Confessiones
by Saint of Hippo Augustine · Latin · Gutenberg #33849 · 964,416 chars · public domain (US)
The Project Gutenberg eBook of Confessiones
This eBook is for the use of anyone anywhere in the United States and
most other parts of the world at no cost and with almost no restrictions
whatsoever. You may copy it, give it away or re-use it under the terms
of the Project Gutenberg License included with this eBook or online
at www.gutenberg.org. If you are not located in the United States,
you will have to check the laws of the country where you are located
before using this eBook.
Title: Confessiones
Author: Saint of Hippo Augustine
Editor: sieur Philippe Goibaud Du Bois
E. B. Pusey
Release date: October 10, 2010 [eBook #33849]
Most recently updated: August 28, 2026
Language: Latin
Other information and formats: www.gutenberg.org/ebooks/33849
Credits: Produced by Steven Giacomelli, Keith Edkins and the Online
Distributed Proofreading Team at http://www.pgdp.net (This
file was produced from images generously made available
by The Internet Archive/Canadian Libraries)
*** START OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK CONFESSIONES ***
S. AURELII
AUGUSTINI
CONFESSIONES
POST EDITIONEM PARISIENSEM NOVISSIMAM
AD FIDEM
CODICUM OXONIENSIUM RECOGNITÆ,
ET POST EDITIONEM M. DUBOIS
EX IPSO AUGUSTINO ILLUSTRATÆ.
* * * * *
OXONII,
J. H. PARKER;
J. G. ET F. RIVINGTON, LONDINI.
MDCCCXXXVIII.
* * * * *
{vii}
MONITUM.
Quum Patrum studium omni fere tempore in Ecclesia Anglicana floruerit,
mirum sane accidit, non nisi unum S. Augustini opusculum[1], quod sciam,
idque historici tantum argumenti, typis apud nos unquam mandatum fuisse.
Auspicatius ergo a nullo alio exordium sumpturam fore Bibliothecam hanc
Patrum duximus, quam ab ipso Augustino, neque opera ejus selecta quam ab
ipsius Confessionibus, tum quia indolem Sancti Patris, ingenium, vitam,
mores optime declarent, tum vero quia iis, qui pietati gnaviter studuerunt,
nunquam non (si modo licuerit) in manibus versatæ sint. Operi tam insigni,
et sæculorum plus quam tredecim quæ id in succum et sanguinem pietatis suæ
converterunt, suffragiis, amore, studio, comprobato, non est quod
immoremur; id ergo paucis tantum exponemus, quod in hac editione præstare
voluerimus.
Et nos quidem editione Benedictina contenti fuissemus, quam certe, (si in
hâc vel illa Patrum editione minus diligenter egerint Monachi quidam
ordinis illius impigerrimi, deque Patribus optime meriti,) solito labore et
patientia, summaque cura et fidelitate concinnarunt, præsertim cum
recentius adhuc summa cum diligentia denuo recensita sit et emendata; eorum
tamen scrupulis occurrere voluimus, quibus suspectum est quicquid Ecclesiæ
Romanæ elaboraverint asseclæ, quosque a Patrum studio absterret
corruptelarum nescio quarundam suspicio. Quo ergo huic timori mederemur,
codices Manuscriptos, quotquot Bibliothecæ nostræ habent, contulimus; et
textum Benedictinum pro fundamento quidem ponentes, varias etiam lectiones,
quas notarunt {viii} Benedictini, sedulo pensitantes, codicum Oxoniensium
quoque, in nova hac editione paranda, opem adhibuimus. Et quatuor quidem ex
iis jamdudum in gratiam editorum Benedictinorum, hic illic collati erant;
quod tamen, etsi non infide, negligentius tamen certe factum est. Quos cum
accuratius contulissemus, e duobus eos fontibus profluxisse apparuit; et
eorum quidem, quos literis ABCD insignivimus[2], tantam esse inter se
affinitatem, ut ex uno Ms. eos exscriptos esse suborta sit suspicio; alias
tamen, (etsi rarius in lectionibus majoris momenti,) adeo in diversa
ierunt, ut ad unam potius, quam dicunt, "familiam" pertinere visi sint,
quam ab uno exemplare desumpti. Codex autem reliquus E, ad aliam omnino
familiam pertinet; adeo ut mirum sit eum qui codices BCDE olim contulerit,
"codd. Anglicanis" toties hanc vel illam lectionem tribuerit, cum cod. E ut
plurimum a cæteris diversam sistat. Indoles autem horum Mss. clarius nobis
innotuit, inspectis Varr. Lectt., quas editor recentior Benedictinus D.
Martin, suæ Confessionum editioni (Parisiis 1741) subjecit, quippe qui
Mss., quos adhibuerit, nominatim fere ubique adducat. Postquam ergo horum
lectiones sedulo notaveramus, codd. ABCD maxime cum antiquissimo illo
codice Germ. 1. (sæculi, sicut ille autumat, octavi, adeoque vix
quadringentos post editas Confessiones annos descripto) congruere
reperimus; E vero potius cum Bertinensi. Hi autem in libb. x. et xi
universis, quater tantum, (quoad saltem lectiones utriusque notavit D.
Martin,) inter se concordant; cæteris Mss. præcipuis, Gislen. Camer. Aquic.
Torn. 1., cum utroque ut plurimum congruentibus, quoties a lectione vulgata
discedant; ita tamen ut Germ. 2. plerumque cum Germ. 1. congruat, uterque
vero, ut et Bertin., lectiones plures sibi proprias habeat. "Familias"
ergo, quas vocant, duas admodum diversas exhibent. Codd. autem Oxon. ita
cum utroque congruunt, ut in aliis rursus discedant, unde liquet eos e
codicibus antiquis, his affinibus, potius quam ex ipsis fuisse derivatos;
{ix} sæpissime vero eas lectiones habent, quas Benedictini, tanto
supellectile muniti, in "codd. antiquissimis" vel "optimis" exstare testati
sunt.
Cum Codd. ergo ABC, quos per benevolentiam Præfectorum et Sociorum Colleg.
Mertonensis et Ænei Nasi, mihi domi habere licuit, amicorum juniorum ope
adhibita, textum Confessionum a capite ad calcem contuli; codd. vero DE,
quos non nisi in Bibliotheca Bodleiana conferre licuit, postquam eorum
indolem satis exploraverim, iis tantum in locis, haud paucis sane, inspexi,
ubi codd. jam collati inter se discreparunt. Lectt. porro Varr. minoris
sæpe, vel nullius fere, momenti notavi, quo codd. nostrorum indoles melius
innotesceret; verborum autem ordinem, quem Augustinus subtilem et limatum
imprimis adhibet, utpote qui Rhetor olim fuerit et "acutis auribus"
præditus, tacite, ne tædio foret crebra harum minutiarum adnotatio, ad
eorumdem fidem immutavi. Immutavi autem, cum, etsi minutum sit, suum tamen
habeat leporem. Opere vero jam ad finem perducto, merita editionis
Benedictinæ adeo non elevare vellem, ut nequeam non admirari summam fidem,
diligentiam, acumen, quæ in ea concinnanda, adhibuerunt Monachi
Benedictini.[3]
Notulas, quas textui subjecimus, utiles fore speravimus, quod Augustini
mentem subinde plenius declararent, vel rem aliquam, quam in Confessionibus
obiter tantum tetigerit, expressius tractarent, vel ex alia quadam parte
ante oculos sisterent. Eas autem ex editione M. Dubois (Paris. 1776)
maximam partem desumptas esse, jam diximus; quasdam ipsi adjecimus, maxime,
quæ ad Manichæorum hæresin pertinent. Ubique autem fere verba ipsius
Augustini adhibuimus, tum ne nostra cum ipsius sententiis miscere quibusdam
videremur, tum vero quod ipse sensus suos magis vivide esset {x} aperturus,
tum denique quod thesaurus quodammodo sententiarum et dictorum Sancti
illius ita evasurus foret, unde ii, qui in operibus ejus minus versati
essent, divitias, quas per insignem hunc servum Suum Ecclesiæ Suæ contulit
Deus, rectius æstimarent. Faxit Ille, ut scripta inclyti hujus sanctique
propugnatoris sanæ fidei pietatisque virilis, regnum Ejus, "cujus erat et
cui serviit" nunc etiam promoveant.
E. B. P.
_Oxonii_
_Die festo S. Bartholomæi_
A.D. 1838.
* * * * *
{xi}
AUGUSTINUS DARIO COMITI, EPISTOLA 231, N. 6.
"Sume libros, quos desiderasti, Confessionum mearum. Ibi me inspice, ne me
laudes ultra quam sum; ibi non aliis de me crede, sed mihi; ibi me attende,
et vide quid fuerim in meipso, per meipsum: et si quid in me tibi
placuerit, lauda ibi mecum, quem laudari volui de me; neque enim me.
Quoniam ipse fecit nos, et non ipsi nos: nos autem perdideramus nos; sed
qui fecit, refecit. Cum autem ibi me inveneris, ora pro me, ne deficiam,
sed perficiar."
EX LIBRO DE DONO PERSEVERANTIÆ, CAP. XX.
"Quid autem meorum opusculorum frequentius et delectabilius innotescere
potuit, quam libri Confessionum mearum? Cum et ipsos ediderim antequam
Pelagiana hæresis exstitisset, in eis certe dixi Deo nostro, et sæpe dixi:
'Da quod jubes, et jube quod vis.' Quæ mea verba Pelagius Romæ cum a quodam
fratre coepiscopo meo fuissent eo præsente commemorata, ferre non potuit;
et contradicens aliquanto commotius, pene cum eo qui illa commemoraverat,
litigavit."
LIB. II. RETRACTATIONUM CAPUT VI.
"Confessionum mearum libri tredecim, et de malis et de bonis meis Deum
laudant justum et bonum, atque in eum excitant humanum intellectum et
affectum; interim quod ad me attinet, hoc in me egerunt cum scriberentur,
et agunt cum leguntur. Quid de illis alii sentiant, ipsi viderint; multis
tamen fratribus eos multum placuisse et placere scio. A primo usque ad
decimum de me scripti sunt: in tribus cæteris, de Scripturis sanctis; ab eo
quod scriptum est, _In principio fecit Deus coelum et terram_[4], usque ad
sabbati requiem."
* * * * *
{xiii}
ARGUMENTUM.
LIBER PRIMUS.
A Dei laudibus exorsus, recolit vitæ suæ primordia ad annum decimum
quintum. Infantiæ peccata agnoscit et pueritiæ; atque hac ætate in
lusum et puerilia quæque oblectamenta, quam in litterarum studia
procliviorem se fuisse confitetur. p. 1
LIBER SECUNDUS.
Ad ætatem aliam progreditur, primumque adolescentiæ suæ, id est, sextum
decimum vitæ annum, quem in paterna domo studiis intermissis
consumpserat arbitrio proprio ac libidinibus indulgens, ad mentem
revocat cum gravi dolore, in quibus maxime miratur, se furtum quoddam
gratis perpetrasse; quod contra, cor humanum non nisi aliqua boni
specie in malum trahi. 18
LIBER TERTIUS.
De annis ætatis illius decimo septimo, decimo octavo, et decimo nono
transactis Carthagine, ubi dum studiorum gratia commorabatur,
spectaculis et flagitiis ultro se dedit. Ciceronis Hortensio in amorem
sapientiæ accenditur. Eam superbe quærens, in Manichæorum hæresin
incurrit, quorum dum hic obiter errores et ineptias exagitat, de
flagitiis et facinoribus, et de verâ justitiâ disserit luculenter.
Uberes ac perennes pro filio lachrymas fundens Monnica de futurâ ejus
resipiscentiâ certior fit, a Deo immisso somnio, et sancti cujusdam
Episcopi responso. 27
LIBER QUARTUS.
Pudet se Manichæorum sectæ addictum fuisse per novennium, atque alios
secum in eumdem errorem pertra isse; tum etiam consuluisse
mathematicos: et amicum sibi interea morte præreptum, acerbiori quam
æquum esset animi dolore fuisse prosecutum; cujus insignem conversionem
memorat, et mortis ejus occasione, de vana et de solida amicitia {xiv}
et quam fluxa sint et caduca terrena omnia, pluribus disserit.
Mentionem facit librorum de Pulchro et Apto, a se anno ætatis vigesimo
sexto aut vigesimo septimo conscriptorum; necnon quam facili negotio
liberalium artium libros atque Aristotelis Categorias, anno ætatis
ferme vigesimo, per sese intellexerit. 45
LIBER QUINTUS.
Annum ætatis suæ exhibet vigesimum nonum, quo scilicet, comperta Fausti
Manichæi imperitia in iis, quæ isti se divinitus scire jactitabant,
propositum in illa secta proficiendi abjecit; quo etiam Romam, ubi
rhetoricam profiteretur, et deinde Mediolanum ut eamdem artem doceret,
abdita Dei providentia missus est; ubi coepit audito Ambrosio
resipiscere, et Manichæismo abdicato, catechumenus in Ecclesia
Catholica denuo fieri decrevit. 63
LIBER SEXTUS.
Monnicæ matris ejus, adventus, et pium erga Ambrosium obsequium.
Ambrosii mores et vitæ habitus. Aug. annum ætatis agens trigesimum,
Ambrosii conciones frequentat, et doctrinam Catholicam a Manichæis
falso insimulari clarius intelligit; fidei tamen naturam et utilitates
haud attingit. Alypii amici ejus mores. In diversa rapitur, dum de vita
melius instituenda deliberat; mortis quoque ac judicii metu perculsus,
ad vitæ conversionem in dies accenditur. 82
LIBER SEPTIMUS.
Juventatis suæ exordium, id est annum ætatis trigesimum primum, ob
mentis oculos reducit. Narrat se argumento quodam Nebridii valde
perculsum, crassis tamen adhuc tenebris obvolvi, cum de Deo non nisi
corporaliter sentire potuerit; Manichæos ergo impie sentire probe
cernit, Ecclesiæ vero fidem omnino amplecti nequit; a Mathematicorum
erroribus revocatur; quæstione tamen, unde malum? misere torquetur;
plurimum e Platonicorum libris proficit, neque tamen sufficiunt, cum de
Christi incarnatione prave senserit; arreptis vero S. Scripturis, et
præsertim Apostolo Paulo, dubitationes ejus omnes concidunt. 103
LIBER OCTAVUS.
Vitæ ipsius partem attingit celeberrimam, annum ætatis trigesimum
secundum, quo nempe cum Simplicianum consuluisset, audita ab eo
Victorini conversione, ad imitandum exarsit. Tum vero, iis quæ de
Antonio Ægyptio monacho et duorum aulicorum conversione a Pontitiano
didicit, magis magisque accensus, post vehementem luctam inter carnem
et spiritum, codicem Apostoli coelesti admonitus oraculo inspexit;
lectoque qui ipsi primus occurrit versiculo, omnino immutatur, et
diruptis cupiditatum vinculis totus ad Deum convertitur. 125 {xv}
LIBER NONUS.
Uni jam Deo vivere studens, Rhetoricæ professionem, sed non ante
transactas vindemiales ferias quæ proxime instabant, abjicere statuit.
Interim rure Cassiciaco apud amicum ejus Verecundum ad percipiendam
Baptismi gratiam se parat; ac tandem cum Alypio, et filio suo Adeodato
baptizatur. Nec multo post, Africam repetens, Ostiam venit, cum amicis
et matre Monnica, cujus vitam et sanctos mores brevi compendio exhibet,
quæque ibidem defungitur, anno ætatis suæ 56, Augustini 33. 145
LIBER DECIMUS.
Quemadmodum prioribus Libris aperuit, qualis ante perceptam baptismi
gratiam fuerit, in hoc scrutatur, qualis esset quo tempore hæc
scribebat. Ac primum se Deum amare profitetur. Tum quæ ad ipsum
cognoscendum incunda sit via disquirens, omnes animæ suæ facultates
lustrat; sed in primis memoriam, cujus vim plane stupendam exhibet,
Deumque in ipsa habitare dignari ostendit. Deinde inquirit in actus, in
sensus et affectus suos, ex triplici tentatione, voluptatis,
curiositatis et superbiæ; et quid circa unamquamque præscribat
temperantia Christiana, luculentur docet. Tum de Christo Mediatore
disserit, cujus ope omnes animæ suæ languores sanatum iri confidit. 168
LIBER UNDECIMUS.
Quæ ex instituto dicenda occurrebant, quo tandem modo ad Officia Divina
exequenda fuerit perductus, silentio præterit, Deum ex eo laudaturus,
quod Scripturæ suæ interiora sensim ei aperuerit. Moysen non nisi in
Christo intelligendum esse fatetur, ne exordium quidem libri Geneseos,
_In principio fecit Deus coelum et terram._ De his disserens, occurrit
obtrectantibus, "quid faceret Deus antequam coelum et terram conderet;
et unde ei in mentem venerit tandem aliquando ea facere, cum antea non
fecisset." Dum vero iis refellendis insistit, de Tempore copiose et
accurate disserit. 205
LIBER DUODECIMUS.
Primi Geneseos versiculi interpretationem prosequitur, _In principio
fecit Deus coelum et terram_; in quo _coeli_ nomine significari docet
creaturam illam spiritualem vel intellectualem, quæ faciem Dei semper
contemplatur; _terræ_ autum vocabulo informem materiam, ex qua rerum
corporearum species fuerunt posthac formatæ. Verum alias interpretandi
rationes haudquaquam improbandas esse; imo ex Scripturæ divinæ
profunditate sensum multiplicem erui posse et debere, quinimo, quidquid
omnino veri in ejus verbis inveniri potest, id in iis revera contineri,
confitetur. 226 {xvi}
LIBER DECIMUS TERTIUS.
Dei bonitatem vel ex hoc maxime commendari docet, quod cum rebus a se
creatis nullatenus indigeret, eas non tantum condiderit, sed singulas
quasque in suo genere perfecerit. Trinum Deum, ipsiusque Spiritus
sancti proprietatem, primis Geneseos verbis insinuari ostendit; et de
ejus in nobis effectibus præclare omnino disserit. Deinde tota conditi
Universi historia nobis allegorice exhiberi docet mirabilem illum
ordinem, quem in instituenda et sanctificanda Ecclesia Deus servare
voluit, cum non alio plane fine condita fuerint universa. 249
* * * * *
{1}
S. AUR. AUGUSTINI
HIPPONENSIS EPISCOPI
CONFESSIONUM
LIBRI TREDECIM.[5]
* * * * *
LIBER PRIMUS.
A Dei laudibus exorsus, recolit vitæ suæ primordia ad annum decimum
quintum. Infantiæ peccata agnoscit et pueritiæ; atque hac ætate in
lusum et puerilia quæque oblectamenta, quam in litterarum studia
procliviorem se fuisse confitetur.
[Sidenote: I. Deum vult laudare ab ipso excitatus. Ps. 144, 3; 146, 5. Jac.
4, 6. 1 Pet. 5, 5.]
1. _Magnus es, Domine, et laudabilis valde: magna virtus tua, et sapientiæ
tuæ non est numerus._ Et laudare te vult homo, aliqua portio creaturæ tuæ;
et homo circumferens mortalitatem suam, circumferens testimonium peccati
sui, et testimonium quia _superbis resistis_: et tamen laudare te vult
homo, aliqua portio creaturæ tuæ. Tu excitas, ut laudare te delectet; quia
fecisti nos ad te, et inquietum est cor nostrum, donec requiescat in te[6].
Da mihi, Domine, scire et intelligere utrum sit prius invocare te, an
laudare te; et scire te prius sit, an invocare te. Sed quis te invocat,
nesciens te? Aliud enim pro alio potest invocare nesciens te. An potius
invocaris, ut sciaris? [Sidenote: Rom. 10, 14.]_Quomodo autem invocabunt in
quem non crediderunt? aut quomodo credent sine prædicante? [Sidenote: Ps.
21, 27. Mat. 7, 7.]Et laudabunt Dominum qui requirunt eum. Quærentes enim
invenient eum_, et invenientes laudabunt eum. Quæram te, Domine, invocans
te; et invocem te, credens in te: prædicatus enim es nobis. Invocat te,
Domine, fides mea quam dedisti mihi, quam inspirasti mihi per humanitatem
Filii tui, per ministerium prædicatoris tui.
{2}
[Sidenote: II. Deum quem invocat in ipso esse, ipsumque in Deo.]
2. Et quomodo invocabo Deum meum, Deum et Dominum meum? Quoniam utique in
me ipsum eum vocabo[7], cum invocabo eum. Et quis locus est in me quo
veniat in me Deus meus? quo Deus veniat in me, Deus qui fecit coelum et
terram? Itane, Domine Deus meus, est quidquam in me quod capiat te? An vero
coelum et terra quæ fecisti, et in quibus me fecisti, capiunt te? An quia
sine te non esset quidquid est, fit ut quidquid est capiat te? Quoniam
itaque et ego sum, quid peto ut venias in me, qui non essem, nisi esses in
me? Non enim ego jam in inferis*, et tamen etiam ibi es. Nam [Sidenote: Ps.
138, 8.]_etsi descendero in infernum, ades_. Non ergo essem, Deus meus non
omnino essem, nisi esses in me. An potius non essem, nisi essem in te,
[Sidenote: Rom. 11, 36.]_ex quo omnia, per quem omnia, in quo omnia_? Etiam
sic, Domine, etiam sic. Quo te invoco, cum in te sim? aut unde venias in
me? Quo enim recedam extra coelum et terram, ut inde in me veniat Deus
meus, qui dixit: [Sidenote: Jer. 23, 24.]_ Coelum et terram ego impleo?_
[Sidenote: III. Deus sic ubique totus, ut res nulla ipsum totum capiat.]
3. Capiunt[8] ergone te coelum et terra, quoniam tu imples ea? An imples,
et restat, quoniam non te capiunt? Et quo refundis quidquid impleto coelo
et terra restat ex te? An non opus habes, ut quoquam continearis, qui
contines omnia; quoniam quæ imples, continendo imples? Non enim vasa quæ te
plena sunt, stabilem te faciunt; quia etsi frangantur, non effunderis. Et
cum [Sidenote: Act. 2, 18.]_effunderis super nos_, non tu jaces, sed erigis
nos; nec tu dissiparis*, sed colligis nos. Sed qui* imples omnia, te toto
imples omnia? An quia non possunt te totum capere omnia, partem tui
capiunt, et eamdem partem simul omnia capiunt? An singulas singula, et
majores majora, minores minora capiunt? Ergo est aliqua pars tui major,
aliqua minor. An ubique totus es, et res nulla te totum capit?
[Sidenote: IV. Dei majestas et perfectiones inexplicabiles.]
4. Quid es ergo, Deus meus? quid, rogo, nisi Dominus Deus? [Sidenote: Ps.
17, 32.]_Quis enim Dominus præter Dominum? aut quis Deus præter Deum
nostrum?_ Summe, optime, potentissime, omnipotentissime, misericordissime
et justissime, secretissime et præsentissime, pulcherrime et fortissime,
stabilis et incomprehensibilis; immutabilis, mutans omnia; nunquam novus,
{3} nunquam vetus; innovans omnia, et [Sidenote: Job 9, 5. e vers. vet.]_in
vetustatem perducens_ superbos[9], [Sidenote: Mat. 25, 27.]_et nesciunt_:
semper agens, semper quietus; colligens, et non egens; portans, et implens,
et protegens; creans, et nutriens, et perficiens; quærens, cum nihil desit
tibi. Amas, nec æstuas; zelas, et securus es; poenitet te, et non doles;
irasceris et tranquillus es; opera mutas, nec mutas consilium: recipis quod
invenis, et nunquam amisisti*; nunquam inops, et gaudes lucris; nunquam
avarus, et usuras exigis. Supererogatur tibi, ut debeas; et quis habet
quidquam non tuum? Reddis debita nulli debens, donas debita nihil perdens.
Et quid diximus*, Deus meus, vita mea, dulcedo mea sancta? aut quid dicit
aliquis, cum de te dicit? Et væ tacentibus de te; quoniam loquaces muti
sunt.
[Sidenote: V. Petit amorem Dei, et delictorum veniam.]
5. Quis mihi dabit acquiescere in te? Quis mihi dabit ut venias in cor
meum, et inebries illud, ut obliviscar mala mea, et unum bonum meum
amplectar te? Quid mihi es? Miserere, ut loquar. Quid tibi sum ipse, ut
amari te jubeas a me, et nisi faciam irascaris mihi, et mineris ingentes
miserias? Parvane ipsa est*, si non amem te? Hei mihi! Dic mihi per
miserationes tuas, Domine Deus meus, quid sis mihi. [Sidenote: Ps. 34.
3.]_Dic animæ meæ: Salus tua ego sum_. Sic dic, ut audiam. Ecce aures
cordis mei ante te, Domine; aperi eas, et [Sidenote: Ex. 33, 20.]_dic animæ
meæ: Salus tua ego sum_. Curram post vocem hanc, et apprehendam te. Noli
abscondere a me faciem tuam: moriar, ne moriar, ut eam videam.
6. Augusta est domus animæ meæ quo venias ad eam; dilatetur abs te. Ruinosa
est; refice eam. Habet quæ offendant oculos tuos; fateor et scio: sed quis
mundabit eam? aut cui alteri præter te clamabo, [Sidenote: Ps. 18, 13,
14.]_Ab occultis meis munda me, Domine, et ab alienis[10] parce servo tuo?
[Sidenote: Ps. 115, 10.]Credo, propter quod et loquor_; Domine, tu scis.
[Sidenote: Ps. 31, 5.]_Nonne tibi prolocutus sum adversum me delicta mea,
Deus meus: [Sidenote: Job 9, 2, 3.]et tu dimisisti impietatem cordis mei?_
Non judicio contendo tecum qui veritas es; et ego nolo fallere meipsum,
[Sidenote: Ps. 26, 12.]_ne mentiatur {4} iniquitas mea sibi_. Non ergo
judicio contendo tecum; quia [Sidenote: Ps. 129, 3.]_si iniquitates
observaveris, Domine; Domine, quis sustinebit_?
[Sidenote: VI. Infantiam suam describit, laudat Dei providentiam et
æternitatem.]
