Gutenberg · e01.org
Cover of Konstantinopel en het Serail
Project Gutenberg cover, or a typographic cover where none is held.

Gutenberg · ebook 36117

Konstantinopel en het Serail

by Anonymous · Dutch · public domain in the US

  • Language Dutch
  • PG edition 2011
  • Rights public domain (US)
  • Source Project Gutenberg
0%

Contents

    Konstantinopel en het Serail by Anonymous is a Dutch public-domain text held from Project Gutenberg (ebook #36117). Wanneer men van de zee van Marmara komende den Bosporus nadert, wordt het oog getroffen door een schouwspel, zooals er waarschijnlijk geen tweede op de aarde gevonden wordt. Konstantinopel, met recht de koningin der steden en de parel van het Oosten genoemd, vertoont zich dan voor onzen blik.

    AANTEEKENINGEN

    [1] Men noemt Divan de hoogste staatsvergadering bij de Turken, die wekelijks op een bepaalden dag bijeenkomt, uit twaalf leden bestaat, en den sultan, den grootvizier of den mufti tot voorzitter heeft. De groote of rijksdivan wordt elken Dinsdag door den sultan gehouden; bovendien heeft elke pasja (stadhouder over een landschap) een afzonderlijken divan of raad voor zijne provincie. Divan is eigenlijk eene verhevenheid van een voet boven den grond, welke, vooral in Turkije, in alle zalen van paleizen en kamers van partikuliere personen gevonden wordt. Zulk een divan is met een kostbaar tapijt bedekt, en van verscheidene geborduurde kussens, tegen den muur opstaande, voorzien.

    Op den divan zit de heer van het huis, wanneer hij bezoeken ontvangt.

    [2] De tegenwoordige sultan Abdul-Aziz, is thans (1874) 44 jaar oud en besteeg den 25sten Juni 1861 den troon. Hij is een man, die tegen den invloed der westersche beschaving niet bestand is, en ook zijnen harem gedeeltelijk verwaarloost. Toen de valide-sultan hem bij de komst tot den troon met eene circassische schoone wilde verrassen, wees hij haar af, zeggende dat hij aan de monogamie de voorkeur gaf. Voorwaar een groote vooruitgang en een goed voorbeeld! Doch naar het oordeel van anderen, is er op het karakter des sultans weinig te vertrouwen, daar hij soms aan ijlhoofdigheid lijdt. Wie weet of zijne opvolgers niet inhalen wat deze verzuimd heeft.

    [3] Zie: Frederika Bremer's Bedevaart. Omwandelingen in het Heilige Land. Vertaald door W. C. Mauve. Eerste Deel. Haarlem, A. C. Kruseman.

    [4] God is God en Mohammed is zijn profeet.

    End of Project Gutenberg's Konstantinopel en het Serail, by Anonymous

    Edition notice Project Gutenberg source, credits & licence

    The reading text above is the public-domain work. The Project Gutenberg header, production credits and licence are kept here as provenance rather than shown before the book.

    Title
    Konstantinopel en het Serail
    Author
    Anonymous
    Release date
    May 15, 2011 [eBook #36117]
    Language
    Dutch
    Credits
    Produced by Jeroen Hellingman and the Online Distributed
    Transcriber and production notes
    Produced by Jeroen Hellingman and the Online Distributed
    Proofreading Team at http://www.pgdp.net/ for Project
    Gutenberg.
    Front matter as received (title page, contents)
    KONSTANTINOPEL EN HET SERAIL.
    
    
    I.
    
    Blik op Konstantinopel.
    
    
    Wanneer men van de zee van Marmara komende den Bosporus nadert,
    wordt het oog getroffen door een schouwspel, zooals er waarschijnlijk
    geen tweede op de aarde gevonden wordt. Konstantinopel, met recht de
    koningin der steden en de parel van het Oosten genoemd, vertoont zich
    dan voor onzen blik. De natuur en de kunst hebben hier elkander de
    hand geboden om een geheel te scheppen, zoo tooverachtig schoon, dat
    geen woorden den indruk kunnen weergeven, dien de aanschouwing op den
    vreemdeling maakt. Allen, die immer dit wondervolle panorama, in zijn
    rijkdom en pracht, in zijne eindelooze afwisseling en verscheidenheid,
    in zijne heerlijke harmonie aanschouwden, brengen om strijd hulde
    aan deze bijna volmaakte schoonheid. Sommigen hebben Rio-Janeiro,
    Lissabon en Napels in de rij der mededingsters van Konstantinopel
    geplaatst, maar toch moeten zij het allen toestemmen, dat, hoe heerlijk
    en treffend het eerste gezicht op de genoemde steden ook zijn moge,
    de aanblik van de hoofdstad des turkschen rijks alles overtreft wat
    den roem van deze mededingsters uitmaakt.
    
    Terwijl het schip langzaam voortzeilt, vertoont zich allereerst voor
    het oog des reizigers eene bekoorlijke groep van eilanden, bedekt met
    boschjes van cypressen, arbukas en altijd groene eiken, in wier schaduw
    men hier en daar de muren van een grieksch klooster ontwaart. Deze
    eilanden, de Prinseneilanden genoemd, prijken met de buitenverblijven
    en lusthuizen der aanzienlijke Grieken, die des zomers de hoofdstad
    verlaten om hier rust en aangename koelte te genieten. Rechts van
    deze eilanden rijst de kust van Klein-Azië statig omhoog, overwelfd
    door den donkerblauwen hemel van het Oosten, en op den achtergrond de
    bithynische Olympus, welks hellingen met dichte bosschen beplant zijn,
    terwijl zijn spits met bijna altijddurende sneeuw is gekroond. Na een
    half uur voortgezeild te hebben, tusschen eene menigte schepen die
    voor anker liggen, nadert men het keizerlijke paleis, het uitgestrekte
    serail, met zijn steenen muurgordel, de uiterste punt innemende van den
    driehoek, door de zee van Marmara, den Bosporus en den Gouden Hoorn,
    Konstantinopels prachtige haven, gevormd.
    
    Zoodra de reiziger in de haven aangeland is, behoeft hij niet te
    vragen hoe hij stadwaarts zal komen. Honderde bootjes liggen tot zijne
    beschikking gereed. Deze bootjes worden kaiks genaamd en zijn zeer
    sierlijk van vorm, bijna als een in de lengte doorgesneden ei. Zij
    zijn uit noteboomhout vervaardigd en zoo dun als de berkenschors
    van een indiaanschen kano, doch veel fijner bewerkt en met allerlei
    beeldhouwwerk versiert. De roeiriemen zijn van wit beukenhout, en
    de roeier of kaiktsji behoeft voor geen engelschen of hollandschen
    roeier onder te doen. Ieder kaiktsji hanteert zijn kleinen kaik met
    twee roeiriemen, en zoo glijdt het lichte vaartuig snel en behendig
    over de wateren heen, even als eene zwaluw door de lucht. In de
    grootere en breedere kaiks zitten ook wel eens twee roeiers naast
    elkander op ééne bank; zelfs zijn de grootste booten bemand met acht,
    ja somwijlen wel met twintig kaiktsjis. Dit is onder anderen het
    geval met den staatskaik des sultans, die allerprachtigst gedecoreerd
    is. De beheerscher van het turksche rijk zit in zijn boot onder een
    rooden en met goud omzoomden troonhemel, wanneer zijne roeiers hem
    iederen vrijdag uit zijn paleis aan den Bosporus naar een der moskeeën
    van Konstantinopel voeren, waar hij zijn gebed moet doen. Bij deze
    gelegenheid verschijnt de beheerscher der geloovigen, anders meest
    in zijn serail opgesloten, in het openbaar om zich aan het volk
    te vertoonen. Men kan zich niets prachtigers voorstellen dan deze
    keizerlijke kaik, welke tachtig voet lang is, en op wier voorste
    spits eene vergulde meeuw hare vleugelen uitbreidt. De keur van
    Konstantinopels kaiktsjis, uit de krachtigste en schoonste mannen
    uitgelezen, heeft de eer de boot des sultans voort te stuwen. Deze
    roeiers zijn zeer sierlijk gekleed: zij dragen een korten sneeuwwitten
    broek, die aan de heupen door een gordel van roode zijde bevestigd
    is. Op het hoofd rust de roode fez met een langen kwast van
    donkerblauwe zijde; de hals en de borst zijn bloot, terwijl slechts
    hunne schouders en armen door een soort van kamizool van ruwe witte
    zijde bedekt zijn. Bij iederen riemslag verheffen zij zich, om aan den
    roeiriem de volle kracht te kunnen bijzetten, en hunne gelijkmatige
    bewegingen, welke als door eene machine bestuurd schijnen, drijven het
    schoone vaartuig met de snelheid eener stoomboot door de golven. De
    boot des sultans wordt gevolgd door eene menigte van kaiks, in welke
    de hooge staatsdienaars hebben plaats genomen, en die naar gelang
    van den rang dier heeren, door tien of twintig roeiers voortgedreven
    worden. Achter dit gevolg komt de bijzondere kaik van den sultan,
    waarin hij plaats neemt als hij naar zijn paleis teruggekeert, wijl
    de wet voorschrijft dat hij zijn terugtocht niet in dezelfde boot
    mag houden. Bij die gelegenheid is de Groote Heer zeer gemakkelijk
    van alle andere personen te onderscheiden, en wel aan eenen soort
    van rooden parasol, welk teeken van waardigheid hij alleen mag dragen.
    
    De kaiks zijn bijna de eenige bootjes, die men op den Bosporus
    aantreft, en overal ziet men langs het strand kleine steigers,
    iskellis genaamd, waar zij aanleggen. Bij iedere aanlegplaats staat
    een oude Turk, met een langen baard en dikwijls ook met een amulet
    om zijn hals, waardoor hij zich aankondigt als een pelgrim, die de
    lange en gevaarlijke reis naar het graf van den profeet gemaakt en
    ter belooning hiervan dit station als post ontvangen heeft. Hij
    draagt een staf in zijne hand, als bewijs zijner aanstelling, en
    zorgt voor de handhaving der orde. Zoodra eenige menschen in het
    bootje plaats genomen hebben en op het punt zijn van weg te roeien,
    spreekt hij zijne pelgrimsgroete uit: "Allah slamadak!" God behoede u,
    waarbij hij tevens zijne hand uitstrekt om een aalmoes te ontvangen;
    die men hem gewoonlijk geeft, en die uit een tien parastuk (drie cents)
    bestaat. Men kan zich een denkbeeld maken van de groote menigte kaiks,
    die onophoudelijk over de wateren glijden, als men nagaat dat er meer
    dan een millioen menschen aan beide zijden van de zeeëngte wonen. Nog
    onlangs werd het aantal dier kaiks op meer dan tien duizend geschat.
    
    Behalve deze sierlijke vaartuigjes treft men hier ook verscheidene
    breede en lomp gebouwde barken aan, die door lange en zware roeiriemen
    voortgestuwd worden. Deze barken zijn gemeenlijk bezet met menschen
    van verschillende kleur, natie en taal, die naar de voorsteden, of
    wel naar de aziatische kust moeten overgebracht wordt. In een land
    waar de wegen, ook in de onmiddelijke nabijheid der hoofdstad, in
    zulk een slechten toestand zijn als in Turkije, zijn deze barken het
    geliefkoosde vervoermiddel voor de lieden uit het volk, die er dan
    ook ijverig gebruik van maken, daar zij voor weinige penningen uren
    ver worden getransporteerd. Men ziet deze barken den ganschen dag
    door de haven in- en uitroeien, bezet met Turken, Joden, Armeniërs,
    Grieken en Franken, allen in hun eigenaardig kostuum, en omgeven
    door een wolk van tabaksrook, die zij aan hunne tsjiboeks of hunne
    papiersigaren ontlokken.
    
    Wanneer men van dit punt der haven (Gouden-Hoorn) een blik werpt over
    de stad, dan vertoont zich Konstantinopel in onbeschrijfelijke pracht
    en schoonheid; eene bonte menigte van huizen ligt voor ons, zoover
    het oog slechts kan reiken. De zeven heuvels, op welke de stad, als
    Rome, gebouwd is, vormen eene golvende lijn aan den horizon, gekroond
    met de keizerlijke moskeeën, die door hare buitengewone grootte
    en gedaante aan de stad een merkwaardig karakter verleenen. Deze
    gebouwen zijn over het algemeen vierkant, met een of meer koepels
    gedekt, en aan de vier hoeken mot hooge en slanke torens of minarets
    versierd. De koepels zijn met metaal belegd, de spitsen der minarets
    verguld en uitloopend in een halve maan: deze metalen daken, verlicht
    door de stralen der zon, verspreiden een tooverachtigen glans. De
    moskeeën nemen zulk eene groote plaatsruimte in, dat zij niet het
    minst in verhouding staan tot de andere gebouwen in hare nabijheid,
    en vergeleken met de gewone huizen op donkere heuvels gelijken. Er is
    slechts één voorwerp, dat boven al die moskeeën en huizen uitsteekt:
    de Seraskiër-toren, die zich, als een reusachtige kolom, hoog boven
    alles verheft. Deze toren behoort tot het seraskeriaat (ministerie
    van oorlog), welk gebouw tevens ingericht is als kazerne, waarin
    tien duizend soldaten hun verblijf houden. Een evengroot gebouw is
    het ministerie van buitenlandsche zaken, dat geheel in westerschen
    stijl opgetrokken en het eenige gebouw van dien bouwtrant is, dat
    zich in het eigenlijke Konstantinopel bevindt.
    
    De dalen rondom de stad worden door eene waterleiding doorsneden,
    welke het water, dat van de bergen langs de Zwarte-zee afstroomt,
    naar de verschillende pompen en fonteinen der stad leidt. De muren,
    welke zoowel geheel Konstantinopel als ook sommige wijken en zelfs vele
    afzonderlijke gebouwen omringen, zijn meestentijds als in een groen
    feestgewaad gehuld, dank zij de bestendige vochtigheid dier muren,
    waardoor de wortelen van verschillende planten voedsel krijgen en
    op deze wijze onafgebrokene priëelen, slingers en festoenen vormen,
    die aan de door den tijd verbrokkelde muren een bekoorlijk en frisch
    aanzien geven.
    
    Voordat wij nu het oog vestigen op het inwendige gedeelte der stad
    zelve, willen wij eerst een bezoek brengen aan het serail.
    
    
    
    
    
    II.
    
    Beschrijving van het serail.
    
    
    Eenigszins westwaarts tegenover Scutari, strekt zich eene strook lands
    in zee uit, welke onder den naam van Spits des serails (zie blz. 72)
    bekend staat. Hier, te midden van al de vereenigde schoonheden der
    natuur, bevindt zich het paleis van den Sultan, dat, wat zijne ligging
    betreft, door geen andere Vorstenwoning wordt overtroffen. Gelijk
    Konstantinopel geene eigenlijke stad, maar eene bijna eindelooze en
    verwarde verzameling van burchten, dorpen en uitgestrekte gebouwen
    is, zoo ook biedt de residentie des Sultans niets regelmatigs aan,
    hoewel de eerste blik op het serail of het keizerlijk verblijf den
    beschouwer verrast en verbaast. Het serail is het bekoorlijkste punt
    van Konstantinopel; het is het Kapitool der voormalige Keizersstad,
    het middelpunt van dit tweede Rome, dat voor een poos den glans van
    het eerste scheen te zullen verduisteren. Inderdaad is het, vooral
    van verre gezien, niet slechts een paleis of een uitgestrekt gebouw,
    maar men kan het veeleer noemen eene met muren omringde vorstelijke
    stad, te midden van eene verzameling van vlekken en steden.
    
    Reeds in 1786 schreef eene aanzienlijke engelsche dame, die een
    gedeelte van het fransche gezantschapspaleis te Pera bewoonde, het
    volgende: "De namen, welke men aan sommige voorwerpen geeft, ondergaan
    eene geheele verandering en verkrijgen eene gansch andere beteekenis,
    als men die voorwerpen in de vreemde landen zelve gadeslaat. Gewoonlijk
    toch verstaan wij door serail de woning of liever de bewaarplaats
    der mohammedaansche vrouwen; doch hier is het serail de residentie
    des beheerschers van het Oosten. Evenwel kan men het niet zijn paleis
    noemen: want het bestaat uit zulk eene wanordelijke groep van kiosken,
    tuinen, hoven en stallen, dat men even zoogoed zou kunnen zeggen dat
    het eene verzameling van huizen is met hun toebehooren, die zonder
    regelmaat of symmetrie gebouwd zijn binnen een park, omringd van
    hooge muren."
    
