijl Koning ADGILD van hartzeer daarover stierf. Door het vernietigen van tempels, godenbeelden en gewijde bosschen zocht men nu in Oostergoo en Westergoo het heidendom te verdelgen, en door prediking de nieuwe leer te planten.
Doch te vergeefs: want zulke geweldige middelen waren meer geschikt om den wrok tegen de Franken in de harten des volks te voeden, dan het te winnen voor eene leer, waarvoor het nog onvatbaar was, en van wier hooge waarde en heiligheid het weinig blijken zag in de handelingen zijner vijanden. Dáárom werden de heiligdommen weldra hersteld en de Christenen verdreven. Zij werden daarin ondersteund door den laatsten hunner Koningen RADBOUD II, een even groot voorvechter van het heidendom en tegenstander van de Franken als zijn voorzaat van dien naam.
Of deze RADBOUD een Fries was, dan wel een Deensch vorst, die het land met geweld veroverd had, ook om de Franken het voortdringen te beletten, is nog hoogst onzeker. De toestand, waarin het volk nu weder verkeerde, bewoog den edelen Bisschop BONIFACIUS, die reeds zoo lang in Friesland en Duitschland het evangelie had verkondigd, in 755 op nieuw naar het noordelijk gedeelte van het Friesche rijk te trekken.
Krachtig door zijn vromen zin en geholpen door vijftig togtgenooten, onderwijst en predikt hij alom, rigt verwoeste kerken weder op en verzamelt en ondersteunt de verstrooide Christenen. Bij Dokkum gekomen, staat hij op nieuw gereed te prediken, toen hij onverhoeds door eene bende heidensche Friezen wordt aangevallen en met de zijnen vermoord. Met christelijke lijdzaamheid offerde hij zich op aan de zaak, waaraan hij zijn leven had gewijd. Doch ook zijn bloed zou het zaad worden, waaruit de bloei der kerk ontsproot.
- * * * *
Het Friesche rijk was destijds verdeeld in drie hoofdstammen. De ~eigenlijke Friezen~, de kern van den ouden volksstam, woonden in het midden, tusschen de rivieren de ~Reker~ of ~Kinhem~ en de ~Eems~. Alle landstreken bezuiden de ~Reker~ (den vroeger vermelden Rijnmond bij Petten, benoorden Alkmaar), welke de Friezen van tijd tot tijd veroverd hadden, stonden het meest aan de aanvallen der Franken ten doel, en werden het eerst van het Friezen-verbond afgerukt, welligt reeds ten gevolge der veroveringen van PEPYN ~van Herstal~ in 692 en 697, of van KAREL MARTEL in 715.
De meest afgelegene en later aangewonnen landstreken, beoosten de rivier de ~Eems~ (Oost-Friesland, Oldenburg enz.), weêrstonden het langst de magt der Franken, doordien zij zich met hunne naburen de Saksers tot tegenstand verbonden hadden, en in de ondernemingen en lotgevallen van dezen deelden.
De ~oorspronkelijke Friezen~, tusschen de ~Reker~ en de ~Eems~ (een gedeelte van Noord-Holland, Friesland, Groningen, Drenthe enz. bewonende), waarover RADBOUD II regeerde, stonden dus op zich zelve tegenover de Franken. Bij de vorderingen, welke de verkondiging van het Christendom van lieverlede gemaakt had, vooral tijdens de prediking van den vromen Bisschop BONIFACIUS, zagen velen hunner in, dat alle tegenstand op den duur vruchteloos zou zijn. Doch hun Koning bleef zich met kracht tegen de evangelieleer verzetten.
De moord van BONIFACIUS, zoo men wil op aanstoken van RADBOUD geschied, bragt echter weldra eene groote verandering te weeg: want vele aanzienlijke, reeds bekeerde, Friezen vereenigden zich nu met de Franken, om dien moord te wreken.
En toen RADBOUD, om staande te blijven in zijn gezag, de hulp inriep van WITIKIND, het opperhoofd der Saksers, wier woeste benden de Christenen hier gruwelijk vervolgden,--toen werden de Friezen zóó afkeerig van hunnen Koning, dat zij de ~bescherming~ inriepen van den Koning der Franken, op wiens komst RADBOUD naar Denemarken vlugtte en de Saksers naar hun land terugtrokken (775).
Die Koning der Franken was KAREL, eerlang de groote bijgenaamd, wegens zijne voortreffelijke eigenschappen, grootsche ontwerpen en stoute daden, doch vooral wegens zijn voortreffelijk rijksbestuur en zorg voor de uitbreiding van het Christendom. Na den dood van zijn vader PEPYN de korte (768) en van zijn broeder KARLOMAN (771) was hij meester geworden van geheel Frankrijk, dat hij vervolgens met het rijk der Longobarden, een gedeelte van Spanje, Beijeren enz. vergrootte.
Gaarne verleende hij zijne ~bescherming~ aan een volk, dat zijne achting had verworven wegens de dapperheid, waarmede het de aanvallen zijner voorgangers zoo láng had wederstaan, en dat nu eindelijk vrijwillig bereid was, aan een hunner hoofdvoorwaarden, de aanneming van de Christelijke godsdienst, te voldoen.
Vanhier, dat hij, bij verdrag als ~Beschermheer~ van dit volk aangenomen, tot hetzelve in eene geheel andere betrekking kwam en het geheel anders behandelde dan volken, welke hij ~overwon~ of ~veroverde~, gelijk het geval was met de Oost-Friezen en Saksers, die hij eerst in 804, na herhaalde en geweldige aanvallen, welke steeds den hevigsten tegenstand ondervonden, aan zijn gezag onderwierp[19]. (Zie ook bl. 47.)
[19] De algemeene bronnen van dit tijdvak zijn natuurlijk de Kronyken
van SCHARLENSIS, 1597, WINSEMIUS, 1622 en SCHOTANUS, 1658, alsmede
FOEKE SJOERDS, Friesche Jaarboeken, 1768, I; Tegenw. Staat van
Friesland, 1785, I; WAGENAAR, Vad. Historie, 1749, I; CERISIER,
Gesch. der Ned., 1781, I, 24, 29, 82-136; GAILLARD, Geschied. van
KAREL den grooten, 1785, I 225, II 32 enz.; WESTENDORP, Jaarboek,
Gron. 1829, 1-97; VAN LEEUWEN'S Kronyk der vrije Friezen, 1834,
1-59, benevens de belangrijke Aanteekeningen daarop, enz.
Omtrent de
bijzondere bronnen van dit laatste gedeelte, zie men Aanteekening 6.
De vrucht van dezen langen en bloedigen strijd was alzoo de invoering van het Christendom, het licht der wereld, de bron van ware verlichting en beschaving, hetwelk overal, waar het is doorgedrongen, door de kennis van het Hoogste Wezen en van den Heiland der wereld, eene weldadige verandering in de denkwijze, gezindheden en zeden der volken heeft te weeg gebragt.
Was die kennis in den beginne nog gebrekkig; was de eeredienst reeds verbasterd en bleven er lang verkeerde voorstellingen heerschen,--toch vereeren wij deze belangrijke gebeurtenis, welke zoo uitgestrekte gevolgen had, als de grondslag, waarop in volgende eeuwen werd voortgebouwd tot verspreiding van kennis en licht, en tot heiliging van ons geslacht door geloof, hoop en liefde.
TWEEDE TIJDVAK.
HET VRIJE FRIESLAND.
VAN KEIZER KAREL DEN GROOTE TOT HERTOG ALBERT VAN SAKSEN.
Van omstreeks het jaar 800 tot 1498.
- De Friezen tijdens Karel den groote.
Na het eindigen van den strijd met de Franken en de vervanging van het Heidendom door het Christendom, was er een nieuw tijdperk van volksleven en ontwikkeling voor de Friezen aangebroken. Vrede en verzoening tusschen beide volken was daarvan het eerste gevolg. De langdurigheid van dien strijd levert reeds een bewijs op, dat de Friezen destijds talrijk, strijdbaar en vermogend waren.
Er zijn vele blijken over, dat er toen onder de ingezetenen welvaart bestond, ten gevolge van landbouw, veeteelt en visscherij, wier voortbrengselen door handel en scheepvaart onder de naburen verspreid werden. Utrecht, Duurstede, Tiel, Stavoren, Dokkum en andere plaatsen, aan den uitloop van onderscheidene rivieren op deze noordwestkust van Europa gunstig gelegen, worden als handelsplaatsen vermeld, Reeds vroeg waren de Friezen als stoute zeevaarders vermaard.
Ook langs den Rijn dreven zij handel met Keulen, en hadden zich mede te Ments gevestigd, Zelfs waren er handwerken of fabrijken, die hier bloeiden, zoo als de lakenweverijen, welke eene zware wollen stof of duffel vervaardigden, nog Fries genoemd, waarvan gekleurde en fraai bewerkte mantels werden gemaakt, die groote vermaardheid hadden en naar onderscheidene landen verzonden werden. Door Keizer KAREL werden op hooge feesten zulke ~Friesche Mantels~ als kostbare geschenken uitgedeeld. (Aanteekening 7.)
- * * * *
Van de drie hoofdstammen des Frieschen volks mogten alzoo de eigenlijke Friezen, wonende tusschen de ~Reker~ en de ~Eems~, het voorregt smaken, hunne vrijheid en onafhankelijkheid behouden te hebben, en, onder eigene wetten en opperhoofden, hunne eigendommen gerust te bezitten. Dit voorregt, waardoor zij zich Vrije Friezen noemden, genoten zij boven hunne vroegere stamgenooten en naburen bij uitnemendheid.
Want deze laatste waren door KAREL overwonnen, en stonden, naar het regt des oorlogs dier dagen, onder de vrije beschikking des Keizers, die onderscheidene gedeelten van dit eigendom opdroeg of wegschonk aan zijne Leenmannen, welke van de diep onderworpene inwoners cijns, schot, lot en heeren-diensten naar goedvinden vorderden. Zij behandelden deze als lijfeigenen en slaven, aan den grond verbonden. De invoering van de instellingen der ~Leenregering~ volgde toch overal, waar de Franken zich vestigden.
Zwaar heeft dat ~Leenstelsel~ gedurende vele eeuwen op de meeste volken van Europa gedrukt, en de ontwikkeling van welvaart en kennis verhinderd. Dit lot hebben deze Friezen niet ondergaan; zij zijn in het bezit hunner eigendommen, vrijheden en voorregten gebleven; en deze hadden voor hen hoogere waarde, omdat hunne naburen daarvan verstoken waren.
Zij eerbiedigden den Keizer van het Duitsche Rijk wel als Beschermheer, doch zij gehoorzaamden hem niet als gebieder, die het regt had over hun land, personen en eigendommen te beschikken; terwijl zij voor die bescherming jaarlijks gaarne eene geringe schatting aan het Rijk opbragten. Die Vrijheid hebben zij te allen tijde als hun oorspronkelijk volksregt, waarop zij bijzonder gezet waren, gehandhaafd.
Met regt kon dus HELMERS hen noemen:
De Friezen, waardig 't bloed, waaruit zij zijn gesproten,
Aan wie de vrijheid met de melk is ingegoten.
- * * * *
KAREL de groote verdeelde het Friesche rijk nu in een aantal landschappen, waarover hij Graven en Schouten aanstelde; de andere bestuurders, opperhoofden en regters werden door het volk gekozen. In het tegenwoordige Friesland ontstonden alzoo de Gouen of Graafschappen Oostergoo, Westergoo, Stavoren en een deel van Islegoo.
Ook hier voerde hij de rijkswetten of capitularia in, doch met behoud van de Friesche wetten, volksregten en gewoonten, welke hij in schrift liet brengen en naar de behoeften des volks en in verband met de rijkswetten wijzigde.
Ten aanzien der vrijheid, (in tegenoverstelling der hofhoorigheid of leenroerigheid der andere volken) waren de voornaamste bepalingen dier wetten: dat de vrije Fries persoonlijk vrij en aan geen heer onderworpen was, zoodat hij kon gaan, werwaarts hij verkoos; dat hij ter verdediging van zijn land wel tot de volkswapening verpligt was, doch niet kon gedwongen worden, om buiten de grenzen zijns lands ten strijde te trekken; dat hij zijne bezittingen en ouderlijk erf vrij en onbelast bezat, en geene schatting behoefde te betalen, waarin hij zelf niet had toegestemd; dat hij onder de oude voorvaderlijke wetten en gebruiken leefde, waarvan de uitvoering was opgedragen aan overheden, regters en ambtlieden, door de vrije keus des volks benoemd enz.
De volks-overleveringen voegen hier bij, dat de Keizer hun bij deze nog meerdere voorregten schonk, uithoofde de Friesche krijgsbenden hem vrijwillig bijstand verleenden op zijne krijgstogten in Spanje (778), tegen de Wilten aan de Oostzee (789), tegen de Avaren aan den Donau (791), en vooral op den togt ter verovering van Rome (809), tot herstel van Paus LEO in zijn gezag, bij welke gelegenheid de Friezen hun vaandel op Romes hoogsten burg zouden geplant hebben. (Aanteek. 8.)
Bij zoovele blijken van achting en onderscheiding jegens de Friezen voegde Keizer KAREL ter goeder ure de invoering, vestiging en bescherming van de Christelijke Godsdienst, als eene weldaad van hooge waarde. Onderscheidene predikers en zendelingen kwamen in Friesland het evangelie verkondigen. Al de inrigtingen van het heidendom werden zoo veel mogelijk verwijderd of vervangen, en op den grond der heidensche tempels en offerplaatsen christen-kerken en scholen gebouwd.
De kerk van Utrecht werd bij hare bezittingen bevestigd, en in gezag, rijkdom en aanzien uitgebreid. Geen vreemdeling, maar THEODARD, een Fries, werd daar als Bisschop aan het hoofd der Friesche geestelijkheid gesteld; gelijk aan WIJHO, LUDGER en HILDEGRIM, uit Frieschen stam, ter belooning van hunne ijverige evangelie-prediking, door KAREL bisdommen in Saksen werden opgedragen.
- Invloed der Franken en der vestiging van het Christendom.