7. Sed tamen, sine me loqui apud misericordiam tuam, [Sidenote: Gen. 18,
27.]_me terram et cinerem_. Sine* tamen loqui; quoniam ecce misericordia
tua est, non homo irrisor meus, cui loquor. Et tu fortasse irrides me; sed
[Sidenote: Jer. 12, 15.]_conversus misereberis mei_. Quid enim est quod
volo dicere, Domine Deus meus, nisi quia nescio unde venerim huc? in istam
dico vitam mortalem*, an mortalem vitalem, nescio. Et susceperunt me
consolationes miserationum tuarum, sicut audivi a parentibus carnis meæ, ex
quo* et in qua formasti me in tempore; non enim ego memini. Exceperunt ergo
me consolationes lactis humani. Nec mater mea, vel nutrices meæ sibi ubera
implebant: sed tu mihi per eas dabas alimentum infantiæ, secundum
institutionem tuam et divitias usque ad fundum rerum dispositas. Tu etiam
mihi dabas nolle amplius quam dabas; et nutrientibus me dare mihi velle
quod eis dabas. Dare enim mihi per ordinatum affectum volebant quo ex te
abundabant. Nam bonum erat eis bonum meum ex eis; quod non ex eis*, sed per
eas erat: ex te quippe bona omnia, Deus; [Sidenote: 2 Reg. 23, 5.]_et ex
Deo meo salus mihi universa_. Quod animadverti postmodum, clamante te mihi
per hæc ipsa quæ tribuis intus et foris. Nam tunc sugere noram, et
acquiescere delectationibus, flere autem offensiones carnis meæ; nihil
amplius.
8. Post et ridere coepi, dormiens primo, deinde vigilans. Hoc enim de me
mihi indicatum est et credidi, quoniam sic videmus et alios infantes: nam
ista mea non memini. Et ecce paulatim sentiebam ubi essem, et voluntates
meas volebam ostendere eis per quos implerentur, et non poteram; quia illæ
intus erant, foris autem illi, nec ullo suo sensu valebant introire in
animam meam. Itaque jactabam membra et voces, signa similia voluntatibus
meis, pauca quæ poteram, qualia poteram: non enim erant veri similia. Et
cum mihi non obtemperabatur, vel non intellecto, vel ne obesset; indignabar
non subditis majoribus, et liberis non servientibus, et me de illis flendo
vindicabam. Tales esse infantes didici quos discere potui, et me talem
fuisse magis mihi ipsi indicaverunt nescientes, quam scientes nutritores
mei.
9. Et ecce infantia mea olim mortua est, et ego vivo. Tu autem, Domine, qui
et semper vivis, et nihil moritur in te, {5} quoniam ante primordia
sæculorum, et ante omne quod vel ante dici potest, tu es, et Deus es
Dominusque omnium quæ creasti: et apud te rerum omnium instabilium stant
causæ; et rerum omnium mutabilium immutabiles manent origines; et omnium
irrationabilium et temporalium sempiternæ vivunt rationes. Dic mihi
supplici tuo, Deus, et misericors misero tuo; dic mihi utrum jam alicui
ætati meæ mortuæ successerit infantia mea: an illa est quam egi intra
viscera matris meæ? Nam et de illa mihi nonnihil indicatum est, et
prægnantes ipse vidi feminas. Quid ante hanc etiam, dulcedo mea, Deus meus?
fuine alicubi, aut aliquis? Nam quis mihi dicat ista, non habeo; nec pater
nec mater potuerunt, nec aliorum experimentum, nec memoria mea. An irrides
me ista quærentem, teque de hoc quod novi, laudari a me jubes, et confiteri
me tibi*?
10. Confiteor tibi, Domine coeli et terræ, laudem dicens tibi de primordiis
et infantia mea quæ non memini; et dedisti ea homini ex aliis de se
conjicere, et auctoritatibus etiam muliercularum multa de se credere. Eram
enim et vivebam etiam tunc, et signa, quibus sensa mea nota aliis facerem,
jam in fine infantiæ quærebam. Unde hoc tale animal nisi abs te, Domine? An
quisquam se faciendi erit artifex? aut ulla vena trahitur aliunde, qua esse
et vivere currat in nos, præterquam quod [Sidenote: Ps. 99, 3.]_tu facis
nos_, Domine, cui esse et vivere non aliud atque aliud est; quia summe
esse, atque summe vivere idipsum es? Summus enim es, et [Sidenote: Mal. 3,
6.]_non mutaris_; neque peragitur in te hodiernus dies, et tamen in te
peragitur, quia in te sunt et ista omnia: non enim haberent vias
transeundi, nisi contineres ea. Et quoniam [Sidenote: Ps. 101, 28.]_anni
tui non deficiunt_*, anni tui hodiernus dies: et quam multi jam dies nostri
et patrum nostrorum per hodiernum tuum transierunt, et ex illo acceperunt
modos, et utcumque exstiterunt, et transibunt adhuc alii, et accipient, et
utcumque existent! [Sidenote: Ibid.]_Tu autem idem ipse es_; et omnia
crastina atque ultra, omniaque hesterna et retro hodie facies, hodie
fecisti. Quid ad me, si quis non intelligat[11]? {6} Gaudeat et ipse,
dicens: [Sidenote: Ex. 16, 15.]_Quid est hoc_? Gaudeat etiam sic; et amet
non inveniendo invenire potius, quam inveniendo non invenire te.
[Sidenote: VII. Infantia quoque peccatis obnoxia.]
11. Exaudi, Deus. Væ peccatis hominum! Et homo dicit hæc, et misereris
ejus; quoniam tu fecisti eum, et peccatum non fecisti in eo. Quis me*
commemorat peccatum infantiæ meæ? Quoniam nemo mundus a peccato coram te,
nec infans cujus est unius diei vita super terram. [Sidenote: Job 14, 4. e
vers. vet.]Quis me commemorat? An quilibet tantillus nunc parvulus, in quo
video quod non memini de me? Quid ergo tunc peccabam? An quia uberibus
inhiabam plorans? Nam si nunc faciam, non quidem uberibus, sed escæ
congruenti annis meis ita inhians, deridebor atque reprehendar justissime.
Tunc ergo reprehendenda faciebam: sed quia reprehendentem intelligere non
poteram; nec mos reprehendi me, nec ratio sinebat. Nam exstirpamus et
ejicimus ista crescentes. Nec vidi quemquam scientem; [Sidenote: Joh. 5,
2.]cum aliquid purgat*, bona projicere. An pro tempore etiam illa bona
erant, flendo petere etiam quod noxie daretur; indignari acriter non
subjectis hominibus, liberis et majoribus, hisque a quibus genitus est,
multisque præterea prudentioribus non ad nutum voluntatis obtemperantibus;
feriendo nocere niti quantum potest, quia non obeditur imperiis quibus
perniciose obediretur? Ita imbecillitas membrorum infantilium innocens est,
non animus infantium. Vidi ego et expertus sum zelantem parvulum: nondum
loquebatur, et intuebatur pallidus amaro aspectu collactaneum suum. Quis
hoc ignorat? Expiare se dicunt ista matres atque nutrices nescio quibus
remediis. Nisi vero et ista innocentia est, in fonte lactis ubertim manante
atque abundante, opis egentissimum, et illo adhuc uno alimento vitam
ducentem, consortem non pati. Sed blande tolerantur hæc, non quia nulla vel
parva, sed quia ætatis accessu peritura sunt. Quod licet probes, cum* ferri
æquo animo eadem ipsa non possunt, quando in aliquo annosiore
deprehenduntur.
12. Tu itaque, Domine Deus meus, qui dedisti vitam infanti, et corpus, quod
ita ut videmus instruxisti sensibus, compegisti membris, figura decorasti,
proque ejus universitate atque incolumitate omnes conatus animantis
insinuasti; jubes me laudare te in istis et [Sidenote: Ps. 91,
2.]_confiteri tibi, et psallere nomini tuo {7} Altissime_: quia Deus es
omnipotens et bonus, etiamsi sola ista fecisses, quæ nemo alius potest
facere, nisi tu, une, a quo est omnis modus; formosissime, qui formas
omnia, et lege tua ordinas omnia. Hanc ergo ætatem, Domine, qua me vixisse*
non memini, de qua aliis credidi, et quam me egisse ex aliis infantibus
conjeci, quanquam ista multum fida conjectura sit, piget me annumerare huic
vitæ meæ, qua vivo in hoc sæculo. Quantum enim attinet ad oblivionis meas
tenebras, par illi est qua vixi in matris utero. Quod si et* [Sidenote: Ps.
50, 7.]_in iniquitate conceptus sum et in peccatis me mater mea in uteru
aluit_; ubi, oro te, Deus meus, ubi, Domine, ego servus tuus, ubi aut
quando innocens fui? Sed ecce omitto illud tempus: et quid mihi jam cum eo
est, ejus nulla vestigia recolo?
[Sidenote: VIII. Unde puer loqui didicerit.]
13. Nonne ab infantia huc pergens veni in pueritiam; vel potius ipsa in me
venit, et successit infantiæ? Nec discessit illa: quo enim abiit? et tamen
jam non erat. Non enim eram infans qui non farer, sed jam puer loquens
eram. Et memini hoc; et unde loqui didicerim, post adverti. Non enim
docebant me majores homines præbentes mihi verba certo aliquo ordine
doctrinæ, sicut paulo post litteras: sed ego ipse mente quam dedisti mihi,
Deus meus, cum gemitibus et vocibus variis, et variis membrorum motibus
edere vellem sensa cordis mei ut voluntati pareretur, nec valerem quæ
volebam omnia, nec quibus volebam omnibus, præsonabam memoria*; cum ipsi
appellabant rem aliquam, et cum secundum eam vocem corpus ad aliquid
movebant, videbam et tenebam hoc ab eis vocari rem illam, quod sonabant,
cum eam vellent ostendere. Hoc autem eos velle ex motu corporis
aperiebatur, tanquam verbis naturalibus omnium gentium, quæ fiunt vultu et
nutu oculorum, cæterorumque membrorum actu, et sonitu vocis indicante
affectionem animi, in petendis, habendis, rejiciendis, fugiendisve rebus.
Ita verba in variis sententiis, locis suis posita, et crebro audita, quarum
rerum signa essent, paulatim colligebam, measque jam voluntates edomito in
eis signis ore, per hæc enuntiabam. Sic cum his inter quos eram, voluntatum
enuntiandarum signa communicavi, et vitæ humanæ procellosam societatem
altius ingressus sum, pendens ex parentum auctoritate, nutuque majorum
hominum. {8}
[Sidenote: IX. Odium litterarum, amor lusus, et vapulandi timor in pueris.]
14. Deus, Deus meus, quas ibi miserias expertus sum et ludificationes!
quandoquidem recte mihi vivere puero id proponebatur, obtemperare
monentibus, ut in hoc sæculo florerem, et excellerem linguosis artibus, ad
honorem hominum et falsas divitias famulantibus. Inde in scholam datus sum
ut discerem litteras, in quibus quid utilitatis esse ignorabam miser, et
tamen si segnis in discendo essem, vapulabam. Laudabatur enim hoc a
majoribus; et multi ante nos vitam istam agentes, præstruxerant ærumnosas
vias, per quas transire cogebamur, multiplicato labore et dolore filiis
Adam. Invenimus autem, Domine, homines rogantes te; et didicimus ab eis,
sentientes te, ut poteramus, esse magnum aliquem, qui posses, etiam non
apparens sensibus nostris, exaudire nos et subvenire nobis. Nam puer coepi
rogare te, auxilium et refugium meum; et in tuam invocationem rumpebam
nodos linguæ meæ; et rogabam te parvus, non parvo affectu, ne in schola
vapularem. Et cum me non exaudiebas, quod [Sidenote: Ps.21, 3.]_non_ erat
_ad insipientiam mihi_[12], ridebantur a majoribus hominibus, usque ab
ipsis parentibus, qui mihi accidere mali nihil volebant, plagæ meæ, magnum
tunc et grave malum meum.
15. Estne quisquam, Domine, tam magnus animus, prægrandi affectu tibi
cohærens? estne, inquam, quisquam (facit enim hoc quædam etiam stoliditas,)
est ergo, qui tibi pie cohærendo ita sit affectus granditer, ut equuleos et
ungulas, atque hujuscemodi varia tormenta, pro quibus effugiendis tibi per
universas terras cum timore magno supplicatur, ita parvi æstimet, deridens*
eos qui hæc acerbissime formidant, quemadmodum parentes nostri ridebant
tormenta quibus pueri a magistris affligebamur? Non enim aut minus ea
metuebamus, aut minus te de his evadendis deprecabamur: et peccabamus tamen
minus scribendo, aut legendo, aut cogitando de litteris, quam exigebatur a
nobis. Non enim deerat, Domine, memoria vel ingenium, quæ nos habere
voluisti pro illa ætate satis; sed delectabat ludere: et vindicabatur in
nos ab eis qui talia utique agebant. Sed majorum nugæ negotia vocantur;
puerorum autem talia cum sint, {9} puniuntur a majoribus: et nemo miseratur
pueros, vel illos, vel utrosque. Nisi vero approbet* quisquam bonus rerum
arbiter vapulasse me, quia ludebam pila puer, et eo ludo impediebar
quominus celeriter discerem litteras, quibus major deformius luderem: aut*
aliud faciebat idem ipse a quo vapulabam; qui si in aliqua quæstiuncula a
condoctore suo victus esset, magis bile atque invidia torqueretur, quam ego
cum in certamine pilæ a collusore meo superabar?
[Sidenote: X. Amore lusus et spectaculorem avocatur a litterarum studio.]
16. Et tamen peccabam, Domine Deus, ordinator et creator omnium rerum
naturalium, peccatorum autem tantum ordinator[13]: Domine Deus meus,
peccabam faciendo contra præcepta parentum et magistrorum illorum. Poteram
enim postea bene uti litteris, quas volebant ut discerem quocumque animo
illi mei. Non enim meliora eligens, inobediens eram, sed amore ludendi,
amans in certaminibus superbas victorias, et scalpi aures meas falsis
fabellis, quo prurirent ardentius, eadem curiositate magis magisque per
oculos emicante in spectacula* ludosque majorum; quos tamen qui edunt, ea
dignitate præditi excellunt, ut hoc pene omnes optent parvulis suis: quos
tamen cædi libenter patiuntur, si spectaculis talibus impediuntur a studio,
quo eos ad talia edenda cupiunt pervenire. Vide ista, Domine,
misericorditer, et libera nos jam invocantes te; libera etiam eos qui
nondum te invocant, ut invocent te, et liberes eos.
[Sidenote: XI. Morbo pressus Baptismum flagitat, quem mater certo consilio
differt.]
17. Audieram enim ego adhuc puer de vita æterna nobis promissa per
humilitatem[14] Domini Dei nostri descendentis ad superbiam nostram; et
signabar jam signo crucis ejus, et condiebar ejus sale[15], jam inde ab
utero matris meæ, quæ {10} multum speravit in te. Vidisti, Domine, cum
adhuc puer essem, et quodam die pressu stomachi* repente æstuarem pene
moriturus; vidisti, Deus meus, quoniam custos meus jam eras, quo motu animi
et qua fide baptismum Christi tui Dei et Domini mei flagitavi a pietate
matris meæ, et matris omnium nostrum Ecclesiæ tuæ. Et conturbata mater
carnis meæ, quoniam et sempiternam salutem meam charius parturiebat corde
casto in fide tua, jam curaret festinabunda ut Sacramentis salutaribus
initiarer et abluerer, te, Domine Jesu, confitens in remissionem
peccatorum, nisi statim recreatus essem. Dilata est itaque mundatio mea,
quasi necesse esset ut adhuc sordidarer, si viverem; quia videlicet post
lavacrum illud major et periculosior in sordibus delictorum reatus foret.
Ita jam credebam, et illa et omnis domus, nisi pater solus, qui tamen non
evicit in me jus maternæ pietatis, quominus in Christum crederem, sicut
ille nondum crediderat. Nam illa satagebat ut tu mihi pater esses, Deus
meus, potius quam ille: et in hoc adjuvabas eam ut superaret virum, cui
melior serviebat; quia et in hoc tibi utique id jubenti serviebat.
18. Rogo te, Deus meus, vellem scire, si tu etiam velles, quo consilio
dilatus sum ne tunc baptizarer: utrum bono meo mihi quasi laxata sunt lora
peccandi, an non laxata sunt*? Unde ergo etiam nunc de aliis atque aliis
sonat undique in auribus nostris, Sine illum, faciat*: nondum enim
baptizatus est: et tamen in salute corporis non dicimus, Sine, vulneretur
amplius; nondum enim sanatus est? Quanto ergo melius et cito sanarer*, et
id ageretur mecum meorum meaque diligentia, ut recepta salus animæ meæ tuta
esset tutela tua, qui dedisses eam? Melius vero. Sed quot et quanti fluctus
impendere tentationum post pueritiam videbantur, noverat eos jam illa
mater; et terram per eos* unde postea formarer, quam ipsam jam effigiem
committere volebat.
[Sidenote: XII. Ad litteras cogebatur, quo tamen Deus utebatur bene.]
19. In ipsa tamen pueritia, de qua mihi minus quam de adolescentia
metuebatur, non amabam litteras, et me in eas urgeri oderam; et urgebar
tamen, et bene mihi fiebat, nec faciebam ego bene: non enim discerem, nisi
cogerer. Nemo autem invitus bene facit, etiam si bonum est quod facit. Nec
qui me urgebant, bene faciebant; sed bene mihi fiebat abs te, Deus meus.
Illi enim non intuebantur quo referrem* quod me discere cogebant,
præterquam ad satiandas insatiabiles {11} cupiditates copiosæ inopiæ et
ignominiosæ gloriæ. [Sidenote: Mat. 10, 30.]Tu vero cui numerati sunt
capilli capitis nostri, errore omnium qui mihi instabant ut discerem,
utebaris ad utilitatem meam; meo autem, qui discere nolebam, utebaris ad
poenam meam, qua plecti non eram indignus tantillus puer et tantus
peccator. Ita de non bene facientibus tu bene faciebas mihi; et de peccante
meipso juste retribuebas mihi. Jussisti enim, et sic est, ut poena sua sibi
sit omnis inordinatus animus.
[Sidenote: XIII. Quibus studiis potissimum sit delectatus.]
20. Quid autem erat causæ cur Græcas litteras oderam, quibus puerulus
imbuebar, ne nunc quidem mihi satis exploratum est. Adamaveram enim
Latinas, non quas primi magistri, sed quas docent qui grammatici vocantur.
Nam illas primas ubi legere et scribere et numerare discitur, non minus
onerosas poenalesque habebam, quam omnes Græcas. Unde tamen et hoc nisi de
peccato et vanitate vitæ, qua [Sidenote: Ps. 77, 39. e vers. vet. vid.
Sabat.]_caro eram*, et spiritus ambulans et non revertens_? Nam utique
meliores, quia certiores erant primæ illæ litteræ, quibus fiebat in me, et
factum est, et habeo illud ut et legam si quid scriptum invenio, et scribam
ipse si quid volo, quam illæ quibus tenere cogebar Æneæ nescio cujus
errores, oblitus errorum meorum; et plorare Didonem mortuam, quia se
occidit ob amorem, cum interea meipsum in his a te morientem, Deus vita
mea, siccis oculis ferrem miserrimus.
21. Quid enim miserius misero non miserante seipsum, et flente Didonis
mortem, quæ fiebat amando Æneam; non flente autem mortem suam, quæ fiebat
non amando te, Deus lumen cordis mei, et panis oris intus animæ meæ, et
virtus maritans mentem meam[16] et sinum cogitationis meæ? Non te amabam,
et fornicabar abs te, et fornicanti sonabat undique, Euge, euge. Amicitia
enim mundi hujus, fornicatio est abs te[17]; et Euge, euge dicitur, ut
pudeat si non ita homo sit. Et hæc non flebam, sed flebam Didonem
"exstinctam, ferroque extrema secutam[18]," sequens ipse extrema condita
tua, relicto te, et terra* iens in terram: et si prohiberer ea legere,
dolerem, quia non legerem quod dolerem. Talis dementia {12} honestiores et
uberiores litteræ putantur, quam illæ quibus legere et scribere didici.
22. Sed nunc in anima mea clamet Deus meus, et veritas tua dicat mihi: Non
est ita, non est ita; melior est prorsus doctrina illa prior. Nam ecce
paratior sum oblivisci errores Æneæ, atque omnia ejusmodi, quam scribere et
legere. At enim vela pendent liminibus grammaticarum scholarum: sed non
illa magis honorem secreti, quam tegumentum erroris significant. Non
clament adversus me, quos jam non timeo, dum confiteor tibi quæ vult anima
mea, Deus meus, et acquiesco in reprehensione malarum viarum mearum, ut
diligam bonas vias tuas. Non clament adversum me venditores grammaticæ vel
emptores: quia si proponam eis, interrogans utrum verum sit quod Æneam
aliquando Carthaginem venisse Poeta dicit; indoctiores se nescire
respondebunt, doctiores autem etiam negabunt verum esse. At si quæram
quibus litteris scribatur Æneæ nomen, omnes mihi, qui hæc didicerunt, verum
respondebunt; secundum id pactum et placitum, quo inter se homines ista
signa firmarunt. Item, si quæram quid horum majore vitæ hujus incommodo
quisque obliviscatur, legere et scribere, an poetica illa figmenta; quis
non videat quid responsurus sit, qui non est penitus oblitus sui? Peccabam
ergo puer cum illa inania istis utilioribus amore præponebam, vel potius
ista oderam, illa amabam. Jamvero unum et unum duo, duo et duo quatuor,
odiosa cantio mihi erat; et dulcissimum spectaculum vanitatis equus ligneus
plenus armatis, et Trojæ incendium, atque ipsius umbra Creusæ[19].
[Sidenote: XIV. Litteras Græcas oderat.]
23. Cur ergo Græcam etiam grammaticam oderam talia cantantem? Nam et
Homerus peritus texere tales fabellas, et dulcissime vanus est, et mihi
tamen amarus erat puero. Credo etiam Græcis pueris Virgilius ita sit, cum
eum sic discere coguntur, ut ego illum. Videlicet difficultas*, difficultas
omnino ediscendæ peregrinæ linguæ, quasi felle aspergebat omnes suavitates
Græcas fabulosarum narrationum. Nulla enim verba illa noveram, et sævis
terroribus ac poenis ut nossem instabatur mihi vehementer. Nam et Latina
aliquando infans utique nulla noveram; et tamen advertendo didici sine ullo
metu atque cruciatu, inter etiam blandimenta nutricum, {13} et joca
arridentium, et lætitias alludentium. Didici vero illa sine poenali onere
urgentium, cum me urgeret cor meum ad parienda concepta sua, quæ non
possem*, nisi aliqua verba didicissem, non a docentibus, sed a loquentibus,
in quorum et ego auribus parturiebam quidquid sentiebam. Hinc satis elucet
majorem habere vim ad discenda ista liberam curiositatem, quam meticulosam
necessitatem. Sed illius fluxum hæc restringit legibus tuis, Deus, legibus
tuis a magistrorum ferulis usque ad tentationes martyrum; valentibus
legibus tuis miscere salubres amaritudines, revocantes nos ad te a
jucunditate pestifera, qua recessimus a te*.
[Sidenote: XV. Precatio ad Deum.]
24. Exaudi, Domine, deprecationem meam ne deficiat anima mea sub disciplina
tua; neque deficiam in confitendo tibi miserationes tuas, quibus eruisti me
ab omnibus viis meis pessimis; ut dulcescas[20] mihi super omnes
seductiones quas sequebar; et amem te validissime et amplexer manum tuam
totis præcordiis meis, et eruas me ab omni tentatione usque in finem. Ecce
enim tu, Domine, rex meus et Deus meus, tibi serviat quidquid utile puer
didici; tibi serviat quod loquor, et scribo, et lego, et numero: quoniam
cum vana discerem, tu disciplinam dabas mihi; et in eis vanis peccata
delectationum mearum dimisisti mihi. Didici enim in eis multa verba utilia;
sed et quæ in rebus non vanis disci possunt: et ea via tuta est in qua
pueri ambularent.
[Sidenote: XVI. Improbat modum juventutis erudiendæ.]
25. Sed væ tibi, flumen moris humani! Quis resistet tibi? quamdiu non
siccaberis? quousque volves Evæ filios in mare magnum et formidolosum, quod
vix transeunt qui lignum conscenderint[21]? Nonne ego in te legi et
tonantem Jovem et adulterantem? Et utique non posset hæc duo; sed actum
est, ut haberet auctoritatem ad imitandum verum adulterium, lenocinante
falso tonitruo. Quis autem penulatorum magistrorum audit aure sobria, ex
eodem pulvere hominem clamantem et dicentem: "Fingebat hæc Homerus, et
humana ad "Deos transferebat; divina mallem ad nos[22]?" Sed verius {14}
dicitur quod fingebat hæc quidem ille; sed hominibus flagitiosis divina
tribuendo, ne flagitia flagitia putarentur*, et ut quisquis ea fecisset,
non homines perditos, sed coelestes deos videretur imitatus.
26. Et tamen, o flumen tartareum, jactantur in te filii hominum, cum
mercedibus ut hæc discant; et magna res agitur, cum hoc agitur publice in
foro, in conspectu legum supra mercedem salaria decernentium; et saxa tua
percutis et sonas dicens: Hinc verba discuntur, hinc acquiritur eloquentia
rebus persuadendis sententiisque explicandis maxime necessaria. Ita vero
non cognosceremus verba hæc, imbrem aureum, et gremium, et fucum, et templa
coeli, et alia verba quæ in eo loco scripta sunt, nisi Terentius induceret
nequam adolescentem proponentem sibi Jovem ad exemplum stupri, dum spectat
tabulam quamdam pictam in pariete, ubi inerat pictura hæc: "Jovem quo pacto
Danaæ misisse aiunt in gremium quondam imbrem aureum, fucum factum
mulieri?" Et vide quemadmodum se concitat ad libidinem, quasi coelesti
magisterio:
At quem deum (_inquit_)? Qui templa coeli summa sonitu concutit.
Ego homuncio id non facerem? Ego vero feci illud ita, ac lubens[23].
Non omnino per hanc turpitudinem verba ista commodius discuntur; sed per
hæc verba turpitudo ista confidentius perpetratur. Non accuso verba, quasi
vasa electa atque pretiosa; sed vinum erroris quod in eis nobis
propinabatur ab ebriis doctoribus: et nisi biberemus, cædebamur, nec
appellare aliquem judicem sobrium licebat. Et tamen ego, Deus meus, in
cujus conspectu jam secura est recordatio mea, libenter hæc didici, et eis
delectabar miser, et ob hoc bonæ spei puer appellabar.