    Dit oordeel is volkomen waar, en nog heden ten dage ten volle
    nauwkeurig. De muren van het serail vormen een ongelijkmatigen
    driehoek, waarvan twee zijden door de zee bespoeld worden. Het
    terrein, waarop het serail is gebouwd, daalt in eene zachte
    glooiing strandwaarts, en wordt daar door een zwaren muur
    begrensd. Waarschijnlijk is deze muur opgetrokken uit de oude
    overblijfsels van Byzantium, zooals men meent te moeten opmaken uit
    onderscheidene grieksche opschriften, kapiteelen en kroonlijsten,
    in het metselwerk opgenomen. Deze muren hebben gewis belangrijke
    geschiedenissen doorleefd. Hier bemerkt men onder een gordijn van
    klimop, een gewelfden zuilenboog, die weleer toegang verleende
    tot de uitgestrekte onderaardsche gewelven, welke, naar men zegt,
    zich onder de geheele stad uitstrekken; ginds is eene geheime deur
    verborgen tusschen vooruitspringende bolwerken; verder een soort van
    zwevende brug, over de zee hangende, en van waar, naar men zegt, de
    vrouwen werden afgeworpen, die verdacht waren van ontrouw. Van hoeveel
    misdaden, intriges, geheimzinnigheden en bloedige tooneelen waren deze
    sombere muren, in den loop der eeuwen, getuigen. Van buiten kan men
    verscheidene gebouwen ontdekken, ordeloos tusschen het groen en het
    dichte lommer verstrooid. De vooruitspringende daken der kiosken en
    de vergulde of metalen koepels, welke de daken vervangen, geven aan
    die gebouwen een eigenaardig voorkomen, te verrassender naarmate hunne
    ligging tusschen het weelderig geboomte, hen half aan het oog onttrekt,
    en aan het geheel een zeer eigenaardig rustiek karakter geeft.
    
    Men treedt het serail binnen door eene groote poort, wier bouwstijl
    volstrekt geen karakter draagt en tot geen bijzonder tijdperk
    behoort. Dit is de keizerlijke poort, of, gelijk zij meer bepaald
    genoemd wordt, de Verheven poort, die haar naam geschonken heeft aan
    de regeering van Turkije zelve, in diplomatieken stijl de Verhevene
    Porte of kortweg de Porte genoemd. Aan beide zijden van deze poort
    ziet men twee groote nissen, in welke weleer de afgeslagen hoofden
    der pasjas werden tentoongesteld, die op bevel van den sultan ter
    dood gebracht waren. Wanneer het doodvonnis in eene der provinciën
    voltrokken was, vulde de scherprechter het hoofd met hooi op, sloot dit
    in een lederen zak, en bracht het aldus, hangende aan den zadelknop,
    te paard herwaarts. Op deze wijze werd ook het hoofd van Ali, den
    woesten pasja van Janina, naar Konstantinopel gevoerd, en daar op
    een zilveren schotel gedurende negen dagen tentoongesteld.
    
    Wanneer men den drempel van de hoofdpoort overschreden heeft,
    bevindt men zich op eene groote, onregelmatige en zeer lommerrijke
    binnenplaats, omringd van gebouwen, die zich echter door niets
    bijzonders onderscheiden. Ter linkerhand is de bewaarplaats der
    oude wapens, weleer eene kerk, gewijd aan de H. Irene; daarnevens
    bevindt zich de munt, welke door Armeniërs bestuurd wordt; rechts
    ziet men de bakkerij der keizerlijke residentie, in welke dagelijks
    het brood gebakken wordt voor de bewoners van het serail, wier getal
    op bijna tien duizend geschat wordt. Een weinig verder komt men
    aan eene deur, die den toegang geeft tot eene tweede poort. Menig
    vizier heeft gesidderd, als hij onder haar somber gewelf doorging,
    want op die plaats stonden de djellad of scherprechters, en wachtten
    op de staatsdienaars, die door den souverein ter dood veroordeeld
    waren. Overigens levert deze hof of liever deze binnenplaats niets
    merkwaardigs op. Het plaveisel laat veel te wenschen over, en zoo er
    geen geboomte was, dat eenige frischheid of verkoeling gaf, zou niets
    u aan deze plaats boeien, die niets anders aanbiedt dan herinneringen
    aan een bloedig verleden.
    
    Schuin tegenover de Verhevene poort bemerkt men eene tweede poort,
    aan beide zijden voorzien van twee kleine torens, die aan een van
    schietgaten voorzienen muur verbonden zijn. Dit is de Bab-us-Selam,
    de Poort des heils (zie blz. 56). Niemand had voorheen het recht om
    haren drempel te overschrijden, dan alleen de viziers, die zich naar
    den divan begaven, [1] en de ambassadeurs der groote mogendheden,
    indien hun door den sultan eene audiëntie wordt toegestaan. De
    Bab-us-Selam wordt, even als de hoofdpoort, bewaakt door een dertigtal
    turksche soldaten, die tamelijk slordig gekleed zijn, en belachelijke,
    granaatkleurige mutsen dragen, welke in niets op den rijk versierden
    fez der Janitsaren gelijken. Behalve eenige gebouwen van weinig
    beteekenis, treft men op deze binnenplaats de deur aan, welke naar
    de zaal van den divan geleidt.
    
    Aan gene zijde van den Bab-us-Selam bevindt zich nog eene andere
    binnenplaats, binnen welke eenige oude platanen een weinig schaduw
    afwerpen. Het uitzicht is hier somber en treurig; zelfs hoort
    men geen geluid. Als men nogtans een weinig verder gaat, bemerkt
    men tusschen dicht geboomte van cypressen en indische vijgen, het
    sierlijk dakwerk en de getraliede vensters van gebouwen, die bewoond
    zijn. Hier is de eigenlijke woonplaats des sultans, of, gelijk hij
    genoemd wordt, de Schaduw Gods. Het is geen vreemdeling veroorloofd
    dit gedeelte van het serail te betreden, waar, behalve de vertrekken
    van den souverein, ook die zijn, waar eenige oude favoriten van sultan
    Mahmoed, en wellicht ook eenige jonge weduwen van sultan Abdul-Mejid
    haar verblijf houden. Hier bevindt zich ook het zomer-salon, dat ons
    op blz. 65 wordt voorgesteld.
    
    Na een vluchtig bezoek gebracht te hebben aan eene verzameling van oude
    wapenrustingen en de bibliotheek, die tevens eenige weinig beduidende
    portretten der vroegere sultans bevat, nadert men de tuinen van het
    serail. Begeerig wendt men overal den blik heen, in de verwachting
    iets te zien van al die wonderen waarvan de oude reizigers ons zooveel
    merkwaardigs verhaalden, en die, naar deze verhalen te oordeelen,
    inderdaad aan het fabelachtige grensden. Maar helaas, men wordt zeer
    teleurgesteld. Men verwacht de wonderen der Duizend en een nacht,--en
    men vindt niets dan eenige onregelmatige en het schoonheidsgevoel
    kwetsende bloemperken; een paar oranjerieën en eenige planten in
    half verrotte houten bakken of gebroken potten. Maar waar zijn dan
    de fonteinen, van welke Sheherezade ons zooveel schoons verhaalde, en
    die hare waterstralen, nu eens rood gekleurd als parelenden wijn, of
    met schuim vermengd als zilveren regenbogen, hoog opwierpen? Waar zijn
    zij? Men wijst u eenige springbronnen, wier buizen half verteerd zijn,
    en die slechts hier en daar een straal opwerpen van nauwelijks zes voet
    hoogte; voorts verscheidene waterbekkens vol troebel water, omgeven van
    eenige vruchtboomen, en in de verte een haag van geschoren palmboomen,
    die eenigszins de gedaante en de bladeren van den cypres hebben,
    maar aan het geheel eene nog grootere treurigheid bijzetten. Alle
    poëzie is van hier verdwenen, sedert de toegang tot deze plaats
    ontsloten, en daarmede de weldadige sluier van het geheimzinnige
    opgeheven is. Men wandelt langs eenige perken vol van--althans voor
    ons westerlingen--zeldzame bloemen, en verwijlt eenige oogenblikken
    bij de kafés, welke als in een doolhof van sombere boschjes verborgen
    liggen. Deze kafés, letterlijk kooien, zijn kleine steenen gebouwen,
    zeer stevig gemetseld, welke weleer den prinsen der keizerlijke familie
    tot verblijf waren aangewezen: namelijk hun, aan wie de regeerende
    sultan bij zijne komst tot den troon genadiglijk het leven liet.
    
    Eene uitzondering, wat ten minste fraaiheid betreft, maakt hierop
    de fontein van het serail, welke op blz. 53 is afgebeeld. Zij is
    nog tamelijk goed onderhouden, en hoofdzakelijk samengesteld uit
    perzisch porcelein en marmer van verschillende soorten. Zij dagteekent
    van de regeering van Achmed III. Op een van hare fronten staat het
    navolgende in schitterende letters geschreven: "Drinkt met eerbiedige
    aandacht het water van Khan Ahmedie en bidt voor hem." Deze fontein,
    van vierhoekigen vorm en gekroond met sierlijke koepels, is overal
    bedekt met arabesken en schitterend glazuursel, terwijl vergulde
    tralievensters van bevallige teekening en met geschulpte bogen den
    blik bekoren. Aan de vier hoeken van het gebouw bevinden zich, in
    getraliede vensters of liever nissen, de springbronnen, welke evenwel
    van binnen bedekt zijn, om de frischheid van het water te bewaren.
    
    De fonteinwachters hebben den last ontvangen om aan ieder die het
    verlangt een tinnen kroes, gevuld met dit ijskoude water, toe te
    reiken, dat vooral bij de hitte des daags eene aangename verfrissching
    aanbiedt. In het Oosten toch is koud water een genot, veel grooter
    dan onze heerlijkste wijnen ons immer geven kunnen. Gewoonlijk danken
    deze fonteinen hare stichting aan eene of andere vrome gelofte,
    en zijn zij tot publieken dienst bestemd.
    
    Nogtans bevatten de tuinen, hoezeer zij ook de hoog gespannen
    verwachting mogen teleurstellen, een en ander dat der bezichtiging
    wel waard is; zooals in het huis der rozen (Ghulané), dat vroeger
    inderdaad dien liefelijken naam moet verdiend hebben, doch thans
    omringd is van perken, waarin groenten geteeld worden, hier en daar
    afgewisseld door reusachtige zonnebloemen, en verdeeld in heggen,
    doorweven met kleine witte leliën.
    
    Eéne poort echter blijft ook nu voor den vreemdeling gesloten
    en wordt alleen voor den sultan en zijn gevolg geopend. Dit is
    de poort welke naar den (ouden) Harem geleidt. De nieuwe harem
    of het serail Beshiktash, is door den laatsten sultan naar eene
    andere plaats verlegd, en onderscheidt zich door eene bevallige
    groepeering van gebouwen, koepeldaken en minarets. Het woord "harem"
    beteekent eigenlijk een verboden en geheiligd oord: harémi nebevi,
    d. i. heiligdom des profeten, welken naam ook de heilige stad Medina
    draagt. In het gewone taalgebruik geeft men dien naam niet alleen
    aan de afgezonderde woning der vrouwen, maar ook aan hare bewoonsters
    zelven. Het is het gynaeceum der oudheid, gewijzigd in verband met de
    denkbeelden en zeden van het tegenwoordige mohammedaansche Oosten. De
    sultan is de eenige man in Turkije, die het recht niet bezit om
    een wettig huwelijk aan te gaan. De turksche godsdienst, die vier
    wettige vrouwen vergunt aan eenen man, wiens vermogen toelaat haar
    te onderhouden, verloorlooft den Grooten Heer geene echte vrouwen,
    maar slechts gunstelingen, en wanneer het volk van zijnen heerscher
    spreekt, noemt het hem "den zoon der slavin."
    
    Hoe schilderachtig de ligging van het serail Beshiktash moge zijn,
    toch heeft het, van meer nabij gezien, niets van die deftige en
    grootsche gebouwen, waaraan wij in onze steden gewoon zijn. De meeste
    gebouwen bestaan uit hout, hoewel zij van binnen zeer prachtig moeten
    zijn ingericht, en genietingen aanbieden die de gewone westersche
    verbeelding te boven gaan.
    
    
    
    
    
    III.
    
    Wat vroeger het serail was.
    
    
    Van de vroegere heerlijkheid van het turksche hof, en de aziatische
    weelde waarmede zich de sultans en hunne gunstelingen weleer omringden,
    is, evenals van de macht van het rijk zelf, nog slechts een schaduw
    over. De turksche geschiedschrijvers deelen ons weinig mede omtrent
    het intieme leven van het serail; wat wij daarvan weten is ontleend
    aan de berichten der oude reizigers en der diplomatieke agenten, die
    de voornaamste europeesche mogendheden bij het hof van den Grooten
    Heer vertegenwoordigden.
    
    De reizigers, die Konstantinopel bezocht hebben tijdens de grootheid
    der sultans, erkennen dat zij het serail niet van binnen hebben bezien;
    geen hunner heeft den drempel van de derde binnenplaats overschreden,
    noch een blik geworpen aan gene zijde van de troonzaal, in welke de
    Groote Heer--of zoo als hij meer genoemd wordt de Padishah, de Verheven
    Keizer, de Beheerscher der geloovigen, de Opvolger van den Profeet,
    de Schaduw Gods,--audiëntie gaf aan de afgezanten der christelijke
    mogendheden; maar allen hebben merkwaardige bijdragen geleverd, en
    velen hunner hebben hunne geschriften opgesteld als onder het oog
    van lieden, die in het serail geleefd hebben.
    
    Tot omstreeks het midden der zestiende eeuw bewoonden de ottomanische
    keizers het oude serail van Mohammed II: eene soort van vesting,
    gelegen bijna in het middenpunt van Konstantinopel, en wel ter plaatse
    waar het hedendaagsche gouvernement het ministerie van oorlog heeft
    doen bouwen.
    
    Soliman II, een achterkleinzoon van Mohammed II, verliet dit paleis,
    wijl hij het niet naar zijn wensch kon verfraaien, en bracht zijne
    vrouwen en zijne schatten over naar het andere einde der hoofdstad,
    naar de bekoorlijke plekken, weleer bewoond door de grieksche monniken,
    die vroeger den dienst waarnamen in de basiliek van Aya-Sophia. Dat
    oord was toenmaals reeds beplant met schoon geboomte, en byzantijnsche
    waterleidingen voerden er het water in overvloed heen. Soliman liet
    op die hoogten zijne keizerlijke woning bouwen en die beroemde tuinen
    aanleggen, waar duizend bastandsjis (hoveniers) de schoonste groenten
    en de zeldzaamste bloemen aankweekten. De zee bespoelde den voet harer
    muren, en eene kleine vloot, welke den sultan op zijne tochtjes diende,
    lag geankerd bij die strook lands, welke men reeds toen de spits van
    het serail noemde.
    
    Soliman bracht in het nieuwe serail de weelde zijner voorgangers
    over, alsmede eenige verfijningen van de beschaving der westersche
    landen. De kamer, waarin hij sliep, was door het helderste licht
    beschenen: er brandden lampen in van zuiver goud. Zijn bed echter was
    niets dan eene plank, bedekt met geborduurd goudlaken. Ook bezat hij
    chineesch porcelein, venetiaansche spiegels en bekers van boheemsch
    glas. Even als Frans I, zijn tijdgenoot, hield hij veel van pracht en
    van al wat schoon was; als er kunstenaars in zijn rijk geweest waren,
    zou hij ze gewis beschermd hebben, maar hij regeerde over een volk,
    dat allen zin voor kunst miste en dat hoogstens slechts een paar zeer
    middelmatige dichters voortbracht.
    
    De etiquette van het ottomanische hof dagteekent van zijne regeering;
    hij regelde de bevoegdheden der hooge staatsambtenaren, dat wil
    zeggen van de slaven, welke hij tot de hoogste posten verhief,
    door hen aan zijn persoon te verbinden en allerlei diensten te doen
    bewijzen. Hij vermeerderde aanmerkelijk het aantal vrouwen, die in den
    harem opgesloten waren, en maakte haar verblijf aldaar verlokkelijk
    en aangenaam; tevens verdubbelde hij de wacht der zwarte eunuchen,
    die de sultanen bewaakten.
    
    Het serail bevatte toen ongeveer vijfduizend zielen, als men er
    de soldaten bij rekent, die in den eersten hof gelegerd waren. De
    zwarte en blanke eunuchen, de dwergen, de stommen, de vrouwen en
    de jonge dienaars van den sultan woonden in de binnenvertrekken;
    hun aantal bedroeg ongeveer drieduizend. Zij behoorden niet tot het
    turksche ras. De meesten, als christenen geboren en onderdanen van
    den Grooten Heer, waren kinderen der schatting.
    