Groot waren gewis de gevolgen van de algemeene aanneming der evangelieleer. De redelijke geest der landzaten, zoo lang gedrukt door de duisternis des heidendoms, werd door een nieuw en weldadig licht beschenen, waardoor het leven eene hoogere beteekenis verkreeg. Niet slechts kennis en bekwaamheid, maar vooral ~menschelijkheid~ werd door het Christendom bevorderd, al bleven de uiterlijke vormen van den krachtigen mensch nog lang de blijken der vroegere woestheid en ruwheid dragen.
Wel was dat Christendom toen reeds verbasterd en werd de eeredienst naar heidensche gewoonten geschoeid,--toch was het de eerste schrede ter bevordering van kennis, verlichting en beschaving, welke vooral later op de denkbeelden en zeden een weldadigen invloed verkregen.
Bovendien werkte het Christendom gunstig op de vestiging en verbetering van den burgerlijken toestand des volks. Want waar, op geschikt gelegene plaatsen, kerken en leerscholen gebouwd werden, daar verzamelden de inwoners zich meer tot buurten en dorpen, waaruit eerlang de steden ontstonden. Gezellige verkeering, onderling dienstbetoon, bijstand in gevaar, zorg voor armen en ongelukkigen, hulp ter voorziening in elkanders behoeften, handwerken en handel,--dat alles droeg bij ter vorming van eene geregelde burgermaatschappij.
Hun verkeer met Frankische geestelijken, ambtenaren en krijgslieden, afkomstig uit een land, waarin de meerdere beschaving van het zuidelijk Europa reeds was doorgedrongen, moest op hunne kennis, zeden, levenswijze en huishoudelijke behoeften van grooten invloed zijn. Deze leerden den Friezen verschillende bedrijven en handwerken kennen; hunne huizen, dijken en gereedschappen verbeteren, en sluizen en bruggen aanleggen; alles tot meerdere beveiliging en onderlinge gemeenschap.
De verpligtingen, welke hieruit voortvloeiden jegens het algemeen, haalden den maatschappelijken band naauwer toe, en werden er in de wetten zelfs bepalingen deswege opgenomen. De verlichte en edele KAREL de groote toch begreep zijne roeping, en, afkeerig om de door hem overwonnene volken met despotischen trots te onderdrukken, waren al zijne pogingen dáár henen gerigt, om door wijze maatregelen de stoffelijke, verstandelijke en godsdienstige belangen dier volken te bevorderen.
Groot en edel was deze bedoeling in eene eeuw, waarin de onkunde nog zóó algemeen was, dat het voornaamste hulpmiddel tot beschaving, de lees- en schrijfkunst, bij de meeste volken nog onbekend en alleen in het bezit van weinige geestelijken was. Maar ook in deze behoefte voorzag eerlang het Christendom, hetwelk de zorg voor de opvoeding der jeugd aan de beoefening van kunsten en wetenschappen paarde. Met regt vereerden daarom ook de Friezen KAREL steeds als een weldoener, als een zegenrijk middel in Gods hand tot verbetering van hunnen toestand.
Nog eeuwen lang na zijnen dood, die in 814 voorviel, erkenden zij, van hem de bevestiging van hunne vrijheid, de bescherming van hunne onafhankelijke instellingen en wetten ontvangen te hebben[20]. Daarom bleef hij in hun volksgezang en herinneringen leven.
Zeker hadden zij de van hem ontvangene gunstbewijzen van weinige veroveringszuchtige vorsten kunnen verwachten: want gewigtig was het voorregt, »dat Friesland onder der Franken heerschappij zijne zelfstandigheid behield, zijne nationaliteit bewaarde, en dat het einde van dien langen strijd wel eene nieuwe inrigting aan Friesland gaf en de zegepraal aan het Christendom verzekerde, maar met behoud der vrijheid, der eigenaardigheid des volks."
[20] Zie dit in Aanteekening 9 nog in een stuk van 1430 vermeld.
»En die bleef ook later behouden en vertoonde zich steeds krachtig en scherp tegenover alles, wat van Frankischen oorsprong of Frankischen zin was. Vandaar dien strijd tegen de graven van Holland, zoo hardnekkig gevoerd; die afgunstige bewaring hunner regten tegenover den Bisschop van Utrecht. Maar ook vandaar dien afkeer tegen de Friezen bij de Frankisch gezinde Hollandsche Kronykschrijvers, die eenen MELIS STOKE b. v. in zijn klooster te Egmond bezielde; vandaar die eigenaardige ontwikkeling des Frieschen regts, des Frieschen volks in de volgende tijden, tegenover de overige gedeelten onzes vaderlands."
»Wij zien het, niet waren het de Franken, die Friesland overwonnen, maar het Christendom baande er den weg aan KAREL den groote, en aan hem onderworpen, werden de Friezen zelfstandig en vrij opgenomen in het westersch Christelijk keizerrijk, waarvan hij het hoofd was. Zoo kon het Friesche volkslied van KAREL zingen, dat hij geliefd en goed was, en trouw en waarheid stichtte en der Koningen wet en aller lieden keur en landregt en aller landen regten zette. Zoo eindigde die strijd, maar niet tot oneer der overwonnenen"[21].
[21] Prof. DE GEER, de strijd der Friezen en Franken, Utrecht 1850,
43. Deze laatste denkbeelden en schoone voorstelling van den jongsten
schrijver over dit onderwerp heb ik zeer gaarne hier overgenomen, mede
als bewijs, hoe gunstig ook zij, die geene Friezen zijn, thans na rijp
onderzoek over den oorsprong der veel betwiste Friesche vrijheid
denken.
- * * * *
Nog een blik op de gevolgen van deze hoogst belangrijke gebeurtenis, het keerpunt in het volksbestaan der Friezen. Zij hadden daardoor twee gewigtige betrekkingen aangeknoopt, welke, vereenigd, ongeveer acht eeuwen onder bijna gelijke vormen zouden stand houden: zij waren Christenen en, in zekeren zin, deelgenooten van het Duitsche Rijk geworden.
Door de eerste werden zij leden van een groot en schoon verbond, dat reeds zoo vele volken van wijd uiteenloopenden aanleg en belangen omvatte, doch die allen door gevoelens van algemeene welwillendheid en onderlinge toegenegenheid het bestaan van een band van broederschap erkenden, en door gelijke beginselen van zedelijkheid en volkenregt zich verbonden gevoelden. De onderlinge gemeenschap dier volken werd hierdoor bevorderd.
Men had regt op elkander; men leerde en onderrigtte elkander; men nam de vruchten der kennis en ondervinding, ook in handel, bedrijven en kunsten, van elkander over; en de wijsten of meest geoefende leeraren konden meer algemeen de schatten van kennis, godsdienstleer en zedelijkheid verkondigen, als vruchten van den weldadigen boom door Christus ten behoeve der menschen geplant.
Zelfs de geestelijke oppermagt, welke zich in de middeleeuwen over het westelijk Europa uitbreidde, bragt meer goeds dan kwaads te weeg, en was vaak een tegenwigt van heilzame strekking tegen de al te vaak misbruikte magt der wereldlijke regering.
Ook de betrekking tot het Duitsche Rijk was voor het staatkundig bestaan der Friezen eene zaak van groot belang. Dat zij daartoe niet als overwonnenen en dienstpligtigen behoorden, was een voorregt, waarin geen ander volk met hen deelde, en waarom zij den naam van Vrije Friezen bij uitnemendheid droegen. Maar hunne wetten werden naar de bepalingen van het algemeene regt des rijks gewijzigd.
De gelijkheid in de vormen van regtspleging en bestuur werd een band te meer met volken, van wie zij te lang waren afgescheiden geweest, behoudens de eigenaardigheid van hun stam en krachten. Door verkeer, omgang en betrekkingen met deze moest ook hier toeneming in beschaving worden bevorderd. Belangrijk was die betrekking inzonderheid voor de Friezen, omdat zij hen een waarborg was voor hunne vrijheid; een voormuur tegen de aanranding van geweldenaren, wier overmagt zij zeker niet waren ontkomen, zonder deze bescherming des rijks.
Maar bovenal, omdat zij hen vrijwaarde van den last des Leenstelsels, dat onder heerschzuchtige heeren en magtige veroveraars met looden zwaarte op de diep vernederde volken van Europa drukte. Ja, deze betrekking bleek later daadwerkelijk eene beschutting te zijn tegen de hebzucht van anderen en tegen de partijzucht van den adel, bij het twisten over de onderlinge belangen.
Beide betrekkingen waren in de hand des Allerhoogsten middelen ter verheffing van het volk, uit de duisternis tot het licht--door strijd en lijden tot volmaking. Bij al de beroeringen en woelingen onder de volken van het westelijk Europa, waarin de Friezen noodwendig moesten deelen en waaruit zij zich onmogelijk konden houden, viel hun in de gevolgen het beste deel te beurt. En mogt de strijd tegen vreemde vijanden hun moed en vaderlandsliefde sterken--het verbond en het verkeer met die vreemden bragt hen in aanraking, in gemeenschap, in stoffelijke en geestelijke verbroedering met de bewoners van andere oorden, die weder van hunne gemeenschap voordeel trokken.
Zoo wil het God, wiens wijze leiding wij, ook te midden der heerschzuchtige woelingen zijner menschen-kinderen, ter bevordering van zijne heilige bedoelingen kunnen herkennen.
- De invallen der Denen en Noormannen. (Van omstreeks 520-1010.)
Dat de Friezen hun onafhankelijk volksbestaan bleven behouden, verdient inderdaad onze verwondering in nog hoogere mate, als wij bedenken, dat zij in de zelfde eeuwen, waarin zij aan de zuid- of landzijde door de legers der magtige Franken werden aangevallen, en nog lang daarna, ook aan de noord- of zeezijde te kampen hadden met niet minder geduchte vijanden, die op den duur nog moeijelijker waren te weêrstaan.
In die onveilige tijden, toen de verschillende volksstammen van het noordwestelijk Europa zeldzaam eene vaste woonplaats hadden, zich gemakkelijk van de eene naar andere en betere landstreken verplaatsten, en nog geen volkenregt kenden of eerbiedigden, was de zucht om elkander te berooven en buit te maken veelal het hoofdbeginsel van den oorlog.
Geen volk was als zoodanig meer gevreesd dan de Noormannen, dan die woeste benden van Deensche, Zweedsche en Noorweegsche zeeschuimers, wier schepen bij menigte den oceaan vervulden en onveilig maakten. Als stoute zeeroovers van vervaarlijke kracht en onverbiddelijke wreedheid, waren zij steeds de schrik der bewoners van de kusten der Noordzee en het Kanaal. Want niet alleen Friesland, maar ook Frankrijk en Engeland verontrustten zij door hunne strooptogten.
Onverhoeds landden zij, en overvielen de ongewapende landbewoners, welke zij uit huis en erf verdreven, om zich intusschen van derzelver goederen en vee meester te maken en dit met hunne schepen weg te voeren. Die aanvallen waren soms zóó stout, dat zij gansche streken overweldigden, het land aan hun gezag onderwierpen, en er door overmagt een tijdlang eene dwinglandij uitoefenden, welke voor den landzaat onduldbaar was.
Vooral heeft de Deensche Koning HERIOLD met zijne broeders RORUK en HEMMING het zuidelijk deel van Friesland jaren lang in bezit gehouden, waarbij ze hun zetel veelal in de aanzienlijke handelplaats Dorestad gevestigd hadden. Zelfs wordt de laatste Friesche Koning RADBOUD II gehouden voor een Deensch vorst, die zich van dit land met geweld had meester gemaakt.
De oude geschiedverhalen gewagen daarom telkens van hunne invallen en strooptogten, die omstreeks den jare 520 begonnen en eerst in de elfde eeuw opgehouden moeten zijn. Met het woeste en nog weinig bebouwde land hunner geboorte niet tevreden, zochten deze schrikbarende geweldenaars vooral die kustplaatsen op, waar handel en nijverheid reeds welvaart hadden verspreid, en waar zij dus de beste gelegenheid vonden, om buit te behalen. Waar ze kwamen, voerden ze plundering, moord en brand in hun gevolg, of legden de overrompelde bewoners zware schattingen op.
Vandaar, dat het noemen van hun naam alom reeds siddering verwekte.
Niet zelden echter ondervonden zij van de dapperheid der Friezen een tegenstand, welke hen met groot verlies naar hunne schepen deed terugkeeren. Immer moesten deze op hunne aanvallen bedacht en daar tegen gewapend zijn. Vreeselijke gevechten zijn er tegen hen gevoerd, waarbij de Friezen en hunne legerhoofden of Potestaten met eere streden, en hen afschrikten deze oorden vooreerst weder te bezoeken. Ja, »de Friezen zijn in de historie gekenmerkt als de moedigste bestrijders van de mannen uit het noorden"[22]. Uit zucht naar wraak trokken ook zij zelfs meermalen te scheep naar de Oostzee, om den Noorman de geledene verliezen in zijn eigen land betaald te zetten.
[22] Zie VAN LEEUWEN'S schets dezer togten voor de Herinnering aan
het geslacht Sirtema van Grovestins, in de Vrije Fries, V 232, en
vooral de noot op bl. 237, omtrent den tijd van het eindigen dezer
invallen.
Er bestond echter, buiten de plunderzucht der Noormannen, nog eene reden, waarom zij Friesland aan de Franken zoo lang en zoo hevig betwistten. Zij hadden het Christendom een gloeijenden haat gezworen. En indien de Franken voorgaven, de Friezen tegen hun geweld te willen beschermen, waren zij de eersten nog te meer vijandig, omdat deze de laatsten te gelijk aan het Heidendom zochten te onttrekken.
Dat Heidendom toch vuurde hen aan tot den strijd en deed hen den heldendood met verrukking te gemoet zien, omdat deze hen zou overvoeren in een hemel, waar zij zich, bij al de genietingen van den wellust, dronken zouden drinken aan lekker bier uit de bloedige bekkeneelen hunner vijanden. Vreeselijk was daarom hunne verbittering tegen de Christen-Franken, die ze vervolgens ook in hun eigen land bestookten, en wier magt zelfs niet kon verhinderen, dat de Noormannen zich op hunne kust vestigden (Normandië).
Somtijds werden zij evenwel met kracht wederstaan en geslagen. Toen in 885 gansche drommen van dezen schrik der wateren Engeland, Frankrijk, Vlaanderen en de Nederlanden overstroomden, en aan de oevers van Theems en Seine, Schelde, Rijn en Maas de bloedige sporen hunner verwoestingen achterlieten, tastte eene vloot dezer zeeroovers ook de Oude of Neder-Saksers aan. Deze, toen aan de Vlaamsche kust gevestigd, konden bijstand bekomen van de Friezen, met wier hulp het hun gelukte, in één jaar tweemaal de overwinning op hen te behalen.