[Sidenote: XVII. Prosequitur contra modum exercendæ juventutis in re
litteraria.]
27. Sine me, Deus meus, dicere aliquid et de ingenio meo munere tuo, in
quibus a me deliramentis atterebatur. Proponebatur enim mihi negotium animæ
meæ satis inquietum, præmio laudis, et dedecoris vel plagarum metu, ut
dicerem verba Junonis irascentis et dolentis quod non posset Italia
Teucrorum avertere regem[24]; quæ nunquam Junonem dixisse audieram: se
figmentorum poeticorum vestigia errantes sequi cogebamur, et tale aliquid
dicere solutis verbis, quale {15} Poeta dixisset versibus; et ille dicebat
laudabilius, in quo pro dignitate adumbratæ personæ, iræ ac doloris
similior affectus eminebat, verbis sententias congruenter vestientibus.
Utquid mihi illud, o vera vita mea, Deus meus, quod mihi recitanti
acclamabatur præ multis coætaneis et conlectoribus meis? Nonne ecce illa
omnia fumus et ventus? Itane aliud non erat ubi exerceretur ingenium et
lingua mea? Laudes tuæ, Domine, laudes tuæ per Scripturas tuas suspenderent
palmitem cordis mei, et non raperetur per inania nugarum turpis præda
volatilibus. Non enim uno modo sacrificatur transgressoribus angelis.
[Sidenote: XVIII. Quod homines curant servare leges grammaticorum, et non
divinorum præceptorum.]
28. Quid autem mirum quod in vanitates ita ferebar, et a te, Deus meus,
ibam foras, quando mihi imitandi proponebantur homines, qui aliqua facta
sua non mala, si cum barbarismo aut soloecismo enuntiarent, reprehensi
confundebantur; si autem libidines suas integris et rite consequentibus
verbis copiose ornateque narrarent, laudati gloriabantur? Vides hæc,
Domine, et taces, longanimis, et multum misericors, et verax. Numquid
semper tacebis? Et nunc eruis* de hoc immanissimo profundo quærentem te
animam, et sitientem delectationes tuas, et [Sidenote: Ps. 26, 8.]_cujus
cor dicit tibi: Quæsivi vultum tuum; vultum tuum, Domine, requiram_. Nam*
longe a vultu tuo, in affectu tenebroso.* Non enim pedibus aut spatiis
locorum itur abs te, aut reditur ad te. Aut vero filius ille tuus minor
equos, aut currus, vel naves quæsivit, aut avolavit penna visibili, aut
moto poplite iter egit, ut in longinqua regione vivens prodige dissiparet
quod dederas proficiscenti? Dulcis pater quia dederas, et egeno redeunti
dulcior. [Sidenote: Luc. 15, 11--32.]In affectu ergo libidinoso, id enim
est tenebroso, atque id est longe a vultu tuo.
29. Vide, Domine Deus, et patienter ut vides vide, quomodo diligenter
observent filii hominum pacta litterarum, et syllabarum accepta a prioribus
locutoribus, et a te accepta æterna pacta perpetuæ salutis negligant; ut
qui illa sonorum vetera placita teneat aut doceat, si contra disciplinam
grammaticam, sine aspiratione primæ syllabæ, ominem, dixerit, displiceat
magis hominibus, quam si contra tua præcepta hominem oderit, cum sit homo.
Quasi vero quemlibet inimicum hominem perniciosius sentiat quam ipsum
odium, quo in eum irritatur, aut vastet quisquam persequendo alium gravius,
{16} quam cor suum vastat inimicando. Et certe non est interior litterarum
scientia, quam scripta conscientia, id se alteri* facere quod nolit pati.
Quam tu secretus es, [Sidenote: Is. 33, 5.]_habitans in excelsis_ in
silentio, Deus solus magnus, lege infatigabili spargens poenales cæcitates
super illicitas cupiditates! Cum homo eloquentiæ famam quærit, astans ante
hominem judicem, circumstante hominum multitudine, inimicum suum odio
immanissimo insectans, vigilantissime cavet ne per linguæ errorem dicat,
Inter hominibus*; et ne per mentis furorem hominem auferat ex hominibus,
non cavet.
[Sidenote: XIX. Pueritiæ vitia quæ in majores ætates transeunt.]
30. Horum ego puer morum in limine jacebam miser, et hujus arenæ palæstra
erat illa, ubi magis timebam barbarismum facere, quam cavebam si facerem,
non facientibus invidere. Dico hæc et confiteor tibi, Deus meus, in quibus
laudabar ab eis, quibus placere tunc mihi erat honeste vivere. Non enim
videbam voraginem turpitudinis in quam [Sidenote: Ps. 30, 23.]_projectus
eram ab oculis tuis_. Nam in illis jam quid me foedius fuit, ubi etiam
talibus displicebam, fallendo innumerabilibus mendaciis et pædagogum, et
magistros, et parentes amore ludendi, studio spectandi nugatoria, et
imitandi ludicra inquietudine? Furta etiam faciebam de cellario parentum et
de mensa, vel gula imperitante, vel ut haberem quod darem pueris, ludum
suum mihi, quo pariter utique delectabantur, tamen vendentibus. In quo
etiam ludo fraudulentas victorias, ipse vanæ* excellentiæ cupiditate
victus, sæpe aucupabar. Quid autem tam nolebam pati, atque atrociter, si
deprehenderem, arguebam, quam id quod aliis faciebam, et si deprehensus
arguerer, sævire magis quam cedere libebat? Istane est innocentia puerilis?
Non est, Domine, non est: oro te, Deus meus. Nam hæc ipsa sunt quæ a
pædagogis et magistris, a nucibus, et pilulis, et passeribus, ad præfectos
et reges, aurum, prædia, mancipia, hæc ipsa omnino quæ succedentibus
majoribus ætatibus transeunt, sicuti ferulis majora supplicia succedunt.
Humilitatis ergo signum in statura pueritiæ, Rex noster, probasti, cum
aisti: [Sidenote: Mat. 19, 14.]_Talium est regnum coelorum_.
[Sidenote: XX. Pro bonis sibi in pueritia collatis]
31. Sed tamen, Domine, tibi excellentissimo atque optimo conditori et
rectori universitatis, Deo nostro gratias, etiamsi me puerum tantum esse
voluisses. Eram enim etiam tunc, vivebam* atque sentiebam, meamque
incolumitatem, vestigium {17} secretissimæ unitatis ex qua eram[25], curæ
habebam; [Sidenote: Deo gratias agit.]custodiebam interiore sensu
integritatem sensuum meorum, inque ipsis parvis, parvarumque rerum
cogitationibus veritate delectabar. Falli nolebam, memoria vigebam,
locutione instruebar, amicitia mulcebar, fugiebam dolorem, abjectionem,
ignorantiam. Quid in tali animante non mirabile atque laudabile? At ista
omnia Dei mei dona sunt; non mihi ego dedi hæc: et bona sunt, et hæc omnia
ego. Bonus ergo est qui fecit me, et ipse est bonum meum, et illi exsulto
bonis omnibus quibus etiam puer eram. Hoc enim peccabam, quod non in ipso,
sed in creaturis ejus, me atque cæteris*, voluptates, sublimitates,
veritates quærebam; atque ita irruebam in dolores, confusiones, errores.
Gratias tibi, dulcedo mea, et honor meus, et fiducia mea, Deus meus:
gratias tibi de donis tuis; sed tu mihi ea serva. Ita enim servabis me; et
augebuntur, et perficientur quæ dedisti mihi, et ero ipse tecum; quia et ut
sim, tu dedisti mihi.
* * * * *
{18}
LIBER SECUNDUS.
Ad ætatem aliam progreditur, primumque adolescentiæ suæ, id est, sextum
decimum vitæ annum, quem in paterna domo studiis intermissis
consumpserat arbitrio proprio ac libidinibus indulgens, ad mentem
revocat cum gravi dolore, in quibus maxime miratur, se furtum quoddam
gratis perpetrasse; quod contra, cor humanum non nisi aliqua boni
specie in malum trahi.
[Sidenote: I. Adolescentiæ ætatem et vitia recolit.]
1. Recordari volo transactas foeditates meas, et carnales corruptiones
animæ meæ: non quod eas amem; sed ut amem te, Deus meus. Amore amoris tui
facio istud, recolens vias meas nequissimas in amaritudine recogitationis
meæ, ut tu dulcescas mihi, dulcedo non fallax, dulcedo felix et secura, et
colligens* me a dispersione in qua frustatim discissus sum, dum ab uno te
aversus in multa evanui[26]. Exarsi enim aliquando satiari inferis* in
adolescentia, et silvescere ausus sum variis et umbrosis amoribus; et
contabuit species mea; et computrui coram oculis tuis placens mihi, et
placere cupiens oculis hominum.
[Sidenote: II. Annum ætatis suæ decimum sextum in ardore libidinoso
consumptum.]
2. Et quid erat quod me delectabat, nisi amare et amari? Sed non tenebatur
modus ab animo usque ad animum quatenus est luminosus* limes amicitiæ; sed
exhalabantur nebulæ de limosa concupiscentia carnis et scatebra pubertatis,
et obnubilabant atque offuscabant cor meum, ut non discerneretur serenitas
dilectionis a caligine libidinis. Utrumque in confuso æstuabat, et rapiebat
imbecillam ætatem per abrupta cupiditatum, atque mersabat gurgite
flagitiorum. Invaluerat super me ira tua, et nesciebam. Obsurdueram*
stridore catenæ mortalitatis meæ, poena superbiæ animæ meæ; et ibam longius
a te, et sinebas; et jactabar, et effundebar, et diffluebam, et ebulliebam
per fornicationes meas, et tacebas. {19} O tardum gaudium meum! Tacebas
tunc, et ego ibam porro longe a te in plura et plura sterilia semina
dolorum, superba dejectione, et inquieta lassitudine.
3. Quis mihi modularetur* ærumnam meam, et novissimarum rerum fugaces
pulchritudines in usum verteret, earumque suavitatibus metas præfigeret, ut
usque ad conjugale littus exæstuarent fluctus ætatis meæ, si tranquillitas
in eis non poterat esse, fine procreandorum liberorum contenta, sicut
præscribit lex tua, Domine, qui formas etiam propaginem mortis nostræ*,
potens imponere lenem manum ad temperamentum spinarum a paradiso tuo
seclusarum? Non enim longe est a nobis omnipotentia tua, etiam cum longe
sumus a te. Aut certe sonitum nubium tuarum vigilantius adverterem:
[Sidenote: 1 Cor. 7, 28.] _Tribulationem autem carnis habebunt hujusmodi;
ego autem vobis parco_; et, [Sidenote: ver. 1.] _Bonum est homini mulierem
non tangere_; et, [Sidenote: ver. 32, 33.]_Qui sine uxore est, cogitat ea
quæ sunt Dei, quomodo placeat Deo: qui autem matrimonio junctus est,
cogitat ea quæ sunt mundi, quomodo placeat uxori_. [Sidenote: Mat. 19,
12.]Has ergo voces exaudirem vigilantior, et abscisus propter regnum
coelorum, felicior exspectarem amplexus tuos.
4. Sed efferbui miser, sequens impetum fluxus mei relicto te; et excessi
omnia legitima tua, nec evasi flagella tua: quis enim hoc mortalium? Nam tu
semper aderas misericorditer sæviens, et amarissimis aspergens
offensionibus omnes illicitas jucunditates meas, ut ita quærerem sine
offensione jucundari; et ubi hoc possem, non invenirem quidquam, præter te,
Domine, præter te [Sidenote: Ps. 93, 20.]_qui fingis[27] dolorem in
præcepto_, et percutis ut sanes, et occidis nos ne moriamur abs te.
[Sidenote: Deut. 32, 39.]Ubi eram, et quam longe exsulabam a deliciis domus
tuæ, anno illo sexto decimo ætatis carnis meæ, cum accepit in me sceptrum,
et totas manus ei dedi, vesania libidinis*, licentiosæ per dedecus humanum,
illicitæ autem per leges tuas? Non fuit cura meorum ruentem excipere me
matrimonio; sed cura fuit tantum ut discerem sermonem facere quam optimum,
et persuadere dictione.
{20}
[Sidenote: III. De peregrinatione studiorum causa, et de parentum
proposito.]
5. Et anno quidem illo intermissa erant studia mea, dum mihi reducto a
Madauris, in qua vicina urbe jam coeperam litteraturæ atque oratoriæ
percipiendæ gratia peregrinari, longinquioris apud Carthaginem
peregrinationis sumptus præparabantur, animositate magis quam opibus
patris, municipis Thagastensis admodum tenuis. Cui narro hæc? Neque enim
tibi, Deus meus; sed apud te narro hæc generi meo, generi humano,
quantulacumque ex particula incidere potest in istas meas litteras. Et
utquid hoc? Ut videlicet ego et quisquis hæc legit, cogitemus [Sidenote:
Ps. 129, 1.]_de_ quam _profundo clamandum sit ad te_. Et quid propius
auribus tuis, si cor confitens et vita ex fide est? Quis enim non
extollebat laudibus tunc hominem patrem meum*, quod ultra vires rei
familiaris suæ impenderet filio quidquid etiam longe peregrinanti studiorum
causa opus esset? Multorum enim civium longe opulentiorum nullum tale
negotium pro liberis erat: cum interea non satageret idem pater qualis
crescerem tibi, aut quam castus essem; dummodo essem disertus, vel desertus
potius a cultura tua, Deus, qui es unus verus et bonus Dominus agri tui
cordis mei.
6. Sed ubi sexto illo et decimo anno, interposito otio ex necessitate
domestica feriatus ab omni schola, cum parentibus esse coepi, excesserunt
caput meum vepres libidinum; et nulla erat eradicans manus. Quinimo, ubi me
ille pater in balneis vidit pubescentem, et inquieta indutum adolescentia,
quasi jam ex hoc in nepotes gestiret, gaudens matri indicavit; gaudens
vinolentia in qua te iste mundus oblitus est creatorem suum, et creaturam
tuam pro te amavit, de vino invisibili perversæ atque inclinatæ* in ima
voluntatis suæ. Sed matris in pectore jam inchoaveras templum tuum, et
exordium sanctæ habitationis tuæ: nam ille adhuc catechumenus, et hoc
recens erat. Itaque illa exsilivit pia trepidatione ac tremore; et quamvis
mihi nondum fideli, timuit tamen vias distortas, in quibus ambulant qui
[Sidenote: Jer. 2, 27.]_ponunt ad te tergum, et non faciem_.
7. Hei mihi! et audeo dicere tacuisse te, Deus meus, cum irem abs te
longius! Itane tu tacebas tunc mihi? Et cujus erant, nisi tua, verba illa
per matrem meam, fidelem tuam, quæ cantasti in aures meas? Nec inde
quidquam descendit in cor, ut facerem illud. Volebat enim illa, et secreto
memini ut monuerit cum sollicitudine ingenti ne fornicarer, {21} maximeque
ne adulterarem cujusquam uxorem. Qui mihi monitus muliebres videbantur,
quibus obtemperare erubescerem. Illi autem tui erant, et nesciebam; et te
tacere putabam, atque illam loqui, per quam mihi tu non tacebas, et in illa
contemnebaris a me filio ejus, [Sidenote: Ps. 115, 6.]_filio ancillæ tuæ,
servo tuo_. Sed nesciebam, et præceps ibam tanta cæcitate, ut inter
coætaneos meos puderet me minoris dedecoris, quoniam audiebam eos jactantes
flagitia sua, et tanto gloriantes magis, quanto magis turpes essent: et
libebat facere non solum libidine facti, verum etiam laudis. Quid dignum
est vituperatione nisi vitium? Ego ne vituperarer, vitiosior fiebam; et ubi
non suberat quo admisso æquarer perditis, fingebam me fecisse quod non
feceram, ne viderer abjectior quo eram innocentior, et ne vilior haberer
quo eram castior.
8. Ecce cum quibus comitibus iter agebam platearum Babyloniæ, et volutabar
in coeno ejus, tanquam in cinnamis et unguentis pretiosis. Et in umbilico
ejus, quo tenacius hærerem, calcabat me inimicus invisibilis, et seducebat
me, quia ego seductilis eram. Non enim et illa, quæ jam [Sidenote: Jer. 51,
6.]_de medio Babylonis fugerat_, sed ibat in cæteris ejus tardior, mater
carnis meæ, sicut monuit me pudicitiam, ita curavit quod de me a viro suo
audierat, jamque pestilentiosum et in posterum periculosum sentiebat,
coercere termino conjugalis affectus, si resecari ad vivum non poterat. Non
curavit hoc, quia metus erat ne impediretur spes mea compede uxoria; non
spes illa quam in te futuri sæculi habebat mater, sed spes litterarum, quas
ut nossem nimis volebat parens uterque: ille, quia de te prope nihil
cogitabat, de me autem inania; illa autem, quia non solum nullo detrimento,
sed etiam nonnullo adjumento ad te adipiscendum futura existimabat usitata
illa studia doctrinæ. Ita enim conjicio, recolens, ut possum, mores
parentum meorum. Relaxabantur etiam mihi ad ludendum habenæ, ultra
temperamentum severitatis, in dissolutionem affectionum variarum, et in
omnibus erat caligo intercludens mihi, Deus meus, serenitatem veritatis
tuæ; et [Sidenote: Ps. 72, 7.]_prodibat tanquam ex adipe iniquitas mea_.
[Sidenote: IV. Furtum cum sodalibus perpetratum.]
9. Furtum certe punit lex tua, Domine, et lex scripta in cordibus hominum,
quam ne ipsa quidem delet iniquitas. Quis enim fur æquo animo furem
patitur? Nec copiosus adactum inopia. Et ego furtum facere volui et feci,
nulla {22} compulsus egestate nec penuria, sed fastidio justitiæ*, et
sagina iniquitatis. Nam id furatus sum quod mihi abundabat, et multo
melius: nec ea re volebam frui quam furto appetebam; sed ipso furto et
peccato. Arbor erat pirus in vicinia vineæ nostræ pomis onusta, nec forma
nec sapore illecebrosis. Ad hanc excutiendam atque asportandam, nequissimi
adolescentuli perreximus nocte intempesta, quousque ludum de pestilentiæ
more in areis produxeramus; et abstulimus inde onera ingentia, non ad
nostras epulas, sed vel projicienda porcis, etiamsi aliquid inde comedimus;
dum tamen fieret a nobis quod eo liberet quo non liceret. Ecce cor meum,
Deus, ecce cor meum quod miseratus es in imo abyssi. Dicat tibi nunc ecce
cor meum quid ibi quærebat, ut essem gratis malus, et malitiæ meæ causa
nulla esset nisi malitia. Foeda erat, et amavi eam; amavi perire: amavi
defectum meum; non illud ad quod deficiebam, sed defectum meum ipsum amavi:
turpis anima et dissiliens a firmamento tuo in exterminium; non dedecore*
aliquid, sed dedecus appetens.
[Sidenote: V. Neminem peccare sine causa.]
10. Etenim species est pulchris corporibus, et auro, et argento, et
omnibus; et in contactu carnis congruentia valet plurimum, cæterisque
sensibus est sua cuique accommodata modificatio corporum; habet etiam honor
temporalis, et imperitandi atque superandi potentia suum decus, unde etiam
vindictæ aviditas oritur: et tamen in cuncta hæc adipiscenda non est
egrediendum abs te, Domine, neque deviandum a lege tua. Et vita quam hic
vivimus habet illecebram suam propter quemdam modum decoris sui, et
convenientiam cum his omnibus infimis pulchris. Amicitia quoque hominum
charo nodo dulcis est propter unitatem de multis animis. Propter universa
hæc atque hujusmodi, peccatum admittitur, dum immoderata in ista
inclinatione cum extrema bona sint, meliora et summa deseruntur[28], tu,
Domine Deus noster, et veritas tua, et lex tua. Habent enim et hæc ima
delectationes, sed non sicut Deus meus qui fecit omnia; quia [Sidenote: Ps.
63, 11.]_in ipso delectatur justus_, et ipse est deliciæ _rectorum corde_.
11. Cum itaque de facinore quæritur qua causa factum sit, credi non solet,
nisi cum appetitus adipiscendi alicujus {23} illorum bonorum, quæ infima
diximus, esse potuisse apparuerit aut metus amittendi. Pulchra sunt enim et
decora, quanquam præ bonis superioribus et* beatificis abjecta et jacentia.
Homicidium fecit. Cur fecit? Adamavit ejus conjugem aut prædium, aut voluit
deprædari unde viveret, aut timuit ab illo tale aliquid amittere, aut læsus
ulcisci se exarsit. Num homicidium sine causa faceret, ipso homicidio
delectatus? Quis crediderit? Nam et de quo dictum est vecordi et nimis
crudeli homine, quod gratuito potius malus atque crudelis erat, prædicta
est tamen causa: "Ne per otium, inquit, torpesceret manus aut animus[29]."
Quare id quoque? cur ita? Ut scilicet illa exercitatione scelerum, capta
urbe, honores, imperia, divitias assequeretur, et careret metu legum, et
difficultate rerum, propter inopiam rei familiaris, et conscientiam
scelerum. Nec ipse igitur Catilina amavit facinora sua; sed utique aliud
cujus causa illa faciebat.
[Sidenote: VI. Omnia quæ boni specie ad vitia invitant, in solo Deo esse
vera et perfecta.]
12. Quid ego* miser in te amavi, o furtum meum, o facinus illud meum
nocturnum sexti decimi anni ætatis meæ? Non enim pulchrum eras, cum furtum
esses; aut vero aliquid es, ut loquar ad te? Pulchra erant poma illa quæ
furati sumus, quoniam creatura tua erat*, pulcherrime omnium, creator
omnium, Deus bone, Deus summum bonum, et bonum verum meum: pulchra erant
illa poma; sed non ipsa concupivit anima mea miserabilis. Erat enim mihi
meliorum copia; illa autem decerpsi tantum ut furarer. Nam decerpta
projeci, epulatus inde solam iniquitatem*, qua lætabar fruens*. Nam et si
quid illorum pomorum intravit in os meum, condimentum ibi* facinus erat. Et
nunc, Domine Deus meus, quæro quid me in furto delectaverit, et ecce
species nulla est: non dico sicut in æquitate atque prudentia; sed neque
sicut in mente hominis atque memoria et sensibus et vegetante vita; neque
sicut speciosa sunt sidera et decora locis suis et terra et mare plena
fetibus, qui succedunt nascendo decedentibus; non saltem ut est quædam
defectiva species et umbratica vitiis fallentibus.
13. Nam et superbia celsitudinem imitatur; cum tu sis unus super omnia Deus
excelsus. Et ambitio quid nisi honores quærit et gloriam; cum tu sis præ
cunctis honorandus unus et gloriosus in æternum? Et sævitia potestatum {24}
timeri vult: quis autem timendus, nisi unus Deus? Cujus potestati eripi aut
subtrahi quid potest? quando, aut ubi, aut quo, vel a quo*? Et blanditiæ
lascivientium amari volunt: sed neque blandius est aliquid tua charitate,
nec amatur quidquam salubrius, quam illa præ cunctis formosa et luminosa
veritas tua. Et curiositas affectare videtur studium scientiæ; cum tu omnia
summe noveris. Ignorantia quoque ipsa atque stultitia, simplicitatis et
innocentiæ nomine tegitur; quia te simplicius quidquam non reperitur. Quid
te autem innocentius, quandoquidem opera sua* malis inimica sunt[30]? Et
ignavia quasi quietem appetit: quæ vero quies certa præter Dominum? Luxuria
satietatem atque abundantiam se cupit vocari: tu autem es plenitudo et
indeficiens copia incorruptibilis suavitatis. Effusio liberalitatis
obtendit umbram: sed bonorum omnium largitor affluentissimus tu es.
Avaritia multa possidere vult; et tu possides omnia. Invidentia de
excellentia litigat: quid te excellentius? Ira vindictam quærit: te justius
quis vindicat? Timor insolita et repentina exhorrescit, rebus quæ amantur
adversantia, dum præcavet securitati: [Sidenote: Rom. 8, 9.]tibi enim quid
insolitum? quid repentinum? aut quis a te separat quod diligis? aut ubi,
nisi apud te, firma securitas? Tristitia rebus amissis contabescit, quibus
se oblectabat cupiditas; quia ita sibi nollet, sicut tibi auferri nihil
potest.
14. Ita fornicatur anima, cum avertitur abs te, et quærit extra te ea, quæ
pura et liquida non invenit, nisi cum redit ad te. Perverse te imitantur
omnes qui longe se a te faciunt, et extollunt se adversum te[31]. Sed etiam
sic te imitando indicant creatorem te esse omnis naturæ; et ideo non esse
quo a te omnimodo recedatur. Quid ergo in illo furto ego dilexi? et in quo
Dominum meum vel vitiose atque perverse imitatus sum? An libuit facere
contra legem saltem fallacia, quia potentatu non poteram, ut mancam
libertatem captivus {25} imitarer faciendo impune quod non liceret,
tenebrosa omnipotentiæ similitudine? Ecce est ille servus fugiens Dominum
suum, et consecutus umbram. O putredo, o monstrum vitæ, et mortis
profunditas! Potuitne libere quod non licebat, non ob aliud, nisi quia non
licebat?
[Sidenote: VII. Gratias agit Deo pro remissione peccatorum, quodque a
multis servatus sit.]
15. [Sidenote: Ps. 115, 4.]_Quid retribuam Domino_, quod recolit hæc
memoria mea, et anima mea non metuit inde? Diligam te, Domine, et gratias
agam, et confitear nomini tuo, quoniam tanta dimisisti mihi mala et nefaria
opera mea. Gratiæ tuæ deputo et misericordiæ tuæ, quod peccata mea tanquam
glaciem solvisti. Gratiæ tuæ deputo et quæcumque non feci mala: quid enim
non facere potui, qui etiam gratuitum facinus amavi? Et omnia mihi dimissa
esse fateor; et quæ mea sponte feci mala, et quæ te duce non feci. Quis est
hominum qui suam cogitans infirmitatem, audet viribus suis tribuere
castitatem atque innocentiam suam; ut minus amet[32] te, quasi minus ei
necessaria fuerit misericordia tua, qua donas peccata conversis ad te? Qui
enim vocatus a te secutus est vocem tuam, et vitavit ea quæ me de meipso
recordantem et fatentem legit, non me derideat ab eo medico ægrum sanari, a
quo sibi præstitum est ut non ægrotaret, vel potius ut minus ægrotaret: et
ideo te tantumdem, imo vero amplius diligat; quia per quem me videt tantis
peccatorum meorum languoribus exui, per eum se videt tantis peccatorum
languoribus non implicari.