    Met dien naam noemde men de jongelingen en jonge dochters, die door
    de pasjas ieder jaar van de overwonnen volken als tienden opgeëischt
    werden. Griekenland en de aziatische kusten leverden den ruimsten
    voorraad. Deze kinderen hadden nog nauwelijks den jongelingstijd
    bereikt, of zij werden reeds aan hunne ouders ontrukt en naar
    Konstantinopel vervoerd. De kapou-agasi (opperhoofd der blanke
    eunuchen) koos de schoonsten, de verstandigsten en de sterksten onder
    hen uit, en bracht hen in het serail, waar zij weldra hunne godsdienst,
    hun land, en zelfs hunne familie vergaten. De knapen, opgevoed onder
    de ruwe behandeling der eunuchen, leerden al de verrichtingen der
    dienstbaarheid. De vlugsten werden onderwezen in het arabisch, het
    perzisch en in de fraaie letteren. Uit hunne rijen werden de zestig
    pages van den sultan gekozen, alsmede zijne muzikanten, zijne barbiers,
    zijne schrijvers, zijne badmeesters, zijn wapendrager en zelfs zijne
    ministers: de keur van deze jongelingschap was eene kweekschool van
    ambtenaren; de minst begunstigden werden met geringere bedieningen
    en posten belast, als kapyis (portiers), bastandsjis (tuiniers) enz.
    
    De meisjes, uit deze kinderen der schatting gekozen, werden in den
    harem (verblijf der vrouwen) overgebracht. Zij waren onderworpen aan
    eene strenge tucht en werden bewaakt door de kadines. De kadines,
    over welke hierna zal gesproken worden, waren weleer ook slavinnen,
    die in den bloei haars levens in het serail gekomen waren, er oud
    werden en stierven. Zij maakten het gevolg uit van de favoriten en
    van de prinsessen van het keizerlijk gezin. De jonge meisjes, in het
    serail opgenomen, waren uit bijna al de streken der wereld afkomstig:
    de Tartaren brachten er hunne gevangenen, de Cirkassiërs verkochten
    hunne schoonste meisjes aan het serail, en de barbarijsche zeeroovers
    leverden een aanmerkelijk contingent van spaansche, italiaansche en
    zelfs fransche slavinnen. De zwarte eunuchen waren bepaald belast
    met het opzicht en de bediening van al die vrouwen. Hun chef,
    de kislar-agasi, was de belangrijkste persoon van het hof, met
    uitzondering van den kapou-agasi (chef der blanke eunuchen). Deze
    verliet nooit den sultan, bij wien hij de diensten van groot kamerheer,
    opper-intendant en opper-ceremoniemeester vervulde.
    
    De stommen, die eene geheel ondergeschikte betrekking vervulden, werden
    gebruikt om de noodlottige zijden koord toe te halen. Als de Sultan
    een doodvonnis had uitgesproken, voerden zij het zonder toestel en
    het minste gerucht terstond uit. Deze ongelukkigen hadden eene taal,
    welke zij slechts door teekens konden overbrengen, en die iedereen
    in het serail verstond, waar het overigens gebruik was om zooveel
    mogelijk in teekens te spreken, uit achting voor de tegenwoordigheid
    van den Grooten Heer. De stommen waren, even als de pages, ten getalle
    van zestig.
    
    De dwergen hadden ook het voorrecht de binnenvertrekken te bewonen;
    gewoonlijk vervulden zij de rol van narren; de mismaaktsten en de
    afzichtelijksten waren het meest gezocht.
    
    
    
    
    
    IV.
    
    Een blik in den harem.
    
    
    Uit den aard der zaak is het licht begrijpelijk, dat men weinig van
    het inwendige van den harem kan weten; nogtans is nu en dan iets
    uitgelekt, waardoor men met eenige bijzonderheden is bekend geworden.
    
    De vrouwen van den harem zijn, naar haren rang en hare bestemming,
    in vijf klassen verdeeld.
    
    De hoogstgeplaatsten heeten "Kadinen." Deze naam is afgeleid van
    Khatun, zooals alle aanzienlijke turksche vrouwen genoemd worden. De
    Kadinen dragen dien titel van "beminden" des sultans, en genieten
    dezelfde voorrechten als weleer de sultanen of sultaninnen. Haar
    aantal is door de wet bepaald op zeven.
    
    Als zij zich eenmaal binnen den harem bevinden, verliezen deze vrouwen,
    gelijk de andere vrouwen van den sultan, haren eigen naam, en worden
    dan, even als in sommige gevangenissen, door een nummer aangeduid. Zij
    heeten alsdan, volgens hare aankomst, Khatun birindski, Khatun
    inkindski enz., of in het nederduitsch: Mevrouw Een, Mevrouw Twee
    enz. Volgens gerucht en gedeeltelijk uit de mededeeling van ontvluchte
    wachters, is de tegenwoordige Mevrouw Een achttien jaar oud, slank van
    gestalte, maar heeft zij nietsbeteekenende gelaatstrekken. Mevrouw
    Twee is blond, lieftallig, levendig, vroolijk en wel in staat om
    te bekoren. Mevrouw Drie is eene schoone Tsjerkessische, die aan
    eene prinses het leven schonk. Mevrouw Vier is eene onberispelijke
    schoonheid, maar kinderloos. Mevrouw Vijf is donkerbruin met blauwe
    oogen; Mevrouw Zes eene betooverende blonde van Salonika; Mevrouw
    Zeven ziet er wel een weinig onnoozel uit, maar haar gelaat straalt
    als de maan en hare oogen schitteren als die der houris.
    
    Naast dezen kring van vrouwelijke gestarnten van de eerste grootte, de
    zonnen van den harem, vertoont zich eene groep van vijftig tot zestig
    planeten, aan welke men den naam geeft van Odalyq (odalisken). Zij
    zijn in den bijzonderen dienst des sultans, en dragen verschillende
    titels en namen, naar gelang van het ambt dat zij bekleeden. Daar
    de sultan, in de bijzondere vertrekken van zijn paleis als ook in
    den harem, alleen door vrouwen bediend wordt, zoo spreekt het van
    zelf dat deze ook verschillende waardigheden en posten bekleeden. De
    eene is intendant der tafel, eene andere intendant der garderobe,
    enz. De overigen bedienen den monarch bij het middagmaal, baden hem,
    kleeden hem, trekken hem de laarzen aan, verdrijven de muskieten
    gedurende zijnen slaap, en ondersteunen zijn hoofdpeluw als hij zijn
    siesta houdt.
    
    Andere vrouwen hebben--in haar oog--meer benijdbare verrichtingen,
    en deelen met de kadinen de betuigingen van gunst en liefde des
    sultans. In weerwil hiervan, wordt zulk eene begunstigde slavin toch
    niet van hare gezelinnen gescheiden. De eenige onderscheiding welke
    zij heeft, bestaat uit haren titel Ikbal, gunstelinge, en eerst als
    zij zwanger is stijgt zij tot den rang eener kadine.
    
    De dochters of zusters van den Grooten Heer dragen alleen den titel van
    sultane; zijne moeder voert den titel van valide-sultan, of sultan's
    moeder, en bekleedt na hem den hoogsten rang in het rijk.
    
    Het aantal odalisken wordt noch door de wet, noch door het gebruik
    bepaald; hierin geldt alleen de smaak des sultans als regel. Sultan
    Moerad IV onderhield onder anderen meer dan driehonderd odalisken,
    bij welke hij honderd-en-dertig kinderen had. Sedert Mahmoed II zijn
    echter de sultans in dit opzicht bedachtzamer geworden, niet alleen
    uit spaarzaamheid, maar vooral uit achting voor de publieke opinie,
    die in Turkije grooter en invloedrijker is dan men wel denkt.
    
    Op de odalisken volgen de ustas, die aan de persoonlijken dienst
    der valide-sultan, der kadinen en van hare kinderen zijn verbonden;
    vervolgens komen de novicen (nieuwelingen), en daarna de gewone
    slavinnen, die het dagelijksche huiswerk moeten verrichten.
    
    Deze verschillende klassen vormen een personeel van drie- tot
    vierhonderd vrouwen, [2] die meest allen uit Tsjerkessië of andere
    deelen van Kaukasië afkomstig zijn. Vele van deze voor den harem
    bestemde meisjes kennen noch hare familie, noch haar vaderland; zij
    die geen titel dragen overeenkomstig hare diensten, verkrijgen een
    naam naar gelang harer bekoorlijkheden of bijzondere eigenschappen,
    bijvoorbeeld: Hayata (de levengevende), Safayi (de vreugdebereidster),
    Dilbaste (de hartensnoerster), Nurisabah (het morgenrood), Gulbahar
    (de lenteroos). Deze allen, met uitzondering van de kadinen, staan
    onder het toezicht eener opperhofmeesteres, die door den sultan
    gemeenlijk uit eene der oudste favoriten gekozen wordt, en als teeken
    harer waardigheid een bevelhebbersstaf, met zilver ingelegd, voert.
    
    Dat er nu en dan in den harem wel eens een klein oproer onder
    de aanwezige dames losbreekt, zal gewis niemand verwonderen. Wij
    willen slechts een enkel staaltje hiervan aanhalen, dat onder de
    regeering van een der laatste sultans plaats greep. Die sultan
    had in zijn harem eene jonge slavin, voor welke hij een vurigen
    hartstocht had opgevat. Zij heette Zeïnib. Om harentwille bemoeide
    hij zich weinig met de kadinen, hoewel hij er voor zorgde dat hij
    haar slechts in het geheim zag, misschien ook uit vrees van haar
    in gevaar te brengen, of wel om zich zelf onaangenaamheid en last
    te besparen. Zeïnib zelve, die over dit voorrecht dat zij genoot,
    ten toppunt van geluk was, deelde hiervan niemand iets mede. Ten
    laatste kwam toch eene der kadinen, die zich langen tijd voor de
    meest bijzondere gunstelinge des sultans gehouden had, achter het
    geheim. Niet minder in hare trotschheid dan in hare liefde gekwetst,
    overlaadde zij de arme slavin met allerlei beleedigingen en gaf,
    in 't eind haar drift geen meester, aan de eunuchen bevel haar te
    grijpen en te geeselen. Zeïnib echter week eene schrede achteruit,
    verhief met fierheid haar hoofd en zeide tot hen: "raakt mij niet
    aan, want ik draag een sultan in mijn schoot." Nauwelijks had zij
    deze woorden gesproken, of alle aanwezigen wierpen zich voor haar ter
    aarde en kusten den zoom haars kleeds. De kadine echter, wier woede
    nu geene grenzen kende, greep eene kan met kokend water en goot die
    over het hoofd der arme Zeïnib uit. In dit oogenblik trad de sultan,
    die het oproer vernomen had, het vertrek binnen. Zeïnib, die aan al
    hare leden sidderde en van pijn niet wist wat zij deed, wierp zich
    aan zijne voeten. De sultan richtte haar op, maar de gevolgen van
    dit voorval bleven niet achterwege. Eenige weken later stierf zij,
    terwijl zij het leven schonk aan eene dochter, voor welke de vader
    eene bijna afgodische liefde koesterde, doch ook dit kind verloor,
    op haar elfde jaar, bij een brand ongelukkiglijk het leven.
    
    Elke kadine heeft hare eigene kamer en haar eigen bed. De odalisken
    bewonen kleinere, gelijkvormige cellen, welke allen uitkomen in een
    groot rond salon, waarvan de wanden geheel met spiegels behangen
    zijn. Deze rotonde is de plaats der vereeniging, het forum van dit
    vrouwelijk personeel.
    
    Waarmede houden zich al die jonge vrouwen den ganschen dag
    bezig? Ziedaar eene vraag, die gewis reeds bij dezen en genen is
    opgekomen. Zij hebben immers bijna niets te doen, verlaten het serail
    nooit, en genieten ongeveer dezelfde mate van vrijheid als de dieren
    van een zoölogischen tuin, met dit onderscheid nog, dat zij nimmer
    bezoek ontvangen en nooit andere mannen zien dan de eunuken. Liggende
    op hare divans, en behagelijk hare narghilés rookende, gebruiken
    zij al de zoetigheden en lekkernijen, welke het Oosten haar kan
    aanbieden en wijden voorts hare uren aan het gebed--en de zorg voor
    het toilet. Zij wisselen verscheidene malen daags van kleeding, en de
    eene is hierin nog ijdeler dan de andere. Reeds vroeg in den morgen
    komen de eunuken en de slavinnen binnen en brengen met de pijpen
    ook het onontbeerlijke blanketsel, waarmede zich kadinen, odalisken
    en ustas de wangen beschilderen. Daarna neemt ieder een penseel,
    verft hare wenkbrauwen, kleurt hare nagels, doet de overtollige
    haartjes verdwijnen, en op deze wijze gaat de dag voorbij. Dit kleuren
    geschiedt door middel van hennabladeren, welke plant in Egypte, Nubië
    en in andere streken in menigte groeit. Het fijne groene poeder dezer
    bladeren wordt met kokend water aangemengd, en dit des nachts op de
    vingers gelegd; de kleur is zeer duurzaam en verdwijnt eerst als een
    nieuwe nagel te voorschijn komt; gewoonlijk wordt ook de huid aan de
    toppen der vingers hierdoor donkerzwart gekleurd, met oranjekleurige
    randen. Wijl echter de opperhuid zich telkens hernieuwt, hebben
    de jonge vrouwen den geheelen dag genoeg te doen om hare nagels en
    wenkbrauwen in orde te brengen. Als het avond wordt en de sultan in
    den harem wil overnachten, wijst hij de kadinen of gunstelingen aan,
    die hom gezelschap moeten houden.
    
    
    
    
    
    V.
    
    Andere harems.
    
    
    Niet alle harems zijn echter zoo onverbiddelijk voor het oog
    der vreemdelingen gesloten als die des sultans. Heden ten dage is
    het niet ongewoon, dat eene westersche vrouw, mits zij van goede
    introductie voorzien is, den harem van een rijken effendi of hoogen
    staatsdienaar binnentreedt. De beroemde schrijfster Frederika Bremer
    deelt, in hare reis naar het Heilige Land, daaromtrent de volgende
    merkwaardige bijzonderheden mede uit haar verblijf te Jeruzalem. [3]
    
    "Nadat wij met de medegenomen spijzen en vruchten ons middagmaal
    hadden gedaan, maakte ik met de beide meisjes een bezoek in den
    harem van den sheikh. Wij werden daar vriendelijk ontvangen door
    een krachtige vrouw van omstreeks vijftig jaren, die met onze goede
    burgervrouwen in Zweden zeer veel overeenkomst had, en aan ieder van
    ons een versch geplukten ruiker van welriekende tazetten bood, waarbij
    zij, als welkomstgeschenk voor mij, nog eene roos voegde. Vervolgens
    bracht zij ons in hare kamer, waarin rondom langs de wanden divans
    stonden; en daar begonnen wij, dat wil zeggen de beide dochters van
    den bisschop, die het arabisch ten volle machtig zijn, een gesprek met
    haar, waaraan ik alleen door middel van een tolk deel kon nemen. Toen
    de goede vrouw hoorde, dat de dames nog ongehuwd waren, toonde zij
    zich zeer verwonderd, en noemde het "groote schande, dat zulke groote
    meisjes nog geen man hadden." En toen de meisjes daarop lachende op
    mij wezen en zeiden dat ik ook nog altijd buiten den echt leefde,
    sloeg zij de handen ineen, liep verschrikt naar de deur, als wilde
    zij het vertrek verlaten, en zeide daar op hartstochtelijken toon,
    dat zij zich, zonder man en kinderen, geen geluk denken kon. Voorts
    verlangde zij van mij te weten, waarom ik niet was gehuwd, en toen
    ik haar dat had uitgelegd, hernam zij wel, dat ik gelijk had, maar
    verklaarde tevens, dat zij hiervan niets meer wilde hooren, en geleidde
    ons op het dak der woning, om er het uitzicht te bewonderen. Er was
    in het spreken en doen van die goede vrouw iets levendigs, geestigs
    en degelijks. En daar zij van den dag van haar huwelijk af de éénige
    vrouw van den sheikh gebleven is, zoo vermoed ik dat deze, die een
    goed en vroom man schijnt te zijn, bij zijne wederhelft wel wat onder
    den pantoffel staat, en dat die mohammedaansche pantoffel juist niet
    altijd van fluweel zal wezen.
    
    "De sheikh, zijn zoon, zijne dochter en de kinderen van deze
    onderscheiden zich, even als hunne woning, door schoonheid en
    welvaart zeer gunstig van de overige bewoners en huizen van het
    dorp. De eerste heeft ook het opzicht over de moskee. En nadat wij
    dat heiligdom bezocht, de koffie, welke de echtgenoote van den sheikh
    ons aanbood, gedronken en haar voor de genoten gastvrijheid door een
    klein geschenk in geld onze dankbaarheid betoond hadden, keerden wij
    door de dalen Kedron en Hinnom, door de Sionspoort naar huis terug,
    waar wij, na dien langen en vermoeienden, maar tevens interessanten
    tocht, met een dankbaar gevoel aan de rust ons overgaven.
    