Doch, hoe dikwijls ook verslagen, telkens groeide hun getal aan. Ongeloofelijk schijnt het bijna, dat er in 889 eene vloot met 100,000 Noormannen voor de Maas verscheen, waarvan het grootste gedeelte aan land kwam en de toegesnelde verdedigers dezer gewesten versloeg; maar ook, dat Keizer ARNOLD, in het volgende jaar 890, (zoo men meent ter plaatse, waar nu Leuven ligt) met een groot leger hen tegentrekkende, hun eene allerbloedigste en beslissende nederlaag toebragt, »waarbij het vooral de Friezen waren, die zich het meest onderscheidden."
Met de Franken als bondgenooten vereenigd, weêrstonden alzoo de Friezen de Noordsche heirmagten, waartegen beide volken steun vonden in elkander, en waarbij Friesland aan Frankrijk ten voormuur verstrekte. Ook hierdoor laat zich verklaren, welk belang de Franken hadden bij het bezit van Friesland, en evenzeer welk belang onze vaderen hadden bij de bescherming der Franken; wáárom zij KAREL den groote als Beschermheer aannamen, en om welke reden deze hen meer als bondgenooten dan als overwonnenen behandelde.
De vereenigde magt van Franken en Friezen beschermde, na 775, de gansche noordwestkust van Europa, van de Elve tot de Pyreneën, tegen het geweld der Noormannen.
Meer algemeene en krachtdadige tegenstand verzwakte eerlang echter de krachten van dezen; en toen eindelijk, in de elfde eeuw, de weldadige stralen des Christendoms ook doordrongen tot die Noordsche rijken, er de ruwheid van zeden verzachtten en er volkenregt deden eerbiedigen,--toen verminderden van lieverlede die togten, welke eindelijk geheel ophielden.
De Friesche geschiedboeken verhalen evenwel, dat nog in 1306 een hoop Noormannen de Lauwerszee inviel en hier verwoestingen aanrigtte; doch ook, dat zij door de Friezen dapper aangevallen- en, met achterlating van 900 dooden en grooten buit, naar hunne schepen gedreven werden, terwijl deze het verlies van 400 man, en daaronder hun wakkeren aanvoerder, den Potestaat REINDER CAMMINGHA, te betreuren hadden[23].
[23] De hoofdbron van de geschiedenis dezer invallen is thans het
belangrijke werk van Dr. J. H. VAN BOLHUIS, de Noormannen in
Nederland, Utrecht 1834, 2 st. Zie mede omtrent het vermelde, behalve
onze Kronyken op vele plaatsen, MOLHUIJSEN, in NIJHOFF'S Bijdragen,
VII 182; BOSSCHA, Neêrlands Heldendaden, I 22; FOEKE SJOERDS,
Jaarboeken, III 224 enz.
Wij besluiten het algemeen overzigt van deze togten der Noormannen met de volgende lofspraak op de dapperheid der Friezen in dien strijd, van den dichter Mr. J. VAN LENNEP[24]:
[24] De Roem van twintig eeuwen, 1831.
Nooren, Finnen, fiere Deenen,
Die hun overmacht vereenen,
Landen op de Friesche kust.
Meer nog dan de woeste dieren,
Dan de wolven, raven, gieren,
Die hun krijgsstandaarden cieren,
Zijn ze op roof en buit belust.
- * * * *
Maar geen vloot, geen krijgsgevaren,
Maar geen plonderzieke scharen,
Zullen immer sidd'ring baren
In der Friezen fier gemoed.
De ijz'ren knods blinkt in hun handen:
Wie hen driftig aan durft randen,
Heeft zijn stoutheid ras geboet.
- * * * *
Alle volkren op deze aard
Zien wij eens hun naam verliezen;
Maar de grootsche naam van Friezen
Blijft in eeuwigheid vermaard.
- Het Verbond der Zeven Vrije Friesche Zeelanden.
De opvolgers van KAREL den groote en van zijn zoon LODEWIJK den vrome, die van 814 tot 840 regeerde, waren meestal zwakke Vorsten, die zich weinig met het bestuur van hunne eigene en veel minder met dat van deze afgelegene landen bemoeiden. Gedurige rijksverdeelingen en beroeringen van allerlei aard verzwakten bovendien hun gezag. Zelfs bleven de Graven of gezanten, welke in de eerste tijden jaarlijks of om de drie jaren in Friesland kwamen, om in buitengewone zaken regt te spreken en de schatting te innen, eerlang geheel weg.
Van deze nalatigheid maakten alzoo de vrijheidminnende bewoners dezer landen gretig gebruik, om zich nader aan elkander te verbinden en eene onafhankelijke volksregering te vestigen, vooral tot onderling hulpbetoon: aan de eene zijde tegen de invallen van de Noormannen en aan de andere zijde tegen de magtig gewordene Graven en Leenmannen.
Deze toch maakten van die zelfde omstandigheden gebruik ter vergrooting van hunne magt en tot verdrukking van het volk. Dit was bijzonder het geval in dat eerst veroverde westelijk gedeelte van het Friesche rijk, tusschen het ~Sincfal~ en de ~Reker~, dat eerlang door de Graven van Holland en Zeeland, de Bisschoppen van Utrecht en andere Heeren als eene eigene en erfelijke bezitting werd beschouwd.
Het tweede gedeelte of het eigenlijk Friesland, tusschen de ~Reker~ en de ~Eems~, genoot eene gewenschte onafhankelijkheid, doch had veel te lijden van de woeste strooptogten der Denen. Het derde gedeelte, Oost-Friesland, tusschen de ~Eems~ en den ~Wezer~, dat ten gevolge van zijne gemeenschap met de Saksers later veroverd was, had reeds van KAREL'S zoon, LODEWIJK den vrome, het regt op het vaderlijk erfgoed, bij de verovering hun onthouden, terug bekomen.
Het stond nu bloot aan de overheersching der Saksische Vorsten en andere Heeren en Bisschoppen, en verlangde zeer in het genot te deelen van gelijke regten en vrijheden, als de Friezen bewesten de Eems bezaten. Met deze oude stamgenooten sloot het dus een verbond tot onderlinge bescherming. Ook andere oostelijke stammen, onder gelijke omstandigheden verkeerende, en wonende tusschen den ~Wezer~ en de ~Elbe~, en van daar tot den ~Eider~ (de Noord- of Strand-Friezen), sloten zich een tijdlang daarbij aan, doch werden later daarvan afgetrokken.
Hierdoor ontstond de staat der Zeven Vrije Friesche Zeelanden of aan zee gelegene landstreken, welke door zoo vele stroomen of rivieren van elkander waren afgescheiden. Het eerste Zeeland lag tusschen de ~Reker~ en het ~Flie~ en was het latere West-Friesland of een groot deel van Noord-Holland.
Het tweede Zeeland, tusschen het ~Flie~ en de ~Middelzee~ of het ~Boorndiep~, bevatte Westergoo, Stavoren, Gaasterland en Doniawerstal, of ongeveer de westelijke helft van het tegenwoordig Friesland.
Het derde Zeeland, tusschen de ~Middelzee~ en de ~Lauwers~, maakte een groot deel der oostelijke helft dezer provincie, of het landschap Oostergoo met Opsterland, Utingeradeel, Haskerland en Ængwirden uit.
De zuidoostelijke streken van dit gewest, als Schoterland, Lemsterland en de Stellingwerven, vormden met het noordelijk gedeelte van Overijssel en geheel Drenthe, die te zamen vermoedelijk het Graafschap Islegoo uitmaakten, het vierde Zeeland.
De landstreken, waaruit de tegenwoordige provincie Groningen is zamengesteld, als: het Gooregt, Hunsego, Fivelgo, het Oldampt, Westerwolde en het Wester-kwartier, benevens Reiderland, tusschen de ~Lauwers~ en de ~Eems~, maakten het vijfde Zeeland uit.
Het zesde en zevende Zeeland bevatte de landstreken, waaruit Oost-Friesland enz. bestaat, en strekte zich van de ~Eems~ tot den ~Wezer~ uit, terwijl de ~Jade~ de grens tusschen deze beide deelen was.
Het doel dezer vereeniging van stamgenooten was eigenlijk een verdedigings-verbond. Ofschoon ieder dezer landschappen onafhankelijk op zich zelf stond en zijne eigene overheden, regters en wetten had, hield dit verbond allen als vrije Friezen aan elkander gestrengeld.
Jaarlijks hielden de afgevaardigden uit ieder Zeeland een algemeenen Landsdag, om, in het belang van het geheele vrije land, de bestaande geschillen te beslechten, den vrede en eendragt te bevorderen, de wederspannigen tot gehoorzaamheid te brengen, zich tegen de aanvallen van vreemde Vorsten of de aanmatigingen van Leenheeren met eendragtigen moed te verbinden, en om nuttige wetten en verordeningen, te maken of de bestaande te verbeteren.
De plaats, waar men tot dit einde bijeenkwam, noemde men den Opstalsboom, een beplante heuvel in de nabijheid der stad Aurik in Oost-Friesland, welke nog in wezen is. Daar vergaderden op den eersten Dingsdag na het Pinksterfeest ieder jaar de geestelijken, edelen en vrijgeboren mannen, welke ieder der Zeelanden ter behartiging der algemeene belangen had afgezonden. In het midden zaten de voor elk jaar benoemde regters, die de voorstellen deden; daar om heen waren de plaatsen der afgevaardigden, terwijl het volk zich daar rondom schaarde.
Indien een voorstel beviel, strekte een luid gekletter der wapenen tot een teeken van aanneming; doch een luid gemor verhief zich, zoodra het niet welgevallig was of nader moest worden besproken. Alles geschiedde overeenkomstig de zeden der oude Germanen, die hier het langst bewaard bleven[25].
[25] Naar aanleiding van WIARDA'S werkje over de Landdagen der
Friezen bij Upstalboom, gaf de Heer Mr. A. TELTING daarvan in de
Leeuw. Cour. 1831, N^o. 79 eene Herinnering, welke voor een groot
gedeelte is overgenomen in VAN LEEUWEN'S Aantt. op it aade Friesche
terp, bl. 399. Zie ook SCHOTANUS, 170 en tabl. 16.
In elkander vonden deze Friesche landstreken alzoo een steun tot vorming van een vasten grondslag voor hun maatschappelijk welzijn, namelijk, het vermogen om te bestaan zonder hulp van buiten. Na het bezorgen hunner eigene veiligheid, rekenden zij het onnoodig van zwakke bondgenooten af te hangen. Alleen door het schild des Keizers achtten zij zich genoeg beschermd tegen aanrandingen van vreemden, en weinig deerde het hen, dat deze zelfde hoofden des rijks misbruik maakten van die bescherming, door sommige deelen van hun land nu aan dezen dan aan genen, als ware het leengoed, weg te schenken.
Immer bleef die zucht, om onafhankelijk te willen bestaan, zonder hulp van buiten, een kenmerk van der Friezen aard.
In die duistere en nog weinig beschaafde middeleeuwen, toen de lagere standen des volks in meest alle overheerde landen van Europa met lijdzaamheid de onderdrukking en willekeur van het geweld der magtigen moesten verduren, was dit verbond eene even merkwaardige uitzondering als deze vrije toestand der ingezetenen eene groote zeldzaamheid. Eeuwen lang, zelfs tot in de 15e eeuw[26], heeft dat verbond bestaan, en eene vrijheid en volkstrouw beschermd, waarvan bij weinige andere volken het voorbeeld is.
Dit feit is tevens een bewijs voor de geldigheid van den oorsprong van der Friezen volksvoorregten, door velen meermalen betwijfeld. Deze zijn echter door den Roomsch-Koning Graaf WILLEM II in 1248 en door Keizer RUDOLF in 1276 erkend, bevestigd en vermeerderd, zoodat zij een wettig gezag bezaten[27]. Zuivere vrijheidsmin en hechte volkstrouw hielden onze Friesche vaderen verbonden.
Met zelfgevoel en liefde waren zij aan hunne wetten en staatsinstellingen gehecht. »Dáárdoor wisten zij zich staande te houden te midden der groote Europesche beroeringen, en ruilden zij hunne plaatsen voor geene andere in. Ja, te midden dier volksbewegingen en overstroomingen stonden zij daar, als de krachtige eik in het woud, die de stormen tart en door den stroom der wateren niet ontworteld wordt"[28].
[26] Het verbond van 1430, in het Vriesch Charterboek, I 494,
schijnt een der laatste sporen dezer vereeniging te zijn. Zie Aant.
9.
[27] Zie Vriesch Charterb. I 94; FOEKE SJOERDS, Jaarb. III 120.
[28] Zie ROYAARDS, Geschiedenis der invoering en vestiging van het
Christend. 41, uitvoeriger in het motto tegenover den titel
aangehaald.
De volksstammen, welke tot dit verbond behoorden, hadden in den beginne eene volkomene volksregering. Doch in latere eeuwen, toen sommige edelen zich boven anderen in aanzien en magt begonnen te verheffen; toen het eene Zeeland zich regten en vrijheden boven het andere aanmatigde; toen de eerbied voor de wetten verminderde en de vrijheidszucht ontaarde in bandeloosheid:--toen werd het eigenbelang boven het algemeen belang voorgetrokken en deze schoone band vaneen gereten.
In 1323 werd bij de Willekeuren van den Opstalsboom het verbond bekrachtigd, het regt der Overheden hernieuwd, de boosheid met straffen bedreigd en den landvrede bevestigd. Van latere vergaderingen is echter geen spoor. In 1361 werden er pogingen gedaan tot vernieuwing van het verbond, waarbij de vergaderingen van den Opstalsboom werden verlegd naar het in magt sterk toenemende Groningen. Doch te vergeefs. Het had zijne verbindende kracht voor allen verloren.
Binnenlandsche oorlogen en persoonlijke veeten, zucht naar gezag en heerschappij verteerden de krachten des volks. Geestelijke en wereldlijke Heeren maakten daarvan gebruik ter uitbreiding van hun gebied. Zóó ging het eene Zeeland voor en het andere na verloren, en werd de eenmaal zoo uitgestrekte Friesche vrijstaat gesloopt.