[Sidenote: VIII. Amavit in furto consortium simul peccantium.]
16. [Sidenote: Rom. 6, 21.]_Quem fructum habui_ miser aliquando _in iis quæ
nunc_ recolens _erubesco_, maxime in illo furto in quo ipsum furtum amavi?
Nihil aliud; cum et ipsum esset nihil, et eo ipso ego miserior. Et tamen
solus id non fecissem, sic recordor animum tunc meum; solus omnino id non
fecissem. Ergo amavi ibi etiam consortium eorum* cum quibus id feci. Non
ergo nihil aliud quam furtum amavi; imo vero nihil aliud, quia et illud
nihil est. Quid est revera? Quis est qui doceat me, nisi qui illuminat cor
meum et discernit umbras ejus? Quid est quod mihi venit in mentem quærere,
et discutere, et considerare? Quia si tunc amarem poma illa {26} quæ
furatus sum, et eis frui cuperem, possem etiam solus, si satis esset
committere illam iniquitatem, qua pervenirem ad voluptatem meam; nec
confricatione consciorum animorum accenderem pruritum cupiditatis meæ. Sed
quoniam in illis pomis voluptas mihi non erat, ea erat in ipso facinore,
quam faciebat consortium simul peccantium.
[Sidenote: IX. Contagiosa res sodales mali.]
17. Quid erat ille affectus animi? Certe enim plane turpis erat nimis; et
væ mihi erat qui habebam illum. Sed tamen quid erat? [Sidenote: Ps. 18,
13.]_Delicta quis intelligit?_ Risus erat, quasi titillato corde, quod
fallebamus eos qui hæc a nobis fieri non putabant, et vehementer nolebant.
Cur ergo eo me delectabat, quo id non faciebam solus? An quia etiam nemo
facile solus ridet? Nemo quidem facile; sed tamen etiam solos et singulos
homines, cum alius nemo præsens est, vincit risus aliquando, si aliquid
nimie ridiculum, vel sensibus occurrit*, vel animo. At ego illud solus non
facerem, non facerem omnino solus. Ecce est coram te, Deus meus, viva
recordatio animæ meæ. Solus non facerem furtum illud, in quo me non libebat
id quod furabar, sed quia furabar: quod me solum facere prorsus non
liberet, nec facerem. O nimis inimica amicitia, seductio mentis
investigabilis, ex ludo et joco nocendi aviditas, et alieni damni
appetitus; nulla lucri mei, nulla ulciscendi libidine; sed cum dicitur:
Eamus, faciamus; et pudet non esse impudentem.
[Sidenote: X. In Deo omne bonum.]
18. Quis exaperit istam tortuosissimam et implicatissimam nodositatem?
Foeda est; nolo in eam intendere, nolo eam videre. Te volo, justitia et
innocentia, pulchra et decora honestis luminibus, et insatiabili satietate.
Quies est apud te valde, et vita imperturbabilis. Qui intrat in te,
[Sidenote: Mat. 25, 21.]_intrat in gaudium Domini sui_; et non timebit, et
habebit se optime in optimo. Defluxi abs te ego, et erravi, Deus meus,
nimis devius a stabilitate tua in adolescentia, et factus sum mihi regio
egestatis.
* * * * *
{27}
LIBER TERTIUS.
De annis ætatis illius decimo septimo, decimo octavo, et decimo nono
transactis Carthagine, ubi dum studiorum gratia commorabatur,
spectaculis et flagitiis ultro se dedit. Ciceronis Hortensio in amorem
sapientiæ accenditur. Eam superbe quærens, in Manichæorum hæresin
incurrit, quorum dum hic obiter errores et ineptias exagitat, de
flagitiis et facinoribus, et de verâ justitiâ disserit luculenter.
Uberes ac perennes pro filio lachrymas fundens Monnica de futurâ ejus
resipiscentiâ certior fit, a Deo immisso somnio, et sancti cujusdam
Episcopi responso.
[Sidenote: I. Amore quem venabatur capitur.]
1. Veni Carthaginem; et circumstrepebat me undique sartago flagitiosorum
amorum. Nondum amabam, et amare amabam*, et secretiore indigentia oderam me
minus indigentem. Quærebam quod amarem, amans amare, et oderam securitatem,
et viam sine muscipulis. Quoniam fames mihi erat intus ab interiore cibo
teipso, Deus meus, et ea fame non esuriebam; sed eram sine desiderio
alimentorum incorruptibilium: non quia plenus eis eram, sed quo inanior, eo
fastidiosior. Et ideo non bene valebat anima mea; et ulcerosa projiciebat
se foras miserabiliter scalpi avida contactu sensibilium. Sed si non
haberent animam, non utique amarentur. Amare et amari dulce mihi erat,
magis si et amantis corpore fruerer. Venam igitur amicitiæ coinquinabam
sordibus concupiscentiæ, candoremque ejus obnubilabam de tartaro
libidinis*; et tamen foedus atque inhonestus, elegans et urbanus esse
gestiebam abundanti vanitate. Rui etiam in amorem quo cupiebam capi. Deus
meus, misericordia mea, quanto felle mihi suavitatem illam, et quam bonus
aspersisti! quia et amatus sum, et perveni occulte ad vinculum fruendi, et
colligabar lætus ærumnosis nexibus, ut cæderer virgis ferreis ardentibus
zeli, et suspicionum, et timorum, et irarum, atque rixarum.
[Sidenote: II. Amavit spectacula tragica.]
2. Rapiebant me spectacula theatrica, plena imaginibus miseriarum mearum,
et fomitibus ignis mei. Quid est quod ibi homo vult dolere, cum spectat
luctuosa atque tragica, quæ tamen pati ipse nollet? Et tamen pati vult ex
eis dolorem spectator, et dolor ipse est voluptas ejus. Quid est, {28} nisi
miserabilis insania*? Nam eo magis eis movetur quisque, quo minus a talibus
affectibus sanus est: quanquam cum ipse patitur, miseria; cum aliis
compatitur, misericordia dici solet[33]. Sed qualis tandem misericordia in
rebus fictis et scenicis? Non enim ad subveniendum provocatur auditor; sed
tantum ad dolendum invitatur: et actori* earum imaginum amplius favet, cum
amplius dolet. Et si calamitates illæ hominum vel antiquæ vel falsæ sic
agantur, ut qui spectat non doleat; abscedit inde fastidiens et
reprehendens: si autem doleat, manet intentus, et gaudens lacrymatur.
3. Ergo amantur et dolores*? Certe omnis homo gaudere vult. An cum miserum
neminem esse libeat, libet tamen esse misericordem; quod quia non sine
dolore est, hac una causa amantur dolores? Et hoc de illa vena amicitiæ
est. Sed quo vadit? quo fluit? Utquid decurrit in torrentem picis
bullientis æstus* immanes tetrarum libidinum, in quos ipsa mutatur et
vertitur per nutum proprium de coelesti serenitate detorta atque dejecta?
Repudietur ergo misericordia? Nequaquam. Ergo amentur dolores aliquando.
Sed cave immunditiam, anima mea, sub tutore Deo meo, [Sidenote: Dan. 3, 52.
Vulg.]_Deo patrum nostrorum, et laudabili et superexaltato in omnia
sæcula_; cave immunditiam. Neque enim nunc non misereor; sed tunc in
theatris congaudebam amantibus, cum sese fruebantur per flagitia, quamvis
hæc imaginarie gererent* in ludo spectaculi. Cum autem sese amittebant,
quasi misericors contristabar; et utrumque delectabat tamen. Nunc vero
magis misereor gaudentem in flagitio, quam velut dura perpessum detrimento
perniciosæ voluptatis, et amissione miseræ felicitatis. Hæc certe verior
misericordia; sed non in ea delectat dolor*. Nam etsi approbatur officio
charitatis qui dolet miserum; mallet tamen utique non esse quod doleret,
qui germanitus misericors est. Si enim est malevola benevolentia, quod
fieri non potest; potest et ille qui veraciter sinceriterque miseretur,
cupere esse miseros ut misereatur. Nonnullus itaque dolor approbandus,
nullus amandus est. Hoc enim tu, Domine Deus, qui animas amas, longe
lateque purius quam nos, et incorruptibilius misereris, quod nullo dolore
sauciaris. [Sidenote: 2 Cor. 2, 16.]_Et ad hæc quis idoneus?_
{29}
4. At ego tunc miser dolere amabam, et quærebam ut esset quod dolerem,
quando mihi in ærumna aliena, et falsa, et saltatoria, ea magis placebat
actio histrionis, meque alliciebat vehementius, qua mihi lacrymæ
excutiebantur. Quid autem mirum cum infelix pecus aberrans a grege tuo, et
impatiens custodiæ tuæ turpi scabie foedarer? Et inde erant dolorum amores,
non quibus altius penetrarer; non enim amabam talia perpeti, qualia
spectare; sed quibus auditis et fictis, tanquam in superficie raderer: quos
tamen quasi ungues scalpentium fervidus tumor, et tabes, et sanies horrida
consequebatur. Talis vita mea, numquid vita erat, Deus meus?
[Sidenote: III. In schola rhetoris ab Eversorum factis abhorrebat.]
5. Et circumvolabat super me fidelis a longe misericordia tua. In quantas
iniquitates distabui, et sacrilegam curiositatem secutus sum, ut deserentem
te, deduceret me ad ima infida, et circumventoria obsequia dæmoniorum,
quibus immolabam facta mea mala, et in omnibus flagellabas me! Ausus sum
etiam in celebritate solemnitatum tuarum, intra parietes ecclesiæ tuæ
concupiscere et agere negotium procurandi fructus mortis: unde me
verberasti gravibus poenis; sed nihil ad culpam meam, o tu prægrandis
misericordia mea, Deus meus, refugium meum a terribilibus nocentibus, in
quibus vagatus sum præfidenti collo, ad longe recedendum a te, amans vias
meas et non tuas, amans fugitivam libertatem.
6. Habebant et illa studia quæ honesta vocabantur, ductum suum intuentem
fora litigiosa, ut excellerem in eis, hoc laudabilior, quo fraudulentior.
Tanta est cæcitas hominum de cæcitate etiam gloriantium. Et major jam eram
in schola rhetoris; et gaudebam superbe, et tumebam typho; quanquam longe
sedatior, Domine, tu scis, et remotus omnino ab eversionibus quas faciebant
Eversores (hoc enim nomen scævum* et diabolicum, velut insigne urbanitatis
est), inter quos vivebam pudore impudenti, quia talis non eram: et cum eis
eram, et amicitiis eorum delectabar aliquando, a quorum semper factis
abhorrebam, hoc est ab eversionibus, quibus proterve insectabantur
ignotorum verecundiam, quam perturbarent gratis illudendo atque inde
pascendo malevolas lætitias suas. Nihil est illo actu similius actibus
dæmoniorum[34]. Quid itaque verius {30} quam eversores vocarentur? Eversi
plane prius ipsi atque perversi, deridentibus eos et seducentibus
fallacibus occulte spiritibus, in eo ipso quo alios irridere amant et
fallere.
[Sidenote: IV. Hortensius Ciceronis excitavit illum ad ardorem
philosophiæ.]
7. Inter hos ego, imbecilla tunc ætate discebam libros eloquentiæ, in qua
eminere cupiebam fine damnabili et ventoso per gaudia vanitatis humanæ; et
usitato jam discendi ordine perveneram in librum cujusdam Ciceronis, cujus
linguam fere omnes mirantur, pectus non ita. Sed liber ille ipsius
exhortationem continet ad philosophiam, et vocatur Hortensius. Ille vero
liber mutavit affectum meum, et ad teipsum, Domine, mutavit preces meas, et
vota ac desideria mea fecit alia. Viluit mihi repente omnis vana spes, et
immortalitatem sapientiæ concupiscebam æstu cordis incredibili; et surgere
coeperam ut ad te redirem. Non enim ad acuendam linguam, quod videbar emere
maternis mercedibus, cum agerem annum ætatis undevigesimum, jam defuncto
patre ante biennium: non ergo ad acuendam linguam referebam illum librum;
neque mihi locutionem, sed quod loquebatur persuaserat.
8. Quomodo ardebam, Deus meus, quomodo ardebam revolare a terrenis ad te;
et nesciebam quid ageres mecum! Apud te est enim sapientia. Amor autem
sapientiæ nomen Græcum habet [Greek: philosophian], quo me accendebant illæ
litteræ. Sunt qui _seducant per philosophiam_, magno et blando et honesto
nomine colorantes et fucantes errores suos: et prope omnes qui ex illis et
supra temporibus tales erant, notantur in eo libro et demonstrantur; et
manifestatur ibi salutifera illa admonitio Spiritus tui per servum tuum
bonum et pium: [Sidenote: Col. 2, 8. 9.]_Videte ne quis vos decipiat per
philosophiam et inanem seductionem, secundum traditionem hominum, secundum
elementa hujus mundi, et non secundum Christum; quia in ipso inhabitat
omnis plenitudo divinitatis corporaliter._ Et ego illo tempore, scis tu,
lumen cordis mei, quoniam nondum mihi hæc apostolica nota erant; hoc tamen
solo delectabar in illa exhortatione, quod non illam aut illam sectam, sed
ipsam, quæcumque esset, sapientiam ut diligerem, et quærerem, et {31}
assequerer, et tenerem atque amplexarer fortiter, excitabar sermone illo,
et accendebar, et ardebam; et hoc solum me in tanta flagrantia
refrangebat*, quod nomen Christi non erat ibi. Quoniam hoc nomen secundum
misericordiam tuam, Domine, hoc nomen Salvatoris mei Filii tui, in ipso
adhuc lacte matris, tenerum cor meum præbiberat*, et alte retinebat; et
quidquid sine hoc nomine fuisset, quamvis litteratum, et expolitum, et
veridicum, non me totum rapiebat.
[Sidenote: V. Fastidiit sacras Litteras propter simplicitatem stili.]
9. Itaque institui animum intendere in Scripturas sanctas, ut viderem
quales essent. Et ecce video rem non compertam superbis, neque nudatam
pueris; sed incessu humilem, successu excelsam et velatam mysteriis: et non
eram ego talis ut intrare in eam possem, aut inclinare cervicem ad ejus
gressus. Non enim sicut modo loquor, ita sensi cum attendi ad illam
Scripturam: sed visa est mihi indigna quam Tullianæ dignitati compararem.
Tumor enim meus refugiebat modum ejus; et acies mea non penetrabat
interiora ejus. Verumtamen illa erat quæ cresceret cum parvulis; sed ego
dedignabar esse parvulus, et turgidus fastu mihi grandis videbar.
[Sidenote: VI. A Manichæis quomodo captus.]
10. Incidi itaque[35] in homines superbe delirantes, et carnales nimis et
loquaces, in quorum ore laquei diaboli, et viscum confectum commixtione
syllabarum nominis tui, et Domini Jesu Christi, et Paracleti consolatoris
nostri Spiritus sancti. Hæc nomina* non recedebant[36] de ore eorum, sed
tenus sono* {32} et strepitu linguæ; et cæterum, cor inane veri. Et
dicebant, Veritas, et veritas: et multum eam dicebant mihi, et [Sidenote: 1
Joh. 2, 4.]_nusquam erat in eis_; sed falsa loquebantur, non de te tantum,
qui vere Veritas es, sed etiam de istis elementis hujus mundi creatura tua,
de quibus etiam vera dicentes philosophos transgredi debui præ amore tuo,
mi Pater summe bone, pulchritudo pulchrorum omnium. O Veritas, Veritas,
quam intime etiam tum medullæ animi mei suspirabant tibi, cum te illi
sonarent mihi frequenter et multipliciter voce sola, et libris multis et
ingentibus! Et illa erant fercula in quibus mihi esurienti te, inferebantur
pro te sol et luna,[37] pulchra opera tua; sed tamen {33} opera tua, non
tu, nec ipsa prima. Priora enim spiritualia opera tua, quam ista corporea,
quamvis lucida et coelestia. At ego nec priora illa, sed teipsam, te,
Veritas, in qua [Sidenote: Jac. 1, 17.]_non est commutatio nec momenti
obumbratio_, esuriebam et sitiebam; et apponebantur adhuc mihi in illis
ferculis phantasmata splendida, quibus jam melius erat amare istum solem,
saltem istis oculis verum, quam illa falsa animo decepto per oculos. Et
tamen, quia te putabam, manducabam; non avide[38] quidem, quia nec sapiebas
in ore meo sicuti es; neque enim tu eras figmenta illa inania; nec
nutriebar eis, sed exhauriebar magis. Cibus in somnis simillimus est cibis
vigilantium, quo tamen dormientes non aluntur; dormiunt enim: at illa nec
similia erant ullo modo tibi, sicut nunc mihi locuta es; quia illa erant
corporalia phantasmata, falsa corpora, quibus certiora sunt vera corpora
ista quæ videmus visu carneo, sive coelestia sive terrestria: cum pecudibus
et volatilibus videmus hæc; et certiora sunt, quam cum imaginamur ea. Et
rursus certius imaginamur ea, quam ex eis suspicamur alia grandiora, et
infinita, quæ omnino nulla sunt, qualibus ego tunc pascebar inanibus; et
non pascebar. At tu, amor meus, in quem deficio ut fortis sim, nec ista
corpora es quæ videmus, quanquam in coelo; nec ea es quæ non videmus ibi,
quia tu ista condidisti, nec in summis tuis conditionibus habes*. Quanto
ergo longe es a phantasmatibus illis meis, phantasmatibus corporum quæ
omnino non sunt! quibus certiores sunt phantasiæ corporum eorum quæ sunt;
et eis certiora corpora, quæ tamen non es: sed nec anima es, quæ vita est
corporum. Ideo melior vita corporum certiorque quam corpora. Sed tu vita es
animarum, vita vitarum, vivens te ipsa, et non mutaris, vita animæ meæ.
{34}
11. Ubi ergo mihi tunc eras, et quam longe? Et longe peregrinabar abs te,
exclusus et a siliquis porcorum, quos de siliquis pascebam. [Sidenote: Luc.
15, 16.]Quanto enim meliores grammaticorum et poetarum fabellæ, quam illa
decipula! Nam versus et carmen et Medea volans utiliores certe, quam
quinque elementa[39] varie fucata, propter quinque antra tenebrarum, quæ
omnino nulla sunt, et occidunt credentem. Nam versum et carmen etiam ad
vera pulmenta* transfero. Volantem autem Medeam etsi cantabam, non
asserebam; etsi cantari audiebam, non credebam: illa autem credidi. Væ, væ!
quibus gradibus deductus sum [Sidenote: Prov. 9, 18.]_in profunda inferi_?
Quippe laborans et æstuans inopia veri, cum te, Deus meus (tibi enim
confiteor, qui me miseratus es et nondum confitentem), cum te non secundum
intellectum mentis, quo me præstare voluisti belluis, sed secundum sensum
carnis quærerem. Tu autem eras interior intimo meo, et superior summo
meo[40]. Offendi illam* mulierem audacem, inopem prudentiæ, ænigma
Salomonis, sedentem super sellam in foribus, et dicentem: [Sidenote: Prov.
9, 13-17.]_Panes occultos libenter edite, et aquam dulcem furtivam bibite._
Quæ me seduxit, quia invenit foris habitantem in oculo carnis meæ, et talia
ruminantem apud me, qualia per illum* vorassem.
[Sidenote: VII. Doctrina Manichæorum absurda cui suffragabatur.]
12. Nesciebam enim aliud vere quod est; et quasi acutule movebar ut
suffragarer stultis deceptoribus, cum a me quærerent unde malum[41]? et
utrum forma corporea Deus finiretur et {35} haberet capillos et ungues? et
utrum justi existimandi essent qui haberent uxores multas simul, et
occiderent homines, et sacrificarent de animalibus? Quibus rerum ignarus
perturbabar; et recedens a veritate, ire in eam mihi videbar; quia non
noveram malum non esse nisi privationem boni[42], usque ad quod omnino non
est. Quod unde viderem, cujus videre usque ad corpus erat oculis, et animo
usque ad phantasma? Et non noveram Deum esse spiritum, non cui membra
essent per longum et latum, nec cui esse moles esset: quia moles in parte
minor est quam in toto suo; et si infinita sit, minor est in aliqua parte
certo spatio definita, quam per infinitum; et non est tota ubique, sicut
spiritus, sicut Deus. Et quid in nobis esset, secundum quod essemus similes
Deo et recte in Scriptura* diceremur [Sidenote: Gen. 1, 27.]_ad imaginem
Dei_, prorsus ignorabam.
13. Et non noveram justitiam veram interiorem, non ex consuetudine
judicantem, sed ex lege rectissima* Dei omnipotentis, qua formarentur mores
regionum et dierum pro regionibus et diebus; cum ipsa ubique ac semper
esset, non alibi alia, nec alias aliter; secundum quam justi essent
Abraham, et Isaac, et Jacob, et Moyses, et David, et illi omnes laudati ore
Dei: sed eos ab imperitis judicari iniquos, [Sidenote: 1 Cor. 4,
3.]_judicantibus ex humano die_, et universos mores humani generis ex parte
moris sui metientibus, tanquam si quis nescius in armamentis quid cui
membro accommodatum sit, ocrea velit caput contegi, et galea calceari; et
murmuret quod non apte conveniat: aut in uno die indicto a pomeridianis
horis justitio, quisquam stomachetur non sibi concedi quid venale
proponere, quia mane concessum est: aut in una domo videat aliquid tractari
manibus a quoquam servo, quod facere non sinatur qui pocula ministrat: aut
aliquid post præsepia fieri, quod ante mensam prohibeatur; et indignetur,
cum sit unum habitaculum et una familia, non ubique atque omnibus idem
tribui. Sic sunt isti qui indignantur, cum audierint illo sæculo licuisse
justis aliquid, quod isto non licet justis; et quia illis aliud præcepit
Deus, istis aliud pro temporalibus causis, cum eidem justitiæ utrique
servierint: cum in uno homine, et in uno die, et in unis ædibus videant
aliud alii membro congruere, et aliud jamdudum licuisse, post horam non
licere; quiddam in illo angulo permitti aut juberi, quod in isto juste
vetetur et {36} vindicetur. Numquid justitia varia est et mutabilis? Sed
tempora quibus præsidet, non pariter eunt; tempora enim sunt. Homines autem
quorum vita super terram brevis est, quia sensu non valent causas contexere
sæculorum priorum, aliarumque gentium quas experti non sunt, cum his quas
experti sunt; in uno autem corpore, vel die, vel domo, facile possunt
videre quid cui membro, quibus momentis, quibus partibus personisve
congruat: in illis offenduntur[43], his serviunt.
14. Hæc ego tunc nesciebam, et non advertebam; et feriebant undique ista
oculos meos, et non videbam. Et cantabam carmina, et non mihi licebat
ponere pedem quemlibet ubilibet, sed in alio atque alio metro aliter atque
aliter; et in uno aliquo versu, non omnibus locis eumdem pedem. Et ars ipsa
qua canebam, non habebat aliud alibi, sed omnia simul. Et non intuebar
justitiam cui servirent boni et sancti homines, longe excellentius atque
sublimius habere simul omnia quæ praecepit*, et nulla ex parte variari, et
tamen variis temporibus non omnia simul, sed propria distribuentem ac
præcipientem. Et reprehendebam cæcus pios patres; non solum sicut Deus
juberet atque inspiraret utentes præsentibus, verum quoque sicut Deus
revelaret futura prænuntiantes[44].
[Sidenote: VIII. Contra Manichæos dicit quæ flagitia semper detestanda, quæ
facinora.]
15. Numquid aliquando aut alicubi injustum est [Sidenote: Mat. 22,
37-39.]_diligere Deum ex toto corde, et ex tota anima, et ex tota mente, et
diligere proximum tanquam seipsum_? Itaque flagitia quæ sunt contra
naturam, ubique ac semper detestanda atque punienda sunt, qualia
Sodomitarum fuerunt. Quæ si omnes gentes facerent, eodem criminis reatu
divina lege tenerentur, quæ non sic fecit homines ut se illo uterentur
modo. Violatur quippe ipsa societas quæ cum Deo nobis esse debet, cum eadem
natura, cujus ille auctor est, libidinis perversitate {37} polluitur. Quæ
autem contra mores hominum sunt flagitia, pro morum diversitate[45] vitanda
sunt; ut pactum inter se civitatis aut gentis consuetudine vel lege
firmatum, nulla civis aut peregrini libidine violetur. Turpis enim omnis
pars est suo universo non congruens. Cum autem Deus aliquid contra morem
aut pactum quorumlibet jubet, etsi nunquam ibi factum est, faciendum est:
et si omissum, instaurandum; et si institutum non erat, instituendum est.
Si enim regi licet in civitate cui regnat, jubere aliquid quod neque ante
illum quisquam, nec ipse unquam jusserat; et non contra societatem
civitatis ei obtemperatur, imo contra societatem non obtemperatur,
(generale quippe pactum est societatis humanæ obedire regibus suis,) quanto
magis Deo regnatori universæ creaturæ suæ, ad ea quæ jusserit, sine
dubitatione serviendum est! Sicut enim in potestatibus societatis humanæ,
major potestas minori ad obediendum præponitur; ita Deus omnibus.