    "Op de mededeeling van dat uitstapje, laat ik het verhaal volgen van
    mijn bezoek in den harem van Effendi Musa, waar ik door de jeugdige en
    beminnelijke echtgenoote van den consul Rosen, eene dochter van den
    bekenden componist en pianist Moscheles, werd ingeleid. De Effendi
    Musa, een vermogend man, was jaren lang, zonder kinderen te krijgen,
    met zijne eerste vrouw gehuwd geweest. Hij nam daarop eene tweede
    vrouw, die hem na verloop van een jaar door de geboorte van een zoon
    verblijdde. Schier gelijktijdig beviel nu echter ook de eerste vrouw
    van eenen zoon.
    
    Maar toen dat kind binnen ettelijke maanden weder overleed, werd de
    tweede vrouw zoo bevreesd dat de andere haren zoon vergiftigen zou, dat
    zij 't in den harem niet langer kon uithouden en naar het ouderlijke
    huis wederkeerde, waar zij sedert door haren echtgenoot wordt bezocht.
    
    "Van dien tijd af kon de eerste dus weder ongestoord in den harem
    heerschen; doch onze intrede in dezen beloofde niet veel goeds. De
    gewelfde poort en de trap, die erheen voerden, waren vuil en vol met
    allerlei dingen, die er niet behoorden; maar daarna werd het beter,
    en de trap opgegaan zijnde, traden wij een ruime, zindelijke plaats
    binnen, die met steenen platen was bevloerd. Hier kwamen twee jonge,
    sierlijk getooide dames, in vuurroode jakjes en met bloemen in de
    haren, ons te gemoet, en brachten ons, na ons vriendelijk welkom
    geheeten te hebben, in hare gezelschapskamer. Het waren de eerste vrouw
    van Effendi Musa en een ongehuwde bloedverwante van haar. De eerste,
    Sitti Selma, gaf mij den indruk van een volwassen kind. Zij telde
    vier-en-twintig jaren, had een teeder, rank figuur en een zeer lief
    gelaat met fijne, mooi gevormde trekken en schoone donkere oogen. Een
    halve krans van levende dubbele jonquilles, die door een agraffe van
    amethyst boven het voorhoofd bevestigd was, omgaf een klein fluweelen
    mutsje, waarvan twee kwasten van donkerblauwe zijde tot laag over
    den nek naar beneden hingen. Het krippen kleed, dat met opgeplakte
    geborduurde bloemen met gloeiende kleuren was bezaaid, werd beneden het
    jakje samengehouden door eenen gordel, die een gouden horloge en andere
    versierselen droeg. Hare nagels waren zwartblauw geverfd, en hare
    handen overdekt met figuren van dezelfde kleur. Zij scheen kinderlijk
    vroolijk en ongegeneerd te zijn, maar was ook zeer vrijpostig in het
    opnemen van mijne kleeding en die van mevrouw Rosen. Ieder stuk er
    van werd afzonderlijk bekeken en betast, ja zelfs onderzocht zij of
    wij korsetten droegen, en gaf daarover hare verwondering te kennen.
    
    "De ongehuwde dame, Sitti Nephisa, was een zeer mooie blondine van
    zeven-en-twintig jaren met volle en ronde vormen, en veel minder
    nieuwsgierig dan hare gehuwde nicht. Hare handen en nagels waren
    niet beschilderd, maar veel mooier dan die der jonge vrouw, en op
    haar hoofd droeg zij een krans van heel kleine bloempjes.
    
    "Zwarte slaven en slavinnen gingen de openstaande deur, waarmede men
    op de plaats kwam, uit en in, en zetten eenige ververschingen voor ons
    klaar. Daarop werd een jeugdige slavin uit Abyssinië, die eerst voor
    korten tijd gekocht was, voor ons gebracht en haar bevolen, den zoom
    van onze kleederen te kussen en de linkerhand op de borst te leggen,
    terwijl zij ons met de rechter in kleine echt porceleinen kopjes
    thee presenteerde. Op dezelfde wijze werd ons vervolgens, mede in
    zeer kleine kopjes, koffie aangeboden, die, even als de thee, sterk
    gesuikerd was. En daarna werden twee kleine negerkinderen--slaven des
    huizes--binnen geroepen, die weder onze kleederen moesten kussen,
    en door de beide dames geliefkoosd en zeer vriendelijk behandeld
    werden. Intusschen verlangde ik naar een meer degelijk onderhoud,
    en greep daartoe de gelegenheid aan, toen zij ons de boeken van
    Effendi Musa lieten zien, die zij echter zelf niet gelezen hadden,
    omdat--geen van beiden lezen kon: want een mohammedaansche vrouw,
    die lezen kan, is een groote zeldzaamheid. Door mevrouw Rosen, die het
    arabisch volkomen goed verstaat en spreekt, en die de goedheid had mij
    tot tolk te dienen, vroeg ik haar, of zij bidden konden en dagelijks
    tot "Allah" baden, 't geen aanstonds door beiden met "Ja!" bevestigd
    werd. Zij baden, zeiden zij, vijfmaal daags en telkens een ander
    gebed, hoewel dagelijks dezelfde gebeden. Vervolgens vroeg ik, of zij
    geloofden, dat zij, even goed als de mannen, in het paradijs zouden
    komen? Waarop weder haar antwoord luidde:
    
    "Ongetwijfeld. Alle Moslemim komen in het paradijs. Sommige
    onmiddellijk na den dood, andere nadat zij eerst een straf- of
    louteringstijd hebben doorgestaan, die korter of langer duurt, naar
    gelang zij op aarde beter of slechter hebben geleefd."
    
    "Waarmede," ging ik voort, "zullen de gezaligden in het paradijs zich
    bezig houden?"
    
    "Met niets," hernamen zij, "dan met het afleggen van bezoeken bij
    hunne vrienden."
    
    "Zullen zij daar ook muziek maken?"
    
    "Neen; want dat zou zondig zijn."
    
    "Zullen zij er ook eten en drinken?"
    
    "Neen; want in het paradijs hebben de zaligen geene tanden en nog
    minder honger of dorst. Willen zij echter iets gebruiken, zoo behoeven
    zij 't maar te wenschen, en dadelijk zien zij een gedekte tafel voor
    zich staan, gelijk men over 't geheel in het paradijs maar een wensch
    heeft uit te spreken, om dien aanstonds vervuld te zien."
    
    "Zullen zij daar God zien?"
    
    "Voorzeker neen! Daarvan kan nimmer sprake zijn. Niet eens kan zulk
    een wensch in hen opkomen, daar de profeet Mohammed en zijn paradijs
    voor allen genoeg zullen zijn."
    
    "Waar komen zij, voor wie de toegang tot het paradijs gesloten is,
    de zondaren en goddeloozen?"
    
    "In het brandende vuur. Maar nadat zij in het vuur gelouterd zijn,
    zullen ook zij in het paradijs opgenomen worden."
    
    Deze en meer andere vragen van dien aard werden allen vlug en helder
    beantwoord, met name door de ongehuwde dame, die blijkbaar in verstand
    en nadenken de andere overtrof. Zij scheen ernstig belang te stellen
    in godsdienstige zaken, waarin zij van hare tante mondeling onderwijs
    ontvangen had. En op de vraag, welke ik ten slotte tot haar richtte,
    of zij geen lust gevoelde om te reizen en andere landen te zien, zoo
    als mijn vaderland, dat ik haar als zeer schoon beschreef, hernam
    zij: "Neen. Als ik reizen kon, zou ik het liefst naar Stamboul
    (Konstantinopel), waar mijn vader heeft geleefd, of naar Mekka
    gaan. Maar daar dit niet mogelijk is, houd ik 't voor best, in de stad
    te blijven, waarin Abraham, David en Christus hebben verkeerd. In
    andere steden is misschien meer "fantasia"--vermaak--maar hier vind
    ik meer, dat tot stichting dient." En daarop kon ik niets dan "Taib,
    taib!"--"goed! goed!" laten volgen.
    
    "Maar waarover het gesprek ook loopen mocht, over den hemel of de
    hel, over Stamboul of Mekka, altijd kwam het weder op de kleeding en
    het toilet terug, waarin de vrouw des huizes meer dan in iets anders
    scheen belang te stellen.
    
    "Mevrouw Rosen verzocht haar, ons haar mooie kleederen te laten
    zien, en daartoe was zij aanstonds bereid; maar ongelukkig was de
    sleutel tot de kamer, waarin deze schatten verborgen lagen, nergens te
    vinden. Vergeefs werd hij onder de matrassen en kussens van de sofa's
    gezocht, die, zooals ik bij deze gelegenheid zag, tot bewaarplaats van
    allerlei voorwerpen moesten dienen. Wij moesten ons dus vergenoegen
    met het bewonderen van een paar kussens en kleedingstukken, die even
    smaakvol als kunstig met gouddraad geborduurd waren, maar ons door
    de eigenares wat heel ongegeneerd werden toegeworpen. Wat zij ons
    echter niet liet zien, niettegenstaande ik weet, dat het in dit,
    zoowel als in elk mohammedaansch huis gevonden wordt, was de zweep,
    waarmede onordelijke en ongehoorzame slaven worden gestraft; en
    de heer des huizes ook zijne echtgenooten tuchtigt, als deze met
    elkander oneenigheid hebben of zich tegen hem niet lief gedragen:
    want met gestrengheid handhaaft de man in het Oosten steeds zijn
    gezag in huis, en, zonder zijn verlof, mag zijne vrouw in zijne
    tegenwoordigheid zelfs niet eens gaan zitten.
    
    "Enkele gedeelten van de kleeding, welke zij aan had, liet zij ons
    meer nauwkeurig zien, en van nabij beschouwd, bleken ook deze vrij
    kostbaar te zijn, hoewel zij weinig smaak verrieden.
    
    "De abyssinische slavin zette ons vervolgens twee met wasdoek overdekte
    bankjes of kleine tafeltjes, het eene boven op het andere, voor,
    en plaatste daarop een presenteerblaadje met een half dozijn kleine
    schoteltjes, die oostersch manna, pistaches, suikerboonen, schijfjes
    van sinaasappelen, alsmede een soort van amandelpers bevatten, dat
    tot dunne, zachte stengels uitgerold was en sterk naar rozenwater
    smaakte. Onze gastvrouwen noodigden ons op de meest vriendelijke, vaak
    zelfs--daar zij ons verscheidene lekkernijen in den mond staken--meest
    handtastelijke wijze uit, van de aangeboden versnaperingen gebruik te
    maken, en de pogingen, welke wij deden om ons tegen die gewelddadige
    gulheid te verweren, maakten van beide zijden den lachlust gaande. Over
    't geheel gaven die kinderen der gevangenis mij recht aangename
    indrukken, en schepte ik, in weerwil van het wel wat ruwe gedrag der
    jeugdige vrouw, in haren omgang vrij wat meer behagen dan soms in
    het onderhoud der dames in onze europeesche salons. Maar "één zwaluw
    maakt nog geen zomer", zegt het spreekwoord, en ik moet erkennen,
    dat een gesprek van een enkel uur nog niet bewijst, dat iemand op
    den duur aangenaam in de conversatie is.
    
    "Op mijne vraag aan Sitti Nephisa, of zij de gedachte aan het huwelijk
    voor altijd had opgegeven, antwoordde zij lachende: "Zeer zeker!" want
    zij was immers reeds oud--zeven-en-twintig jaren--en onder hare
    maagschap werd er voor haar geen man meer gevonden, nadat de voor
    haar bestemde echtgenoot reeds op jeugdigen leeftijd gestorven was.
    
    "De Arabieren zijn gewoon, hunne kinderen zeer vroeg, dikwijls reeds
    bij de geboorte, te verloven, en laten die verloofde paren, als ze
    nog zeer jong--de meisjes vaak nog kinderen--zijn, met elkander
    in het huwelijk treden. Meermalen geschiedt dat, zonder dat de
    jongelieden elkander te voren hebben leeren kennen. En indien één
    van de verloofden vóór het huwelijk sterft, zoo wordt er, maar altijd
    binnen den kring der bloedverwanten, een andere wederhelft voor den
    overblijvende gezocht.
    
    "Uit dit huis begaven wij ons naar een ander. Daar vonden wij de
    dames echter niet te huis. Zij maakten juist eene visite bij de
    vrouw van den pasja; maar men verwachtte ze ieder oogenblik terug,
    en de slavinnen verzochten ons daarom dringend, de voorkamer, een
    groot, licht en zeer mooi vertrek met hooge ronde vensterbogen in
    byzantijnschen stijl en scharlaken rooden gordijnen, binnen te gaan
    en daar ons gemak te nemen. De heer des huizes was een rijke Effendi,
    die drie vrouwen had en met zijnen zoon en diens jeugdige echtgenoote
    dit huis bewoonde. Toen wij in de kamer waren, kwamen als gewoonlijk,
    ook de slavinnen met hare kinderen daarbinnen en stonden ons aan te
    gapen. Enkele van dezen waren geheel zwart, en hadden in de uitdrukking
    van haar gelaat iets wilds. Andere daarentegen waren brons van kleur
    en bezaten fijne trekken en het levendige gebarenspel, waardoor de
    bevolking van Abyssinië zich onderscheidt. Één van de laatsten, die,
    naar men ons zeide, eene vertrouwde slavin en zeer bemind hier in den
    harem was, had een bijzonder goedhartig en schrander gezicht. Over
    't geheel worden de abyssinische slaven en slavinnen voor de besten
    gehouden, en roemt men hen als schrander, goedhartig en trouw. Maar des
    te meer is het te bejammeren, dat zoovelen uit dit kleine afrikaansche
    volk, 't welk te midden der Mohammedanen zijn christelijk geloof heeft
    bewaard, door den nood gedwongen worden, om hun vaderland te verlaten
    en zich als slaven te verkoopen. Men heeft hunne schoone gelaatstrekken
    maar aan te zien, om te erkennen, dat zij van arabische afkomst zijn
    en zelfs tot een edelen stam van dat volk behooren.
    
    "Van de dames, die thuis gebleven waren, trad er ééne, die een vrouw
    van den tweeden rang scheen te zijn, en profond négligé bij ons
    binnen, en zette zich naast ons neder. Weldra was zij in gesprek met
    Mrs. Johnson en bewonderde daarbij het bouquet, dat deze op haren hoed
    had; maar toen Mrs. Johnson het wilde los maken en haar ten geschenke
    geven, zwoer zij bij Allah, dat zij het nimmer zou aannemen. Een
    oogenblik later scheen zij daarover echter berouw te hebben. Zij gaf
    toen althans te kennen, dat zij de bloemen toch gaarne zou bezitten,
    en nu verhuisde het bouquet van het schoone hoofd van Mrs. Johnson
    naar het niet schoone hoofd van Sitti Ayesha, zonder dat de laatste
    zich daarbij door den zooeven uitgesproken eed ook maar in het
    minst bezwaard gevoelde. Zulke gedachtelooze eeden worden trouwens,
    naar mij gezegd is, door de mohammedaansche dames ieder oogenblik
    uitgesproken. Het uitzicht van deze jonge vrouw teekende ruwe en
    hevige hartstochten.
    
    "Alsnu ontstond er een levendige beweging onder de slavinnen in het
    vertrek. Men zeide ons, dat de voornaamste dames des huizes waren
    teruggekomen; en kort daarna traden twee vrij aanzienlijke gestalten
    de kamer binnen. De ééne, een vrouw van ruim dertig jaren, droeg
    een goudgeel gewaad met eenigszins groote bloemen; de andere, veel
    jonger en zeer bekoorlijk, had een zwartzijden jakje en pantalons
    met gouden franjes en rijke borduursels aan. De laatste, die vóór
    weinig tijd met den zoon des huizes was gehuwd, betoonde zich in hare
    uitdrukkingen en gedragingen uiterst bedeesd, en was als zoodanig het
    tegenbeeld van de andere dame, die met hoogst ongegeneerde en weinig
    aangename manieren, naar de wijze der ganzen op de sofa plaats nam
    en nu het eene, dan het andere been in de hoogte hief. Haar kleed,
    dat naar voren open was, liet een gouden keten zien om eenen hals,
    blank als sneeuw; maar hare houding was achteloos en, naar onze
    begrippen, niet eens welvoegelijk. Onder de drie vrouwen van haren
    echtgenoot scheen zij de voornaamste te zijn, en zij verhaalde ons,
    dat zij eene "Hadji" of bedevaartgangster stond te worden, en in het
    aanstaande voorjaar met haren gemaal en één van zijne andere vrouwen
    eene bedevaart naar Mekka zou ondernemen. Zij kon een weinig lezen,
    maar geen letter schrijven; en toen Mrs. Johnson haar zei, dat ik eene
    dame was, die boeken schreef, scheen dat haar begrip ten eenenmale
    te boven te gaan. Een knaapje, dat er ziekelijk uitzag, werd onder
    dat gesprek van de borst eener jeugdige slavin genomen en haar op den
    schoot gelegd, maar daar begon het zoo onrustig te worden en zoo te
    schreeuwen, dat het hoe eer hoe beter aan het zwarte meisje, bij wie
    het blijkbaar veel liever dan bij zijne moeder was, moest teruggegeven
    worden. De jeugdige dame, even aangenaam als de oudere het niet was,
    bood ons op een presenteerblad uitstekenden sorbet van essence de rose
    en daarna een fijn geborduurden zakdoek aan, om er den mond mede af
    te vegen. Hebe of Ganymedes hadden niet met meer zedigheid en edele
    bevalligheid voor de goden den nektar kunnen inschenken, dan zij hier
    te werk ging. In haar voorkomen en hare kleeding was iets antiek edels,
    en haar fijn besneden gelaat bezat een kinderlijke, waarlijk roerende
    schoonheid. Hoe bedroevend, dat ook deze in het riool van een harem
    verlaagd zal worden! Ik kan er geen zachter woord voor vinden, als ik
    aan den aard en den gewonen toestand van die vrouwenverblijven en de
    aangeboren schoonheid van dit jeugdige schepsel denk. Maar misschien
    valt haar 't geluk ten deel, hier eene uitzondering te maken, en tot
    die weinige bevoorrechte vrouwen te behooren, die uitsluitend en voor
    altijd de liefde van haren echtgenoot boeien. Voor het minst scheen
    zij dat te verdienen. Doch wat de toekomst haar ook eens zal brengen,
    thans was zij blijkbaar gelukkig, als een jeugdige liefhebbende en
    beminde bruid, die, in het volle genot van het tegenwoordige, aan
    den dag van morgen niet denken kan.
    