Het eerste Zeeland, West-Friesland, bezweek, na zich langer dan drie eeuwen moedig verdedigd te hebben, voor de overmagt der Graven van Holland. Oost-Friesland werd een buit van trotsche Hoofdlingen en Graven, die elkander lang de oppermagt betwistten, en aan de Bisschoppen van Bremen en Munster nog sommige gedeelten van dat land moesten afstaan.
In Overijssel (het Over-sticht) en Drenthe vestigde de magtig gewordene Utrechtsche Bisschop zijn wereldlijk gezag, gelijk hij reeds lang deed in de stad Groningen en het Gooregt, welke hij door Stedevoogden liet besturen[29]. Alléén het tegenwoordige Friesland, de kern van den ouden volksstam, bleef ongedeerd en vrij, dewijl het zich steeds moedig tegen de aanvallen van vreemde Heeren mogt verdedigen.
Dankbaar bleef het dit voorregt erkennen, zoo als ook blijkt uit een oud-friesch geschrift, vermoedelijk uit het begin der 15e eeuw, waarin omtrent dit gedeelte gezegd wordt: »Deze twee Zeelanden, als het tweede en derde (Oostergoo en Westergoo), zijn tot nog toe vrij en anders geen Heer onderworpen, behalve den Keizer des Roomschen Rijks.
Maar ontzettende schade en menigvuldige aanvechtingen hebben deze landen geleden, om hunne vrijheid te beschermen, welke hen geschonken is van den grooten Koning KAREL, waartoe zij vele zware strijden hebben geslagen tegen de Graven van Holland, om hunne landen te beschermen.
Ook Stellingwerf en Schoterland zijn nog vrij, doch hebben zware aanvechtingen en oorlogen gehad met de Bisschoppen van Utrecht, die het overig gedeelte van dit vierde Zeeland (Kuinder, Giethoorn, Vollenhove, Steenwijk en Drenthe) hebben bedwongen"[30].
[29] YPEIJ en FEITH, Oudheden van het Gooregt en Groningen, 1836, I,
37 env.; DIEST LORGION, Geschiedkundige Beschrijving van Groningen,
1849, 18 env.; DRIESSEN, Monum. Gron. 857.
[30] Zie het Klein Traktaat van de zeven Zeelanden in SCHOTANUS,
Kronyk, tablinum, 19, en, met de vertaling, in FOEKE SJOERDS,
Beschrijving, I 55. Vergelijk verder Aanteekening 9.
Lang zou dit gedeelte die zeldzame en eervolle onafhankelijkheid hebben behouden, indien zijne burgers zich des waardig hadden gedragen. Maar ook zij leverden het bewijs, hoe bezwaarlijk de vrijheid, zelfs onder bescherming van goede wetten, wordt gehandhaafd, wanneer menschelijke zwakheden en ondeugden een overwigt in den staat bekomen. Eer- en heerschzucht begonnen den boventoon te voeren; de oude goede trouw werd vervangen door bandelooze partijzucht en familie-veeten.
Een opperhoofd of Potestaat uit hun eigen midden had geen gezag meer; zoodat eindelijk de Keizer het bestuur van dit land opdroeg aan een vreemden vorst, aan Hertog ALBERT van Saksen, die hen tot eendragt en rust, tot orde en regt dwong, en hun den verloren vrede hergaf, doch ten koste van een groot deel der onafhankelijkheid.
- Veranderingen in den toestand des bodems van Friesland.
Watervloeden, de Zuiderzee, de Middelzee enz.
Een niet minder gevaarlijken vijand dan de Noormannen hadden de Friezen op hunne kust bestendig te bestrijden in de ~Noordzee~.
Wel had de natuur hun laag gelegen land tegen haar geweld zoeken te beschermen door het met een zoom duinen te omgeven; wel had zucht tot zelfbeveiliging hen op hooge plaatsen menigvuldige terpen doen opwerpen, om tot woon- en schuilplaats voor personen en vee te strekken bij het opkomen der vloeden, die dagelijks de riviermonden binnenstroomden; zelfs waren ze, zoo men wil in de 7e eeuw, reeds begonnen, langs den oever zeedijken en waterkeeringen aan te leggen:--in gewone gevallen bood dit alles genoegzame bescherming aan, om hun het rustig bezit en genot van het land te verzekeren.
Maar ongenoegzaam, ja zelfs onbeduidend waren die zwakke beveiligingsmiddelen, zoo dikwijls hevige stormen de hoog gestegen vloeden met woedend geweld voortzweepten, en deze, met verachting van allen wederstand, het land overstroomden, vele de gewrochten van menschelijke vlijt en arbeid verwoestten en nood en dood alom verspreidden. Ontzettende ellende en verbazende schade hebben de bewoners dezer landen gedurende vele eeuwen van deze geduchte en zoo dikwijls herhaalde watervloeden te lijden gehad.
Want, ach! als hij loeide, die woedende orkaan,
En randde de kusten des Vaderlands aan,
Wat waarde had dan nog het leven?
Dan dekte het zeezout het zuchtende land,
Verwijderde staag het bedwingende strand,
Deed honderden, duizenden sneven.
En huizen, en hoven, en menschen, en vee
Verzwolg ze, die woeste, verslindende zee,
En naakt en berooid moest hij vlugten
De landman;--'t verlies van zijn have getroost,
Behield hij zijn vrouw maar, zijne ouders, zijn kroost,
Wier dood er zoo velen deed zuchten.
En groende zijn weide als de lente verscheen?
Ontlook dan zijn koren, zijn welvaart? Ach neen!
Die zee, ach die zee wou niet wijken!
En schoon ook de landwind verdroogde die plas,
De zee liet haar zout, en de grond bleef moeras,
Geen scheutje, geen aar kon er prijken[31].
[31] Mr. A. VAN HALMAEL JR., Lied, Kaspar Robles door den Frieschen
Landman toegezongen, geplaatst in de Aantt. op de Hulde aan H. J.
Groen, door Mr. ROBIDÉ VAN DER AA, Leeuw. 1825, 18.
Bij al die verliezen aan menschen, vee en bezittingen; bij al de schade, welke de algemeene welvaart telkens leed, onderging bovendien het land zelf ten gevolge dier veelvuldige overstroomingen een zeer groot verlies, doordien de zee eene groote uitgestrektheid gronds verzwolg.
Elders werd daarentegen weêr land aangewonnen. Land werd in zee--zee werd in land herschapen.--Deze merkwaardige vervorming van een gedeelte des vaderlandschen bodems had op den toestand van het geheel en op de ligging van de bijzondere deelen en plaatsen een grooten invloed. Ten aanzien van het tegenwoordige Friesland willen wij de voornaamste bijzonderheden daarvan mededeelen.
De laaggelegene noordwesthoek van Nederland stond natuurlijk het meest bloot aan de woede van den oceaan. Bovendien vloeiden hier verscheidene grootere en kleinere rivieren en stroomen zeewaarts, ter ontlasting van het boezemwater des lands. De ~IJssel~, door het Marsdiep uitstroomende, was van meer belang geworden sedert hij met een deel der wateren van den Rijn werd belast.
Het ~Flie~, dat door de Vecht, het Zwarte water, de Kuinder of Tjonger en de Linde gevoed werd, was breeder en dieper geworden, sinds het bezwaard was met den afvoer der wateren uit het zuidelijk Friesland, waar langs het vroeger een deel zijner krachten had afgezet naar de ~Middelzee~ of het ~Boorndiep~.
De aanvankelijke verlanding van dezen zeeboezem aan de zuidzijde gaf toch een geheel anderen loop aan vele stroomen, en was van evenveel belang als de nieuwe mond of uitstrooming, welke de Middelzee, reeds vóór de 7e eeuw, tusschen Terschelling en Ameland had bekomen, waardoor zij de Boorn en vele wateren van Oostergoo en Westergoo gemakkelijker afvoerde. Verder was het de ~Lauwers~, welke, vereenigd met de Ee, de Hunse en de Aa, zich tusschen Ameland en Schiermonnikoog met een breeden mond in de Noordzee stortte.
De eertijds geheel met duinen bezette kust was door deze riviermonden verbroken. De Noordzee had daardoor gelegenheid bekomen, om bij hevige stormen met meer geweld op deze landen in te breken, waarbij vele duinen weggeslagen en de zeegaten verbreed en verdiept werden.
Terwijl aldus de toegang der zee ruimer en de afvoer van IJssel en Flie hooger en krachtiger was geworden, zoo bragten deze en andere omstandigheden te zamen genomen te weeg, dat de lage landen langs die zeegaten en stroomen van lieverlede afgeschuurd, verbroken en verzwolgen werden; dat de duinenrij slechts eene smalle strook lands kon beschermen, welke als zoovele eilanden bewaard bleven, en dat de gansche uitgestrektheid lands tusschen Friesland en Noord-Holland weggeslagen en met het oude meer Flevo vereenigd werd, waardoor de ~Zuiderzee~ is ontstaan[32].
[32] Vergelijk hierbij en bij het volgende Dr. OTTEMA'S Kaart van de
Zuiderzee, bij zijne Redevoering over haar ontstaan, in de Vrije
Fries, IV 183, in Aanteekening 10 nader vermeld.
Dit alles geschiedde trapsgewijze door geduchte overstroomingen, wier geheugenis in de geschiedboeken is bewaard. Na lange voorbereiding werd het eerst in 1170 bij den vreeselijken Allerheiligen-vloed, die overal schrikbarende verwoestingen aanrigtte, het land tusschen Medemblik en Flieland weggescheurd, alsmede het meer Flevo aan de oostzijde vergroot. Na latere overstroomingen van het begin der volgende eeuw, bekwam die kom bezuiden Flieland, omstreeks 1237, nog grootere uitbreiding.
Met geweld bruischte de zee nu vervolgens door de verwijde zeegaten op de lage landen in, zoodat, ten gevolge der watervloeden, welke Friesland drie jaren achtereen teisterden, in 1250 al de overige landen bewesten de Friesche kust, van Harlingen tot voorbij Hindeloopen, weggerukt en in eene onafzienbare watervlakte herschapen werden. Omstreeks dien zelfden tijd werd er bezuiden de Lemmer nog grooter veld weggeslagen en daardoor de oppervlakte van het meer Flevo verdubbeld.
Nadat in 1277 beoosten Groningen eene groote uitgestrektheid aan den mond der Eems was weggerukt en in den Dollard herschapen, was de watervloed van 1287 hier zóó geducht, dat elders het gerucht werd verspreid, dat geheel Friesland verzwolgen was. Het getal der daarbij omgekomene personen in dit gewest werd op 30,000 begroot.
Hierbij had de ~Westerzee~ weder eene uitbreiding verkregen door het wegslaan van de landstreek tusschen Harlingen en Terschelling; terwijl de overige landen bezuiden dit eiland en Ameland, een groot gedeelte der tegenwoordige Wadden, eerlang voor de woede der golven bezweken.
Na herhaalde watervloeden werd eindelijk in de volgende eeuw ook de landstreek tusschen Medemblik, Enkhuizen en Stavoren verzwolgen, waardoor de Westerzee met het vergroote meer Flevo vereenigd werd en de ~Zuiderzee~ nagenoeg hare tegenwoordige grootte en grenzen verkreeg[33]. (Zie Aanteekening 10.)
[33] Vermits de meeste toenmaals weggerukte gronden nog in zandplaten
en ondiepten bestaan, en aangezien de Noordzee sedert dien tijd door
het uitkolken van onze stranden en het afslaan van de eilanden voor
onze tegenwoordige zeeweringen hoe langer hoe gevaarlijker is
geworden, zijn er, die meenen, dat thans de tijd gekomen is, om
het vroeger verlorene te herwinnen, met al de middelen, welke de
kunst en het vermogen der 19e eeuw aanbieden.
Wenschelijk wordt het
voorgesteld, dat de Noordzee tot hare oorspronkelijke grens (de
duinenrij op de eilanden) teruggedrongen en dat de Zuider- en
Lauwerszee met de daar tusschen gelegene Wadden bedijkt en tot land
gemaakt worden.
- * * * *
Na zoo vele aanzienlijke verliezen in grond, in bewoners, in vee en eigendommen te hebben geleden, zou menigeen welligt dit gevaarvolle land verlaten en een veiliger oord opgezocht hebben. Niet alzoo onze vaderen, wier moed door al die gevaren opgewekt werd, om te strijden ter bedwinging van het woeste element. Met ijver trok men aan het werk, om langs de gespaarde kust zeedijken op te werpen, ten einde dit land te beschermen tegen meerdere verliezen.
Natuur! van wie de stervelingen
Een eigen Vaderland ontfingen,
Wat heeft ons met uw haat belaân,
Dat wij alleen van alle volken
Voor 't brijzelend geweld der diepe waterkolken
Aan alle kant ten doelwit staan?
Doch dat we ons niet van haar beklagen!
In weervergelding dezer plagen
Schonk ze ons een onverschrokken moed,
Om stout ten golven uit te stijgen,
Die al wat ze ons onthield vrijmachtig deed verkrijgen,
Ten prijz' van eigen zweet en bloed[34].
[34] BILDERDIJK, de ware Liefde tot het Vaderland.
Reeds vroeger had men zulke breede zeeweringen langs de westkust van Oostergoo en den oostoever van Westergoo opgeworpen ter breideling van den breeden zeeboezem de ~Middelzee~ of het ~Boorndiep~. Ook had men Binnendijken of waterkeeringen in het land aangelegd, tot bescherming van sommige gedeelten, om de verspreiding van het vloedwater tegen te gaan.
Aangenaam was echter bij al die verliezen het verschijnsel, dat, gelijktijdig met de wegscheuring van de westelijke landen, de ~Middelzee~ van tijd tot tijd smaller en ondieper werd, en in de 13e en 14e eeuw geheel in hoog en vruchtbaar land werd herschapen. In de vroegste tijden had deze zeeboezem waarschijnlijk eene breedte van de Oudeschouw voorbij Sneek en Ylst tot Bolsward, en was de Hem- en Groendijk daarvan de waterkeering aan de zuidzijde.
Een gedeelte van den tegenwoordigen Slagtedijk, van Bolsward, over Bozum, Weidum en Berlikum naar Dijkshoek, omzoomde haar aan de noord- en westzijde; terwijl de dijken, waarop thans meest straatwegen zijn aangelegd, van de Oudeschouw over Leeuwarden en verder voorbij Stiens tot onder Hallum, haar ter oostzijde bedwongen.