16. Item in facinoribus[46], ubi libido est nocendi, sive per contumeliam,
sive per injuriam; et utrumque vel ulciscendi causa, sicut inimico
inimicus; vel adipiscendi alicujus extra commodi, sicut latro viatori; vel
evitandi mali, sicut ei qui timetur; vel invidendo, sicut feliciori
miserior; aut in aliquo prosperatus, ei quem sibi æquari timet aut æqualem
dolet; vel sola voluptate alieni mali, sicut spectatores gladiatorum, aut
irrisores, aut illusores quorumlibet: hæc sunt capita iniquitatis, quæ
pullulant principandi et spectandi et sentiendi libidine[47], [Sidenote: 1
Joh. 2, 16.]aut una, aut duabus earum, aut simul omnibus; et vivitur male
adversus tria et septem[48], [Sidenote: Ps. 143, 9.]_psalterium decem
chordarum_ {38} decalogum tuum, Deus altissime et dulcissime. Sed quæ
flagitia in te qui non corrumperis? aut quæ adversus te facinora, cui
noceri non potest? Sed hoc vindicas quod in se homines perpetrant, quia
etiam cum in te peccant, impie faciunt in animas suas, [Sidenote: Ps. 26,
12.]_et mentitur iniquitas sibi_, sive corrumpendo ac pervertendo naturam
suam quam tu fecisti et ordinasti, vel immoderate utendo concessis rebus,
vel in non concessa [Sidenote: Rom. 1.]_flagrando in eum usum qui est
contra naturam_; aut rei tenentur, animo et verbis sævientes adversus te,
et [Sidenote: Act. 9, 5.]_adversus stimulum calcitrantes_; aut cum
disruptis limitibus humanæ societatis, lætantur audaces privatis
conciliationibus aut diremptionibus, prout quidque delectaverit aut
offenderit. Et ea fiunt cum tu derelinqueris, fons vitæ, qui es unus et
verus creator et rector universitatis; et privata superbia diligitur in
parte[49] unum falsum. Itaque pietate humili reditur in te, et purgas nos a
consuetudine mala, et propitius es peccatis confitentium, et [Sidenote: Ps.
101, 21.]_exaudis gemitus compeditorum_, et solvis a vinculis quæ nobis
fecimus, si jam non erigamus adversus te cornua falsæ libertatis,
[Sidenote: Ps. 74, 5, 6.]avaritia[50] plus habendi, et damno totum
amittendi; amplius amando proprium nostrum, quam te omnium bonum.
[Sidenote: IX. Discrimen inter peccata, et inter Dei judicium et hominum.]
17. Sed inter flagitia et facinora et tam multas iniquitates, sunt peccata
proficientium, quæ a bene judicantibus et vituperantur ex regula
perfectionis, et laudantur spe frugis, sicut {39} herba segetis. Et sunt
quædam similia vel flagitio vel facinori, et non sunt peccata; quia nec te
offendunt Dominum Deum nostrum, nec sociale consortium: cum conciliantur
aliqua in usum vitæ congrua tempori, et incertum est an libidine habendi;
aut puniuntur corrigendi studio potestate ordinata, et incertum est an
libidine nocendi. Multa itaque facta quæ hominibus improbanda viderentur,
testimonio tuo approbata sunt; et multa laudata ab hominibus, te teste
damnantur: cum sæpe se aliter habet species facti, et aliter facientis
animus, atque articulus occulti[51] temporis. Cum vero aliquid tu repente
inusitatum et improvisum imperas, etiam si hoc aliquando vetuisti, quamvis
causam imperii tui pro tempore occultes, et quamvis contra pactum sit
aliquorum hominum societatis; quis dubitet esse faciendum[52], quando ea
justa est societas hominum, quæ servit tibi? Sed beati qui te imperasse
sciunt. Fiunt enim omnia a servientibus tibi, vel ad exhibendum quod ad
præsens opus est, vel ad futura prænuntianda[53].
[Sidenote: X. Nugæ Manichæorum de terræ fructibus.]
18. Hæc ego nesciens, irridebam illos sanctos servos et Prophetas tuos. Et
quid agebam cum irridebam eos[54], nisi ut irriderer abs te; sensim atque
paulatim perductus ad eas nugas, ut crederem ficum[55] plorare cum
decerpitur, et matrem {40} ejus arborem lacrymis lacteis? Quam tamen ficum
si comedisset aliquis sanctus, alieno[56] sane, non suo scelere decerptam,
misceret visceribus, et anhelaret de illa angelos, imo vero particulas[57]
Dei, gemendo in oratione atque {41} ructando[58]: quæ particulæ summi et
veri Dei ligatæ fuissent in illo pomo, nisi electi[59] sancti dente ac
ventre solverentur. Et credidi miser magis esse misericordiam præstandam
fructibus terræ, quam hominibus, propter quos nascerentur. Si quis enim
esuriens[60] peteret, qui Manichæus non esset, quasi {42} capitali
supplicio damnanda buccella videretur, si ei daretur.
[Sidenote: XI. Planctus et somnium matris de filio.]
19. Et [Sidenote: Ps. 143, 7.]_misisti manum tuam ex alto_, et de hac
profunda caligine [Sidenote: Ps. 85, 13.]_eruisti animam meam_, cum pro me
fleret ad te mater mea fidelis tua, amplius quam flent matres corporea
funera. Videbat enim illa mortem meam ex fide et spiritu, quem habebat ex
te; et exaudisti eam, Domine. Exaudisti eam, nec despexisti lacrymas ejus,
cum profluentes rigarent terram sub oculis ejus, in omni loco orationis
ejus; exaudisti eam. Nam unde illud somnium, quo eam consolatus es, ut
vivere me concederet* et habere secum eamdem mensam in domo; quod nolle
coeperat, aversans et detestans blasphemias erroris mei? Vidit enim stantem
se in quadam regula lignea, et advenientem ad se juvenem splendidum,
hilarem atque arridentem sibi, cum illa esset moerens et moerore confecta:
qui cum causas quæsisset ab ea moestitiæ suæ quotidianarumque lacrymarum,
docendi, ut assolet, non discendi gratia, atque illa respondisset
perditionem meam se plangere; jussisse illum quo secura esset, atque
admonuisse ut attenderet et videret, ubi esset illa, ibi esse et me. Quod
illa ubi attendit, vidit me juxta se in eadem regula stantem. Unde hoc,
nisi quia erant aures tuæ ad cor ejus? O tu, bone omnipotens, qui sic curas
unumquemque nostrum, tanquam solum cures; et sic omnes, tanquam singulos!
20. Unde illud etiam, quod cum mihi narrasset ipsum visum, et ego ad id
trahere conarer, ut illa se potius non desperaret futuram esse quod eram;
continuo sine aliqua hæsitatione, "Non, inquit: non enim mihi dictum est,
Ubi ille, ibi et tu; sed, Ubi tu, ibi et ille." Confiteor tibi, Domine,
recordationem meam quantum recolo, quod sæpe non tacui, amplius me isto per
matrem vigilantem responso tuo, quod tam vicina interpretationis falsitate
turbata non est, et tam cito vidit quod videndum fuit, quod ego certe,
antequam dixisset, non {43} videram; etiam tum commotum fuisse, quam ipso
somnio, quo feminæ piæ gaudium tanto post futurum, ad consolationem tunc
præsentis sollicitudinis, tanto ante prædictum est. Nam novem ferme anni
secuti sunt, quibus ego in illo limo profundi ac tenebris falsitatis, cum
sæpe surgere conarer, et gravius alliderer, volutatus sum: cum tamen illa
vidua casta, pia et sobria, quales amas, jam quidem spe alacrior, sed fletu
et gemitu non segnior, non desineret horis omnibus orationum suarum de me
plangere ad te; et [Sidenote: Ps. 87, 3.]_intrabant in conspectum tuum
preces ejus_, et me tamen dimittebas adhuc volvi et involvi illa caligine.
[Sidenote: XII. Quale responsum mater Augustini accepit a quodam episcopo
de ipsius conversione.]
21. Et dedisti alterum responsum interim, quod recolo. Nam et multa
prætereo, propter quod propero ad ea quæ me magis urgent confiteri tibi, et
multa non memini. Dedisti ergo alterum per sacerdotem tuum, quemdam
episcopum nutritum in Ecclesia, et exercitatum in Libris tuis. Quem cum
illa femina rogasset ut dignaretur mecum colloqui, et refellere errores
meos, et dedocere me mala, ac docere bona (faciebat enim hoc, si quos forte
idoneos invenisset); noluit ille, prudenter sane, quantum sensi postea.
Respondit enim me adhuc esse indocilem, eo quod inflatus essem novitate
hæresis illius, et nonnullis quæstiunculis[61] jam multos imperitos
exagitassem, sicut illa indicaverat ei. "Sed sine, inquit, illum ibi, et
tantum roga pro eo Dominum: ipse legendo reperiet quis ille sit error, et
quanta impietas." Simul etiam narravit se quoque parvulum a seducta matre
sua datum fuisse Manichæis, et omnes pene non legisse tantum, verum etiam
scriptitasse libros eorum; sibique apparuisse, nullo contra disputante et
convincente, quam esset illa secta fugienda; {44} itaque fugisse. Quæ cum
ille dixisset, atque illa nollet acquiescere, sed instaret magis
deprecando, et ubertim flendo, ut me videret, et mecum dissereret: ille jam
substomachans tædio, "Vade, inquit, a me; ita vivas: fieri* non potest ut
filius istarum lacrymarum pereat." Quod illa ita se accepisse, inter
colloquia sua mecum sæpe recordabatur, ac si de coelo sonuisset.
* * * * *
{45}
LIBER QUARTUS.
Pudet se Manichæorum sectæ addictum fuisse per novennium, atque alios
secum in eumdem errorem pertraxisse; tum etiam consuluisse
mathematicos: et amicum sibi interea morte præreptum, acerbiori quam
æquum esset animi dolore fuisse prosecutum; cujus insignem conversionem
memorat, et mortis ejus occasione, de vana et de solida amicitia et
quam fluxa sint et caduca terrena omnia, pluribus disserit. Mentionem
facit librorum de Pulchro et Apto, a se anno ætatis vigesimo sexto aut
vigesimo septimo conscriptorum; necnon quam facili negotio liberalium
artium libros atque Aristotelis Categorias, anno ætatis ferme vigesimo,
per sese intellexerit.
[Sidenote: I. Quamdiu et quomodo alios seduxerit.]
1. Per idem tempus annorum novem, ab undevigesimo anno ætatis meæ, usque ad
duodetrigesimum, seducebamur et seducebamus, falsi atque fallentes in
variis cupiditatibus; et palam per doctrinas quas liberales vocant, occulte
autem falso nomine religionis. Hic superbi, ibi superstitiosi, ubique vani.
Hac popularis gloriæ sectantes inanitatem, usque ad theatricos plausus, et
contentiosa carmina*, et agonem coronarum fenearum, et spectaculorum nugas,
et intemperantiam libidinum: illac autem purgari nos ab istis sordibus
expetentes, cum eis qui appellarentur electi et sancti, afferremus escas,
de quibus nobis in officina[62] aqualiculi sui fabricarent angelos et deos
per quos liberaremur[63]; et sectabar ista atque faciebam cum amicis meis,
per me ac mecum deceptis. Irrideant me arrogantes, et nondum salubriter
prostrati et {46} elisi a te, Deus meus; ego tamen confitear tibi dedecora
mea in laude tua. Sine me, obsecro, et da mihi circumire præsenti memoria
præteritos circuitus erroris mei, et [Sidenote: Ps. 49, 14.]_immolare tibi
hostiam jubilationis_. Quid enim sum ego mihi sine te, nisi dux[64] in
præceps? Aut quid sum cum mihi bene est, nisi sugens lac tuum, aut fruens
[Sidenote: Joh. 6, 27.]_te cibo qui non corrumpitur_? Et quis homo est
quilibet homo, cum sit homo? Sed irrideant nos fortes et potentes; nos
autem [Sidenote: Ps. 73, 21.]_infirmi et inopes confiteamur tibi_.
[Sidenote: II. Rhetoricam docet, concubinam fovet, et aruspicem qui
victoriam promittebat, contemnit.]
2. Docebam in illis annis artem rhetoricam, et victoriosam loquacitatem
victus cupiditate vendebam. Malebam tamen, Domine, tu scis, bonos habere
discipulos, sicut appellantur boni: et eos sine dolo docebam dolos; non
quibus contra caput innocentis agerent, sed aliquando pro capite nocentis.
Et, Deus, vidisti de longinquo lapsantem in lubrico, et in multo fumo
scintillantem fidem meam, quam exhibebam in illo magisterio [Sidenote: Is.
42, 3. Mat. 12, 20. Ps. 4, 3.]_diligentibus vanitatem, et quærentibus
mendacium_, socius eorum. In illis annis unam habebam, non eo quod
legitimum vocatur, conjugio cognitam, sed quam indagaverat vagus ardor,
inops prudentiæ; sed unam tamen, ei quoque servans tori fidem: in qua sane
experirer exemplo meo, quid distaret inter conjugalis placiti modum quod
foederatum esset generandi gratia, et pactum libidinosi amoris, ubi proles
etiam contra votum nascitur, quamvis jam nata cogat se diligi.
3. Recolo etiam, cum mihi theatrici carminis certamen inire placuisset,
mandasse mihi nescio quem aruspicem, quid ei dare mercedis vellem ut
vincerem; me autem foeda illa sacramenta detestatum et abominatum
respondisse, nec si corona illa esset immortaliter aurea, muscam pro
victoria mea necari me sinere. Necaturus enim erat ille in sacrificiis suis
animantia, et illis honoribus invitaturus mihi suffragatura dæmonia
videbatur. Sed hoc quoque malum non ex tua castitate[65]* repudiavi, Deus
cordis mei. Non enim amare te {47} noveram, qui nisi fulgores corporeos[66]
cogitare non noveram. Talibus enim figmentis suspirans anima, nonne
fornicatur abs te, et fidit in falsis[67], et _pascit ventos_? Sed
videlicet sacrificari pro me nollem dæmonibus, quibus me illa superstitione
ipse sacrificabam. Quid est enim aliud, [Sidenote: Hos. 12, 1.]_ventos
pascere_, quam ipsos pascere; hoc est, errando eis esse voluptati atque
derisui?
[Sidenote: III. Ab astrologia, cui deditus erat, per senem medicinæ et
rerum peritum revocatur.]
4. Ideoque illos planos*, quos mathematicos vocant, plane consulere non
desistebam, quod quasi nullum eis esset sacrificium, et nullæ preces ad
aliquem spiritum ob divinationem dirigerentur: quod tamen christiana et
vera pietas consequenter repellit et damnat. Bonum est enim confiteri tibi,
Domine, et dicere, [Sidenote: Ps. 40, 5.]_Miserere mei; cura animam meam,
quoniam peccavi tibi_; neque ad licentiam peccandi abuti indulgentia tua,
sed meminisse dominicæ vocis, [Sidenote: Joh. 5, 14.]_Ecce sanus factus es;
jam noli peccare, ne quid tibi deterius contingat_. Quam totam illi
salubritatem interficere conantur, cum dicunt: De coelo tibi est
inevitabilis causa peccandi; et Venus hoc fecit, aut Saturnus, aut Mars.
Scilicet, ut homo sine culpa sit, caro et sanguis et superba putredo;
culpandus sit autem coeli ac siderum creator et ordinator. Et quis est hic,
nisi Deus noster, suavitas et origo justitiæ, qui [Sidenote: Mat. 16, 27.
Rom. 2, 6.]_reddis unicuique secundum opera ejus_, et [Sidenote: Ps. 50,
19.]_cor contritum et humiliatum non spernis_?
inter lucem quod est Deus, et lucem quam fecit Deus, &c. (Aug. c. Faust.
xxii. 8.) Alii Deum esse non posse, nisi corpus igneum putaverunt. Alii
[Manichæi] candorem lucis immensæ per infinita spatia usquequaque
porrectum, ex una tamen parte quasi nigro quodam cuneo fissum, duo adversa
regna opinantes, et talia rebus constituentes principia, cum suis
phantasmatis fabulati sunt. De verâ relig. §. 96. Sed nec iterum ideo tibi
non videatur Deus quod sol, quia sol tamquam rota quædam est, non immensum
lucis spatium; et dicas tibi, Ergo Deus infinitæ lucis est et immensæ: ut
quasi tendas ipsum solem, et facias illum non habere finem, nec hac nec
illac, nec sursum nec deorsum; et tamen lucem tibi immensam proponas Deum:
nec hoc est Deus. Aug. Serm. iv. §. 5.]
{48}
5. Erat eo tempore vir sagax[68], medicæ artis peritissimus, atque in ea
nobilissimus, qui proconsule* manu sua coronam illam agonisticam imposuerat
non sano capiti meo, sed non ut medicus. Nam illius morbi tu sanator, qui
[Sidenote: 1 Pet. 5, 5. Jac. 4, 6.]_resistis superbis, humilibus autem das
gratiam_. Numquid tamen etiam per illum senem defuisti mihi, aut destitisti
mederi animæ meæ? Quia enim factus ei eram familiarior, et ejus sermonibus
(erant enim sine verborum cultu vivacitate sententiarum jucundi et graves)
assiduus et fixus inhærebam; ubi cognovit ex colloquio meo libris
genethliacorum esse me deditum, benigne ac paterne monuit ut eos abjicerem,
neque curam et operam rebus utilibus necessariam, illi vanitati frustra
impenderem: dicens ita se illam didicisse, ut ejus professionem primis
annis ætatis suæ deferre voluisset, qua vitam degeret; et si Hippocratem
intellexisset, et illas utique litteras potuisse intelligere*: et tamen non
ob aliam causam se postea, illis relictis, medicinam assecutum, nisi quod
eas falsissimas comperisset, et nollet vir gravis decipiendis hominibus
victum quærere. "At tu, inquit, quo te in hominibus sustentas*, rhetoricam
tenes; hanc autem fallaciam libero studio, non necessitate rei familiaris
sectaris; quo magis mihi te oportet de illa credere, qui eam tam perfecte
discere elaboravi, quam ex ea sola vivere volui." A quo ego cum quæsissem
quæ causa ergo faceret ut multa inde vera pronuntiarentur; respondit ille,
ut potuit, vim sortis hoc facere in rerum natura usquequaque diffusam. Si
enim de paginis* poetæ cujuspiam longe aliud canentis atque intendentis,
cum forte quis consulit, mirabiliter consonus negotio sæpe versus exiret;
mirandum non esse dicebat, si ex anima humana, superiore aliquo instinctu,
nesciente quid in se fieret, non arte sed sorte sonaret aliquid quod
interrogantis rebus factisque concineret.
6. Et hoc quidem ab illo vel per illum procurasti mihi. Et quid ipse postea
per meipsum quærerem, in memoria mea delineasti. Tunc autem nec ipse, nec
charissimus meus Nebridius, adolescens valde bonus et valde castus[69]*,
irridens totum illud divinationis genus, persuadere mihi potuerunt ut hæc
abjicerem: quoniam me amplius ipsorum auctorum movebat auctoritas; et
nullum certum quale quærebam {49} documentum adhuc inveneram, quo mihi sine
ambiguitate appareret, quæ ab eis consultis vera dicerentur, forte vel
sorte, non arte inspectorum siderum dici.
[Sidenote: IV. Morbum et baptismum amici narrat, quem etiam suis erroribus
involverat; eoque morte sublato, dolet gravissime. Mirabilis efficacia
sacramenti Baptismi.]
7. In illis annis, quo primum tempore in municipio quo natus sum docere
coeperam, comparaveram amicum societate studiorum nimis charum, coævum mihi
et conflorentem flore adolescentiæ. Mecum puer creverat, et pariter in
scholam ieramus, pariterque luseramus. Sed nondum erat sic amicus, quanquam
ne tunc quidem sicuti est vera amicitia; quia non est vera, nisi cum eam tu
agglutinas inter inhærentes tibi, [Sidenote: Rom. 5, 5.]_charitate diffusa
in cordibus nostris per Spiritum sanctum qui datus est nobis_. Sed tamen
dulcis erat nimis, cocta* fervore parilium studiorum. Nam et a fide vera,
quam non germanitus et penitus adolescens tenebat, deflexeram ego eum in
superstitiosas fabellas et perniciosas, propter quas plangebat me mater.
Mecum jam errabat in animo homo ille, et non poterat anima mea sine illo.
Et ecce tu imminens dorso fugitivorum tuorum, [Sidenote: Ps. 93, 1.]_Deus
ultionum_ et fons misericordiarum simul, qui convertis* nos ad te miris
modis; ecce abstulisti hominem de hac vita, cum vix explevisset annum in
amicitia mea, suavi* mihi super omnes suavitates illius vitæ meæ.
8. [Sidenote: Ps. 105, 2.]_Quis laudes tuas enumerat_ unus, in se uno quas
expertus est? Quid tunc fecisti, Deus meus, et quam investigabilis
[Sidenote: Ps. 35, 7.]_abyssus judiciorum tuorum_? Cum enim laboraret ille
febribus, jacuit diu sine sensu in sudore letali. Et cum desperaretur,
baptizatus est nesciens, me non curante, et præsumente id retinere potius
animam ejus quod a me acceperat, non quod in nescientis corpore fiebat.
Longe autem aliter erat; nam recreatus est et salvus factus. Statimque ut
primum cum eo loqui potui (potui autem mox ut ille potuit, quando non
discedebam, et nimis pendebamus ex invicem), tentavi apud illum irridere,
tanquam et illo irrisuro[70] mecum Baptismum quem {50} acceperat mente
atque sensu absentissimus, sed tamen jam se accepisse didicerat. At ille
ita me exhorruit ut inimicum, admonuitque mirabili et repentina libertate,
ut si amicus esse vellem, talia sibi dicere desinerem. Ego autem
stupefactus atque turbatus, distuli omnes motus meos, ut convalesceret
prius, essetque idoneus viribus valetudinis cum quo agere possem quod
vellem. Sed ille abreptus dementiæ meæ, ut apud te servaretur consolationi
meæ, post paucos dies, me absente, repetitur febribus et defungitur.
9. Quo dolore contenebratum est cor meum; et quidquid aspiciebam, mors
erat. Et erat mihi patria supplicium, et paterna domus mira infelicitas; et
quidquid cum illo communicaveram, sine illo in cruciatum immanem verterat.
Expetebant eum undique oculi mei, et non dabatur mihi; et oderam omnia,
quia non haberent eum, nec mihi jam dicere poterant: Ecce veniet, sicut cum
viveret, quando absens erat. Factus eram ipse mihi magna quæstio, et
interrogabam [Sidenote: Ps. 41, 6.]_animam meam quare tristis esset_, et
_quare conturbaret me_ valde; et nihil noverat respondere mihi. Et si
dicebam, _Spera in Deum_; juste non obtemperabat: quia verior erat et
melior homo quem charissimum amiserat, quam phantasma[71] in quod sperare
jubebatur. Solus fletus erat dulcis mihi et successerat amico meo in
deliciis animi mei.
[Sidenote: V. Cur fletus dulcis miseris.]
10. Et nunc, Domine, jam illa transierunt, et tempore lenitum est vulnus
meum. Possumne audire abs te qui veritas es, et admovere aurem cordis mei
ori tuo, ut dicas mihi cur fletus dulcis sit miseris? An tu, quamvis ubique
adsis, longe abjecisti a te miseriam nostram? Et tu in te manes; nos autem
in experimentis volvimur. Et tamen nisi ad aures tuas ploraremus, nihil
residui de spe nostra fieret. Unde igitur suavis fructus de amaritudine
vitæ carpitur, gemere et flere, et suspirare et conqueri? An hoc ibi* dulce
est, quod speramus exaudire te? Recte istud in precibus, quia desiderium
perveniendi habent. Numquid in dolore amissæ rei et luctu quo tunc
operiebar? Neque enim sperabam reviviscere illum, aut {51} hoc petebam
lacrymis; sed tantum dolebam et flebam. Miser enim eram, et amiseram
gaudium meum. An et fletus res amara est, et præ fastidio rerum quibus
prius fruebamur, et tunc dum ab eis abhorremus, delectat?
[Sidenote: VI. Quantus ex amici morte dolor.]
11. Quid autem ista loquor? Non enim tempus quærendi nunc est, sed
confitendi tibi. Miser eram, et miser est omnis animus vinctus amicitia
rerum mortalium; et dilaniatur cum eas amittit, et tunc sentit miseriam qua
miser est et antequam amittat eas. Sic ego eram illo tempore, et flebam
amarissime, et requiescebam in amaritudine. Ita miser eram, et habebam
chariorem illo amico meo vitam ipsam miseram[72]. Nam quamvis eam mutare
vellem, nollem tamen amittere magis quam illum. Et nescio an vellem vel pro
illo, sicut de Oreste et Pylade traditur, si non fingitur, qui vellent pro
invicem vel simul mori, quia morte pejus eis erat non simul vivere. Sed in
me nescio quis affectus nimis huic contrarius ortus erat; et tædium vivendi
erat in me gravissimum, et moriendi metus. Credo quo magis illum amabam, eo
magis mortem, quæ mihi eum abstulerat, tanquam atrocissimam inimicam,
oderam et timebam; et eam repente consumpturam omnes homines putabam, quia
illum potuit. Sic eram omnino, memini. Ecce cor meum, Deus meus: ecce intus
vide quia memini, spes mea, qui me mundas a talium affectionum immunditia,
dirigens [Sidenote: Ps. 24, 15.]_oculos meos ad te_, et _evellens de laqueo
pedes meos_. Mirabar enim cæteros mortales vivere, quia ille, quem quasi
non moriturum dilexeram, mortuus erat; et me magis, quia illi alter eram,
vivere illo mortuo mirabar. Bene quidam dixit de amico suo: "Dimidium animæ
meæ[73]." Nam ego sensi animam meam et animam illius unam fuisse animam in
duobus corporibus[74]: et ideo mihi horrori erat vita, quia nolebam
dimidius vivere; et ideo forte mori metuebam, ne totus ille moreretur quem
multum amaveram[75].
{52}
[Sidenote: VII. Impatientia doloris mutat locum.]
12. O dementiam nescientem diligere homines humaniter! o stultum hominem
immoderate humana patientem, quod ego tunc eram! Itaque æstuabam,
suspirabam, flebam, turbabar; nec requies erat, nec consilium. Portabam
enim conscissam* et cruentam animam meam, impatientem a me portari; et ubi
eam ponerem non inveniebam. Non in amoenis nemoribus, non in ludis atque
cantibus, nec in suave olentibus locis, nec in conviviis apparatis, neque
in voluptate cubilis et lecti, non denique in libris atque carminibus
acquiescebat. Horrebant omnia, et ipsa lux; et quidquid non erat quod ille
erat, improbum et odiosum erat, præter gemitum et lacrymas. Nam in eis
solis aliquantula requies. Ubi autem inde auferebatur anima mea, onerabat
me grandis sarcina miseriæ. Ad te*, Domine, levanda erat et curanda,
sciebam; sed nec volebam, nec valebam, eo magis quia non mihi eras aliquid
solidum et firmum, cum de te cogitabam. Non enim tu eras, sed vanum
phantasma[76], et error meus erat Deus meus. Si conabar eam ibi ponere ut
requiesceret, per inane labebatur, et iterum ruebat super me; et ego mihi
remanseram infelix locus, ubi nec esse possem, nec inde recedere. Quo enim
cor meum fugeret a corde meo? quo a me ipso fugerem? quo me non sequerer?