    "Met de meeste vriendelijkheid werden wij hier ontvangen en met
    de onbekrompenste gulheid onthaald; want gastvrijheid behoort tot
    de plichten en de deugden der Mohammedanen. Miss Moon rookte een
    "narghilé" of een soort van turksche pijp, die ik later wel eens
    beschrijven zal. Bij ons vertrek zagen wij in een kleine kamer,
    nabij den divan, in een met zilver gemonteerde wieg, een kleinen
    dikken jongen, nog in luiers gewikkeld, liggen slapen. Toen had hij
    reeds een tulband op 't hoofd--een pasja in miniatuur!
    
    "In het derde huis, dat wij dezen dag bezochten, werd Mrs. Johnson met
    een uitroep van vreugde ontvangen door een jeugdige, prachtig gekleede
    dame en een even jongen heer met een tulband op 't hoofd. Beiden, met
    wie zij van hare kindsheid af bekend was, schenen zeer veel van haar te
    houden, en hadden zich heden reeds op haar bezoek verheugd. Tot mijne
    verwondering trad de jonge heer met ons de ontvangkamer binnen, en
    zette zich daar sans gêne op een divan neder, om aan ons gesprek deel
    te nemen. Hij was de zwager van de jonge vrouw, en herstellende van
    een langdurige ziekte. Even als zijne schoonzuster, zag hij er lief,
    goedhartig en schrander uit. Op zijn veertiende jaar gehuwd, was hij
    thans zelf reeds huisvader, hoewel hij nog niet meer dan achttien jaren
    telde. De jonge vrouw bezat in uitdrukking en voorkomen een waarlijk
    europeesche bevalligheid, ofschoon hare kleeding niet vrij was van
    dezelfde smakeloosheid, waardoor hier in 't algemeen het toilet der
    dames gekenmerkt wordt. In plaats van een jakje, droeg zij een blouse
    van blauwe zijde, en om haar middel en over haar éénen schouder had
    zij een band van gouden munten, enkele en dubbele gouden "mejids"
    en oostenrijksche dukaten, terwijl aan dien kostbaren gordel nog
    bovendien een groot gouden horloge en andere prachtige versierselen
    hingen. De wimpers van hare oogen en hare wenkbrauwen waren zwart
    gekleurd, waardoor evenwel aan de goedhartige uitdrukking van haar
    gelaat in geenen deele afbreuk werd gedaan.
    
    "Volgens gewoonte, werden ons koffie en zoetigheden aangeboden,
    terwijl miss Moon weder een sigaartje rookte. De jonge vrouw wilde
    niets gebruiken, omdat zij, ter betooning van dankbaarheid voor
    hare voorspoedige herstelling uit haar derde kraambed, de gelofte
    had gedaan, dezen dag te zullen vasten. Zij verliet ons voor eenige
    oogenblikken, om haar jongste kind de borst te geven. Blijkbaar was
    zij een gelukkige echtgenoote en moeder, en levenslust straalde uit
    hare oogen. Ook haar zwager scheen tevreden en gelukkig, hoewel hij
    te kennen gaf, dat hij gaarne zou gaan reizen, ten einde wat meer
    van de wereld te zien. Daarmede--voegde hij er lachend bij--wilde
    hij echter wachten, totdat hij om zijn kin wat ruwer zou geworden
    zijn. En inderdaad, was daaraan van een baard nog niets te zien. Maar
    toch was hij al vast begonnen met engelsch te leeren.
    
    "Ik voor mij kan niet anders dan de welwillendheid en hartelijkheid
    roemen, welke ik bij mijne bezoeken van deze vrouwen ondervonden heb,
    en hetzelfde geldt van het verstand, dat zij voor het grootste gedeelte
    in hare vragen en antwoorden lieten blijken. Ik houd mij overtuigd,
    dat zij, tot vrijheid en christendom opgevoed, weldra onze meest
    beschaafde europeesche vrouwen zouden op zijde streven. Maar des te
    grooter is ook de zonde, waaraan men zich jegens haar schuldig maakt,
    door ze in die geblankette vernedering, die geestelijke gevangenschap
    te houden, en des te rechtvaardiger de straf, die een volk treft,
    dat in de vrouw niet de moeder des menschelijken geslachts weet te
    achten. Zulk een volk moet zelf--'t is zijne natuurlijke straf--der
    vernedering en ontbinding onderworpen worden; want hoe kunnen deze
    vrouwen, die niet minder dan de mannen menschen zijn, de opvoedsters
    worden van een vrij, zelfstandig volk, dat zijne verhevene bestemming
    kent en op de baan der ontwikkeling voorwaarts gaat? Waar het gezin
    het eigendom is van een huiselijken despoot; waar de huisvader voor
    onbeperkten gebieder, de vrouw daarentegen voor niet meer dan een
    stuk huisraad of eene slavin geldt, alleen voor de dienst of het
    vermaak van haren heer bestemd,--daar wordt ook het volk onderworpen
    aan een onbeperkten heerscher en daarmede aan slavernij en dood,
    tenzij het nog kracht genoeg bezit, om zijne boeien te verbreken. De
    eerste stap tot dit laatste zou de bevrijding van de vrouw en de
    verheffing van het huiselijke leven zijn, en dat is daarom eene
    levensvraag voor alle volken van het Oosten. Een tijd lang hebben
    de Moslemim--geloovigen--aan 't hoofd van die volken gestaan. Maar,
    sterk als veroveraars, bezaten zij niet de kracht, maatschappelijke
    orde en vrijheid te stichten; niet de kracht, de zegeningen der
    beschaving en des hoogeren vredes aan de volken te schenken. En waar
    is nu hunne grootheid en staatkundige zelfstandigheid? De Hooge Porte
    heeft voor de rossen en wagens van vreemde natiën hare deuren moeten
    ontsluiten. Haar halve maan daalt ter kim, haar ster gaat onder. En
    zoo moet het elk volk gaan, dat de woorden der scheppingsgeschiedenis
    niet ter harte neemt: "God schiep den mensch naar zijn beeld, man
    en vrouw schiep Hij ze, en God zegende hen en zeide tot hen: Weest
    vruchtbaar en vermenigvuldigt, en vervult de aarde en onderwerpt u
    haar!" Alleen daar, waar deze wederkeerigheid en gelijkheid zuiver
    en ongestoord bestaan, kan een volk dien goddelijken zegen deelachtig
    worden en de aarde in een paradijs herscheppen."
    
    
    
    
    
    VI.
    
    Konstantinopel en omgeving.
    
    
    Konstantinopel, door de Turken Stamboul en Istanboul of Islambol
    genaamd, ligt op 41° N. B. en 28° 59' O. L. en werd door keizer
    Constantinus gebouwd ter plaatse waar vroeger Byzantium lag. De
    stad werd door hem verheven tot hoofdstad van het romeinsche rijk,
    van welks oostelijke helft zij na de scheuring des rijks de hoofdstad
    bleef tot in het jaar 1453, toen zij door Mohammed II werd ingenomen;
    sedert dien tijd is zij de zetel der turksche regeering.
    
    Dat Konstantinopel vele veranderingen heeft ondergaan en er menig
    bloedig drama binnen en buiten hare muren werd opgevoerd, zal wel
    zonder tegenspraak blijven, daar dit het lot van alle steden der
    oudheid geweest is. Nogtans is zij, hoevele stormen ook over haar
    gewoed mogen hebben, niet te gronde gegaan; en hoewel zij ook niet
    in inwendige verbetering of verfraaiing veel moge toegenomen hebben,
    toch heeft de geest van beschaving, die krachtiger werkt dan ooit de
    profeet Mohammed verwachten kon, het maatschappelijke leven en de
    zedelijkheid althans in die mate verbeterd, en de oorspronkelijke
    ruwheid verzacht, zoodat men tegenwoordig deze stad veilig kan
    doorwandelen, en niet behoeft te duchten door den een of anderen
    moslem als een ongeloovige mishandeld of kwalijk bejegend te worden.
    
    Vele huizen van Konstantinopel zijn omringd van hoven, beplant met
    jujubeboomen, Judasstruiken en meer anderen, overeenkomstig het
    klimaat en den grond van europeesch Turkije. Soms zijn die hoven zoo
    vol van bloemen en vruchtboomen, dat de groote menigte van huizen,
    die langs de helling der heuvelen staan en gewoonlijk rood van
    kleur zijn, als achter een gordijn van bladeren, vruchten en bloemen
    wegschuilen. Vooral in het voorjaar hebben de huizen van Konstantinopel
    een vroolijk aanzien. Alsdan zijn de bloemen open en tooien met hare
    duizendvoudige kleuren de stad, terwijl de donkere cypressen, welke
    in breede groepen hier en daar op de kerkhoven bij elkander staan,
    hun sombere tinten aan al die kleurenpracht huwen.
    
    Wanneer men van uit de haven, den Gouden Hoorn, den blik wendt naar het
    schiereiland Pera, dan rust de blik op de oude stad Galata, op welke
    plaats tijdens de grieksche keizers de ondernemende Genueezen eene
    handelskolonie vestigden, wier bewoners nog altijd kenbaar zijn aan
    hunne oude taal. Hare oude muren, wallen en torens bestaan nog, en de
    poorten worden elken nacht door de Turken met dezelfde zorgvuldigheid
    gesloten als weleer door de oude Genueezen. Galata is eigenlijk een
    handelsdepot, waar de kooplieden van alle natiën hunne magazijnen
    en kantoren hebben, en waar nog de werkzame geest der ouden ieder
    schijnt te bezielen. Op den rug van het hooge gebergte, tusschen
    de haven en den Bosporus, ligt de stad Pera. Hier is de eigenlijke
    woonplaats der Franken; de kooplieden, wier goederen in de gewelven
    van het benedendeel der stad geborgen liggen, hebben op de zonnige
    hoogten hunne woningen gebouwd, waar de lucht gezond en het uitzicht
    vrij is, en werwaarts zij zich na afloop der beroepsbezigheden
    begeven. De woningen der Franken vormen eene groote tegenstelling
    met die der Turken. De huizen der laatsten zijn gewoonlijk laag
    van verdieping, van hout opgetrokken en weinig van licht voorzien,
    terwijl de frankische huizen hoog, helder en ruim zijn; het uitzicht
    van daar over de zee met haar bochten en eilanden is inderdaad
    betooverend. Hier bevinden zich de hotels en de paleizen van de
    gezanten der verschillende mogendheden van Europa. Bijzonder prachtig
    zijn de russische en engelsche gezantschapshotels. De beide voorsteden
    der Franken zijn met Konstantinopel door een groote brug verbonden,
    welke door de Turken Bujuk Tsjikmadsji genoemd wordt. Deze brug rust
    op pontons en werd door Mohammed II over de haven gelegd. Geen uur
    van den dag waarop deze brug niet met honderde menschen bedekt is,
    en het is waarlijk wel de moeite waard, een poos het gedrang en het
    gewoel gade te slaan van deze bonte menigte, onder welke zich bijna
    alle nationaliteiten van Europa, Azië en Afrika bevinden. Men kan zich
    een denkbeeld maken van de menschenmassa's, welke onophoudelijk langs
    deze brug van de eene zijde naar de andere gaan, wanneer men weet,
    dat de regeering de inning van het bruggeld voor 800,000 piasters
    aan Armeniërs verpacht heeft, die er nog groote winst bij hebben,
    in weerwil van het geringe tolgeld dat ieder voorbijganger betalen
    moet, en dat slechts uit 5 paras, het achtste deel van een piaster,
    ruim een cent, bestaat.
    
    Wij willen Konstantinopel ook nog van een ander gedeelte der omgeving
    uit bezichtigen, namelijk van de hoogte boven Eyub. Dit is eene
    kleine plaats, of eigenlijk slechts eene straat, welke niet alleen
    eene romantische omstreek heeft, maar ook wegens andere omstandigheden
    merkwaardig is. Eyub of Job is de naam van een turkschen heilige, wiens
    graf, over hetwelk eene moskee gebouwd is, zich hier bevindt. De Turken
    kennen drie personen van denzelfden naam, die zij zeer dikwijls zonder
    aanmerking van tijd of plaats met elkander verwarren. De eerste is de
    ook bij ons door den Bijbel bekende patriarch Job, die in het land
    Uz woonde. De Koran en zijne uitleggers weten van Job te vertellen,
    dat zijne vrouw zijn geduld zoo uitputte, dat hij haar eindelijk,
    in drift, met een palmtak sloeg. Toen God hem later zijne gezondheid
    teruggaf, verkreeg ook de vrouw hare jeugd en schoonheid weder, terwijl
    Allah de schuur van Job vulde met goud en zilver, dat uit eene wolk
    afstroomde. De tweede Job was een der veldheeren en staatsdienaars
    van Salomo. De derde, voor wien eigenlijk de moskee is gesticht, heet
    Abu Eyub, die zich vooral bij de verovering van Konstantinopel in het
    jaar 1453 zeer onderscheidde. Mohammed II bouwde de moskee over diens
    graf, en in deze moskee moet zich iedere sultan, bij zijne komst tot
    den troon, laten wijden. In Europa worden gewoonlijk de koningen bij
    de aanvaarding van de regeering gekroond, doch in Turkije wordt den
    sultan bij die gelegenheid een gordel met een zwaard om het midden
    gebonden. Bij deze plechtigheid komen de Sheikh-ul-Islam, de vizier
    en de overige hooge staatsdienaren te paard in het serail, vanwaar zij
    den sultan naar de moskee van Eyub vergezellen. Bij de aankomst aldaar
    houdt de opperste iman eene rede, in welke hij den sultan vermaant
    alle krachten in te spannen tot handhaving en verbreiding van den
    Islam, waarna dit door den sultan op den Koran bezworen wordt. Hierop
    bestijgt de sultan eene marmeren tribune en wordt door den sheikh Ul
    Islam met het zwaard omgord. De moskee is geheel van marmer en omgeven
    van boomen. Men kan door de vergulde tralies den katafalk van den hier
    begraven liggenden Eyub zien. De moskee zelve is vol reliquiën, onder
    anderen een stuk marmer met den afdruk van een voet van den Profeet,
    welken afdruk de steen opnam en bewaarde.
    
    De voorstad Eyub is nog merkwaardig door eene groote fabriek. Hier
    wordt het laken geweven voor de roode mutsen (fez), de nationale
    hoofdbedekking van alle Turken. Vroeger maakte men deze mutsen in
    Tunis, totdat een Armeniër het geheim ontdekte van die bijzondere
    roode kleur. Dag en nacht zijn de machines in beweging, die het
    laken bereiden en aan de mutsen haar fatsoen geven. Als de fez de
    laatste machine verlaat, dan is zij zoo dicht geperst, dat men niets
    van het breiwerk zien kan en zij op één stuk laken gelijkt. Daarna
    verkrijgen alle mutsen eene schoone karmozijnkleur en worden naar
    het depôt gebracht. Het geheele leger draagt zulke mutsen, die met
    het naamcijfer van den Sultan gemerkt zijn. Schoon is het gezicht
    dat men van hier uit over de omstreek heeft. Tegenover Eyub ligt het
    Jillan-serail of slangenpaleis, dat zijnen naam verkregen heeft van
    de menigte slangen, welke zich hier vroeger ophielden. Deze dieren
    waren zoo menigvuldig, dat zij zelfs in de vertrekken op de divans
    opgerold lagen, even alsof zij de eigenlijke bewoners waren. Die
    streek is zeer ongezond en onder de bewoners woedt maar al te vaak
    de moordende pestziekte. Niet ver van het slangenpaleis ligt de
    kazerne der konstapels, en daar naast ziet men de zilvergieterij,
    waar de platen gemaakt worden voor de munt, die men in het serail
    aantreft. Het turksche geld is niet versierd met het borstbeeld van
    den sultan, daar de koran de afbeelding van de menschelijke gedaante
    verbiedt, maar draagt het naamcijfer en den titel van den Grooten Heer.
    