Toen nu, ten gevolge der verwijding van den ~Fliestroom~, de toevoer van water uit het zuiden naar de ~Middelzee~ verminderde, bewaarde deze stilstaande kom gereedelijk de slibstoffen, welke noordweste stormen elders wegrukten en herwaarts heenvoerden. Ten einde die ter zuidzijde aangeslibde gronden te bewaren en voor den landbouw met meerdere veiligheid te gebruiken, werd er een dijk gelegd, van Rauwerd in zuidwestelijke rigting langs Scharnegoutum, Tirns en Folsgare tot nabij Bolsward.
Doch het daardoor overgebleven meer verlandde ten gevolge van voortdurende aanslibbingen zoo spoedig, dat op dien grond reeds in 1277 de kerk van het dorp Nieuwland gesticht werd. De uitbreiding van de Zuiderzee en het wegslaan van de gronden der Wadden bevorderde vervolgens de landwinning zoo snel, dat de Middelzee in de 13e en 14e eeuw van lieverlede inkromp en in vruchtbaar kleiland herschapen werd, waarvan wij reeds in 1398 een gedeelte van het Bildt vinden vermeld.
Vanhier, dat deze groote uitgestrektheid Nieuwland, welke in 1505 door de bedijking van het Bildt werd afgesloten, eene belangrijke vergoeding geacht werd voor al de verlorene gronden bewesten de Friesche kust.
Ten gevolge van dat alles had het land eene gansch andere gedaante verkregen. Leeuwarden, Sneek, Ylst en Bolsward, welke als Zeeplaatsen in het opkomen waren, werden van toen af Landsteden en daardoor geheel andere belangen toegedaan. Harlingen, Workum en Hindeloopen daarentegen begonnen als zeeplaatsen te bloeijen; Stavoren echter, die oude en aanzienlijke stad, welke aan eene gunstige ligging ter wederzijden van den Fliestroom hare scheepvaart en handel, welvaart en uitbreiding had te danken, zoodat zij onder de steden van het Hanseverbond als de derde in rang werd opgenomen,--Stavoren had, ten gevolge van al die zeeveroveringen en de verbreeding van het Flie, een groot verlies te lijden.
Wel bleef de ligging van het overgebleven gedeelte op dien landhoek aan de Zuiderzee zeer gunstig; wel verkreeg zij van de Hollandsche Graven, die van 1292 tot 1414 daar hun gezag trachtten staande te houden, groote voorregten, en zag zij hare handelsprivilegiën op de Oostzee nog in 1363 en 1368 door verbonden met de Koningen van Denemarken en Zweden bevestigd en uitgebreid: toch neigde zij eerlang ten val.
De overlevering wil, dat hare welvaart verminderde ten gevolge van verregaande weelde en euvelmoed, waarvoor de verzanding van hare haven zelfs eene straf geacht werd. Nadat de zee eerst een gedeelte der stad met de in 1132 gestichte kerk en het oude St. Odulphus-klooster had weggeslagen, was een noodlottige brand, die ongeveer 500 huizen zou verteerd hebben, in 1420 de oorzaak van meerdere afneming en verval, welke later aanmerkelijk zijn toegenomen[35].
[35] Zie Charterboek I 72, 124, 227, 232 enz. WESTERMAN,
Beschrijving van Stavoren, van 1613, achter zijne Zeepostille.
Onder vele bijzonderheden omtrent de vroegere uitgebreidheid en handel
der stad vermeldt deze, dat de zeevaarders van Stavoren de eerste
geweest zijn, die de Noordsche landen en de Zond bezochten, waarom de
Koning van Denemarken hun het voorregt verleende van bij het
doorvaren van de Zond vóór alle andere schippers vertold te worden;
ter bewaring van welk privilegie zij vervolgens jaarlijks met het
eerste schip den Koning een Leidsch laken vereerden.
- * * * *
Ofschoon later nog een aantal watervloeden Friesland overstroomden en vele schade veroorzaakten, mogt het den Friezen toch gelukken, sedert dien tijd hun land te behouden en tegen meerdere verliezen te beschermen.
Zeker kostte het verbazende moeite, volharding en opoffering, om dit land, dat lager ligt dan den dagelijkschen vloed der zee, met zulk eene uitgestrektheid zware zeedijken te omringen, om zoo vele kostbare zeesluizen aan te leggen, om zoo vele binnendijken en waterkeeringen met sluizen tot stand te brengen, en om zoo vele lage landen met kunstmiddelen vruchtgevend te maken en te houden.
Gewis, indien moed en standvastige fierheid tot het overwinnen van moeiten en gevaren geene kenmerken van het karakter der Friezen waren geweest;--indien het vaderland, waaraan zij zoo zeer gehecht waren, hen niet dierbaarder was geworden, naar gelang de pogingen om het te behouden zorg en inspanning kostten,--zij zouden geene zoo grootsche overwinning behaald hebben in den strijd tegen een vijand, als de woedende Noordzee.
Vrij moge men dan elders in trotsche gewrochten der bouwkunst of in reusachtige Hunebedden de krachten van het voorgeslacht bewonderen--hier, in dit gedeelte van het oude Friesland, zijn de talrijke terpen en zware zeeweringen eervolle blijken van volhardenden moed en liefde tot het vaderland. En gaarne zeggen wij dus een onzer volksdichters na:
Sa faek troch stoarm yn djippe sé beditsen,
Oeralde ljeawe Friesce groun!
Waerd noait dy taie bôan foarbritsen,
Dy Friesen oen hjar lôan forboen.
Trochloftich folk fen disse alde namme!
Weas jimmer op dy alders great.
Bljou iwich fen dy grise hege stamme
Ien grien, ien kreftich doerjend leat[36].
[36] Dr. E. HALBERTSMA in de Lapekoer fen Gabe Scroar, 1834, 226.
- Der Friezen aandeel in de Kruistogten naar het Heilige land.
1096-1270.
In het laatst der elfde eeuw werden de Christenen van het westen en ook de Friezen opgeroepen tot deelneming in een strijd, welke geheel Europa in beweging bragt. Palestina of het Heilige land, waar de stichter van het Christendom geleefd en geleden had, waaraan godsdienstige eerbied zoo vele heilige herinneringen verbond, bevond zich in de magt der Saracenen of Turken. De kwellingen, welke deze de Christenen aandeden, wekten in Europa den godsdienstijver van vorsten en volken op tot het doen van een kruistogt, om Palestina weder in de magt der Christenen te brengen.
De eerste kruistogt werd ten jare 1096 ondernomen. Uit verschillende landen werd een verbazend groot leger bijeengebragt. Met vele bezwaren en rampen had het op den langen togt naar het oosten te strijden. Het gelukte echter deze kruisvaarders de steden Nicéa, Antiochië, Cesaréa en Jeruzalem te veroveren, en het koningrijk Jeruzalem te stichten, waarvan GODFRIED VAN BOUILLON, Hertog van Neder-Lotharingen, tot Koning werd uitgeroepen, welken titel hij echter niet aannam, maar zich vergenoegde met dien van Beschermer van het Heilige graf.
't Is zeer natuurlijk, dat eene zoo krijgshaftige natie als de Friezen ijverig deel nam in dezen togt en aandeel had in deze overwinningen. Ook na KAREL den groote hadden zij buitenlandsche Vorsten vrijwillig bijstand geboden, en bekend is het, dat de BURMANIA'S, CAMMINGHA'S, ROORDA'S en anderen in de 11e eeuw met roem overladen terugkeerden uit het leger van Keizer HENDRIK III, dien zij op zijne oorlogstogten in Boheme, Hongarije en elders gevolgd waren[37].
In bijna al de kruisvaarten betoonden de Friezen zich roemruchtige kampvechters voor het Christelijk geloof, die andere volken in koenheid overtroffen, maar die onafhankelijk, onder eigene bevelhebbers staande, geen ander gezag eerbiedigden dan dat van den Paus. Oude geschiedverhalen noemen zelfs de namen der aanzienlijke edelen, onder welke zij in den eersten kruistogt uittrokken, als de leden der geslachten: LIAUCKAMA, BOTNIA, HERMANA, GALAMA, FORTEMAN en anderen.
Bijzonder onderscheidden zich door dapperheid EELKO LIAUCKAMA en FEIKO BOTNIA, waarom zij tot bevelhebbers over 3000 man ruiters benoemd werden. Na in onderscheidene gevechten zware wonden bekomen te hebben, werden zij, na de verovering van Jeruzalem, ter belooning van hunnen moed, door den Koning tot Ridders geslagen. Bij de belegering van Nicéa sneuvelde de laatste afstammeling der FORTEMANS met SICKO LIAUCKAMA en EPO HARTMAN op het bed van eer (1097).
[37] Dit vermeldt BOSSCHA, Neêrlands Heldendaden, I 34.
Onderscheidene andere edelen, als HOMME HOMMINGA, GOFFE ROORDA, SICKO CAMMINGHA en TJALLING OCKINGA voerden eerlang nieuwe benden Friezen aan.
In vele gevechten met de Saracenen behaalden zij grooten lof van dapperheid, waarom BOUDEWIJN, de tweede Koning van Jeruzalem, en andere hoofden des legers hen bijzondere achting toedroegen. Naar het vaderland terug verlangende, ontsloeg de Koning hen noode uit zijne dienst. Hij zelf geleidde hen met 100 ruiters naar Jaffa, vanwaar zij zich inscheepten, en eerlang, na vele gevaren te hebben doorgestaan, in Friesland terugkwamen, waar zij met blijdschap in plegtigen optogt werden ontvangen (1106).
- * * * *
Aan bijna al de verdere kruistogten, vooral aan die van de jaren 1119, 1147 en 1189, namen vervolgens vele Friezen deel, en hielden zij den eens verworven roem van beleid en dapperheid staande. Doch op geenen togt behaalden zij grooter lof en eer, dan op een der laatste, in 1217 ondernomen. De Priester OLIVIER van Keulen was naar Friesland gezonden, om daar het kruis te prediken. Het gelukte hem, de menigte met zulk eene geestdrift voor dezen togt te bezielen, dat, volgens zijn eigen berigt, 50,000 Friezen de wapenen opnamen en zich te Dokkum en elders op meer dan 80 schepen ter zee begaven.
Onderweg vereenigde deze vloot zich met die van Graaf WILLEM I van Holland. Na zich lang in Portugal te hebben opgehouden, overwinterden zij in de haven der Italiaansche stad Corneto, waar zij van Paus HONORIUS III vele gunstbewijzen ontvingen.
In het volgende voorjaar zetten zij de reis voort naar de sterke Egyptische stad Damiate, aan een der monden van den Nijl en de Middellandsche zee gelegen. Reeds dadelijk bij de landing bewonderde het leger den moed van een Friesch boogschutter. Toen de Saracenen zich naar het strand begaven, om de landing te beletten, schoot deze onversaagde krijgsman de eene pijl na de andere op hen af, zoodat velen getroffen ter aarde zonken. Vlugtende ontwijken nu de anderen den vijand, en het was door deze koenheid, dat de Christenen hunne legerplaatsen ongehinderd konden opslaan.
Vóór dat men de rivier kon opzeilen, om bij Damiate te komen, moest er een sterke toren, op een eiland, veroverd worden, terwijl er eene ketting over de rivier was gespannen. De ongeduldige Friezen zwommen echter den Nijl over, en raakten slaags met de Saracenen. Men riep hen van daar terug, en nu hielpen zij met mannenmoed den sterken toren belegeren. Dappere tegenweer deed herhaalde aanvallen mislukken. Daarom bouwden de Friezen en Duitschers een vreemd krijgswerktuig, om hiermede den toren te bestormen.
Op twee hunner schepen, koggen genaamd, legden zij zware balken, zetten vier masten daarop, en bouwden daar boven een toren, van planken en vlechtwerk, met huiden gedekt, om tegen de pijlen en het grieksch vuur der belegerden beschut te zijn. Een lange ladder en valbrug waren er aan verbonden, om den toren te kunnen beklimmen. Onder de gebeden der Christenen en den hevigsten tegenstand der Turken, werd met dit gevaarte de sterkte aangevallen. Van weerszijden werd woedend gestreden. Een jong ridder uit Luik beklom het eerst den toren.
Hem volgde een zeer jonge Fries, HAIJO, van Wolvega, die, met een dorschvlegel gewapend, allen versloeg, die hem tegenstonden, en ook het vaandel van den Sultan veroverde. Weldra werd nu, als blijk van de overwinning, onder het gejuich der Christenen, den standaard des kruises op den toren geplant. Later gelukte het de Friezen en Duitschers met bewonderenswaardige dapperheid de schipbrug over den Nijl te vernielen en de vrije vaart op deze rivier te openen.
Geene mindere hulp boden zij bij de belegering van Damiate, dat in het laatst van 1219 overging. De Patriarch van Jeruzalem en OLIVIER gaven de Friezen bij hunnen aftogt loffelijke getuigschriften mede van hunne betoonde stoutmoedigheid en braaf gedrag.
Men wil, dat de inwoners van Dokkum, in welke zeeplaats vele schepen werden uitgerust, groot aandeel hadden aan dezen togt, en dat het koggeschip, dat lang tot windwijzer van hun toren diende, alsmede de drie sterren en eene kwartier maan, welke zij later in het stadswapen voerden, afkomstig zijn »ter gedachtenisse van de overwinningen, in de heilige oorlogen op de Saracenen behaald."
De diensten door de Friezen op dien kruistogt bewezen, werden zelfs door het opperhoofd der kerk, Paus HONORIUS III, dankbaar erkend, bij gelegenheid dat hij in 1226 op nieuw hunne hulp inriep bij eenen afzonderlijken brief, waarin hij zich in dezer voege uitlaat: »Voorwaer, also ghy Vriesen voormaels met den Cruyce geteyckent, ons te scheepe in den Over-lande getrouwelyck gedient hebt, in alsulcker voegen, dat u loff ende eere van geslachte tot geslachte sal verbreydet worden, hebben wy noodich ende raetsaem gevonden, u specialycken, als vermaerde Camp-Vechters Christi, tot zynen dienste te roepen ende te verschryven; vast vertrouwende, dat terwylen ghy in stoutmoedicheyt ende cracht andere natien te boven gaet, dat ghy met manlycke couragie 't Heylige oorloge sult aanveerden, opdat wy, strydende voor 't aertsche Jerusalem, het eeuwige sullen bekomen."[38]
[38] Zie Vriesch Charterboek, I 93; VAN MIERIS, Charterb. 1 200;
WINSEMIUS, 161.