Et tamen fugi de patria. Minus enim eum quærebant oculi mei, ubi videre non
solebant; atque a Thagastensi oppido veni Carthaginem.
[Sidenote: VIII. Tempus et amicorum colloquia dolori medentur.]
13. Non vacant tempora, nec otiose volvuntur; per sensus nostros faciunt in
animo mira opera. Ecce veniebant et præteribant de die in diem, et veniendo
et prætereundo inserebant mihi species alias et alias memorias, et paulatim
resarciebant me pristinis generibus delectationum, quibus cedebat dolor
meus ille; sed succedebant non quidem dolores alii, causæ tamen aliorum
dolorum[77]. Nam unde me facillime et in intima dolor ille penetraverat,
nisi quia [Sidenote: fors. Job 16, 14.]_fuderam in arenam animam meam_,
diligendo moriturum ac si non moriturum? Maxime quippe me reparabant atque
recreabant aliorum amicorum solatia, cum quibus amabam quod pro te amabam:
et hoc erat ingens fabula et longum mendacium, cujus adulterina
confricatione corrumpebatur mens nostra pruriens in auribus. Sed illa mihi
fabula non moriebatur, si quis amicorum meorum moreretur. Alia erant quæ in
eis {53} amplius capiebant animum: colloqui et corridere, et vicissim
benevole obsequi; simul legere libros dulciloquos, simul nugari, et simul
honestari; dissentire interdum sine odio, tanquam ipse homo secum, atque
ipsa rarissima dissensione condire consensiones plurimas; docere aliquid
invicem, aut discere ab invicem; desiderare absentes cum molestia,
suscipere venientes cum lætitia: his atque hujusmodi signis a corde
amantium et redamantium procedentibus per os, per linguam, per oculos, et
mille motus gratissimos, quasi fomitibus conflare animos, et ex pluribus
unum facere.
[Sidenote: IX. De humana amicitia. Beatus qui amat in Deo.]
14. Hoc est quod diligitur in amicis; et sic diligitur, ut rea sibi sit
humana conscientia, si non amaverit redamantem, aut si amantem non
redamaverit, nihil quærens ex ejus corpore præter indicia benevolentiæ.
Hinc ille luctus, si quis moriatur; et tenebræ dolorum, et versa dulcedine
in amaritudinem cor madidum, et ex amissa vita morientium mors viventium.
Beatus qui amat te, et amicum in te, et inimicum propter te. Solus enim
nullum charum amittit, cui omnes in illo chari sunt, qui non amittitur. Et
quis est iste, nisi Deus noster, Deus qui [Sidenote: Gen. 2, 24.]_fecit
coelum et terram_, et [Sidenote: Jer. 23, 24.]_implet ea_[78], quia
implendo ea fecit ea? Te nemo amittit, nisi qui dimittit: et qui dimittit,
quo it, aut quo fugit, nisi a te placido ad te iratum? Nam ubi non invenit
legem tuam in poena sua? Et [Sidenote: Ps. 118, 142.]_lex tua veritas_, et
[Sidenote: Joh. 14, 6.]_veritas tu_.
[Sidenote: X. Labiles creaturæ, nec in eis potest anima requiescere.]
15. [Sidenote: Ps. 79, 20.]_Deus virtutum, converte nos, et ostende faciem
tuam et salvi erimus._ Nam quoquoversum se verterit anima hominis, ad
dolores[79] figitur alibi præterquam in te, tametsi figitur in pulchris
extra te et extra se. Quæ tamen nulla essent nisi essent abs te, quæ
oriuntur et occidunt, et oriendo quasi esse incipiunt, et crescunt ut
perficiantur, et perfecta senescunt et intereunt: et non* omnia senescunt,
et omnia intereunt. Ergo cum oriuntur et tendunt esse, quo magis celeriter
crescunt ut sint, eo magis festinant ut non sint: sic est modus eorum.
Tantum dedisti eis, quia partes sunt rerum, quæ non sunt omnes simul; sed
decedendo ac succedendo agunt omnes universum, cujus partes sunt. Ecce sic
peragitur et sermo noster per signa sonantia. Non enim erit totus sermo, si
unum verbum non decedat cum sonuerit partes suas, ut succedat aliud. Laudet
te ex illis anima mea, Deus creator omnium; sed non {54} in eis infigatur
glutine amoris per sensus corporis. Eunt enim quo ibant, ut non sint*, et
conscindunt eam desideriis pestilentiosis; quoniam ipsa esse vult, et
requiescere amat in eis quæ amat[80]. In illis autem non est ubi: quia non
stant, fugiunt; et quis ea sequitur sensu carnis? aut quis ea comprehendit,
vel cum præsto sunt? Tardus est enim sensus carnis, quoniam sensus carnis
est, et ipse est modus ejus. Sufficit ad aliud ad quod factus est: ad illud
autem non sufficit, ut teneat transcurrentia ab initio debito usque ad
finem debitum. In verbo enim tuo per quod creantur, ibi audiunt: Hinc, et
hucusque.
[Sidenote: XI. Omnia creata sunt instabilia. Solus Deus stabilis.]
16. Noli esse vana, anima mea, et obsurdescere in aure cordis, tumultu
vanitatis tuæ. Audi et tu: Verbum ipsum clamat ut redeas; et ibi est locus
quietis imperturbabilis, ubi non deseritur amor, si ipse non deserat. Ecce
illa discedunt, ut alia succedant, et omnibus suis partibus constet infima
universitas. Numquid ego aliquo discedo? ait Verbum Dei. Ibi fige mansionem
tuam; ibi commenda quidquid inde habes, anima mea, saltem fatigata
fallaciis. Veritati commenda quidquid tibi est a veritate, et non perdes
aliquid; et reflorescent putria tua, et [Sidenote: Ps. 102, 3.]_sanabuntur
omnes languores tui_, et fluxa tua reformabuntur, et renovabuntur, et
constringentur ad te: et non te deponent quo descendunt; sed stabunt tecum,
et permanebunt ad semper stantem ac [Sidenote: 1 Pet. 1, 23.]_permanentem
Deum_.
17. Utquid perversa sequeris carnem tuam? Ipsa te sequatur conversa.
Quidquid per illam sentis, in parte est; et ignoras totum cujus hæ partes
sunt; et delectant te tamen. Sed si ad totum comprehendendum esset idoneus
sensus carnis tuæ, ac non et ipse in parte universi accepisset pro poena
tua justum modum, velles ut transiret quidquid existit in præsentia, ut
magis tibi omnia[81] placerent. Nam et quod loquimur, per eumdem sensum
carnis audis; et non vis utique stare syllabas, sed transvolare, ut aliæ
veniant, et totum audias[82]. Ita, semper omnia quibus unum aliquid
constat, et non simul sunt omnia ea quibus constat; plus delectant omnia
quam singula, si possint sentiri omnia. Sed longe {55} his melior qui fecit
omnia, et ipse est Deus noster; et non discedit, quia nec succeditur ei.
[Sidenote: XII. Amor non improbatur, modo in his quæ placent, amemus Deum.]
18. Si placent corpora, Deum ex illis lauda, et in artificem eorum retorque
amorem[83]; ne in his quæ tibi placent, tu displiceas. Si placent animæ, in
Deo amentur: quia et ipsæ mutabiles sunt, et in illo fixæ stabiliuntur;
alioquin irent et perirent. In illo ergo amentur; et rape ad eum tecum quas
potes, et dic eis: "Hunc amemus, hunc amemus; ipse fecit hæc, et non est
longe. Non enim fecit atque abiit, sed ex illo in illo sunt[84]. Ecce ubi
est*, ubi sapit veritas. Intimus cordi est; sed cor erravit ab eo.
[Sidenote: Is. 46, 8.]_Redite, prævaricatores, ad cor_[85], et inhærete
illi qui fecit vos. State cum eo, et stabitis: requiescite in eo, et quieti
eritis. Quo itis in aspera? quo itis? Bonum quod amatis, ab illo[86] est:
sed quantum est ad illum, bonum est et suave; sed amarum erit juste, quia
injuste amatur deserto illo, quidquid ab illo est[87]. Quo vobis adhuc et
adhuc ambulare vias difficiles et laboriosas? Non est requies ubi quæritis
eam. Quærite quod quæritis: sed ibi non est ubi quæritis. Beatam vitam
quæritis in regione mortis; non est illic. Quomodo enim beata vita, ubi nec
vita?"
19. "Et descendit huc ipsa Vita nostra, et tulit mortem nostram, et occidit
eam de abundantia vitæ suæ: et tonuit clamans, ut redeamus hinc ad eum in
illud secretum unde {56} processit ad nos, in ipsum primum virginalem
uterum, ubi ei nupsit humana creatura, caro mortalis, ne esset semper
mortalis; et [Sidenote: Ps. 18, 6.]_inde velut sponsus procedens de thalamo
suo, exsultavit ut gigas ad currendam viam_. Non enim tardavit, sed
cucurrit; clamans dictis, factis, morte, vita, descensu, ascensu; clamans
ut redeamus ad eum. Et discessit ab oculis, ut redeamus ad cor, et
inveniamus eum. Abscessit enim, et ecce hic est. Noluit nobiscum diu esse,
et non reliquit nos. Illuc enim abscessit, unde nunquam recessit, quia
[Sidenote: Joh. 1, 10.]_mundus per eum factus est_; et _in hoc mundo erat_,
et [Sidenote: 1 Tim. 1, 15.]_venit in hunc mundum peccatores salvos
facere_; cui confitetur anima mea, [Sidenote: Ps. 40, 5.]_et sanat eam*,
quia peccavit illi_. [Sidenote: Ps. 4, 3.]_Filii hominum usquequo graves
corde?_ Numquid et post descensum* vitæ non vultis ascendere et vivere? Sed
quo ascenditis[88], quando _in alto estis_, et [Sidenote: Ps. 72,
9.]_posuistis in coelum os vestrum_? Descendite, ut ascendatis[89], et
ascendatis ad Deum. Cecidistis enim, ascendendo contra eum. Dic eis ista,
ut plorent [Sidenote: Ps. 83, 7.]_in convalle plorationis_, et sic eos rape
tecum ad Deum; quia de Spiritu ejus hæc dicis eis, si dicis ardens igne
charitatis.
[Sidenote: XIII. Amor unde proveniat.]
20. Hæc tunc non noveram, et amabam pulchra inferiora, et ibam in
profundum, et dicebam amicis meis: Num amamus aliquid, nisi pulchrum? Quid
est ergo pulchrum? et quid est pulchritudo? Quid est quod nos allicit et
conciliat rebus quas amamus? Nisi enim esset in eis decus et species, nullo
modo nos ad se moverent. Et animadvertebam et videbam in ipsis corporibus
aliud esse quasi totum, et ideo pulchrum; aliud autem quod ideo deceret,
quoniam apte accommodaretur alicui, sicut pars corporis ad universum suum,
aut calceamentum ad pedem, et similia. Et ista consideratio scaturivit in
animo meo ex intimo corde meo; et scripsi {57} libros de Pulchro et Apto;
puto, duos aut tres. Tu scis, Deus: nam excidit mihi. Non enim habemus eos;
sed aberraverunt a nobis, nescio quomodo.
[Sidenote: XIV. Libri de Apto et Pulchro Hierio nuncupati. Unde hunc
amaverat.]
21. Quid est autem quod me movit, Domine Deus meus, ut ad Hierium* Romanæ
urbis oratorem scriberem illos libros, quem non noveram facie, sed amaveram
hominem ex doctrinæ fama quæ illi clara erat, et quædam verba ejus
audieram, et placuerant mihi? Sed magis quia placebat aliis, et efferebant
eum laudibus, stupentes quod ex homine syro, docto prius Græcæ facundiæ,
postea in Latina etiam dictor* mirabilis exstitisset, et esset
scientissimus rerum ad studium sapientiæ pertinentium, mihi placebat.
Laudatur homo, et amatur absens. Utrumnam ab ore laudantis intrat in cor
audientis amor ille? Absit: sed ex amante alio accenditur alius. Hinc enim
amatur qui laudatur, dum non fallaci corde laudatoris prædicari creditur;
id est, cum amans eum laudat.
22. Sic enim tunc amabam homines ex hominum judicio; non enim ex tuo, Deus
meus, in quo nemo fallitur. Sed tamen, cur non sicut auriga nobilis, sicut
venator studiis popularibus diffamatus; sed longe aliter et graviter, et
ita quemadmodum et me laudari vellem? Non autem vellem ita laudari et amari
me, ut histriones; quanquam eos et ipse laudarem et amarem: sed eligens
latere, quam ita notus esse; et vel haberi odio, quam sic amari. Ubi
distribuuntur ista pondera variorum et diversorum amorum in anima una? Quid
est quod amo in alio, quod rursus, nisi odissem, non a me detestarer et
repellerem, cum sit uterque nostrum homo? Non enim, sicut equus bonus
amatur ab eo qui nollet hoc esse, etiam si posset; hoc et de histrione
dicendum est, qui naturæ nostræ socius est. Ergone amo in homine quod odi
esse, cum sim homo? Grande profundum est ipse homo, [Sidenote: Mat. 10,
30.]_cujus_ etiam _capillos_ tu, Domine, _numeratos_ habes, et non
minuuntur in te: et tamen capilli ejus magis numerabiles sunt, quam
affectus ejus, et motus cordis ejus.
23. At ille rhetor ex eo erat genere, quem sic amabam, ut vellem me esse
talem; et errabam typho, et [Sidenote: Eph. 4, 14.]_circumferebar omni
vento_, et nimis occulte gubernabar abs te. Et unde scio, et unde certus
confiteor tibi quod illum in amore laudantium magis amaveram, quam in rebus
ipsis de quibus laudabatur? Quia si non laudatum vituperarent eum iidem
{58} ipsi, et vituperando atque spernendo ea ipsa narrarent, non accenderer
in eum et non excitarer. Et certe res non aliæ forent, nec homo ipse alius;
sed tantummodo alius affectus narrantium. Ecce ubi jacet anima infirma,
nondum hærens soliditati veritatis. Sicut auræ linguarum flaverint a
pectoribus opinantium; ita fertur et vertitur, torquetur ac retorquetur, et
obnubilatur ei lumen, et non cernitur veritas. Et ecce est ante nos. Et
magnum quiddam mihi erat, si sermo meus et studia mea illi viro
innotescerent. Quæ si probaret, flagrarem magis; si autem improbaret,
sauciaretur cor vanum et inane soliditatis tuæ. Et tamen pulchrum illud
atque aptum, unde ad eum scripseram, libenter animo versabam, ob os
contemplationis meæ*, et nullo collaudatore mirabar.
[Sidenote: XV. Quod corporalibus imaginibus contenebratus, non potuit
capere spiritualia.]
24. Sed tantæ rei cardinem in arte tua nondum videbam, Omnipotens,
[Sidenote: Ps. 135, 4.]_qui facis mirabilia solus_: et ibat animus meus per
formas corporeas; et "pulchrum," quod per seipsum, "aptum" autem, quod ad
aliquid accommodatum, deceret, definiebam et distinguebam, et exemplis
corporeis astruebam. Et converti me ad animi naturam; et non me sinebat
falsa opinio quam de spiritualibus habebam, verum cernere. Et irruebat in
oculos ipsa vis veri, et avertebam palpitantem mentem ab incorporea re ad
lineamenta, et colores, et tumentes magnitudines. Et quia non poteram ea
videre in animo, putabam me non posse videre animum meum. Et cum in virtute
pacem amarem, in vitiositate autem odissem discordiam; in illa unitatem, in
ista quamdam divisionem notabam. Inque illa unitate mens rationalis[90] et
natura veritatis ac summi boni mihi esse videbatur: in ista vero divisione
irrationabilis vitæ* nescio quam substantiam et naturam summi mali, quæ non
solum esset substantia, sed omnino vita esset, et tamen abs te non esset,
Deus meus, ex quo sunt omnia, miser opinabar. Et tamen illam monadem
appellabam, tanquam sine ullo sexu[91] mentem*; hanc vero dyadem, iram in
facinoribus, libidinem in flagitiis, nesciens quid loquerer. Non enim
noveram neque didiceram, nec ullam substantiam malum esse,
{59} nec ipsam mentem nostram summum atque incommutabile bonum.
25. Sicut enim facinora sunt, si vitiosus est ille animi motus, in quo est
impetus, et se jactat insolenter ac turbide; et flagitia, si est immoderata
illa animæ affectio, qua carnales hauriuntur voluptates: ita errores et
falsæ opiniones vitam contaminant, si rationalis mens ipsa vitiosa est;
qualis in me tunc erat, nesciente alio lumine illam illustrandam esse ut
sit particeps veritatis, quia non est ipsa natura veritatis. Quoniam
[Sidenote: Ps. 17, 29.]_tu illuminabis lucernam meam, Domine; Deus meus,
illuminabis tenebras meas: et de plenitudine tua nos omnes accepimus.
[Sidenote: Joh. 1, 16. 9.]Es enim tu lumen verum quod illuminat omnem
hominem venientem in hunc mundum; [Sidenote: Jac. 1, 17.]quia in te non est
transmutatio, nec momenti obumbratio._
26. Sed ego conabar ad te, et repellebar abs te, ut saperem mortem, quoniam
[Sidenote: 1 Pet. 5, 5. Jac. 4, 6.]_superbis resistis_. Quid autem
superbius, quam ut assererem mira dementia me id esse naturaliter quod tu
es[92]? Cum enim ego essem mutabilis, et eo mihi manifestum esset, quod
ideo utique sapiens esse cupiebam, ut ex deteriore melior fierem; malebam
tamen etiam te opinari mutabilem, quam me non hoc esse quod tu es. Itaque
repellebar, et resistebas ventosæ cervici meæ: et imaginabar formas
corporeas, et caro carnem[93] accusabam, et [Sidenote: Ps. 77,
39.]_spiritus ambulans {60} nondum revertebar_ ad te; et ambulando
ambulabam in ea quæ non sunt, neque in te, neque in me, neque in corpore;
neque mihi creabantur a veritate tua, sed a mea vanitate fingebantur ex
corpore: et dicebam parvulis fidelibus tuis, civibus meis, a quibus
nesciens exsulabam, dicebam illis garrulus et ineptus, Cur ergo errat anima
quam fecit Deus? Et mihi nolebam dici, Cur ergo errat Deus? Et contendebam
magis incommutabilem tuam substantiam coactam errare, quam meam mutabilem
sponte deviasse, et poena errare confitebar*.[94]
27. Et eram ætate annorum fortasse viginti sex aut septem, cum illa
volumina scripsi, volvens apud me corporalia figmenta, obstrepentia cordis
mei auribus; quas intendebam, dulcis veritas, in interiorem melodiam tuam,
cogitans de "pulchro et apto," et [Sidenote: Joh. 3, 29.]_stare_ cupiens
_et audire_ te, et _gaudio gaudere propter vocem sponsi_, et non poteram:
quia vocibus erroris mei rapiebar foras, et pondere superbiæ meæ in ima
decidebam. Non enim [Sidenote: Ps. 50, 10.]_dabas auditui meo gaudium et
lætitiam_, aut _exsultabant ossa mea_, quæ _humiliata_ non erant.
[Sidenote: XVI. Categorias Aristotelis et liberalium artium libros per se
intellexit.]
28. Et quid mihi proderat quod annos natus ferme viginti, cum in manus meas
venissent Aristotelica quædam, quas appellant decem Categorias, (quarum
nomine, cum eas rhetor Carthaginensis magister meus buccis typho
crepantibus commemoraret, et alii qui docti habebantur, tanquam in nescio
quid magnum et divinum suspensus inhiabam,) legi eas solus et intellexi?
Quas cum contulissem cum eis qui se dicebant vix eas, magistris
eruditissimis, non loquentibus tantum, sed multa in pulvere depingentibus,
intellexisse, nihil inde aliud mihi dicere potuerunt, quam ego solus apud
meipsum legens cognoveram. Et satis aperte mihi videbantur loquentes de
substantiis, sicuti est homo; et quæ in illis essent, sicuti est {61}
figura hominis, qualis sit; et statura, quot pedum sit; et cognatio, cujus
frater sit; aut ubi sit constitutus; aut quando natus; aut stet, aut
sedeat; aut calceatus vel armatus sit; aut aliquid faciat; aut patiatur
aliquid: et quæcumque in his novem generibus, quorum exempli gratia quædam
posui, vel in ipso substantiæ genere innumerabilia reperiuntur.
29. Quid hoc mihi proderat, quando et oberat? cum etiam te, Deus meus,
mirabiliter simplicem atque incommutabilem, illis decem prædicamentis
putans quidquid esset omnino comprehensum, sic intelligere conarer, quasi
et tu subjectus esses magnitudini tuæ aut pulchritudini, ut illa essent in
te quasi in subjecto, sicut in corpore; cum tua magnitudo et tua
pulchritudo tu ipse sis, corpus autem non eo sit magnum et pulchrum quo
corpus est; quia etsi minus magnum et minus pulchrum esset, nihilominus
corpus esset. Falsitas enim erat quam de te cogitabam, non veritas; et
figmenta miseriæ meæ, non firmamenta beatitudinis tuæ. Jusseras enim, et
ita fiebat in me, ut terra [Sidenote: Gen. 3, 18. 19. vid.
Sabatier.]_spinas et tribulos pareret mihi, et cum labore_ pervenirem ad
_panem meum_.
30. Et quid mihi proderat quod omnes libros artium quas liberales vocant,
tunc nequissimus malarum cupiditatum servus per meipsum legi et intellexi,
quoscumque legere potui? Et gaudebam in eis, et nesciebam unde esset
quidquid ibi verum et certum esset. Dorsum enim habebam ad lumen, et ad ea
quæ illuminantur, faciem: unde ipsa facies mea, qua illuminata cernebam,
non illuminabatur. Quidquid de arte loquendi et disserendi, quidquid de
dimensionibus figurarum, et de musicis et de numeris, sine magna
difficultate, nullo hominum tradente, intellexi, scis tu, Domine Deus meus;
quia et celeritas intelligendi, et dispiciendi acumen*, donum tuum est: sed
non inde sacrificabam tibi. Itaque mihi non ad usum, sed ad perniciem magis
valebat, quia tam bonam [Sidenote: Ps. 58, 10.]_partem substantiæ meæ_
sategi habere in potestate: et _fortitudinem meam_ non _ad te custodiebam_;
sed [Sidenote: Luc. 15, 12. 13. 30.]_profectus_ sum abs te _in longinquam
regionem_, ut _eam dissiparem in meretrices_ cupiditates*. Nam quid mihi
proderat bona res, non utenti bene? Non enim sentiebam illas artes etiam ab
studiosis et ingeniosis difficillime intelligi, nisi cum eis easdem conabar
exponere; et erat ille excellentissimus in eis, qui me exponentem non
tardius sequeretur. {62}
31. Sed quid mihi hoc proderat, putanti quod tu, Domine Deus veritas,
corpus esses lucidum et immensum, et ego frustum de illo corpore? Nimia
perversitas! sed sic eram. Nec erubesco, Deus meus, confiteri tibi in me
misericordias tuas, et invocare te, qui non erubui tunc profiteri hominibus
blasphemias meas, et latrare adversum te. Quid ergo mihi tunc proderat
ingenium per illas doctrinas agile, et nullo adminiculo humani magisterii
tot nodosissimi libri enodati, cum deformiter et sacrilega turpitudine in
doctrina pietatis errarem? Aut quid tantum oberat parvulis tuis longe
tardius ingenium, cum a te longe non recederent, ut in nido Ecclesiæ tuæ
tuti plumescerent, et alas charitatis alimento sanæ fidei nutrirent? O
Domine, Deus noster, [Sidenote: Ps. 62, 8. vid. Sabatier.]_in velamento
alarum tuarum speremus_; et protege nos, et porta nos. [Sidenote: Is. 46,
3. 4.]_Tu portabis_ et _parvulos, et usque ad canos tu portabis_: quoniam
firmitas nostra quando tu es, tunc est firmitas; cum autem nostra est,
infirmitas est. Vivit apud te semper bonum nostrum; et quia inde aversi
sumus, perversi sumus. Revertamur jam, Domine, ut non evertamur; quia vivit
apud te sine ullo defectu bonum nostrum, quod tu ipse es: et non timebimus*
ne non sit quo redeamus, quia nos inde ruimus; nobis autem absentibus non
ruit domus nostra, æternitas tua.
* * * * *
{63}
LIBER QUINTUS.
Annum ætatis suæ exhibet vigesimum nonum, quo scilicet, comperta Fausti
Manichæi imperitia in iis, quæ isti se divinitus scire jactitabant,
propositum in illa secta proficiendi abjecit; quo etiam Romam, ubi
rhetoricam profiteretur, et deinde Mediolanum ut eamdem artem doceret,
abdita Dei providentia missus est; ubi coepit audito Ambrosio
resipiscere, et Manichæismo abdicato, catechumenus in Ecclesia
Catholica denuo fieri decrevit.
[Sidenote: I. Excitat mentem ad Deum laudandum.]
1. Accipe sacrificium confessionum mearum de manu linguæ meæ, quam formasti
et excitasti, ut confiteatur nomini tuo; [Sidenote: Ps. 34, 10.]_et sana
omnia ossa mea, et dicant: Domine, quis similis tibi?_ Neque enim docet te
quid in se agatur qui tibi confitetur; quia oculum tuum non excludit cor
clausum, nec manum tuam repellit duritia hominum: sed solvis eam, cum
voles, aut miserans aut vindicans; et [Sidenote: Ps. 18, 7.]_non est qui se
abscondat a calore tuo_. Sed te laudet anima mea, ut amet te; et
confiteatur tibi miserationes tuas, ut laudet te. Non cessat nec tacet
laudes tuas universa creatura tua; nec spiritus omnis hominis per os
conversum ad te, nec animalia nec corporalia per os considerantium ea; ut
exsurgat in te a lassitudine anima nostra, innitens[95] eis quæ fecisti, et
transiens ad te qui fecisti hæc mirabiliter: et ibi refectio et vera
fortitudo.