    In de nabijheid der kazerne bevindt zich het dorp Hazkol, dat bijna
    alleen door Joden bewoond wordt. Hunne kerkhoven zijn frisscher dan
    hunne huizen, welke in een jammerlijken toestand verkeeren. Even
    voorbij dit dorp ziet men het paleis van den Tershane Emini of
    opzichter van het arsenaal. Thans wordt het bewoond door den minister
    van marine. Aan dit paleis is de geheele inrichting der marine
    verbonden. De magazijnen, werven en andere gebouwen strekken zich
    bijna een uur ver langs de haven uit. Bij dit paleis bevindt zich ook
    de kazerne der mariniers, een zeer geoefend slag van volk. Gewoonlijk
    zijn in deze kazerne 15,000 man ingekwartierd. Achter dit gebouw rijst
    de toren van Galata omhoog; de schildwachten, die bij den omloop van
    dezen toren geposteerd zijn, kunnen de stad en hare omgeving tot op
    vijf uren afstands overzien. Deze schildwachten, alsmede die van den
    Seraskiër-toren, zijn belast met het uitsteken van een brandsignaal,
    waarbij zij tevens op groote trommen moeten slaan ten einde de
    manschappen der verschillende kazernes bijeen te roepen. Zoodra
    er ergens in de stad brand ontstaat en de schildwachten het teeken
    geven, worden er in de stad zeven kanonschoten gelost: maatregelen
    in Konstantinopel zeer noodzakelijk, omdat de brandbluschmiddelen
    jammerlijk, de straten nauw en de huizen meest van hout zijn. De
    brandspuiten kunnen nooit in de stegen komen, en gewoonlijk is er zulk
    een gebrek aan water, dat men om de woede der vlammen te keer te gaan,
    geheele straten moet platschieten. Het is geene zeldzaamheid dat er
    in éénen nacht 200 huizen afbranden.
    
    Konstantinopel bezit vele en zeer schoone moskeeën, onder anderen
    de Aya Sophia, de Achmed-moskee met zes minarets, en verschillende
    andere. Ter westzijde van het douanenkantoor, waar ook de Emirs wonen,
    bevindt zich het grieksche kwartier. Hier is de woonplaats van den
    griekschen patriarch, alsmede de hoofdkerk, welke door den veroveraar
    van Konstantinopel, Mohammed II, aan de Christenen werd afgestaan,
    toen de Turken de Aya Sophia in bezit namen. Ook wonen hier de zeven
    zoogenoemde vorsten der grieksche natie, die vroeger het ambt der
    Hospodaren in Moldavië en Wallachije vervulden.
    
    De straten van dit district zijn vuil en zeer nauw, en de huizen
    bijna het aanzien niet waard. Niets is er wat hier den vreemdeling
    kan boeien dan alleen de vele schoone aangezichten der grieksche
    vrouwen en meisjes, die nog geheel de type der oude klassieke
    grieksche schoonheid dragen. Achter het grieksche kwartier komt
    het district van Blacherne, waar de muur, welke de beide zeeën aan
    elkander verbindt, aan de haven grenst, zijne hooge tinnen over
    haar verheft en zich dan tot Eyub uitstrekt. Tegenover Blacherne is
    de groote turksche begraafplaats, en niet ver vandaar bevindt zich
    het meest bekoorlijk gedeelte van Konstantinopel, de zoogenaamde
    paradeplaats. Hier wandelen des avonds de aanzienlijkste bewoners
    der stad, de Franken en de rijke Turken. Gezanten, attachés, hekims
    (geneesheeren) en kooplieden van allerlei natiën zijn hier te zamen
    vereenigd, en vormen door hunne verschillende kleederdrachten een
    merkwaardig tafereel, dat bijna iederen avond wordt afgewisseld. Wij
    willen dit gedeelte van ons artikel besluiten met eene vluchtige
    beschrijving van de Aya Sophia moskee.
    
    Toen Konstantijn zijne groote hoofdstad den Verlosser der wereld
    toewijdde, achtte hij het zijn plicht een gebouw op te richten, bestemd
    voor de uitoefening der christelijke godsdienst, en dat overeenkomstig
    de grootheid der stad zou zijn. Dientengevolge bouwde hij den eersten
    tempel der christelijke eeredienst, welke sedert de laatste vervolging
    der Christenen onder Diocletianus, die alle kerken liet verwoesten, in
    het romeinsche rijk werd geduld, en wijdde dien toe "aan de heilige
    en eeuwige wijsheid Gods." Na den dood van Konstantijn, werd dit
    prachtige gebouw vernietigd, maar door Justinianus herbouwd. Om het
    noodige kapitaal tot dit belangrijke werk bijeen te krijgen, liet
    hij onder anderen het zilveren standbeeld van Theodosius den Groote,
    dat 7400 pond woog, versmelten. Meer dan tienduizend menschen waren
    aan den bouw werkzaam, en toen na bijna zes jaar de kerk eindelijk
    gereed was, riep de keizer in de vervoering zijner vreugde uit:
    "O Salomo! ik heb u overtroffen!" Nauwelijks was echter het binnenste
    gedeelte des tempels voltooid, of het gebouw werd door eene aardbeving
    geheel in een puinhoop herschapen: doch de onvermoeide Keizer liet
    alle gebroken stukken weder te zamen voegen, en op nieuw rees de
    kerk even prachtig als voorheen omhoog. De kerk der Heilige Sophia
    staat nog, zooals ze door Justinianus herbouwd is. Toen de Turken
    Konstantinopel innamen, drongen hunne woeste benden in den tempel
    door en wilden dien vernielen, maar gelukkig trad de Sultan tusschen
    beiden en nam oogenblikkelijk het besluit deze christelijke kerk
    in eene turksche moskee te herscheppen. Standbeelden, schilderijen,
    altaren enz. werden weggenomen, en de versierde muren overkalkt. De
    koran verving de plaats van den bijbel, en het voorhangsel dat,
    gelijk men zegt, den toegang tot den tempel in Mekka verborg, werd
    hier opgehangen. Overigens bleef het gebouw juist zooals het door
    Justinianus werd opgericht. De platte grond bestaat in een vierhoek,
    een grieksch kruis, welks zijden 243 voet lang zijn, terwijl de lengte
    van het geheele gebouw, met inbegrip van den zuilengang, 269 voet
    bedraagt. Boven het middenpunt van het kruis verheft zich de koepel,
    welks hoogte slechts een zesde gedeelte van zijn diameter beslaat,
    en welks gewelf zoo vlak is alsof de bouwmeester de gedaante des
    uitspansels heeft willen nabootsen. Opdat deze koepel het gebouw
    niet al te zeer drukken zou, is hij zamengesteld uit puimsteen, die
    specifiek lichter is dan water, alsmede uit tichelsteenen van Rhodus,
    die bekend zijn wegens hunne geringe zwaarte. De koepel wordt door
    zuilen gedragen, welke op eene vernuftige wijze ingericht zijn om
    aan niet al te sterke aardbevingen wederstand te kunnen bieden. Een
    zuilengang van zes-en-dertig voet breed, die door negen poorten met
    marmeren bogen en vleugeldeuren met andere zuilenrijen in verbinding
    staat, geeft den toegang tot de moskee. Als men binnenkomt, wordt
    het oog allereerst getroffen door den breeden koepel, welke eene
    hoogte heeft van 180 voet en op vier groote marmeren bogen rust,
    Zes en twintig groote en eenige kleinere vensters vermeerderen nog
    den lichtstroom binnen het gebouw. In het geheel staan er binnen het
    gebouw 104 zuilen, van welke er acht zijn van porfier, die Konstantijn
    uit den zonnetempel van Rome derwaarts deed overbrengen, en zes van
    groene jaspis, welke oorspronkelijk den tempel van Diana te Efeze
    versierden. Aan de zuilen hangen groote schilden met gouden arabische
    opschriften, die de verschillende attributen Gods (de Turken tellen er
    104) opnoemen, welke door de geloovigen elken dag in het gebed moeten
    vermeld worden. De grond is met matten belegd, Banken, altaren of
    kansels zijn er niet. De tempelbezoekers knielen op den vloer neder,
    en de Imans houden hunne prediking voor een kleinen lessenaar, die
    met paarlemoer ingelegd is en iets of wat heeft van een schaakbord. De
    priesters zitten op groote kussens van rooskleurige zijde. Geheel aan
    het einde der moskee bevindt zich eene soort van verhevenheid, die
    door den Iman beklommen wordt, als de Sultan den tempel bezoekt. In
    weerwil van al de pracht der bouwkunst aan dezen tempel besteed, laat
    deze moskee, ten minste wat haar voorkomen betreft, den bezoeker toch
    onbevredigd. Er is te veel onregelmatigs in, of liever de koepels,
    daken, torentjes en minarets, welke laatsten de Turken er zonder
    den minsten kunstzin bijgevoegd hebben, zijn te veel verspreid en te
    wanordelijk, dan dat het oog er met welbehagen op rusten kan. Hier en
    daar ziet men groote scheuren, en aan de onvergeeflijke traagheid en
    nalatigheid harer inwoners zal eenmaal Konstantinopel het te wijten
    hebben, dat deze merkwaardige tempel plotseling in elkaar zinken,
    en tegelijk de stad een der merkwaardigste gebouwen der oudheid
    verliezen zal.
    
    
    
    
    
    VII.
    
    De bazar te Konstantinopel.
    
    
    De heer Bartlett, die Konstantinopel bezocht tijdens er de pest
    uitgebroken was, woonde bij een vriend te Pera. Op zekeren morgen
    lieten beiden hunne blikken uit het venster over de stad weiden. "Het
    is daarbeneden nog niet geheel pluis," zeide de vriend, en noemde te
    gelijk verscheidene van zijne konstantinopolitaansche kennissen op,
    die aan de pest gestorven waren. De Heer Bartlett echter had geen
    lust om zich te Pera te doen opsluiten, en daar hij volstrekt niet
    bevreesd was voor die ziekte, haalde hij zijnen vriend over om naar
    de overzijde te varen, en de golf te doorklieven welke Europa van
    Azië scheidt. "De zon," verhaalt hij, "spiegelde zich zoo schoon in
    de gerimpelde golven, welke van kaiks en vaartuigen van allerlei
    soort wemelden, de moskeeën en de minarets staken zoo prachtig
    af tegen den donker blauwen hemel, en de duizenderlei voorwerpen,
    welke zich aan ons oog vertoonden, traden voor onzen blik in zulk
    een gunstig licht, dat wij, toen wij de honderden menschen de brug
    op en neder zagen wandelen bijna geneigd waren al de geruchten van
    "de pest die in de donkerheid wandelt" als overdreven te beschouwen,
    en wij het er voor hielden dat die ziekte slechts in de achterbuurten
    der stad woedde. Onze moed nam toe naarmate wij het gevaar naderden,
    en wij behoefden onze stokken niet meer te gebruiken om de noodige
    ruimte voor onze voeten te bewaren. Weldra echter bevonden wij ons
    te midden van het gedrang der bonte volksmenigte.
    
    "De stroom voerde ons mede, en dreef ons door eene rij van nauwe
    straten, waar wij nu eens eene moskee en dan weder eene prachtige
    fontein bewonderden, totdat wij ten laatste den bazar bereikten. Deze
    bazar is, gelijk die van Damaskus, de verzamelplaats der geheele
    bevolking, de zetel van den handel, de stapelplaats van den rijkdom,
    het middenpunt van allerlei vliegende geruchten en de plaats waar
    allerlei intriguen en samenzweringen worden op touw gezet. Als men zich
    een denkbeeld van dezen bazar wil maken, dan moet men zich voorstellen
    eene groote stadswijk, die van een muur omgeven en als het ware met
    een dak overspannen is; het is een doolhof van smalle gangen, die door
    open winkels gevormd worden, en in welke slechts door zekere openingen
    in de gewelfde daken een zonnestraal dringen kan. Voor wagens is hier
    geene plaatsruimte; alleen door de grootere doorgangen ziet men nu en
    dan een paard of kameel die een last draagt. Alle overige gedeelten
    zijn slechts ingericht voor voetgangers, die hier in gansche scharen
    te zamen komen en een onophoudelijk gemurmel veroorzaken. Waar men
    zich echter het meest over verwondert, is de menigte vrouwen, die den
    bazar bezoeken, terwijl men in Europa in het denkbeeld verkeert, dat
    de vrouwen in het Oosten nooit de muren harer huizen verlaten. Gehuld
    in hare witte yakmaks (sluiers) en zeer dun gekleed, trippelen zij
    in hare geel lederen pantoffels u voorbij, terwijl zij u met hare
    zwarte fonkelende oogen aanzien. Gewoonlijk worden zij gevolgd door
    een knecht of eene zwarte slavin. Vooral is de vrouwenschaar te vinden
    in die winkels waar shawls en allerlei opschik verkocht worden. Deze
    voorwerpen lachen de konstantinopolitaansche dames even zoo sterk toe,
    als hare mannen daarvoor met vrees en schrik zijn vervuld. Hier is het
    nog slimmer dan in een bijenkorf; wel wordt er niet geschreeuwd als
    bij sommige gelegenheden op de beurs, maar toch is het gedruisch hier
    zoo oorverdoovend, dat geen man het er vijf minuten uithouden kan. In
    dien schoonen bazar ziet men groote rijen van hoogroode schoenen,
    gele laarzen en geborduurde pantoffels van alle kleur, van laken en
    fluweel, sommigen met goud bedekt, anderen zeer prachtig versierd;
    uit de bazars der suikerbakkers stroomen de geuren van duizenderlei
    gebak en confituren u te gemoet, en dikwijls treft men voor zulke
    winkels de dienaars der aanzienlijke Turken aan, welke manden vol
    naar de huizen hunner heeren dragen.
    
    "Dit gedeelte van den bazar is steeds het drukst bezocht; minder dat
    van den bazar der juweliers, die niets doen om de toeschouwers door
    het ten toon spreiden der rijke versierselen te lokken. Zoodra een
    kooper binnentreedt, wordt hij in een afzonderlijk vertrek gebracht,
    waar hij te kust en te keur koopen kan. Men verhaalde ons dat hier
    groote schatten opgestapeld liggen. Het allerminst bezocht is de boek-
    en papierbazar, wijl de Turk weinig smaak heeft voor literatuur en
    te traag is tot schrijven. Daar naast bevinden zich de tabak- en
    specerij-bazars, welke altijd in een nevel van geuren en parfumerien
    gehuld zijn. De Tsjarsji of wapen-bazar overtreft echter alle
    andere bazars in smaakvolle uitrusting. Deze bazar heeft een duister
    voorkomen; het is er zoo donker als in de schemering. Rembrandt zou
    er zeker gaarne eenigen tijd doorgebracht hebben. De zware deuren,
    welke des nachts zorgvuldig gesloten worden, laten gedurende den dag
    juist zooveel licht binnen, dat men de gewelven en zuilen, alsmede de
    onafgebrokene menigte van bezoekers, met moeite kan onderscheiden. Men
    ziet hier alle soorten van wapens, waaronder van zulk een hoogen
    ouderdom en van zulke grillige vormen, dat men meent verplaatst te
    zijn in de eeuw der fabelhelden, in de tijden der kruistochten en
    in de roemrijke dagen der Muzelmannen, toen hunne onwederstaanbare
    legers het Westen met schrik vervulden. Hier hangt de kromme sabel en
    het schild versierd met de halve maan, dat Saladin misschien eenmaal
    gebruikte; het pantsier en het slagzwaard van den christelijken ridder;
    de lichte speer, welke wellicht aan de oevers van den Donau te midden
    van de rijen der vijanden werd geworpen, en de wapens, die eenmaal
    de gevreesde Janitsaren gezwaaid hebben. Hier liggen rijk met zilver
    versierde pistolen in prachtige holsters; daar lange karabijnen
    bezet met paarlen en arabesken, welke veeleer schijnen bestemd te
    zijn om in eene wapenzaal te schitteren dan om daarmede een vijand te
    dooden. Naast deze wapens, welke tot den verleden tijd behooren, ziet
    men ook zulke, die uit de nieuwere fabrieken te voorschijn zijn gekomen
    en zoowel voor de jacht als voor den oorlog dienstig zijn. Buitendien
    vindt de jager en de krijgsman hier alles wat hij slechts begeeren
    kan: geborduurde gordels en sjerpen, huiden van luipaarden, panters en
    tijgers, zadels van allerlei vorm en ouderdom; alle muren hangen vol,
    en alles ligt in eene schilderachtige wanorde op de banken.
    