- * * * *
Uit dezen zelfden kruistogt is het verhaal van een kloekmoedig bedrijf bewaard. Het gebeurde eens, dat de beide legers der Christenen en Saracenen tegenover elkander lagen, en zich ten strijde toerustten. Daar treedt een ongemeen groot Prins der Mooren voor het Saraceensche leger uit, en daagt, vol verwaanden trots, een der dapperste ridders der Christenen uit, om met hem een kampstrijd te wagen. Een moedig Friesch edelman uit het geslacht van ROORDA, van Genum, kon niet dulden, dat zulk eene uitdaging onbeantwoord bleef.
Met verlof van zijn hoofdman en in vertrouwen op de hulp van den God der Christenen, treedt hij den gespierden moor, in het aanzien van beide legers, onversaagd tegen.
Deze ziet met overmoed en verachting op hem neder, en denkt met éénen slag hem den schedel te klooven. Doch hij bedriegt zich. Ridderlijk valt ROORDA hem aan, en, al zijne krachten inspannende, brengt hij, dapperlijk vechtende, zijnen vijand verscheidene wonden toe, ja overweldigt, hem ten laatste zoo volkomen, dat de van spijt en woede brullende uitdager, doodelijk getroffen ter aarde valt. Gejuich vervult het leger der Christenen. Des Prinsen afgehouwen hoofd brengt hij als prijs der overwinning op de punt van zijn zwaard in het leger der kruisvaarders, waarin hij met uitbundigen lof en eere wordt ontvangen.
Om deze kloeke daad werd hij tot Ridder geslagen, en hem toegestaan, een moriaanshoofd in zijn wapen te voeren, gelijk zijne nakomelingen nog eeuwen lang na hem hebben gedaan.
- * * * *
Terwijl dit alles in het oosten voorviel, mogten ook verscheidene oorden van Europa van der Friezen krijgsroem gewagen. Bij den grooten kruistogt van 1147 in Portugal geland, was het mede door hunne hulp, dat de magtige stad Lissabon, na een lang en hevig beleg, aan de magt der Saracenen ontrukt werd. Zelfs vindt men gemeld, dat bij die gelegenheid 200 man Friezen, onder aanvoering van een vromen held, POPTATUS, 30,000 Heidenen verslagen hebben, welk getal echter overdreven zal zijn[39].
Bij een lateren togt (van 1217) hielpen zij, met 25 schepen, de Portugesche stad Santa Maria op de Saracenen veroveren. In 1147 deelden zij, met de Westfalingers en Saksers verbonden, in een togt tegen de Wenden, of de Heidensche Slavoniërs aan de Oostzee.
Ook daar gedroegen zij zich zoo dapper, dat als een (bijna ongeloofelijk) bewijs daarvan vermeld wordt, dat 100 Friezen, die zich te Suse gevestigd hadden, aangemoedigd en voorgegaan door een edelen en onverschrokken priester, GERLACUS, zich tegen een heir van 3,000 Wenden verzetten en dit na een langdurig en hevig gevecht op de vlugt sloegen[40].
[39] Mr. SIMON VAN DER AA heeft dezen togt naar Lissabon in
dichtmaat voorgesteld in den Friesche Volks-Almanak voor 1845, 140.
[40] Zie bij SCHOTANUS, Kronyk, 92, het uitvoerig verhaal daarvan.
Gelijktijdig dienden er onderscheidene Friesche edelen in de legers der voornaamste vorsten van Europa. Twee MARTENA'S stonden bij Keizer FREDERIK BARBAROSSA (Roodbaard) om hunne kloekmoedigheid in hooge gunst. De een sneuvelde in Italië; de andere was 's Keizers lotgenoot in den dood op zijnen togt naar Palestina (1199). In den noodlottigen kruistogt van LODEWIJK IX, tegen Tunis, waren het de Friezen, die althans nog eenig voordeel behaalden.
Keizer RUDOLF bewees de Friesche edelen bijzondere achting; vooral onderscheidde zich WATSE JOULSMA als een manhaftig krijgsman. Een andere Fries, die door zijne krijgsbedrijven zich buitenlands beroemd heeft gemaakt, was JUW DEKAMA, die Koning EDUARD I, bij de verovering van Schotland belangrijke diensten bewees (1298).
Een afstammeling van het zelfde geslacht vond, met een der BEYMA'S, den dood in Italië, waar zij te Pisa begraven werden op last van Keizer HENDRIK VII, wien zij met hunne landgenooten AYLVA, HETTINGA en anderen hunnen dapperen arm geleend hadden (1312).
Meerdere voorbeelden van Friesche krijgshelden uit dat tijdvak zouden wij kunnen opnoemen; doch genoeg om den heldenaard der Friezen regt te doen wedervaren[41].
[41] Dus spreekt de Hoogleeraar BOSSCHA, Heldendaden, I 34, 35, die
deze en andere krijgsbedrijven der Friezen met hoogen lof vermeldt.
- * * * *
Maar vooral behaalden de Friezen grooten roem wegens hun ~beleid~, bij de belegering van de stad Aken, in 1248. De Hollandsche Graaf WILLEM II, door den invloed van den Paus tot Keizer van Duitschland verkozen, moest dáár tot Roomsch-Koning gekroond worden; doch de vroeger verkoren Koning KOENRAAD hield de stad bezet voor zijnen vader, den in den ban gedanen Keizer FREDERIK II, en weigerde haar over te geven. Juist hadden verscheidene volken zich reisvaardig gemaakt, om een nieuwen kruistogt naar Palestina te doen. De Paus ontsloeg hen echter van deze gelofte, indien zij zich naar Aken wilden begeven, om deze stad voor Koning WILLEM in te nemen.
Niet minder dan 200,000(?) krijgers trokken nu derwaarts. Te vergeefs benaauwden deze, bijna een halfjaar lang, de kloek verdedigde stad, die nog altijd langs eene vlakte aan de noordzijde gelegenheid had, nieuwen toevoer te bekomen.
Tegen den herfst kwam echter, op verzoek des Konings, eene nieuwe bende Friezen, aangevoerd door een moedig edelman, TJAARD DOTINGA, in het leger aan. Deze begonnen met het bezetten van de vlakte benoorden de stad. Drie malen trachtten de nu geheel ingeslotene stedelingen hen van daar te verdrijven; doch de onverzettelijke Friezen weken geen voetbreed terug, maar verschansten zich op het veld, en namen ook eene andere sterkte in, die niemand te voren had durven aantasten.
Doch dit was niet genoeg: want hoe fel de honger en ellende in de stad ook drongen, zij was tot geene overgave te bewegen. Daarom namen de Friezen list te baat, door de stad te bestoken met het zelfde element, waartegen zij in hun land met dijken en dammen hadden te strijden. Zij legden namelijk ten oosten der stad een zwaren en hoogen dijk over het lage land en dóór de beek, die het water afvoerde, hetwelk uit de talrijke bronnen der omgelegene bergen ontsprong.
De door de herfstregens opgezwollen beken konden zich nu niet ontlasten, en zetten een groot deel der in een dal gelegene stad onder water. Nu klom de nood zóó hoog, dat de stad zich eindelijk overgaf, en Koning WILLEM zijne luisterrijke intrede in Aken deed, waar hij 1 Nov. 1248 werd gekroond.
Gaarne had hij hun heldenarm zich verder ten nutte gemaakt, maar onverzettelijk verklaarden zij de opgenomene taak voor afgedaan. Zij keerden echter niet huiswaarts, dan na het ontvangen van vele betuigingen van dankbaarheid voor die hulp, en van een duurzaam getuigenis hunner betoonde dapperheid en bewezene diensten.
Want de eerste verordening, welke Koning WILLEM, na zijne krooning, als aanstaand opperhoofd van het Duitsche rijk uitvaardigde, bestond in een Giftbrief, waarbij hij al de regten, vrijheden en privilegiën, welke de Friezen bezaten, als door Keizer KAREL den groote hun gegund, bevestigde, goedkeurde en vernieuwde, »om te strekken tot een eeuwig monument, opdat de geheele natie der Friezen en hare nakomelingen mogten weten, in wat voege hare voorvaderen de Roomsche kerk en het keizerrijk geholpen en hunne sterkte en deugden getoond hadden in de belegering van Aken"[42].
Dit gunstbewijs werd door de vrijheidminnende Friezen steeds op hoogen prijs geschat, als een adelbrief voor het gansche volk en de grootste weldaad, waarmede de Koning hun ijver kon vergelden.
Grooten roem verwierf hun gedrag bovendien bij naburige volken, in een ridderlijken tijd, toen moed, beleid en stoutmoedigheid in den strijd inzonderheid als hoofddeugden werden vereerd.
[42] Zie dezen Giftbrief in het Charterboek, I 94; WINSEMIUS, 168;
SCHOTANUS, Kronyk, 130, tabl. 10; FOEKE SJOERDS, Jaarboeken, III
27; DIRKS, de Friezen voor Aken, in de Vrije Fries, V 53.
Twintig jaren later gaven de Friezen nogmaals gehoor aan de laatste oproeping tot een kruistogt naar het Heilige land. Dit toch was toen op nieuw door de Saracenen ingenomen, en de hoog gestegen nood der Christenen aldaar bewoog den Franschen Koning LODEWIJK IX en den Engelschen Prins EDUARD, nog eene poging te doen om het te herwinnen, waartoe ook de Paus in de Nederlanden het kruis deed prediken.
In alle deelen van Friesland betoonden vele personen zich tot hulp bereid, en weldra had men vijftig kogschepen bijeengebragt, waarop zij zich in 1269 inscheepten. Na eenigen tijd in Vlaanderen vertoefd te hebben, vertrokken zij naar Marseille, waar het kruisleger zich zou verzamelen. De Koning was echter reeds vertrokken naar de Afrikaansche kust, om Tunis te belegeren; zij volgden hem derwaarts en hielpen met veel onverschrokkenheid den Graaf van Vlaanderen eene overwinning op de Saracenen behalen.
Vervolgens stevenden zij wel naar Ptolemaïs en Tyrus, doch vonden geene gelegenheid tot den strijd. Integendeel, zij vonden het Christen-leger verdeeld; stormen hadden hunne schepen ontredderd; ziekten dunden hunne rijen; zoodat zij in 1270, in veel verminderd getal, den terugtogt naar het vaderland aannamen, en, na zoo vele vergeefsche pogingen gedaan te hebben, het Heilige land in het bezit der Saracenen moesten laten. (Zie Aanteekening 11.)
Die herhaalde togten en verbazende opofferingen hadden gewis een gunstiger uitslag verdiend. Doch in belangrijke zaken is ook het willen grootsch, het streven edel, en het bezwijken geene schande.
- Veranderingen in den toestand des volks en de vestiging van
Gemeenten en Steden, gedurende en na de Kruistogten.
De Kruistogten naar Palestina zijn op zich zelve een merkwaardig verschijnsel in de geschiedenis. Maar hoogst belangrijk werden zij door hunne ~gevolgen~, dewijl deze geweldige beroering eene omkeering in den toestand der meeste staten van dit werelddeel te weeg bragt. Ook op den toestand der Friezen oefenden zij in verschillende betrekkingen en in verband met gelijktijdige gebeurtenissen een invloed uit, welken wij in eenige hoofdtrekken willen schetsen.
Bij den immer voortdurenden krijg tegen de Noormannen waren, in de drie eerste eeuwen na de invoering van het Christendom, de omstandigheden niet zeer gunstig geweest, om den toestand des volks zóódanig te verbeteren en om dien vooruitgang te bevorderen, welken men van zoo heilrijk eene gebeurtenis had mogen verwachten.
De geest van KAREL den groote, die zoo vaderlijk voor zijne landzaten had gezorgd, was uit het staatsbestuur geweken, en zijne laffe opvolgers waren geenszins gezind, als hij, om pogingen aan te wenden tot verbetering van de maatschappelijke betrekkingen des volks. Veeleer werd dit onderdrukt en der ellende prijs gegeven door magtige grooten, die veelal de Keizers de wet stelden en allerlei gunsten van hen konden bekomen.
Der geestelijkheid scheen het genoeg te zijn, dat de volken Christenen waren geworden in naam en de eeredienst en plegtigheden der kerk bijwoonden, doch zij deden geene of geringe pogingen, om door onderwijs en leer het verstand te verlichten en de ruwheid van zeden te verzachten. Onkunde en bijgeloof heerschten alom en hielden de meeste volken in een staat van bekrompenheid en domheid, welke de hoofden der kerk hadden moeten verdrijven, zoo zij hunne Christelijke roeping eenigzins hadden begrepen.
Doch zucht naar geld en gezag beheerschte toen vooral zoowel de geestelijkheid als den opkomenden adelstand, en het scheen alsof men de lagere standen met opzet in vernedering hield; terwijl het deze aan vermogen en gelegenheid ontbrak, om zich van die banden te ontslaan, en de steun te worden van den staat.
De kruistogten gaven echter een schok, welke tot alle standen en betrekkingen doordrong, waardoor ze, in het bijzonder voor ons vaderland, van onberekenbare gevolgen zijn geweest. Even als van elke groote gebeurtenis, waren die gevolgen zoowel na- als voordeelig. Doch de nadeelen waren tijdelijk, golden meest bijzondere belangen en zijn alzoo geleden en vergeten. Maar de voordeelen, voor zooverre ze de algemeene belangen betroffen, zijn gebleven, en hebben hun invloed ook tot volgende geslachten uitgestrekt.
Immers, die togten naar zoovele vreemde landen, en dat verkeer met allerlei volken waren voor velen onzer landgenooten eene leerschool, welke den kring der denkbeelden en behoeften uitbreidde. Het bezoeken van groote steden, het zien van schoone gebouwen en kunstwerken, en de kennis van zeevaart, wapenhandel, levenswijze, handwerken en gereedschappen van andere volken,--dit alles schonk aan de terugkeerende kruisvaarders bekwaamheden en hulpmiddelen tot vooruitgang, wier goede aanwending weldra allerwege welvaart verspreidde.