[Sidenote: II. Dei præsentiam iniquos non effugere: itaque ad eum debere
converti.]
2. Eant et fugiant a te inquieti et iniqui: et tu vides eos, et distinguis
umbras; et ecce pulchra sunt cum eis omnia, et ipsi turpes sunt[96]. Et
quid nocuerunt tibi[97]? aut in quo imperium tuum dehonestaverunt[98], a
coelis usque in novissima justum {64} et integrum? [Sidenote: Ps. 138,
7.]Quo enim fugerunt, cum fugerent a facie tua? aut ubi tu non invenis eos?
Sed fugerunt, ut non viderent [Sidenote: Gen. 16, 14.]_te videntem se_,
atque excæcati in te offenderent; quia [Sidenote: Sap. 11, 25. v. Sab.]_non
deseris aliquid eorum quæ fecisti_; in te offenderent injusti, et juste
vexarentur*; subtrahentes se lenitati tuæ, et offendentes in rectitudinem
tuam, et cadentes in asperitatem suam*. Videlicet nesciunt quod ubique sis,
quem nullus circumscribit locus, et solus es præsens, etiam iis qui longe
fiunt a te. Convertantur ergo et quærant te, quia non sicut ipsi
deseruerunt creatorem suum, ita et tu deseruisti creaturam tuam. Ipsi
convertantur, et quærant te; et ecce ibi es in corde eorum, in corde
confitentium tibi, et projicientium se in te, et plorantium in sinu tuo
post vias suas difficiles: et tu facilis tergens lacrymas eorum; et magis
plorant et gaudent in fletibus, quoniam tu, Domine, non aliquis homo _caro
et sanguis_, sed tu, Domine, qui fecisti, reficis et consolaris eos. Et ubi
ego eram, quando te quærebam? Et tu eras ante me; ego autem et a me
discesseram, nec me inveniebam; quanto minus te!
[Sidenote: III. De Fausto Manichæo, et de philosophorum cæcitate qui per
creaturas Creatorem non cognoverunt.]
3. Proloquar in conspectu Dei mei annum illum undetrigesimum ætatis meæ.
Jam venerat Carthaginem quidam Manichæorum episcopus, Faustus[99] nomine,
magnus laqueus diaboli: et multi implicabantur in eo per illecebram
suaviloquentiæ; quam ego tametsi laudabam, discernebam tamen a veritate
rerum, quarum discendarum avidus eram; nec quali vasculo sermonis, sed quid
mihi scientiæ comedendum apponeret nominatus apud eos ille Faustus,
intuebar. Fama enim de illo prælocuta mihi erat quod esset honestarum
omnium doctrinarum peritissimus, et apprime disciplinis liberalibus
eruditus. Et quoniam multa philosophorum legeram, memoriæque mandata
retinebam, ex eis quædam comparabam illis Manichæorum longis fabulis[100]:
et mihi probabiliora ista videbantur, quæ dixerunt illi, [Sidenote: Sap.
13, 9, vid. Sabat.]_qui tantum potuerunt valere, ut possent æstimare
sæculum_, quanquam [Sidenote: Ps. 137, 6.]_ejus Dominum minime invenerint_.
Quoniam [Sidenote: Ps. 33, 19. v. Sab.]_magnus es, Domine, et humilia
respicis; excelsa autem a longe cognoscis_: nec _propinquas_ nisi _obtritis
{65} corde_; nec inveniris a superbis, nec si illi curiosa peritia numerent
stellas et arenam, et dimetiantur sidereas plagas, et vestigent vias
astrorum.
4. Mente enim sua quærunt ista, et ingenio quod tu dedisti eis; et multa
invenerunt, et prænuntiaverunt ante multos annos defectus luminarium solis
et lunæ, quo die, qua hora, quanta ex parte futuri essent; et non eos
fefellit numerus, et ita factum est ut prænuntiaverunt: et scripserunt
regulas indagatas, et leguntur hodie, atque ex eis prænuntiatur quo anno et
quo mense anni, et quo die mensis, et qua hora diei, et quota parte luminis
sui defectura sit luna vel sol; et ita fiet ut prænuntiatur. Et mirantur
hæc homines et stupent qui nesciunt ea, et exsultant atque extolluntur qui
sciunt; et per impiam superbiam recedentes et deficientes a lumine tuo,
tanto ante solis defectum futurum prævident, et in præsentia suum non
vident. Non enim religiose quærunt unde habeant ingenium quo ista quærunt.
Et invenientes quia tu fecisti eos, non ipsi dant tibi se ut serves quod
fecisti, et quales se ipsi fecerant occidunt se tibi*, et trucidant
exaltationes[101] suas sicut [Sidenote: Ps. 8, 8. 9.]_volatilia_ et
curiositates[101] suas sicut _pisces maris_, quibus _perambulant_ secretas
_semitas abyssi_, et luxurias[101] suas sicut _pecora campi_; ut tu,
[Sidenote: Deut. 4, 24.]_Deus ignis edax_, consumas mortuas curas eorum
recreans eos immortaliter.
5. Sed non noverunt viam, [Sidenote: Joh. 1, 3.]_Verbum_ tuum, _per quod
fecisti_ ea quæ numerant, et ipsos qui numerant, et sensum quo cernunt quæ
numerant, et mentem de qua numerant; et [Sidenote: Ps. 146, 5.]_sapientiæ
tuæ non est numerus_. Ipse autem Unigenitus [Sidenote: 1 Cor. 1,
30.]_factus est nobis sapientia, et justitia, et sanctificatio_; [Sidenote:
Mat. 17, 27.]et numeratus est inter nos, et solvit tributum Cæsari. Non
noverunt hanc viam[102], qua descendant ad illum a se, et per eum ascendant
{66} ad eum. Non noverunt hanc viam, et putant se excelsos esse cum
sideribus et lucidos; et ecce [Sidenote: Is. 14, 13. Rev. 12, 4.]_ruerunt
in terram_, et [Sidenote: Rom. 1, 21.]_obscuratum est insipiens cor eorum_.
Et multa vera de creatura dicunt, et Veritatem, creaturæ Artificem, non pie
quærunt, et ideo non inveniunt: aut si inveniunt, [Sidenote:
Ibid.]_cognoscentes Deum, non sicut Deum honorant, aut gratias agunt; sed
evanescunt in cogitationibus suis, et dicunt se esse sapientes_, sibi
tribuendo quæ tua sunt, ac per hoc student perversissima cæcitate etiam
tibi tribuere quæ sua sunt, mendacia scilicet in te conferentes, qui
veritas es, [Sidenote: ver. 23.]_et immutantes gloriam incorrupti Dei in
similitudinem imaginis corruptibilis hominis, et volucrum, et quadrupedum,
et serpentum, [Sidenote: ver. 25.]et convertunt veritatem tuam in
mendacium; et colunt, et serviunt creaturæ potius quam Creatori_.
6. Multa tamen ab eis, ex ipsa creatura, vera dicta retinebam; et
occurrebat mihi ratio per numeros et ordinem temporum, et visibiles
attestationes siderum, et conferebam cum dictis Manichæi, quæ* de his rebus
multa scripsit copiosissime delirans; et non mihi occurrebat ratio nec
solstitiorum et æquinoctiorum, nec defectuum luminarium, nec quidquid tale
in libris sæcularis sapientiæ didiceram. Ibi autem credere jubebar, et ad
illas rationes numeris et oculis meis exploratas non occurrebat, et longe
diversum erat.
[Sidenote: IV. Sola Dei cognitio beat.]
7. Numquid, Domine Deus veritatis, quisquis novit ista, jam placet tibi?
Infelix enim homo qui scit illa omnia, te autem nescit: beatus autem qui te
scit, etiam si illa nesciat[103]. Qui vero et te et illa novit, non propter
illa beatior, sed propter te solum beatus est, [Sidenote: Rom. 1, 21.]_si
cognoscens te, sicut Deum glorificet, et gratias agat, et non evanescat in
cogitationibus suis_. Sicut enim melior est qui novit possidere arborem, et
de usu ejus tibi gratias agit, quamvis nesciat vel quot cubitis alta sit,
vel quanta latitudine diffusa; quam ille qui eam metitur, et omnes ramos
ejus numerat, et neque possidet eam, neque creatorem ejus novit aut
diligit: sic fidelis homo, cujus totus mundus divitiarum est, et quasi
[Sidenote: 2 Cor. 6, 10.]_nihil habens, omnia possidet_, inhærendo tibi cui
serviunt omnia, quamvis nec saltem septentrionum gyros noverit; dubitare
stultum est quin utique melior {67} sit quam mensor coeli, et numerator
siderum, et pensor elementorum, et negligens tui, qui [Sidenote: Sap. 11,
21.]_omnia in mensura et numero et pondere disposuisti_.
[Sidenote: V. Manichæi de astris imperitia indignum eum fide in cæteris
faciebat.]
8. Sed tamen quis quærebat Manichæum nescio quem etiam ista scribere, sine
quorum peritia pietas disci poterat? Dixisti enim homini, [Sidenote: Job
28, 28 sec. LXX.]_Ecce pietas et sapientia_; quam ille ignorare posset,
etiamsi ista perfecte nosset: ista vero quia non noverat impudentissime
audens docere, prorsus illam nosse non posset. Vanitas est enim mundana
ista etiam nota profiteri, pietas autem tibi confiteri. Unde ille devius,
ad hoc* ista multum locutus est, ut convictus ab eis qui ista vere
didicissent, quis esset ejus sensus in cæteris quæ abditiora sunt,
manifeste cognosceretur. Non enim parvi existimari se voluit, sed Spiritum
sanctum consolatorem et ditatorem fidelium tuorum, auctoritate plenaria
personaliter[104] in se esse persuadere conatus est. Itaque, cum de coelo
ac stellis, et de solis ac lunas motibus falsa dixisse deprehenderetur,
quamvis ad doctrinam religionis ista non pertineant, tamen ausus ejus
sacrilegos fuisse satis emineret; cum ea non solum ignorata, sed etiam
falsata, tam* vesana superbiæ vanitate diceret, ut ea tanquam divinæ
personæ[105] tribuere sibi niteretur.
9. Cum enim audio christianum aliquem fratrem, illum aut illum, ista
nescientem, et aliud pro alio sentientem, patienter intueor opinantem
hominem; nec illi obesse video, cum de te, Domine creator omnium, non
credat indigna, si forte situs et habitus creaturæ corporalis ignoret.
Obest autem si hoc ad ipsam doctrinæ pietatis formam pertinere arbitretur,
et {68} pertinacius affirmare audeat quod ignorat. Sed etiam talis
infirmitas in fidei cunabulis a charitate matre sustinetur, donec assurgat
novus homo [Sidenote: Eph. 4, 13. 14.]_in virum perfectum_, et
_circumferri_ non possit _omni vento doctrinæ_. In illo autem qui doctor,
qui auctor, qui dux et princeps eorum quibus illa suaderet, ita fieri ausus
est, ut qui eum sequerentur, non quemlibet hominem, sed Spiritum tuum
sanctum se sequi arbitrarentur; quis tantam dementiam, sicubi falsa dixisse
convinceretur, non detestandam longeque abjiciendam esse judicaret? Sed
tamen nondum liquido compereram utrum etiam secundum ejus verba,
vicissitudines longiorum et breviorum dierum atque noctium, et ipsius
noctis et diei, et deliquia luminum, et si quid ejusmodi in aliis libris
legeram, posset exponi; ut, si forte posset, incertam quidem mihi fieret
utrum ita se res haberet, an non ita; sed ad fidem meam illius
auctoritatem, propter creditam sanctitatem, præponerem.
[Sidenote: VI. Faustus eloquens, sed liberalium disciplinarum expers.]
10. Et per annos ferme ipsos novem, quibus eos animo vagabundus audivi,
nimis extento desiderio venturum exspectabam istum Faustum. Cæteri enim
eorum, in quos forte incurrissem, qui talium rerum quæstionibus a me
objectis deficiebant, illum mihi promittebant, cujus adventu collatoque
colloquio facillime mihi hæc, et si qua forte majora quærerem, enodatissime
expedirentur. Ergo ubi venit, expertus sum hominem gratum et jucundum
verbis, et ea ipsa quæ illi solent dicere, multo suavius garrientem. Sed
quid ad meam sitim pretiosiorum poculorum decentissimus ministrator? Jam
rebus talibus satiatæ erant aures meæ: nec ideo mihi meliora videbantur,
quia melius dicebantur; nec ideo vera quia diserta: nec ideo sapiens anima,
quia vultus congruus et decorum eloquium. Illi autem qui eum mihi
promittebant, non boni rerum existimatores erant; et ideo illis videbatur
prudens et sapiens, quia delectabat eos loquens. Sensi autem aliud genus
hominum etiam veritatem habere suspectam, et ei nolle acquiescere si compto
atque uberi sermone promeretur. Me autem jam docueras, Deus meus, miris et
occultis modis; et propterea credo quod tu me docueris, quoniam verum est,
nec quisquam præter te alius est doctor veri, ubicumque et undecumque
claruerit[106]. Jam ergo abs te didiceram, nec eo debere videri aliquid
verum dici, quia eloquenter dicitur; nec {69} eo falsum, quia incomposite
sonant signa labiorum: rursus, nec ideo verum, quia impolite enuntiatur;
nec ideo falsum, quia splendidus sermo est: sed perinde esse sapientiam et
stultitiam, sicut sunt cibi utiles et inutiles; verbis autem ornatis et
inornatis, sicut vasis urbanis et rusticanis, utrosque cibos posse
ministrari.
11. Igitur aviditas mea, qua illum tanto tempore exspectaveram hominem,
delectabatur quidem motu adfectuque disputantis, et verbis congruentibus,
atque ad vestiendas sententias facile occurrentibus. Delectabar autem et
cum multis, vel etiam præ multis laudabam ac efferebam; sed moleste habebam
quod in coetu audientium non sinerer illi ingerere, et partiri cum eo curas
quæstionum mearum, conferendo familiariter, et accipiendo ac reddendo
sermonem. Quod ubi potui, et aures ejus cum familiaribus meis eoque*
tempore occupare coepi, quo non dedeceret alternis disserere, et protuli
quædam quæ me movebant; expertus sum prius hominem expertem liberalium
disciplinarum, nisi grammaticæ, atque ejus ipsius usitato modo. Et quia
legerat aliquas Tullianas orationes, et paucissimos Senecæ libros, et
nonnulla poetarum, et suæ sectæ si qua volumina Latine atque composite
conscripta erant, et quia aderat quotidiana sermocinandi exercitatio; inde
suppetebat eloquium, quod fiebat acceptius magisque seductorium moderamine
ingenii, et quodam lepore naturali. Itane est ut recolo, Domine Deus meus,
arbiter conscientiæ meæ? [Sidenote: Ps. 49, 21.]Coram te cor meum et
recordatio mea, qui me tunc agebas abdito secreto providentiæ tuæ, et
inhonestos errores meos jam convertebas ante faciem meam, ut viderem et
odissem.
[Sidenote: VII. Alienatur a secta Manichæorum.]
12. Nam posteaquam ille mihi imperitus earum artium, quibus eum excellere
putaveram, satis apparuit, desperare coepi posse eum mihi illa quæ me
movebant aperire atque dissolvere; quorum quidem ignarus posset veritatem
tenere pietatis, sed si manichæus non esset. Libri quippe eorum pleni sunt
longissimis fabulis[107], de coelo et sideribus, et sole et luna: quæ mihi
eum, quod utique cupiebam, collatis numerorum rationibus, quas alibi ego
legeram, utrum potius ita essent ut Manichæi libris continebantur, an certe
vel par etiam inde ratio redderetur, subtiliter explicare posse jam non
arbitrabar. {70} Quæ tamen ubi consideranda et discutienda protuli, modeste
sane ille nec ausus est subire ipsam sarcinam. Noverat enim se ista non
nosse, nec eum puduit confiteri. Non erat de talibus quales multos loquaces
passus eram, conantes ea me docere, et dicentes nihil. Iste vero cor
habebat, etsi non rectum ad te, nec tamen nimis incautum ad seipsum. Non
usquequaque imperitus erat imperitiæ suæ, et noluit se temere disputando in
ea coarctari, unde nec exitus ei ullus, nec facilis esset reditus: etiam
hinc mihi amplius placuit. Pulchrior est enim temperantia confitentis
animi, quam illa quæ nosse cupiebam: et eum in omnibus difficilioribus et
subtilioribus quæstionibus talem inveniebam.
13. Refracto itaque studio quod* intenderam in Manichæi litteras, magisque
desperans de cæteris eorum doctoribus, quando in multis quæ me movebant,
ita ille nominatus apparuit; coepi cum eo pro studio ejus agere vitam, quo
ipse flagrabat in eas litteras, quas tunc jam rhetor Carthagini
adolescentes docebam; et legere cum eo, sive quæ ille audita desideraret,
sive quæ ipse tali ingenio apta existimarem. Cæterum conatus omnis meus,
quo proficere in illa secta statueram, illo homine cognito prorsus
intercidit: non ut ab eis omnino separarer, sed quasi melius quidquam non
inveniens, eo quo jam quoquo modo irrueram, contentus interim esse
decreveram, nisi aliquid forte quod magis eligendum esset eluceret. Ita
ille Faustus, qui multis laqueus mortis exstitit, meum quo captus eram
relaxare jam coeperat, nec volens nec sciens. Manus enim tuæ, Deus meus, in
abdito providentiæ tuæ, non deserebant animam meam; et de sanguine cordis
matris meæ, per lacrymas ejus diebus ac noctibus pro me sacrificabatur
tibi; et [Sidenote: Joel 2, 26.]_egisti mecum miris modis_*. Tu illud
egisti, Deus meus. Nam [Sidenote: Ps. 36, 23. Sabat.]_a Domino gressus
hominis diriguntur; et viam ejus volet_. Aut quæ procuratio salutis, præter
manum tuam, reficientem quæ fecisti?
[Sidenote: VIII. Proficiscitur Romam contra matris voluntatem.]
14. Egisti ergo mecum ut mihi persuaderetur Romam pergere, et potius ibi
docere quod docebam Carthagine. Et hoc unde mihi persuasum est*, non
præteribo confiteri tibi; quoniam et in his altissimi tui recessus, et
præsentissima in nos misericordia tua cogitanda et prædicanda est. Non ideo
Romam pergere volui, quod majores quæstus, majorque mihi dignitas ab
amicis, qui hoc suadebant, promittebatur; {71} quanquam et ista ducebant
animum tunc meum: sed illa erat causa maxima et pene sola, quod audiebam
quietius ibi studere adolescentes, et ordinatiore disciplinæ coercitione
sedari, ne in ejus scholam quo magistro non utuntur, passim et proterve
irruant; nec eos admitti omnino, nisi ille permiserit. Contra, apud
Carthaginem foeda est et intemperans licentia scholasticorum. Irrumpunt
impudenter, et prope furiosa fronte perturbant ordinem, quem quisque
discipulis ad proficiendum instituerit. Multa injuriosa faciunt mira
hebetudine, et punienda legibus, nisi consuetudo patrona sit; hoc
miseriores eos ostendens, quo jam, quasi liceat, faciunt quod per tuam
æternam legem nunquam licebit; et impune se facere arbitrantur, cum ipsa
faciendi cæcitate puniantur, et incomparabiliter patiantur pejora, quam
faciunt. Ergo quos mores, cum studerem, meos esse nolui*; eos, cum docerem,
cogebar perpeti alienos: et ideo placebat ire ubi talia non fieri, omnes
qui noverant, indicabant. Verum autem [Sidenote: Ps. 141, 6.]_tu_, _spes
mea et portio mea in terra viventium_, ad mutandum terrarum locum pro
salute animæ meæ, et Carthagini stimulos quibus inde avellerer, admovebas,
et Romæ illecebras quibus attraherer, proponebas mihi per homines qui
diligebant* vitam mortuam, hinc insana facientes, inde vana pollicentes; et
ad corrigendos gressus meos utebaris occulte et illorum et mea
perversitate. Nam et qui perturbabant otium meum, foeda rabie cæci erant;
et qui invitabant ad aliud, terram sapiebant. Ego autem qui detestabar hic
veram miseriam, illic falsam felicitatem appetebam.
15. Sed quare hinc abirem, et illuc irem, tu sciebas, Deus; nec indicabas
mihi nec matri, quæ me profectum atrociter planxit, et usque ad mare secuta
est. Sed fefelli eam violenter me tenentem, ut aut revocaret, aut mecum
pergeret; et finxi me amicum nolle deserere, donec vento facto navigaret.
Et mentitus sum matri, et illi matri, et evasi: quia et hoc tu dimisisti
mihi misericorditer, servans me ab aquis maris, plenum exsecrandis
sordibus, usque ad aquam gratiæ tuæ, qua me abluto siccarentur flumina
maternorum oculorum, quibus pro me quotidie tibi rigabat terram sub vultu
suo. Et tamen recusanti sine me redire, vix persuasi ut in loco, qui
proximus nostræ navi erat Memoria[108] beati Cypriani, maneret {72} ea
nocte. Sed ea nocte clanculo ego profectus sum: illa autem non mansit*
orando et flendo. Et quid a te petebat, Deus meus, tantis lacrymis, nisi ut
navigare me non sineres? Sed tu alte consulens, et exaudiens cardinem
desiderii ejus, non curasti quod tunc petebat, ut me faceres* quod semper
petebat. Flavit ventus, et implevit vela nostra, et littus subtraxit
aspectibus nostris: in quo mane illa insaniebat dolore, et querelis, ac
gemitu implebat aures tuas contemnentis ista*; cum et me cupiditatibus meis
raperes ad finiendas ipsas cupiditates, et illius carnale desiderium justo
dolorum flagello vapularet. Amabat enim secum præsentiam meam more matrum,
sed multis multo amplius; et nesciebat quid tu illi gaudiorum facturus
esses de absentia mea. Nesciebat; ideo flebat et ejulabat, atque illis
cruciatibus arguebatur in ea reliquiarium Evæ*, cum gemitu quærens quod cum
gemitu pepererat. Et tamen post accusationem fallaciarum et crudelitatis
meæ, conversa rursus ad deprecandum te pro me, abiit ad solita, et ego
Romam.
[Sidenote: IX. Febri correptus periculose laborat.]
16. Et ecce excipior ibi flagello ægritudinis corporalis, et ibam ad
inferos, portans omnia mala quæ commiseram et in te, et in me, et in alios,
multa et gravia, super originalis peccati vinculum quo [Sidenote: 1 Cor.
15, 22.]_omnes in Adam morimur_. Non enim quidquam eorum mihi donaveras in
Christo; nec [Sidenote: Eph. 2, 14.]_solverat ille_ in cruce sua*
_inimicitias_ quas tecum contraxeram peccatis meis. Quomodo enim eas
solveret in cruce phantasmatis[109], {73} quod de illo credideram? Quam
ergo falsa mihi videbatur mors carnis ejus, tam vera erat animæ meæ: et
quam vera erat mors carnis ejus, tam falsa vita animæ meæ, quæ id non
credebat. Et ingravescentibus febribus jam [Sidenote: Ps. 58, 9. Heb.]_ibam
et peribam_. Quo enim irem, si tunc hinc abirem, nisi in ignem atque
tormenta digna factis meis in veritate ordinis tui? Et illa hoc nesciebat,
et tamen pro me orabat absens. Tu autem ubique præsens, ubi erat exaudiebas
eam; et ubi eram miserebaris mei, ut recuperarem salutem corporis mei,
adhuc insanus corde sacrilego. Neque enim desiderabam in illo tanto
periculo baptismum tuum; et melior eram puer, quando illum de materna
pietate flagitavi, sicut jam recordatus atque confessus[110] sum. Sed in
dedecus meum creveram, et consilia medicinæ tuæ demens irridebam[111], qui
me non sivisti talem bis mori. Quo vulnere si feriretur cor matris, nunquam
sanaretur. Non enim satis eloquor quid erga me habebat animi, [Sidenote:
Gal. 4, 19.]et quanto majore sollicitudine me parturiebat spiritu, quam
carne pepererat.
17. Non itaque video quomodo sanaretur, si mea talis illa mors
transverberasset viscera dilectionis ejus. Et ubi essent tantæ preces et
tam crebræ sine intermissione, nusquam nisi ad te? An vero tu, Deus
misericordiarum, [Sidenote: Ps. 50, 19.]_sperneres cor contritum et
humiliatum_ viduæ castæ ac sobriæ, frequentantis eleemosynas, obsequentis
atque servientis sanctis tuis, nullum diem prætermittentis oblationem ad
altare tuum; bis in die, mane et vespere, ad ecclesiam tuam sine ulla
intermissione venientis, non ad vanas fabulas et aniles loquacitates, sed
ut te audiret in tuis sermonibus, et tu illam in suis orationibus. Hujusne
tu lacrymas, quibus non a te aurum et argentum petebat, nec aliquod
mutabile aut volubile bonum, sed salutem animæ filii sui; tu cujus munere
talis erat, contemneres et repelleres ab auxilio tuo? Nequaquam, Domine.
Imo vero aderas, et exaudiebas, et faciebas ordine quo prædestinaveras esse
faciendum. Absit ut tu falleres eam in illis visionibus et responsis tuis,
quæ jam commemoravi, et quæ non commemoravi[112], quæ illa fideli pectore
tenebat; et semper orans, tanquam chirographa tua ingerebat tibi. Dignaris
{74} enim, [Sidenote: Ps. 117, 1.]_quoniam in sæculum misericordia tua_,
eis quibus omnia debita dimittis, etiam promissionibus tuis debitor fieri.
[Sidenote: X. Errores ante susceptam Evangelii doctrinam.]
18. Recreasti ergo me ab illa ægritudine, et salvum fecisti _filium ancillæ
tuæ_, tunc interim corpore, ut esset cui salutem meliorem atque certiorem
dares. Et jungebar etiam tunc Romæ falsis illis atque fallentibus sanctis:
non enim tantum Auditoribus eorum, quorum e numero erat etiam is in cujus
domo ægrotaveram et convalueram; sed eis etiam quos electos vocant. Adhuc
enim mihi videbatur non esse nos qui peccamus, sed nescio quam aliam in
nobis peccare naturam; et delectabat superbiam meam extra culpam esse; et
cum aliquid mali fecissem, non confiteri me fecisse, ut [Sidenote: Ps. 40,
5.]_sanares animam meam, quoniam peccabat tibi_; sed excusare eam amabam*,
et accusare nescio quid aliud, quod mecum esset, et ego non essem[113].