    "In den donkersten hoek en geheel achter deze goederen verborgen,
    zitten de verkoopers, wier hoofden met tulbanden bedekt zijn; ernstig
    is hun gelaat; zij zitten met de pijp in de hand en schijnen altijd te
    droomen; maar nauwelijks zien zij een reiziger uit Europa, vergezeld
    van zijn sluwen gids, of die droomers worden levend: zij lokken hem
    uit binnen te treden en doen al hun best om van dit bezoek voordeel te
    trekken.--De oudekleeren-bazar, geheel opgevuld met versleten kaftans,
    oude slaaprokken, wijde broeken, misschien nog een paar dagen geleden
    in het bezit van een eigenaar die aan de pest gestorven was, zag
    er niet zeer vroolijk uit en boezemde ons zelfs afkeer in. Maar wij
    konden ook niet langer blijven en wij hadden onze schouders en armen
    reeds met die van de halve bevolking van Konstantinopel in aanraking
    gebracht. Niemand zou binnen den bazar vermoed hebben, dat de pest
    zulke groote verwoestingen aanrichtte. Maar het gaat hiermede als
    met Konstantinopel zelve. Men kan de stad beschouwen als het hart van
    het zinkende turksche rijk, dat steeds versch levensbloed verkrijgt,
    terwijl de bevolking der provinciën van jaar tot jaar afneemt. De
    bazar blijft onveranderlijk; jaarlijks stroomen nog meer koopers,
    verkoopers en nieuwsgierigen toe, terwijl pest en brand, hongersnood
    en ellende de andere wijken der stad ontvolken."
    
    
    
    
    
    VIII.
    
    Het huiselijk leven der Turken.
    
    
    De Europeaan is er niet zeer op gesteld om groote zalen tot
    woonvertrekken te hebben. Hij houdt over het algemeen meer van kleine
    kamers, welke hij bovendien met zulk eene menigte van stoelen, sofa's
    en andere meubelen bezet, dat hij zich binnen die ruimte nauwelijks
    met zijne kinderen bewegen kan. De Turken zijn in dit opzicht wijzer
    dan wij; de vertrekken in hun huis zijn gewoonlijk--en ik spreek hier
    van den fatsoenlijken stand--ruim en helder. De muren zijn behangen
    met wit mousselienen gordijnen en de grond is met veelkleurig hout
    ingelegd. Rondom de wanden staan zeer rijk versierde divans, en heel
    dikwijls vindt men midden in de kamer eene fontein, die door hare
    frissche stralen eene aangename koelte onderhoudt.
    
    In Pera, waar de meeste Franken en Europeanen wonen, zijn de vertrekken
    geheel naar de turksche mode ingericht, doch hier en daar vindt men
    ook nog wel een Franschman of Duitscher, die zijne woning op westersche
    wijze heeft gemeubeld.
    
    Een Europeaan, die bij een aanzienlijken Turk gelogeerd was, deelt
    ons de volgende bijzonderheden daarvan mede. "Ik bewoon hier een
    vertrek, dat op de wijze der Franken is ingericht, namelijk met een
    half dozijn stoelen, een waschtafeltje, twee spiegeltafeltjes en
    eene pendule. Des nachts brengt een slaaf eenige kussens in de kamer,
    stapelt die midden in het vertrek, en overdekt ze met een zeer dunne
    zijden deken. Ik verzeker u, dat men er aangenamer onder rust, dan
    onder de zoo zeer geroemde duitsche dekbedden. Voor de deur blijft de
    slaaf de wacht houden. Met de pijp in den mond en het kromme zwaard
    in de hand, blijft hij den geheelen nacht wakker, en eerst des morgens
    veroorlooft hij zich een weinig rust te nemen.
    
    "Wat het voedsel en de voeding betreft, zijn de Turken in het geheel
    niet te verachten. Zij houden van vele en velerlei spijzen. De
    eerste maaltijd wordt gebruikt terstond na het morgengebed, en wel
    na de gewone reinigingen der Mohammedanen, waartoe zij door den
    muezzin (omroeper der moskee) worden aangemaand. Zoodra de muezzin
    des morgens te negen uur het geroep laat hooren; "Allah il Allah,
    Mohammed resul Illaby," [4] komt er overal leven en beweging in
    huis, waarna het ontbijt gereed gemaakt wordt. Dit bestaat uit een
    glas regenwater, wijl het bronwater voor ongezond gehouden wordt;
    vervolgens allerlei suikerwerk met frisch, gezuurd brood, honing, zure
    melk en rijstpodding, waarna pijpen en koffie gediend worden. Rooken
    en drinken doet men den ganschen dag; als het zeer warm is, eet men
    af en toe zure kersen, druiven, kweeperen, gesuikerd ijs, enz. om
    zich te verfrisschen.
    
    "Het middagmaal is eigenlijk de belangrijkste maaltijd, en wordt
    eerst na het derde gebed, te vijf uur, gebruikt. Daar de stoelen
    niet in gebruik zijn, is de tafelbediening in het Oosten geheel
    anders ingericht. Er wordt in het midden der kamer een zeer lange,
    lage bank geplaatst en daar rondom kussens gelegd waarop de gasten
    kunnen zitten. In plaats van een servet wordt deze bank belegd met
    eene koperen plaat, die spiegelglad is, en elke gast vindt op den
    rand van die plaat een stukje brood, dat met een cachet gestempeld
    is. Tusschen deze stukjes brood staan kleine bordjes en napjes met
    olijven, welke laatsten met eene soort van stroop bedekt zijn; op een
    ander napje liggen allerlei specerijen en gekleurde suikererwten. Als
    men in aanzienlijke huizen eet, dan ligt er naast een klein hoopje
    zout, bezijden het brood, eene smalle gepolijste staalplaat van de
    grootte onzer vorken, waarmede men de stroop en de olijven naar
    den mond brengt; rechts van het stukje brood liggen drie lepels,
    een van ebbenhout, de tweede van ivoor en de derde gewoonlijk
    van schildpad. Nooit ziet men, behalve bij de liberale Turken,
    eenig zilverwerk op tafel, aangezien de Profeet ergens in den koran
    uitgesproken heeft, dat hij die op aarde met zilver eet, in den hemel
    niets hebben zal. Dit is zijne verklaring van de woorden: "Wie zich
    verhoogt, die zal vernederd worden;" en "zalig zijn de armen, want
    hunner is het koninkrijk Gods".
    
    "Zoodra de tafel nu geheel bedekt is, naderen er twee slaven, die
    achter de gasten blijven staan. De een houdt op de vlakke hand een
    bekken van metaal, dat van een deksel voorzien is. Dit deksel heeft
    veel van eene fijne zeef, door welker openingen eene wolk van geuren
    opstijgt; de andere slaaf heeft eene schoon gevormde metalen kruik
    in zijne hand; deze kruik is met water gevuld, en dient om de gasten
    behulpzaam te zijn in het afwasschen hunner handen, waartoe de slaaf
    over den linker schouder een paar handdoeken heeft geslagen. Voor dat
    men op de kussens plaats neemt, reinigt men zich in tegenwoordigheid
    van allen de handen, waarna men gaat zitten of liggen, al naar mate
    men dit het gemakkelijkst vindt.
    
    "De gastheer neemt nu tusschen den duim en wijsvinger een stukje van
    het brood, doopt dit in het zout, en reikt het aan een der gasten toe,
    waardoor deze tot heer van de tafel verheven wordt: dat wil zeggen,
    dat hem het recht wordt gegeven elken schotel zoo lang op de tafel
    te houden als hij wil, waardoor hij echter tevens verplicht is van
    alle spijzen te moeten proeven. Een andere slaaf zet nu eene terrine
    met soep voor den gastheer, die er met den schildpadden lepel eenige
    scheppen uitneemt, waarna ieder gast zijn voorbeeld volgt. Onder dit
    soep eten giet de slaaf over de handen der gasten gedurig water uit,
    opdat deze vooral rein zouden blijven.
    
    "Men eet in Turkije, en vooral bij de rijken, veel en velerlei,
    somtijds vier-en-twintig verschillende gerechten. Na de soep volgt
    een schotel met hawa, de lievelingsspijs van alle Oosterlingen. Dit
    is een zeer zoete brij, bestaande uit tarwemeel, honig en geklutste
    boter, waarbij room, specerijen en allerlei vruchtensappen gevoegd
    zijn. Vervolgens worden de vleeschspijzen rondgediend; deze bestaan
    meestal in gevogelte, en zijn zoo toebereid, dat men niet behoeft
    te kluiven. Onder de groenten bekleedt de bamia eene aanzienlijke
    plaats. De bamia is eene koolsoort, welke zeer aangenaam smaakt; de
    Turken zeggen dat het eten daarvan de zinnelijkheid zeer prikkelt. Dat
    het niet aan rijst ontbreekt, spreekt wel van zelf, en gewoonlijk eet
    men die op drie- of vierderlei wijzen toebereid. Visch wordt weinig
    gegeten, maar in plaats daarvan eene dikke soep van kippenvleesch,
    rijst, okkernoten en vischgelei. Aan het gebruik om bij elken
    hoofdschotel een stuk knoflook te kauwen, en de zoetigheden met
    rozenwater te verdunnen, gewent men zich zeer spoedig. Voor dat men na
    het eindigen van den maaltijd koffie gaat drinken, deelen de slaven
    nog een schotel soep rond, waarop rozen liggen, die gekookt en met
    suiker gestoofd zijn. Ik kan een ieder aanraden, zulk een schotel
    nooit te laten voorbijgaan.
    
    "De Turk is bij het eten zeer op etiquette gesteld. Men kan niet met
    den lepel eten dien men verkiest: de soep vereischt een langen lepel,
    de gesuikerde spijzen behooren bij den ebbenhouten, en al wat brij
    is moet met den ivoren lepel gegeten worden. Nooit mag men eenige
    spijs met de linkerhand aanraken, en men maakt een zeer belachelijk
    figuur als men van het metalen staafje iets op de tafel of op zijne
    kleederen laat vallen. Daarentegen mag men zijne handen zoo dikwijls
    reinigen als men wil, en het behoort tot het gebruik om minstens alle
    vijf minuten zijne vingers af te likken."
    
    
    
    
    
    IX.
    
    De godsdienst der huilende derwischen.
    
    
    Niets verrast den reiziger in het Oosten meer dan de verschijning
    der derwischen, die meestal in armoedige kleeding, met hooge vilten
    mutsen op en met den staf in de hand, als teeken hunner afgelegde
    pelgrimsreis naar Mekka, overal en in alle straten te vinden zijn,
    waar zij het den vreemdeling door hunne onophoudelijke bedelarij
    zeer lastig maken. Gelijk bekend is zijn de derwischen monniken van
    eene zekere bedelorde, gewoonlijk lieden zonder beschaving, maar die
    voorgeven visioenen te hebben, welke zij door het overmatig gebruik
    van opium te voorschijn roepen, en waardoor zij bij het geringe
    volk in groote achting staan. Dikwijls ziet men allerlei lieden,
    ja zelfs soldaten, de vuile handen der derwischen kussen als bewijs
    van godsdienstige vereering.
    
    Men moet echter niet alle derwischen op ééne lijn plaatsen. Sommigen
    van deze lieden zijn zeer gastvrij, anderen munten uit door bijzondere
    godsdienstige verrichtingen. Onder deze laatsten zijn de dansende
    derwischen het meest bekend. Zij hebben eene afzonderlijke moskee,
    tot welke ieder vrijen toegang heeft, al ware hij ook een ongeloovige.
    
    Minder bekend is de secte der huilende derwischen, en slechts door
    den invloed van hooggeplaatste personen kan men toegang verkrijgen tot
    hunne gebedsoefeningen. Deze secte is niet uitgebreid, omdat men hare
    voorschriften en lichaamskastijdingen te streng vindt, doch het volk
    acht hare belijders hoog om hunne vroomheid. De stichter der orde,
    Chadri Hadzi Baba, ligt in een klooster bij Rustschuk begraven,
    welk klooster voor zeer heilig gehouden wordt.
    
    "Op zekeren Woensdag, den bepaalden dag hunner godsdienstoefeningen,"
    verhaalt een reiziger, "begaven wij ons naar het klooster, en
    toen wij de straten van Rustschuk achter ons hadden, bereikten wij
    spoedig het gebouw, dat te midden van prachtige boomgaarden gelegen
    is. Een eerwaardig grijsaard opende de groote poort, en noodigde
    ons uit plaats te nemen onder een schaduwrijken noteboom, welks
    voet hij belegd had met schapenvachten. Aanstonds bracht men ons
    koffie en de noodige pijpen, waarna hij bij ons plaats nam en een
    gesprek begon. Daarna maakten wij eene wandeling door de tuinen,
    die inderdaad goed onderhouden waren en ons een denkbeeld konden
    geven van den weelderigen plantengroei dezer streek. De monniken
    bearbeiden in hunnen vrijen tijd zelf het land, en men moet hunne
    vlijt bewonderen, daar zij slechts over weinige vrije uren beschikken
    kunnen en het grootste gedeelte van den dag en den nacht in gebed en
    boetedoeningen doorbrengen.
    
    "Toen wij van onze wandeling terugkeerden, had zich in dien
    tusschentijd, in de nabijheid eener fontein van het klooster, eene
    menigte menschen verzameld, die tot de orde behooren. Onder dezen waren
    eenige soldaten, kooplieden en partikulieren. Dit baart hier geene
    verwondering, want ieder muzelman kan lid worden van deze orde en aan
    de gebedsoefeningen deelnemen, zonder daarom derwisch te zijn of in het
    klooster te wonen, in 't welk toen slechts drie derwischen huisvestten.
    
    "Weldra zou de plechtigheid aanvangen; de monniken traden de moskee
    binnen, terwijl wij ongeloovigen in eene kleine voorzaal werden
    gebracht, van waar wij echter alles konden gadeslaan.
    
    "De geloovigen plaatsten zich in eenen halven kring en vouwden
    de beenen onder hun lichaam. In het midden zat hun chef, en
    deze begon langzaam en welluidend de woorden te zingen: "le
    Allah il Allah", die het begin uitmaken van de mohammedaansche
    geloofsbelijdenis. Deze woorden werden gedurig herhaald, maar telkens
    sneller, terwijl de personen eene beweging maakten met het hoofd voor-
    en achterwaarts. Toen de snelheid van het zingen haar toppunt bereikt
    had, hielden allen plotseling stil als om adem te halen, 't geen ook
    wel noodig was. Maar terstond daarop begon de voorganger met een ander
    vers. Dit bestond slechts uit het woord Allah, dat evenzoo eerst zeer
    zacht werd aangeheven, doch vervolgens steeds luider en sneller ging,
    totdat men eindelijk niets anders vernam dan een huilenden toon. De
    bidders schenen zeer vermoeid, en werden afgelost door het gezang
    van eenige Imans, die de plechtigheid bijwoonden. Daarna verhieven
    zij zich allen, en nu begon het gezang rachmani rachin. Zij plaatsten
    zich hierbij zóó, dat zij met schouder en knie elkander aanraakten,
    en brachten daarbij hun lichaam links en rechts in beweging, eerst
    langzaam en dan met de uiterste snelheid. Dit gedeelte hunner
    godsdienstoefening kostte hun ongetwijfeld de meeste inspanning,
    want allen brak het zweet uit; sommigen werden bleek, terwijl zelfs
    een paar van de vroomsten stuiptrekkend op den grond vielen. Dit
    hinderde echter de anderen niet het minst om voort te gaan, wijl men
    deze stuiptrekkingen als uitwerking hunner bijzondere geloofskracht
    aanzag. De uitspraken van de zoodanigen worden dan ook als ingevingen
    des Heiligen Geestes beschouwd. Het gezang ging nu over in een gebrul
    en had zijn toppunt bereikt, waarna de chef een teeken gaf, allen
    zich ophieven en naar een tafeltje snelden waar koffie en pijpen
    gereed lagen, ten einde zich hieraan te laven en op deze wijze de
    verloren krachten te herwinnen.
    
    "De plechtigheid was echter nog geenszins afgeloopen, daar de
    werkelijke derwischen stil op hunne plaats bleven. Hun voorganger
    sprak nu de turksche formule uit: "le Allah il Allah, Mohammed resul
    Allah"! waarbij de monniken, die zich met het voorhoofd ter aarde
    gebogen hadden, roerloos bleven liggen. Vervolgens sprak hij een gebed
    uit, dat in den vorm veel overeenkomst had met dat der westersche
    kerken. Hij bad voor den Sultan en zijn gezin, voor alle hooge
    staatsdienaren en voor alle moslems, ja zelfs voor de christelijke
    bewoners van Turkije. Ook werd de Keizer van Oostenrijk in de genade
    van Allah aanbevolen, en werden wij aldus overtuigd dat men verkeerd
    doet indien men alle Turken op dezelfde lijn van dweepzucht plaatst.
    