De havens werden vervuld met schepen, die na volbragten kruistogt naar Engeland, de Oostzee en elders werden gerigt. Vele voortbrengselen van het Oosten werden naar deze Westersche streken overgebragt en door den handel allerwege verspreid. Slaven, die deelnamen aan deze togten, bekwamen daardoor hunne vrijheid. Vele vrije lieden werden nu gebezigd tot het verrigten van diensten, welke voormaals tot den allerlaagsten staat behoord hadden. Deze diensten vereischten nu een billijk loon, en, in geval van verschil, uitspraak van goede wetten.
Dus kreeg het werkzaamste deel des volks schooner kans, om zich te beveiligen tegen de armoede, en om door handel en landbouw of oefening van bedrijven en kunsten tot het bezit van vaste goederen en welvaart te geraken. Heeft dit alles niet veel uitgewerkt, om de burgerlijke vrijheid in ons land te bevorderen?[43] Voorzeker, want algemeen waren de behoeften des volks vermeerderd, doch te gelijk had het ook krachten en gelegenheden bekomen, om daarin te voorzien. Zoo vele nieuwe kundigheden openden nieuwe uitzigten en ondernemingen.
Leven en werkzaamheid baarden voorspoed, en vandaar, dat, naar aanleiding van dit alles, de middelstand in vermogen en geestkracht dermate toenam, dat hierdoor de stand der ~Burgers~ ontstond, en dat de door hen bewoonde dorpen tot ~Steden~ werden verheven.
[43] STIJL, Opkomst en bloei der Nederlanden, 1778, 28.
- * * * *
In Friesland was die overgang echter niet zoo groot als in andere landstreken: want nevens de geestelijkheid en den in aanzien stijgenden Adel, of de groote grondbezitters, had de algemeene volksvrijheid hier een stand van vrije mannen gevestigd, die als huurders het land bebouwden of handel dreven en handwerken uitoefenden, en wier dienstbaren zelfs geene slaven of lijfeigenen waren, zoo als elders[44].
Hier kende men geen Leenstelsel en ook geene Graven of Heeren, die elders, door het schenken van vrijheden en voorregten of privilegiën, de aan hen onderworpene of lijfeigene ingezetenen vrij verklaarden en daardoor de verheffing van de Steden bevorderden. De voordeelen van deze verheffing en de zucht naar onafhankelijkheid wekten bij de Friezen den geest van navolging op.
Hier schijnen de bewoners van de aanzienlijkste dorpen of handelplaatsen, waarin de koop- en handwerkslieden zich al vroeg tot Gilden verbonden, zich onderling vereenigd te hebben ter bekoming van het regt, om zich zelve, door een eigen Bestuur, te doen regeren. Zij matigden zich het regt aan, om, met uitsluiting van de overige omliggende dorpen, handel te drijven, markten te houden, maten en gewigten vast te stellen en handwerken en bedrijven uit te oefenen, waaraan zij plaatselijke voorregten verbonden.
Omstreeks het midden der 13e eeuw en dus in den zelfden tijd, dat Oostergoo en Westergoo, tot dusverre verdeeld in landstreken, waarschijnlijk Marken, Ferden en Hemrikken geheeten[45], eene nieuwe gemeente-regeling en verdeeling in Grietenijen bekwam, onttrokken zich alzoo die voornaamste handelplaatsen, vooral de hoofddorpen der Hemrikken, aan het Bestuur en de Regtsmagt van de Landgemeente of der Grietenij, ten einde zich zelve naar eigene, en voor hare bijzondere behoeften meer geschikte, wettelijke bepalingen te besturen; waarbij ze veelal een der vermogendste edelen, die daar stinzen gebouwd hadden, ter hunner bescherming aan het hoofd der regering stelden[46].
[44] Dat er ook slaven en lijfeigenen in Friesland zouden geweest
zijn, wordt op grond van enkele plaatsen der oude Friesche wetten door
sommigen beweerd, doch door anderen tegengesproken, op grond der
algemeene volksvrijheid en gelijkheid van alle ingezetenen voor de
wet; alsmede, omdat de slavernij haren grond had in het regt van
verovering. Aangezien nu de Friezen, althans na KAREL den groote,
van het zwerven en veroveren hadden afgezien, en zich door eene
bijzondere gehechtheid aan hun land kenmerkten, is hier kwalijk aan
slavernij te denken, ten zij gevangen genomen Noormannen daarin
vielen.
Zoo denkt ook HALBERTSMA in zijne Letterkundige Naoogst,
1840, I 135, 138.
[45] Zie Oude Friesche Wetten en de Aantt. van P. WIERDSMA, bl. 23,
42, 70, 294, 304.
[46] Ten aanzien van dit, altijd zeer twijfelachtig, onderwerp, en
aangaande den aard en oorsprong van het Stederegt, neem ik de vrijheid
te verwijzen naar de uitvoerige berigten, medegedeeld in mijne
Geschiedkundige Beschrijving van Leeuwarden, I 8, 33, 274, 298 enz.
en de daarbij aangehaalde schrijvers.
Bij gebrek aan stellige narigten zullen wij ons, uit velerlei omstandigheden, zeker met de meeste waarschijnlijkheid mogen voorstellen, dat er op zulk eene wijze in de 12e en 13e eeuw in Friesland, tusschen het Flie en de Lauwers, elf Steden zijn ontstaan. Reeds vroeger (bl.
63) hebben wij gesproken over de oudste dier steden, over Stavoren, en evenzeer gewaagd van hare gunstige ligging aan den Fliestroom, waardoor hare scheepvaart en handel zich reeds vroeg ontwikkelden, als van de oorzaken, waardoor zij in verval is geraakt. Dokkum, aan de tegenovergestelde zijde van dit gewest op eene zeer hooge terp aan de Ee en de Donger, in de nabijheid der Lauwerszee voor scheepvaart en handel niet minder voordeelig gelegen en reeds vroeg door den marteldood van BONIFACIUS algemeen bekend, wordt naar den ouderdom voor de tweede in rang dezer steden gehouden.
Aan de westzijde der Ee, waar zij met andere stroomen in de Middelzee viel, was Leeuwarden aan een landhoek op twee breede terpen of werden ontstaan; eene ligging, aan dien breeden zeeboezem, welke visscherij, scheepvaart en handels-verkeer zeer begunstigde, en de spoedige uitbreiding dezer zeeplaats bevorderde.
Zoolang zij een dorp was, droeg ze den naam van Nijehove, in tegenstelling van het daarbij gelegene en om zijne leerschool beroemde dorp Oldehove, waarmede zij aan de westzijde, gelijk met het dorp Hoek aan de oostzijde in 1435 tot ééne grootere stad verbonden en uitgebreid werd, nadat zij, door het opslijken of verlanden van de Middelzee van eene Zee- in eene Landstad was herschapen.
Dit zelfde was het geval met Bolsward, Sneek en Ylst, oorspronkelijk aan de zuidzijde van dien zeeboezem gelegen, doch wier zeehandel en scheepvaart zich nu, na het gelijktijdig ontstaan van de Zuiderzee, verplaatsten naar Harlingen, Workum en Hindeloopen, die zich eerlang uitbreidden en in bloei toenamen, ook ten gevolge van het verval van Stavoren.
De opkomst en uitbreiding van Franeker, waar reeds vroeg de Grafelijke regtstoel en der Vijf deelen regtspleging werd gehouden, werd vooral bevorderd, doordien een aantal vermogende edelen van Westergoo zich daar vestigde, en te midden der woningen van de nijvere burgers sterke huizen liet bouwen. Gelijktijdig vervielen de zeeplaatsen Ezonstad aan de Lauwerszee, Uitgong aan den mond der Middelzee, waaruit het latere aanzienlijke dorp Berlikum ontsproot, en Grind, thans eene zandplaat N. W. van Harlingen.
Het is echter zeer twijfelachtig of deze plaatsen, gelijk ook het, in eene lage veenachtige streek, afgelegene Wartena, eertijds stedelijke regten hebben bezeten: want dat wallen en poorten toen nog geene kenmerken waren van eene stad, hebben al de elf Friesche steden bewezen, dewijl de meeste daarvan eerst in de 14e en 15e eeuw, bij het toenemen van de binnenlandsche oorlogen, zijn versterkt geworden; terwijl Ylst, Workum en Hindeloopen zelfs geene wallen en poorten hebben bekomen en onbevestigd zijn gebleven.
In het algemeen beschouwd, is het ontstaan van de Steden in ons vaderland een blijk, hoe een wakker gedeelte der toenmalige bevolking zich den kinderlijken leeftijd ontwassen achtte, en als knaap naar meerdere ontwikkeling en zelfstandigheid streefde; ofschoon het later mede eene der oorzaken werd van die bloedige partijschappen en burgeroorlogen, welke in ons vaderland zoo lang vooruitgang en beschaving hebben tegengehouden.
- * * * *
Groot waren alzoo de veranderingen, welke Friesland, vooral gedurende de 13e eeuw, onderging, ten gevolge van een zamenloop van omstandigheden, die echter niet alle regtstreeksche gevolgen waren der kruistogten. De toestand des volks was in vele opzigten verbeterd; de bronnen van bestaan waren vermeerderd; kennis en bekwaamheden werden ontwikkeld, zoodat er voor de algemeene beschaving des volks werkelijk eene betere toekomst scheen aan te breken.
Naar wijze wetten en verordeningen, welke nog voorhanden zijn[47], werden, bij jaarlijksche beurtwisseling, de Steden bestuurd door een Olderman, Burgemeesters en Schepenen, gelijk de Grietenijen door een Grietman en zijne Bijzitters of Regters. Aan allen was mede de uitoefening van het regt, zoowel in burgerlijke als in strafzaken, opgedragen, welke vroeger door den Graaf, den Schout of Schelte, den Asega of Aesga en den Frana met de door het volk verkozene regters geschiedde[48].
Toen werden de regtdagen of weerstallen en warven onder den open hemel, veelal op kerkhoven, later in of aan de kerken, gehouden, waarvan de Wonser-, Midlumer- en Donia-weerstallen of regtplaatsen nog bij name bekend zijn, even als de Warkeamers nog aan sommige kerken worden gevonden[49]. De straffen voor de misdaden bestonden destijds in vee of in geld, als boete aan den beleedigde en breuk aan den regter en het volk, wegens de overtreding van de wet.
Ieder Goo had bovendien een Landraad en Gooregters, die de algemeene belangen behandelden en hoofdmisdaden beregtten. In Oostergoo hielden deze, althans in de 15e eeuw, de landsdagen op de stins Barrahuis onder Wirdum, in Westergoo te Hartwerd en later te Franeker, en in de Zevenwouden (eerst in het begin der 15e eeuw tot een geheel verbonden) te Rottum[50].
[47] Oude Friesche Wetten, afgedrukt in SCHOTANUS, Beschrijvinge
van Frieslandt, 1664, 23, en later verbeterd, vertaald en met
belangrijke aanteekeningen uitgegeven door P. WIERDSMA, Kampen en
Leeuwarden, 1782; RICHTHOFEN, Friesische Rechtsquellen, enz.
[48] Zie over die wijze van regtspleging, behalve de O. F. W., ook
het voortreffelijke werk van HALSEMA, bl. 56, 76, 91 en vervolgens, in
Aanteekening 9 breeder vermeld.
[49] Aanteekeningen op de Oude Friesche Wetten, 40, 106, 179, 197.
[50] Zie WORP VAN THABOR, Kronyk, IV 2.
Later hielden de voornaamste edelen en geestelijken, met de hoofden der steden en grietenijen Gaarleggers of bijeenkomsten op verschillende plaatsen, om, onafhankelijk van den Landraad, de algemeene of bijzondere belangen te regelen. Tevens vinden wij in de geschiedenis dikwijls Potestaten vermeld, als hoofdbestuurders, opperbevelhebbers of aanvoerders, in de plaats van de vroegere Hertogen of Goograven.
Welligt werden zij enkel in tijden van nood of gevaar gekozen en aan het hoofd van den Landraad geplaatst, om de hoogste magt voor een bepaalden tijd uit te oefenen. Omtrent deze personen heerscht er echter veel duisters in onze geschiedenis[51].
Het gansche Staatsbestuur droeg blijken, hoe zeer men de aanleiding tot misbruik van magt vreesde, en de regten des volks trachtte te bewaren tegen de aanmatigingen zoowel van vreemden als van sommige edelen[52]. »De Friesche natie leverde te dezen aanzien een treffend contrast op, met den staat van andere natiën vergeleken. In alle andere landen berustte toen de oppermagt óf in handen van eenen volstrekten Meester, óf zij was tusschen den Vorst en een klein getal wreede en hoogmoedige Edellieden verdeeld.
Deze laatsten, welverre van de vrijheid der volken te beschermen, waren als zoo vele dwingelanden, die haar uitdelgden. De inwoners van Friesland, niet tevreden dat zij door eene afhankelijkheid, welke inderdaad slechts in naam bestond, aan het Duitsche rijk verbonden waren, en óf door zich zelven óf door hunne vertegenwoordigers invloed op de volksvergaderingen hadden, namen dikwijls het bestier der zaken op zich, en stelden zich staatsligchaamswijze aan het hoofd der openbare verrigtingen.
Schoon de algemeene landsdag-vergaderingen voornamelijk uit de afgezondenen der onderscheidene regtsgebieden en plaatsen waren zamengesteld, hadden echter alle inwoners het regt haar bij te wonen. Ook ziet men, tot in de 16e eeuw toe, openbare acten uitgegeven in den naam niet alleen van de Overheden, maar ook van de Gemeente en het gansche ligchaam des Volks"[53].
[51] Aanteekening op de Oude Friesche Wetten, 118.
[52] Zie over het vermelde VAN LOON, Aloude Regeringswijs van
Holland, IV 175; FOEKE SJOERDS, Beschrijv. I 423; Tegenw. Staat,
I 128; VAN HALMAEL, in het Friesch Jierboeckjen foar 1834, VII.
[53] Grondwettige Herstelling van Nederlands Staatswezen, Amsterdam
1784, I 80, met aanhaling van het Charterboek, I 124, 131, en VAN
IDSINGA, Staats-recht der Nederlanden, 363.