    "Toen het gebed en hiermede de godsdienstoefening geëindigd
    was, verlieten wij allen de moskee, en onderhielden ons met den
    vriendelijken grijsaard, die verscheidene talen sprak. Hij bracht
    ons naar het graf van den stichter des kloosters, en liet ons de
    kist zien waarin het lijk lag. Zij was met een zwart laken bedekt,
    en van talrijke spreuken uit den koran voorzien. Aan het boveneinde
    van de kist waren twee oude verbleekte vaandels geplant, welke in den
    heiligen oorlog gediend hadden. Aan de muren der grafkamer hingen
    glazen kogels, struiseieren en andere voorwerpen, door de vrome
    pelgrims uit Mekka medegebracht. Onder aan den voet van de kist stond
    een klein kastje, welks inhoud wij echter niet mochten zien, wijl het
    eenige haren van den baard des Profeets bevatte:--eene reliek, welke
    zij kostbaarder hielden dan goud. Nog hingen langs de wanden eenige
    zeer lange rozenkransen, uit groote paarlen bestaande. Men zeide ons
    dat dit bijzondere werktuigen der kastijding waren, wijl de derwischen
    van tijd tot tijd knielende op deze paarlen voortloopen, en zoo hun
    gebed verrichten: eene operatie die waarlijk niet te benijden is.
    
    "Het moet verwondering baren dat deze menschen hunne godsdienstoefening
    met zooveel zelfverloochening en geduld uitoefenen, daar toch de
    onophoudelijke sterke beweging en vooral het aanhoudend huilend en
    brullend zingen niet dan nadeelig voor hunne gezondheid zijn kan,
    zoodat het ook dikwerf gebeurt dat de jongere leden der orde de tering
    krijgen en de meesten hunner er kwijnend uitzien."
    Header as received
    The Project Gutenberg eBook of Konstantinopel en het Serail
        
    This eBook is for the use of anyone anywhere in the United States and
    most other parts of the world at no cost and with almost no restrictions
    whatsoever. You may copy it, give it away or re-use it under the terms
    of the Project Gutenberg License included with this eBook or online
    at www.gutenberg.org. If you are not located in the United States,
    you will have to check the laws of the country where you are located
    before using this eBook.
    
    Title: Konstantinopel en het Serail
    
    Author: Anonymous
    
    
            
    Release date: May 15, 2011 [eBook #36117]
    
    Language: Dutch
    
    Other information and formats: www.gutenberg.org/ebooks/36117
    
    Credits: Produced by Jeroen Hellingman and the Online Distributed
            Proofreading Team at http://www.pgdp.net/ for Project
            Gutenberg.
    Full Project Gutenberg licence
        
    
    Updated editions will replace the previous one—the old editions will
    be renamed.
    
    Creating the works from print editions not protected by U.S. copyright
    law means that no one owns a United States copyright in these works,
    so the Foundation (and you!) can copy and distribute it in the United
    States without permission and without paying copyright
    royalties. Special rules, set forth in the General Terms of Use part
    of this license, apply to copying and distributing Project
    Gutenberg™ electronic works to protect the PROJECT GUTENBERG™
    concept and trademark. Project Gutenberg is a registered trademark,
    and may not be used if you charge for an eBook, except by following
    the terms of the trademark license, including paying royalties for use
    of the Project Gutenberg trademark. If you do not charge anything for
    copies of this eBook, complying with the trademark license is very
    easy. You may use this eBook for nearly any purpose such as creation
    of derivative works, reports, performances and research. Project
    Gutenberg eBooks may be modified and printed and given away—you may
    do practically ANYTHING in the United States with eBooks not protected
    by U.S. copyright law. Redistribution is subject to the trademark
    license, especially commercial redistribution.
    
    
    START: FULL LICENSE
    
    THE FULL PROJECT GUTENBERG™ LICENSE
    
    PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK
    
    To protect the Project Gutenberg™ mission of promoting the free
    distribution of electronic works, by using or distributing this work
    (or any other work associated in any way with the phrase “Project
    Gutenberg”), you agree to comply with all the terms of the Full
    Project Gutenberg License available with this file or online at
    www.gutenberg.org/license.
    
    Section 1. General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg
    electronic works
    
    1.A. By reading or using any part of this Project Gutenberg
    electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to
    and accept all the terms of this license and intellectual property
    (trademark/copyright) agreement. If you do not agree to abide by all
    the terms of this agreement, you must cease using and return or
    destroy all copies of Project Gutenberg electronic works in your
    possession. If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a
    Project Gutenberg electronic work and you do not agree to be bound
    by the terms of this agreement, you may obtain a refund from the person
    or entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8.
    
    1.B. “Project Gutenberg” is a registered trademark. It may only be
    used on or associated in any way with an electronic work by people who
    agree to be bound by the terms of this agreement. There are a few
    things that you can do with most Project Gutenberg electronic works
    even without complying with the full terms of this agreement. See
    paragraph 1.C below. There are a lot of things you can do with Project
    Gutenberg electronic works if you follow the terms of this
    agreement and help preserve free future access to Project Gutenberg
    electronic works. See paragraph 1.E below.
    
    1.C. The Project Gutenberg Literary Archive Foundation (“the
    Foundation” or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection
    of Project Gutenberg electronic works. Nearly all the individual
    works in the collection are in the public domain in the United
    States. If an individual work is unprotected by copyright law in the
    United States and you are located in the United States, we do not
    claim a right to prevent you from copying, distributing, performing,
    displaying or creating derivative works based on the work as long as
    all references to Project Gutenberg are removed. Of course, we hope
    that you will support the Project Gutenberg mission of promoting
    free access to electronic works by freely sharing Project Gutenberg
    works in compliance with the terms of this agreement for keeping the
    Project Gutenberg name associated with the work. You can easily
    comply with the terms of this agreement by keeping this work in the
    same format with its attached full Project Gutenberg License when
    you share it without charge with others.
    
    1.D. The copyright laws of the place where you are located also govern
    what you can do with this work. Copyright laws in most countries are
    in a constant state of change. If you are outside the United States,
    check the laws of your country in addition to the terms of this
    agreement before downloading, copying, displaying, performing,
    distributing or creating derivative works based on this work or any
    other Project Gutenberg work. The Foundation makes no
    representations concerning the copyright status of any work in any
    country other than the United States.
    
    1.E. Unless you have removed all references to Project Gutenberg:
    
    1.E.1. The following sentence, with active links to, or other
    immediate access to, the full Project Gutenberg License must appear
    prominently whenever any copy of a Project Gutenberg work (any work
    on which the phrase “Project Gutenberg” appears, or with which the
    phrase “Project Gutenberg” is associated) is accessed, displayed,
    performed, viewed, copied or distributed:
    
        This eBook is for the use of anyone anywhere in the United States and most
        other parts of the world at no cost and with almost no restrictions
        whatsoever. You may copy it, give it away or re-use it under the terms
        of the Project Gutenberg™ License included with this eBook or online
        at www.gutenberg.org. If you
        are not located in the United States, you will have to check the laws
        of the country where you are located before using this eBook.
      
    1.E.2. If an individual Project Gutenberg electronic work is
    derived from texts not protected by U.S. copyright law (does not
    contain a notice indicating that it is posted with permission of the
    copyright holder), the work can be copied and distributed to anyone in
    the United States without paying any fees or charges. If you are
    redistributing or providing access to a work with the phrase “Project
    Gutenberg” associated with or appearing on the work, you must comply
    either with the requirements of paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 or
    obtain permission for the use of the work and the Project Gutenberg
    trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or 1.E.9.
    
    1.E.3. If an individual Project Gutenberg electronic work is posted
    with the permission of the copyright holder, your use and distribution
    must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any
    additional terms imposed by the copyright holder. Additional terms
    will be linked to the Project Gutenberg License for all works
    posted with the permission of the copyright holder found at the
    beginning of this work.
    
    1.E.4. Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg
    License terms from this work, or any files containing a part of this
    work or any other work associated with Project Gutenberg.
    
    1.E.5. Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this
    electronic work, or any part of this electronic work, without
    prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with
    active links or immediate access to the full terms of the Project
    Gutenberg License.
    
    1.E.6. You may convert to and distribute this work in any binary,
    compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including
    any word processing or hypertext form. However, if you provide access
    to or distribute copies of a Project Gutenberg work in a format
    other than “Plain Vanilla ASCII” or other format used in the official
    version posted on the official Project Gutenberg website
    (www.gutenberg.org), you must, at no additional cost, fee or expense
    to the user, provide a copy, a means of exporting a copy, or a means
    of obtaining a copy upon request, of the work in its original “Plain
    Vanilla ASCII” or other form. Any alternate format must include the
    full Project Gutenberg License as specified in paragraph 1.E.1.
    
    1.E.7. Do not charge a fee for access to, viewing, displaying,
    performing, copying or distributing any Project Gutenberg works
    unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9.
    
    1.E.8. You may charge a reasonable fee for copies of or providing
    access to or distributing Project Gutenberg electronic works
    provided that:
    
        • You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from
            the use of Project Gutenberg works calculated using the method
            you already use to calculate your applicable taxes. The fee is owed
            to the owner of the Project Gutenberg trademark, but he has
            agreed to donate royalties under this paragraph to the Project
            Gutenberg Literary Archive Foundation. Royalty payments must be paid
            within 60 days following each date on which you prepare (or are
            legally required to prepare) your periodic tax returns. Royalty
            payments should be clearly marked as such and sent to the Project
            Gutenberg Literary Archive Foundation at the address specified in
            Section 4, “Information about donations to the Project Gutenberg
            Literary Archive Foundation.”
        
        • You provide a full refund of any money paid by a user who notifies
            you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he
            does not agree to the terms of the full Project Gutenberg™
            License. You must require such a user to return or destroy all
            copies of the works possessed in a physical medium and discontinue
            all use of and all access to other copies of Project Gutenberg™
            works.
        
        • You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of
            any money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the
            electronic work is discovered and reported to you within 90 days of
            receipt of the work.
        
        • You comply with all other terms of this agreement for free
            distribution of Project Gutenberg™ works.
        
    
    1.E.9. If you wish to charge a fee or distribute a Project
    Gutenberg™ electronic work or group of works on different terms than
    are set forth in this agreement, you must obtain permission in writing
    from the Project Gutenberg Literary Archive Foundation, the manager of
    the Project Gutenberg™ trademark. Contact the Foundation as set
    forth in Section 3 below.
    
    1.F.
    
    1.F.1. Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable
    effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread
    works not protected by U.S. copyright law in creating the Project
    Gutenberg™ collection. Despite these efforts, Project Gutenberg™
    electronic works, and the medium on which they may be stored, may
    contain “Defects,” such as, but not limited to, incomplete, inaccurate
    or corrupt data, transcription errors, a copyright or other
    intellectual property infringement, a defective or damaged disk or
    other medium, a computer virus, or computer codes that damage or
    cannot be read by your equipment.
    
    1.F.2. LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the “Right
    of Replacement or Refund” described in paragraph 1.F.3, the Project
    Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project
    Gutenberg™ trademark, and any other party distributing a Project
    Gutenberg™ electronic work under this agreement, disclaim all
    liability to you for damages, costs and expenses, including legal
    fees. YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT
    LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE
    PROVIDED IN PARAGRAPH 1.F.3. YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE
    TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE
    LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR
    INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH
    DAMAGE.
    
    1.F.3. LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a
    defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can
    receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a
    written explanation to the person you received the work from. If you
    received the work on a physical medium, you must return the medium
    with your written explanation. The person or entity that provided you
    with the defective work may elect to provide a replacement copy in
    lieu of a refund. If you received the work electronically, the person
    or entity providing it to you may choose to give you a second
    opportunity to receive the work electronically in lieu of a refund. If
    the second copy is also defective, you may demand a refund in writing
    without further opportunities to fix the problem.
    
    1.F.4. Except for the limited right of replacement or refund set forth
    in paragraph 1.F.3, this work is provided to you ‘AS-IS’, WITH NO
    OTHER WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT
    LIMITED TO WARRANTIES OF MERCHANTABILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE.
    
    1.F.5. Some states do not allow disclaimers of certain implied
    warranties or the exclusion or limitation of certain types of
    damages. If any disclaimer or limitation set forth in this agreement
    violates the law of the state applicable to this agreement, the
    agreement shall be interpreted to make the maximum disclaimer or
    limitation permitted by the applicable state law. The invalidity or
    unenforceability of any provision of this agreement shall not void the
    remaining provisions.
    
    1.F.6. INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the
    trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone
    providing copies of Project Gutenberg™ electronic works in
    accordance with this agreement, and any volunteers associated with the
    production, promotion and distribution of Project Gutenberg™
    electronic works, harmless from all liability, costs and expenses,
    including legal fees, that arise directly or indirectly from any of
    the following which you do or cause to occur: (a) distribution of this
    or any Project Gutenberg work, (b) alteration, modification, or
    additions or deletions to any Project Gutenberg work, and (c) any
    Defect you cause.
    
    Section 2. Information about the Mission of Project Gutenberg
    
    Project Gutenberg is synonymous with the free distribution of
    electronic works in formats readable by the widest variety of
    computers including obsolete, old, middle-aged and new computers. It
    exists because of the efforts of hundreds of volunteers and donations
    from people in all walks of life.
    
    Volunteers and financial support to provide volunteers with the
    assistance they need are critical to reaching Project Gutenberg’s
    goals and ensuring that the Project Gutenberg collection will
    remain freely available for generations to come. In 2001, the Project
    Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure
    and permanent future for Project Gutenberg and future
    generations. To learn more about the Project Gutenberg Literary
    Archive Foundation and how your efforts and donations can help, see
    Sections 3 and 4 and the Foundation information page at www.gutenberg.org.
    
    Section 3. Information about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation
    
    The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non-profit
    501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the
    state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal
    Revenue Service. The Foundation’s EIN or federal tax identification
    number is 64-6221541. Contributions to the Project Gutenberg Literary
    Archive Foundation are tax deductible to the full extent permitted by
    U.S. federal laws and your state’s laws.
    
    The Foundation’s business office is located at 41 Watchung Plaza #516,
    Montclair NJ 07042, USA, +1 (862) 621-9288. Email contact links and up
    to date contact information can be found at the Foundation’s website
    and official page at www.gutenberg.org/contact
    
    Section 4. Information about Donations to the Project Gutenberg
    Literary Archive Foundation
    
    Project Gutenberg™ depends upon and cannot survive without widespread
    public support and donations to carry out its mission of
    increasing the number of public domain and licensed works that can be
    freely distributed in machine-readable form accessible by the widest
    array of equipment including outdated equipment. Many small donations
    ($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt
    status with the IRS.
    
    The Foundation is committed to complying with the laws regulating
    charities and charitable donations in all 50 states of the United
    States. Compliance requirements are not uniform and it takes a
    considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up
    with these requirements. We do not solicit donations in locations
    where we have not received written confirmation of compliance. To SEND
    DONATIONS or determine the status of compliance for any particular state
    visit www.gutenberg.org/donate.
    
    While we cannot and do not solicit contributions from states where we
    have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition
    against accepting unsolicited donations from donors in such states who
    approach us with offers to donate.
    
    International donations are gratefully accepted, but we cannot make
    any statements concerning tax treatment of donations received from
    outside the United States. U.S. laws alone swamp our small staff.
    
    Please check the Project Gutenberg web pages for current donation
    methods and addresses. Donations are accepted in a number of other
    ways including checks, online payments and credit card donations. To
    donate, please visit: www.gutenberg.org/donate.
    
    Section 5. General Information About Project Gutenberg electronic works
    
    Professor Michael S. Hart was the originator of the Project
    Gutenberg concept of a library of electronic works that could be
    freely shared with anyone. For forty years, he produced and
    distributed Project Gutenberg eBooks with only a loose network of
    volunteer support.
    
    Project Gutenberg eBooks are often created from several printed
    editions, all of which are confirmed as not protected by copyright in
    the U.S. unless a copyright notice is included. Thus, we do not
    necessarily keep eBooks in compliance with any particular paper
    edition.
    
    Most people start at our website which has the main PG search
    facility: www.gutenberg.org.
    
    This website includes information about Project Gutenberg,
    including how to make donations to the Project Gutenberg Literary
    Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to
    subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks.

    Source: Project Gutenberg ebook #36117. Public-domain status is recorded per item; the licence text above is reproduced unchanged.

    Source
    Project Gutenberg
    Record
    ebook 36117
    Rights
    public domain (US)
    Rendered
    2026-11-22
    Completeness
    Complete held text.