Gelijktijdig was er nog eene andere magt in den Staat en eene niet minder gevreesde regtbank, die der Geestelijkheid, wier invloed destijds va
Edition notice Project Gutenberg source, credits & licence
The reading text above is the public-domain work. The Project Gutenberg header, production credits and licence are kept here as provenance rather than shown before the book.
Transcriber and production notes
E-text prepared by Harry Lamé, André Engels, and the Online Distributed Proofreading Team (http://www.pgdp.net)
Front matter as received (title page, contents)
Note: Project Gutenberg also has an HTML version of this
file which includes the original map.
See 36839-h.htm or 36839-h.zip:
(https://www.gutenberg.org/cache/epub/36839/pg36839-images.html)
or
(https://www.gutenberg.org/files/36839/36839-h.zip)
+------------------------------------------------------------------+Header as received
The Project Gutenberg eBook of Beknopte Geschiedenis van Friesland in Hoofdtrekken
This eBook is for the use of anyone anywhere in the United States and
most other parts of the world at no cost and with almost no restrictions
whatsoever. You may copy it, give it away or re-use it under the terms
of the Project Gutenberg License included with this eBook or online
at www.gutenberg.org. If you are not located in the United States,
you will have to check the laws of the country where you are located
before using this eBook.
Title: Beknopte Geschiedenis van Friesland in Hoofdtrekken
Author: W. Eekhoff
Release date: July 24, 2011 [eBook #36839]
Language: Dutch
Other information and formats: www.gutenberg.org/ebooks/36839
Credits: E-text prepared by Harry Lamé, André Engels, and the Online Distributed Proofreading TeamFull Project Gutenberg licence
Updated editions will replace the previous one—the old editions will
be renamed.
Creating the works from print editions not protected by U.S. copyright
law means that no one owns a United States copyright in these works,
so the Foundation (and you!) can copy and distribute it in the United
States without permission and without paying copyright
royalties. Special rules, set forth in the General Terms of Use part
of this license, apply to copying and distributing Project
Gutenberg™ electronic works to protect the PROJECT GUTENBERG™
concept and trademark. Project Gutenberg is a registered trademark,
and may not be used if you charge for an eBook, except by following
the terms of the trademark license, including paying royalties for use
of the Project Gutenberg trademark. If you do not charge anything for
copies of this eBook, complying with the trademark license is very
easy. You may use this eBook for nearly any purpose such as creation
of derivative works, reports, performances and research. Project
Gutenberg eBooks may be modified and printed and given away—you may
do practically ANYTHING in the United States with eBooks not protected
by U.S. copyright law. Redistribution is subject to the trademark
license, especially commercial redistribution.
START: FULL LICENSE
THE FULL PROJECT GUTENBERG™ LICENSE
PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK
To protect the Project Gutenberg™ mission of promoting the free
distribution of electronic works, by using or distributing this work
(or any other work associated in any way with the phrase “Project
Gutenberg”), you agree to comply with all the terms of the Full
Project Gutenberg License available with this file or online at
www.gutenberg.org/license.
Section 1. General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg
electronic works
1.A. By reading or using any part of this Project Gutenberg
electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to
and accept all the terms of this license and intellectual property
(trademark/copyright) agreement. If you do not agree to abide by all
the terms of this agreement, you must cease using and return or
destroy all copies of Project Gutenberg electronic works in your
possession. If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a
Project Gutenberg electronic work and you do not agree to be bound
by the terms of this agreement, you may obtain a refund from the person
or entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8.
1.B. “Project Gutenberg” is a registered trademark. It may only be
used on or associated in any way with an electronic work by people who
agree to be bound by the terms of this agreement. There are a few
things that you can do with most Project Gutenberg electronic works
even without complying with the full terms of this agreement. See
paragraph 1.C below. There are a lot of things you can do with Project
Gutenberg electronic works if you follow the terms of this
agreement and help preserve free future access to Project Gutenberg
electronic works. See paragraph 1.E below.
1.C. The Project Gutenberg Literary Archive Foundation (“the
Foundation” or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection
of Project Gutenberg electronic works. Nearly all the individual
works in the collection are in the public domain in the United
States. If an individual work is unprotected by copyright law in the
United States and you are located in the United States, we do not
claim a right to prevent you from copying, distributing, performing,
displaying or creating derivative works based on the work as long as
all references to Project Gutenberg are removed. Of course, we hope
that you will support the Project Gutenberg mission of promoting
free access to electronic works by freely sharing Project Gutenberg
works in compliance with the terms of this agreement for keeping the
Project Gutenberg name associated with the work. You can easily
comply with the terms of this agreement by keeping this work in the
same format with its attached full Project Gutenberg License when
you share it without charge with others.
1.D. The copyright laws of the place where you are located also govern
what you can do with this work. Copyright laws in most countries are
in a constant state of change. If you are outside the United States,
check the laws of your country in addition to the terms of this
agreement before downloading, copying, displaying, performing,
distributing or creating derivative works based on this work or any
other Project Gutenberg work. The Foundation makes no
representations concerning the copyright status of any work in any
country other than the United States.
1.E. Unless you have removed all references to Project Gutenberg:
1.E.1. The following sentence, with active links to, or other
immediate access to, the full Project Gutenberg License must appear
prominently whenever any copy of a Project Gutenberg work (any work
on which the phrase “Project Gutenberg” appears, or with which the
phrase “Project Gutenberg” is associated) is accessed, displayed,
performed, viewed, copied or distributed:
This eBook is for the use of anyone anywhere in the United States and most
other parts of the world at no cost and with almost no restrictions
whatsoever. You may copy it, give it away or re-use it under the terms
of the Project Gutenberg™ License included with this eBook or online
at www.gutenberg.org. If you
are not located in the United States, you will have to check the laws
of the country where you are located before using this eBook.
1.E.2. If an individual Project Gutenberg electronic work is
derived from texts not protected by U.S. copyright law (does not
contain a notice indicating that it is posted with permission of the
copyright holder), the work can be copied and distributed to anyone in
the United States without paying any fees or charges. If you are
redistributing or providing access to a work with the phrase “Project
Gutenberg” associated with or appearing on the work, you must comply
either with the requirements of paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 or
obtain permission for the use of the work and the Project Gutenberg
trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or 1.E.9.
1.E.3. If an individual Project Gutenberg electronic work is posted
with the permission of the copyright holder, your use and distribution
must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any
additional terms imposed by the copyright holder. Additional terms
will be linked to the Project Gutenberg License for all works
posted with the permission of the copyright holder found at the
beginning of this work.
1.E.4. Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg
License terms from this work, or any files containing a part of this
work or any other work associated with Project Gutenberg.
1.E.5. Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this
electronic work, or any part of this electronic work, without
prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with
active links or immediate access to the full terms of the Project
Gutenberg License.
1.E.6. You may convert to and distribute this work in any binary,
compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including
any word processing or hypertext form. However, if you provide access
to or distribute copies of a Project Gutenberg work in a format
other than “Plain Vanilla ASCII” or other format used in the official
version posted on the official Project Gutenberg website
(www.gutenberg.org), you must, at no additional cost, fee or expense
to the user, provide a copy, a means of exporting a copy, or a means
of obtaining a copy upon request, of the work in its original “Plain
Vanilla ASCII” or other form. Any alternate format must include the
full Project Gutenberg License as specified in paragraph 1.E.1.
1.E.7. Do not charge a fee for access to, viewing, displaying,
performing, copying or distributing any Project Gutenberg works
unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9.
1.E.8. You may charge a reasonable fee for copies of or providing
access to or distributing Project Gutenberg electronic works
provided that:
• You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from
the use of Project Gutenberg works calculated using the method
you already use to calculate your applicable taxes. The fee is owed
to the owner of the Project Gutenberg trademark, but he has
agreed to donate royalties under this paragraph to the Project
Gutenberg Literary Archive Foundation. Royalty payments must be paid
within 60 days following each date on which you prepare (or are
legally required to prepare) your periodic tax returns. Royalty
payments should be clearly marked as such and sent to the Project
Gutenberg Literary Archive Foundation at the address specified in
Section 4, “Information about donations to the Project Gutenberg
Literary Archive Foundation.”
• You provide a full refund of any money paid by a user who notifies
you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he
does not agree to the terms of the full Project Gutenberg™
License. You must require such a user to return or destroy all
copies of the works possessed in a physical medium and discontinue
all use of and all access to other copies of Project Gutenberg™
works.
• You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of
any money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the
electronic work is discovered and reported to you within 90 days of
receipt of the work.
• You comply with all other terms of this agreement for free
distribution of Project Gutenberg™ works.
1.E.9. If you wish to charge a fee or distribute a Project
Gutenberg™ electronic work or group of works on different terms than
are set forth in this agreement, you must obtain permission in writing
from the Project Gutenberg Literary Archive Foundation, the manager of
the Project Gutenberg™ trademark. Contact the Foundation as set
forth in Section 3 below.
1.F.
1.F.1. Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable
effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread
works not protected by U.S. copyright law in creating the Project
Gutenberg™ collection. Despite these efforts, Project Gutenberg™
electronic works, and the medium on which they may be stored, may
contain “Defects,” such as, but not limited to, incomplete, inaccurate
or corrupt data, transcription errors, a copyright or other
intellectual property infringement, a defective or damaged disk or
other medium, a computer virus, or computer codes that damage or
cannot be read by your equipment.
1.F.2. LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the “Right
of Replacement or Refund” described in paragraph 1.F.3, the Project
Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project
Gutenberg™ trademark, and any other party distributing a Project
Gutenberg™ electronic work under this agreement, disclaim all
liability to you for damages, costs and expenses, including legal
fees. YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT
LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE
PROVIDED IN PARAGRAPH 1.F.3. YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE
TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE
LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR
INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH
DAMAGE.
1.F.3. LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a
defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can
receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a
written explanation to the person you received the work from. If you
received the work on a physical medium, you must return the medium
with your written explanation. The person or entity that provided you
with the defective work may elect to provide a replacement copy in
lieu of a refund. If you received the work electronically, the person
or entity providing it to you may choose to give you a second
opportunity to receive the work electronically in lieu of a refund. If
the second copy is also defective, you may demand a refund in writing
without further opportunities to fix the problem.
1.F.4. Except for the limited right of replacement or refund set forth
in paragraph 1.F.3, this work is provided to you ‘AS-IS’, WITH NO
OTHER WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT
LIMITED TO WARRANTIES OF MERCHANTABILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE.
1.F.5. Some states do not allow disclaimers of certain implied
warranties or the exclusion or limitation of certain types of
damages. If any disclaimer or limitation set forth in this agreement
violates the law of the state applicable to this agreement, the
agreement shall be interpreted to make the maximum disclaimer or
limitation permitted by the applicable state law. The invalidity or
unenforceability of any provision of this agreement shall not void the
remaining provisions.
1.F.6. INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the
trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone
providing copies of Project Gutenberg™ electronic works in
accordance with this agreement, and any volunteers associated with the
production, promotion and distribution of Project Gutenberg™
electronic works, harmless from all liability, costs and expenses,
including legal fees, that arise directly or indirectly from any of
the following which you do or cause to occur: (a) distribution of this
or any Project Gutenberg work, (b) alteration, modification, or
additions or deletions to any Project Gutenberg work, and (c) any
Defect you cause.
Section 2. Information about the Mission of Project Gutenberg
Project Gutenberg is synonymous with the free distribution of
electronic works in formats readable by the widest variety of
computers including obsolete, old, middle-aged and new computers. It
exists because of the efforts of hundreds of volunteers and donations
from people in all walks of life.
Volunteers and financial support to provide volunteers with the
assistance they need are critical to reaching Project Gutenberg’s
goals and ensuring that the Project Gutenberg collection will
remain freely available for generations to come. In 2001, the Project
Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure
and permanent future for Project Gutenberg and future
generations. To learn more about the Project Gutenberg Literary
Archive Foundation and how your efforts and donations can help, see
Sections 3 and 4 and the Foundation information page at www.gutenberg.org.
Section 3. Information about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation
The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non-profit
501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the
state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal
Revenue Service. The Foundation’s EIN or federal tax identification
number is 64-6221541. Contributions to the Project Gutenberg Literary
Archive Foundation are tax deductible to the full extent permitted by
U.S. federal laws and your state’s laws.
The Foundation’s business office is located at 41 Watchung Plaza #516,
Montclair NJ 07042, USA, +1 (862) 621-9288. Email contact links and up
to date contact information can be found at the Foundation’s website
and official page at www.gutenberg.org/contact
Section 4. Information about Donations to the Project Gutenberg
Literary Archive Foundation
Project Gutenberg™ depends upon and cannot survive without widespread
public support and donations to carry out its mission of
increasing the number of public domain and licensed works that can be
freely distributed in machine-readable form accessible by the widest
array of equipment including outdated equipment. Many small donations
($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt
status with the IRS.
The Foundation is committed to complying with the laws regulating
charities and charitable donations in all 50 states of the United
States. Compliance requirements are not uniform and it takes a
considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up
with these requirements. We do not solicit donations in locations
where we have not received written confirmation of compliance. To SEND
DONATIONS or determine the status of compliance for any particular state
visit www.gutenberg.org/donate.
While we cannot and do not solicit contributions from states where we
have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition
against accepting unsolicited donations from donors in such states who
approach us with offers to donate.
International donations are gratefully accepted, but we cannot make
any statements concerning tax treatment of donations received from
outside the United States. U.S. laws alone swamp our small staff.
Please check the Project Gutenberg web pages for current donation
methods and addresses. Donations are accepted in a number of other
ways including checks, online payments and credit card donations. To
donate, please visit: www.gutenberg.org/donate.
Section 5. General Information About Project Gutenberg electronic works
Professor Michael S. Hart was the originator of the Project
Gutenberg concept of a library of electronic works that could be
freely shared with anyone. For forty years, he produced and
distributed Project Gutenberg eBooks with only a loose network of
volunteer support.
Project Gutenberg eBooks are often created from several printed
editions, all of which are confirmed as not protected by copyright in
the U.S. unless a copyright notice is included. Thus, we do not
necessarily keep eBooks in compliance with any particular paper
edition.
Most people start at our website which has the main PG search
facility: www.gutenberg.org.
This website includes information about Project Gutenberg,
including how to make donations to the Project Gutenberg Literary
Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to
subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks.Source: Project Gutenberg ebook #36839. Public-domain status is recorded per item; the licence text above is reproduced unchanged.