Verum autem totum ego eram, et adversum me impietas mea me diviserat: et id
erat peccatum insanabilius, quo me peccatorem non esse arbitrabar; et
exsecrabilis iniquitas te, Deus omnipotens, te in me* ad perniciem meam,
quam me a te ad salutem malle superari. Nondum ergo [Sidenote: Ps. 140, 3,
4. Sabat.]_posueras custodiam ori meo, et ostium continentiæ circum labia
mea, ut non declinaret cor meum in {75} verba maligna, ad excusandas
excusationes in peccatis, cum hominibus operantibus iniquitatem; et_ ideo
adhuc _combinabam cum electis eorum_*.
19. Sed tamen jam desperans in ea falsa doctrina me posse proficere; eaque
ipsa quibus si nihil melius reperirem, contentus esse decreveram, jam
remissius negligentiusque retinebam. Etenim suborta est etiam mihi
cogitatio, prudentiores cæteris fuisse illos philosophos, quos Academicos
appellant, quod de omnibus dubitandum esse censuerant, nec aliquid veri ab
homine comprehendi posse decreverant. Ita enim et mihi liquido sensisse
videbantur, ut vulgo habentur[114], etiam illorum intentionem nondum
intelligenti. Nec dissimulavi eumdem hospitem meum reprimere a nimia
fiducia, quam sensi eum habere de rebus fabulosis, quibus Manichæi libri
pleni sunt. Amicitia tamen eorum familiarius utebar, quam cæterorum hominum
qui in illa hæresi non fuissent. Nec eam defendebam pristina animositate;
sed tamen familiaritas {76} eorum, plures enim eos Roma occultat, pigrius
me[115] faciebat aliud quærere; præsertim desperantem in Ecclesia tua,
Domine coeli et terræ, creator omnium visibilium et invisibilium, posse
inveniri verum, unde me illi averterant: multumque mihi turpe videbatur,
credere figuram te habere humanæ carnis, et membrorum nostrorum lineamentis
corporalibus terminari. Et quoniam cum de Deo meo cogitare vellem, cogitare
nisi moles corporum[116] non noveram, neque enim videbatur mihi esse
quidquam quod tale non esset, ea maxima et prope sola causa erat
inevitabilis erroris mei.
20. Hinc enim et mali substantiam quamdam credebam esse talem, et habere
suam molem tetram et deformem; sive crassam, quam terram dicebant, sive
tenuem atque subtilem, sicut est aeris corpus; quam malignam mentem[117]
per illam terram repentem imaginantur. Et quia Deum bonum nullam malam
naturam creasse, qualiscumque pietas me credere cogebat; constituebam ex
adverso sibi duas moles, utramque infinitam, sed malam angustius[118],
bonam grandius. Et ex hoc initio pestilentioso me cætera sacrilegia
sequebantur. Cum enim conaretur animus meus recurrere in catholicam fidem,
repercutiebar, quia non erat catholica fides quam esse arbitrabar. Et magis
pius mihi videbar, si te, Deus meus, cui confitentur ex me miserationes
tuæ, vel ex cæteris partibus infinitum crederem, quamvis ex una qua tibi
moles mali opponebatur, cogerer finitum fateri; quam si ex omnibus partibus
in corporis humani forma te opinarer finiri. Et melius mihi videbar credere
nullum malum te creasse; quod mihi nescienti non solum aliqua substantia,
sed etiam corporea videbatur, qui et mentem cogitare non noveram, nisi eam
subtile corpus esse, quod tamen per loci spatia diffunderetur abs te*; quam
credere abs te esse qualem putabam naturam mali. Ipsum quoque Salvatorem
nostrum unigenitum tuum, tanquam de massa lucidissimæ molis tuæ[119]
porrectum ad nostram salutem, ita putabam, {77} ut aliud de illo non
crederem, nisi quod possem vanitate imaginari. Talem itaque naturam ejus
nasci non posse de Maria virgine arbitrabar, nisi carni concerneretur.
Concerni autem et non inquinari non videbam, quod mihi tale figurabam.
Metuebam itaque credere in carne natum[120], ne credere cogerer ex carne
inquinatum. Nunc spirituales tui blande et amanter ridebunt me, si has
confessiones meas legerint: sed tamen talis eram.
[Sidenote: XI. Qualiter Augustinus contulerit cum catholicis.]
21. Deinde quæ illi in Scripturis tuis reprehenderant*, defendi posse non
existimabam: sed aliquando sane cupiebam, cum aliquo illorum librorum
doctissimo conferre singula, et experiri quid inde sentiret. Jam enim
Helpidii cujusdam adversus eosdem Manichæos coram loquentis et disserentis
sermones, etiam apud Carthaginem movere me coeperant, cum talia de
Scripturis proferret, quibus resisti facile non posset, et imbecilla mihi
responsio videbatur istorum. Quam quidem non facile palam promebant, sed
nobis secretius, cum dicerent scripturas Novi Testamenti falsatas[121]
fuisse a nescio quibus, {78} qui Judæorum[122] legem inserere Christianæ
fidei voluerunt, atque ipsi incorrupta[123] exemplaria nulla proferrent.
Sed me maxime captum et offocatum quodammodo deprimebant corporalia
cogitantem moles illæ, sub quibus anhelans in auram tuæ veritatis liquidam
et simplicem respirare non poteram.
[Sidenote: XII. Fraus discipulorum Romæ in præceptores.]
22. Sedulo ergo agere coeperam, propter quod veneram, ut docerem Romæ artem
rhetoricam, et prius domi congregare aliquos, quibus et per quos
innotescere coeperam; et ecce cognosco alia Romæ fieri, quæ non patiebar in
Africa. Nam revera illas eversiones[124] a perditis adolescentibus ibi non
fieri manifestatum est mihi. Sed "subito," inquiunt, "ne mercedem magistro
reddant, conspirant multi adolescentes, et transferunt se ad alium;"
desertores fidei, et quibus præ pecuniæ charitate justitia vilis est.
[Sidenote: Ps. 138, 22.]_Oderat_ etiam istos _cor meum_, quamvis non
_perfecto odio_. Quod enim ab eis passurus eram, magis oderam fortasse,
quam eo quod cuilibet illicita faciebant. Certe tamen turpes sunt tales, et
_fornicantur abs te_, amando volatica ludibria temporum et lucrum luteum,
quod cum apprehenditur, manum inquinat; et amplectendo mundum fugientem,
contemnendo te manentem, et revocantem, et {79} ignoscentem redeunti ad te
meretrici animæ humanæ. Et nunc tales odi pravos et distortos, quamvis eos
corrigendos diligam, ut pecuniæ doctrinam ipsam, quam discunt, præferant,
ei vero te Deum veritatem et ubertatem certi boni et pacem castissimam. Sed
tunc eos magis pati nolebam malos propter me, quam fieri propter te bonos
volebam.
[Sidenote: XIII. Docturus rhetoricam mittitur Mediolanum; ab Ambrosio
suscipitur.]
23. Itaque posteaquam missum est a Mediolano Romam ad præfectum urbis, ut
illi civitati rhetoricæ magister provideretur, impertita etiam evectione
publica[125]; ego ipse ambivi per eosdem ipsos manichæis vanitatibus
ebrios, quibus ut carerem, ibam, sed utrique nesciebamus, ut dictione
proposita me probatum præfectus tunc Symmachus mitteret. Et veni Mediolanum
ad Ambrosium episcopum, in optimis notum orbi terræ, pium cultorem tuum;
cujus tunc eloquia strenue ministrabant adipem [Sidenote: Ps. 4, 8. 103,
15.]_frumenti_ tui, et lætitiam _olei_, et sobriam _vini_ ebrietatem populo
tuo. Ad eum autem ducebar abs te nesciens, ut per eum ad te sciens ducerer.
Suscepit me paterne ille homo Dei, et peregrinationem meam satis
episcopaliter dilexit. Et eum amare coepi, primo quidem non tanquam
doctorem veri, quod in Ecclesia tua prorsus desperabam, sed tanquam hominem
benignum in me. Et studiose audiebam disputantem in populo, non intentione
qua debui, sed quasi explorans ejus facundiam; utrum conveniret famæ suæ,
an major minorve proflueret, quam prædicabatur: et verbis ejus suspendebar
intentus; rerum autem incuriosus et contemptor astabam; et delectabar
suavitate sermonis, quanquam eruditioris, minus tamen hilarescentis atque
mulcentis quam Fausti erat, quod attinet ad dicendi modum. Cæterum rerum
ipsarum nulla comparatio: nam ille per manichæas fallacias aberrabat; iste
autem saluberrime docebat salutem. Sed [Sidenote: Ps. 118, 115.]_longe est
a peccatoribus salus_, qualis ego tunc aderam: et tamen propinquabam sensim
et nesciens*.
[Sidenote: XIV. Audito Ambrosio paulatim ab erroribus resipiscit.]
24. Cum enim non satagerem discere quæ dicebat, sed tantum quemadmodum
dicebat audire (ea mihi quippe jam {80} desperanti ad te viam patere
homini, inanis cura remanserat), veniebant in animum meum simul cum verbis
quæ diligebam, res etiam quas negligebam. Neque enim ea dirimere poteram.
Et dum cor aperirem ad excipiendum* quam diserte diceret, pariter intrabat
et quam vere diceret, gradatim quidem. Nam primo etiam ipsa defendi posse
mihi jam coeperant videri; et fidem catholicam, pro qua nihil posse dici
adversus oppugnantes Manichæos putaveram, jam non impudenter asseri
existimabam; maxime audito uno atque altero, et sæpius ænigmate soluto de
Scriptis veteribus; ubi, cum ad litteram acciperem, occidebar*
spiritaliter. Itaque plerisque illorum librorum expositis locis, jam
reprehendebam desperationem meam, illam duntaxat qua credideram Legem et
Prophetas detestantibus atque irridentibus[126] resisti omnino non posse.
Nec tamen jam ideo mihi catholicam viam tenendam esse sentiebam, quia et
ipsa poterat habere doctos assertores suos qui copiose et non absurde
objecta refellerent; nec ideo jam damnandum illud quod tenebam, quia
defensionis partes æquabantur. Ita enim Catholica non mihi victa videbatur,
ut nondum etiam victrix appareret.
25. Tunc vero fortiter intendi animum, si quo modo possem certis aliquibus
documentis Manichæos convincere falsitatis. Quod si possem spiritualem
substantiam cogitare, statim machinamenta illa omnia solverentur et
abjicerentur ex animo meo; sed non poteram. Verumtamen de ipso mundi hujus
corpore, omnique natura quam sensus carnis attingeret, multa probabiliora
plerosque sensisse philosophos, magis magisque considerans atque comparans,
judicabam. Itaque Academicorum more, sicut existimantur[127], dubitans de
omnibus atque inter omnia fluctuans, Manichæos quidem relinquendos esse
decrevi: non arbitrans eo ipso tempore dubitationis meæ in illa secta mihi
permanendum esse, cui jam nonnullos philosophos præponebam; quibus tamen
{81} philosophis, quod sine nomine salutari Christi essent, curationem
languoris animæ meæ committere omnino recusabam. Statui ergo tamdiu esse
catechumenus in catholica Ecclesia mihi a parentibus commendata, donec
aliquid certi eluceret quo cursum dirigerem.
* * * * *
Hanc vitæ partem summatim recenset Aug. in lib. de util. credendi (c.
8.) si forsan Honorato viam eandem inire persuadeat: quædam autem habet
illa narratio, quæ huic lucem affundant. "Edam tibi ut possum,
cujusmodi viam usus fuerim, cum eo animo quærerem veram religionem, quo
nunc exposui esse quærendam. Ut enim a vobis trans mare abscessi, jam
cunctabundus atque hæsitans, quid mihi tenendum, quid dimittendum
esset: quæ mihi cunctatio in dies major oboriebatur, ex quo illum
hominem, cujus nobis adventus, ut nosti, ad explicanda omnia quæ nos
movebant, quasi de cælo promittebatur, audivi, eumque excepta quadam
eloquentiâ talem quales ceteros esse cognovi; rationem ipse mecum habui
magnamque deliberationem jam in Italia constitutus, non utrum manerem
in illa secta, in quam me incidisse poenitebat, sed quonam modo verum
inveniendum esset, in cujus amorem suspiria mea nulli melius quam tibi
nota sunt. Sæpe mihi videbatur non posse inveniri, magnique fluctus
cogitationum mearum in Academicorum suffragium ferebantur. Sæpe rursus
intuens quantum poteram, mentem humanam tam vivacem, tam sagacem, tam
perspicacem, non putabam latere veritatem, nisi quod in ea quærendi
modus lateret, eundemque ipsum modum ab aliqua divina auctoritate esse
sumendum. Restabat quærere, quænam illa esset auctoritas; cum in tantis
dissensionibus se quisque illam traditurum polliceretur. Occurrebat
igitur inexplicabilis silva, cui demum inseri multum pigebat; atque
inter hæc sine ulla requie, cupiditate reperiendi veri animus
agitabatur. Dissuebam me tamen magis magisque ab istis, quos jam
deserere proposueram. Restabat autem aliud nihil in tantis periculis,
quam ut divinam providentiam lacrymosis et miserabilibus vocibus, ut
opem mihi ferret, deprecarer. Atque id sedulo faciebam: et jam fere me
commoverant nonnulæ disputationes Mediolanensis episcopi, ut non sine
spe aliqua de ipsa vetere Testamento multa quærere cuperem, quæ, ut
scis, male nobis commendata exsecrabamur. Decreveramque tamdiu esse
catechumenus in Ecclesia, cui traditus a parentibus eram, donec aut
invenirem quod vellem, aut mihi persuaderem non esse quærendum.
Opportunissimum ergo me ac valde docilem tunc invenire posset, si
fuisset qui posset docere.
* * * * *
{82}
LIBER SEXTUS.
Monnicæ matris ejus, adventus, et pium erga Ambrosium obsequium.
Ambrosii mores et vitæ habitus. Aug. annum ætatis agens trigesimum,
Ambrosii conciones frequentat, et doctrinam Catholicam a Manichæis
falso insimulari clarius intelligit; fidei tamen naturam et utilitates
haud attingit. Alypii amici ejus mores. In diversa rapitur, dum de vita
melius instituenda deliberat; mortis quoque ac judicii metu perculsus,
ad vitæ conversionem in dies accenditur.
[Sidenote: I. Augustinus nec Manichæus nec catholicus.]
1. Spes mea a juventute mea, ubi mihi eras, et quo recesseras? An vero non
tu feceras me, et discreveras me a quadrupedibus et volatilibus coeli?
Sapientiorem me feceras, et [Sidenote: Is. 50, 10. Ps. 34, 6.] _ambulabam
per tenebras et lubricum_, et quærebam te foris[128] a me, et non
inveniebam Deum cordis mei; et veneram in profundum maris, et diffidebam et
desperabam de inventione veri. Jam venerat ad me mater pietate fortis,
terra marique me sequens, et in periculis omnibus de te secura. Nam et per
marina discrimina ipsos nautas consolabatur, a quibus rudes abyssi
viatores, cum perturbantur, consolari solent; pollicens eis perventionem
cum salute, quia hoc ei tu per visum pollicitus eras. Et invenit me
periclitantem quidem graviter desperatione indagandæ veritatis. Sed tamen
ei cum indicassem, non me quidem jam esse manichæum, sed neque catholicum
christianum, non, quasi inopinatum aliquid audierit, exsilivit lætitia; cum
jam secura fieret ex ea parte miseriæ meæ, in qua me tanquam mortuum sed
resuscitandum tibi flebat, et [Sidenote: Luc. 7, 14. 15.]_feretro_
cogitationis _efferebat_, ut diceres filio viduæ: _Juvenis_, _tibo dico_,
_surge_; et revivisceret et _inciperet loqui, et traderes illum matri suæ_.
Nulla ergo turbulenta exsultatione trepidavit cor ejus, cum audisset ex
tanta parte jam factum quod tibi quotidie plangebat ut fieret; veritatem me
nondum adeptum, sed falsitati jam ereptum: imo vero quia certa erat, et
quod restabat te daturum, qui totum {83} promiseras; placidissime et
pectore pleno fiduciæ respondit mihi, credere se in Christo, quod priusquam
de hac vita emigraret, me visura esset fidelem catholicum. Et hoc quidem
mihi. Tibi autem, fons misericordiarum, preces et lacrymas densiores*, ut
accelerares adjutorium tuum et illuminares tenebras meas; et studiosius ad
Ecclesiam currere, et in Ambrosium* ora suspendi, [Sidenote: Joh. 4,
14.]_ad fontem salientis aquæ in vitam æternam_. Diligebat autem illum
virum [Sidenote: Gal. 4, 14.]_sicut angelum Dei_, quod per illum cognoverat
me interim ad illam ancipitem fluctuationem jam esse perductum, per quam
transiturum me ab ægritudine ad sanitatem, intercurrente arctiore
periculo*, quasi per accessionem quam criticam medici vocant, certa
præsumebat.
[Sidenote: II. Epulæ et synaxis apud sepulcra martyrum.]
2. Itaque cum ad Memorias[129] sanctorum, sicut in Africa solebat, pultes
et panem et merum attulisset, atque ab ostiario prohiberetur; ubi hoc
episcopum vetuisse cognovit, tam pie atque obedientur amplexa est, ut ipse
mirarer* quam facile accusatrix potius consuetudinis suæ, quam disceptatrix
illius prohibitionis effecta sit. Non enim obsidebat spiritum ejus
vinolentia, eamque stimulabat in odium veri amor vini, sicut plerosque
mares et feminas, qui ad canticum sobrietatis, sicut ad potionem aquatam
madidi nauseant. Sed illa cum attulisset canistrum cum solemnibus epulis
prægustandis atque largiendis, plus etiam quam unum pocillum* pro suo
palato satis sobrio temperatum, unde dignationem sumeret, non ponebat. Et
si multæ essent, quæ illo modo videbantur {84} honorandæ, memoriæ
defunctorum; idem ipsum unum, quod ubique poneret, circumferebat; quo jam
non solum aquatissimo, sed etiam tepidissimo* cum suis præsentibus per
sorbitiones exiguas partiretur: quia pietatem ibi quærebat, non voluptatem.
Itaque ubi comperit a præclaro prædicatore atque antistite pietatis
præceptum esse ista non fieri, nec ab eis qui sobrie facerent, ne ulla
occasio se ingurgitandi daretur ebriosis[130], et quia illa quasi
parentalia superstitioni gentilium essent simillima; abstinuit se
libentissime: et pro canistro pleno terrenis fructibus, plenum
purgatioribus votis pectus ad memorias martyrum afferre didicerat; ut et
quod posset daret egentibus, et sic communicatio[131] Dominici corporis
illic celebraretur, cujus passionis imitatione immolati et coronati sunt
martyres. Sed tamen videtur mihi, Domine Deus meus, et ita est in conspectu
tuo de hac re cor meum, non facile fortasse de hac amputanda consuetudine
matrem meam fuisse cessuram, si ab alio prohiberetur, quem non sicut
Ambrosium diligebat, quem propter salutem meam maxime diligebat; eam vero
ille propter ejus religiosissimam conversationem, qua in bonis operibus tam
[Sidenote: Rom. 12, 11.]_fervens spiritu_ frequentabat ecclesiam: ita ut
sæpe erumperet, cum me videret, in ejus prædicationem*, gratulans mihi quod
talem matrem haberem; nesciens qualem illa me filium, qui dubitabam de
illis omnibus, et inveniri posse _viam vitæ_ minime putabam.
[Sidenote: III. Occupationes et studia Ambrosii.]
3. Nec jam ingemiscebam orando ut subvenires mihi; sed ad quærendum
intentus, et ad disserendum inquietus erat animus meus. Ipsumque Ambrosium
felicem quemdam hominem secundum sæculum opinabar, quem sic tantæ
potestates honorarent; cælibatus tantum ejus mihi laboriosus videbatur.
Quid autem ille spei gereret, et adversus ipsius excellentiæ tentamenta
quid luctaminis haberet, quidve solaminis in adversis, et occultum os ejus
quod erat in corde ejus, quam sapida gaudia de pane tuo ruminaret[132]; nec
{85} conjicere noveram, nec expertus eram: nec ille sciebat æstus meos, nec
foveam periculi mei. Non enim quærere ab eo poteram quod volebam, sicut
volebam, secludentibus me ab ejus aure atque ore catervis negotiosorum
hominum, quorum infirmitatibus serviebat. Cum quibus quando non erat, quod
per exiguum temporis erat, aut corpus reficiebat necessariis sustentaculis,
aut lectione animum. Sed cum legebat, oculi ducebantur per paginas, et cor
intellectum rimabatur, vox autem et lingua quiescebant. Sæpe cum adessemus,
non enim vetabatur quisquam ingredi, aut ei venientem nuntiari mos erat;
sic eum legentem vidimus tacite, et aliter nunquam: sedentesque in diuturno
silentio (quis enim tam intento esse oneri auderet?) discedebamus, et
conjectabamus eum parvo ipso tempore, quod reparandæ menti suæ
nanciscebatur, feriatum ab strepitu causarum alienarum, nolle in aliud
avocari; et cavere fortasse ne auditore suspenso et intento, si qua
obscurius posuisset ille quem legeret, etiam exponere necesse esset; aut de
aliquibus difficilioribus disceptare quæstionibus, atque huic operi
temporibus impensis, minus quam vellet voluminum evolveret: quanquam et
causa servandæ vocis, quæ illi facillime obtundebatur, poterat esse justior
tacite legendi. Quolibet tamen animo id ageret, bono utique ille vir
agebat.
4. Sed certe mihi nulla dabatur copia sciscitandi quæ cupiebam de tam
sancto oraculo tuo pectore illius, nisi cum aliquid breviter esset
audiendum. Æstus autem illi mei otiosum eum valde, cui refunderentur,
requirebant, nec unquam inveniebant. Et eum quidem in populo [Sidenote: 2
Tim. 2, 15.]_verbum veritatis recte tractantem_ omni die dominico audiebam;
et magis magisque mihi confirmabatur omnes versutarum calumniarum nodos,
quos illi deceptores nostri adversus divinos Libros innectebant, posse
dissolvi. Ubi vero etiam comperi ad imaginem tuam hominem a te factum, a
spiritualibus filiis tuis quos de matre Catholica per gratiam regenerasti,
non sic {86} intelligi ut humani corporis forma te terminatum crederent
atque cogitarent: quanquam quomodo se haberet spiritualis substantia, ne
quidem tenuiter atque in ænigmate suspicabar; tamen gaudens erubui non me
tot annos adversus catholicam fidem, sed contra carnalium cogitationum
figmenta latrasse. Eo quippe temerarius et impius fueram, quod ea quæ
debebam quærendo dicere* accusando dixeram. Tu enim, altissime et proxime,
secretissime et præsentissime, cui membra non sunt alia majora et alia
minora, sed ubique totus es, et nusquam locorum es; non es utique forma
ista corporea: tamen _fecisti hominem ad imaginem tuam_; et ecce ipse a
capite usque ad pedes in loco est.
[Sidenote: IV. Doctrinam Ecclesiæ Ambrosio concionante intelligit.]
5. Cum ergo nescirem quomodo hæc subsisteret imago tua, pulsans* proponerem
quomodo credendum esset, non insultans opponerem quasi ita creditum esset:
tanto igitur acrior cura rodebat intima mea quid certi retinerem, quanto me
magis pudebat tam diu illusum et deceptum promissione certorum, puerili
errore et animositate, tam multa incerta quasi certa garrisse. Quod enim
falso essent, postea mihi claruit. Certum tamen erat quod incerta essent,
et a me aliquando pro certis habita fuissent, cum Catholicam tuam cæcis
contentionibus accusarem, etsi nondum compertam vera docentem, non tamen ea
docentem quæ graviter accusabam. Itaque confundebar, et convertebar: et
gaudebam, Deus meus, quod Ecclesia* unica corpus Unici tui, in qua mihi
nomen Christi infanti est inditum, non saperet infantiles nugas; neque hoc
haberet in doctrina sua sana, quod te creatorem omnium in spatium loci
quamvis summum et amplum, tamen undique terminatum membrorum humanorum
figura contruderet.
6. Gaudebam etiam quod vetera scripta Legis et Prophetarum jam non illo
oculo mihi legenda proponerentur, quo antea videbantur absurda, cum
arguebam tanquam ita sentientes sanctos tuos; verum autem non ita
sentiebant: et tanquam regulam diligentissime commendaret, sæpe in
popularibus sermonibus suis dicentem Ambrosium lætus audiebam, [Sidenote: 2
Cor. 3, 6.]_Littera occidit; spiritus autem vivificat_: cum ea quæ ad
litteram perversitatem docere videbantur, remoto mystico velamento
spiritualiter aperiret, non dicens quod me offenderet, quamvis ea diceret,
quæ utrum vera essent adhuc ignorarem. Tenebam enim cor meum ab omni
assensione, timens præcipitium; et {87} suspendio magis necabar. Volebam
enim eorum quæ non viderem ita me certum fieri, ut certus essem quod septem
et tria decem sint. Neque enim tam insanus eram, ut ne hoc quidem putarem
posse comprehendi; sed sicut hoc, ita cætera cupiebam, sive corporalia quæ
coram sensibus meis non adessent; sive spiritualia, de quibus cogitare nisi
corporaliter nesciebam. Et sanari credendo poteram[133], ut purgatior acies
mentis meæ dirigeretur aliquo modo in veritatem tuam semper manentem, et ex
nullo deficientem. Sed sicut evenire assolet ut malum medicum expertus,
etiam bono timeat se committere; ita erat valetudo animæ meæ, quæ utique
nisi credendo sanari non poterat, et ne falsa crederet, curari recusabat;
resistens manibus tuis, qui medicamenta fidei confecisti, et sparsisti
super morbos orbis terrarum, et tantam illis auctoritatem tribuisti.
[Sidenote: V. De sacrorum Librorum auctoritate et necessario usu.]
7. Ex hoc tamen quoque jam præponens doctrinam catholicam, modestius ibi
minimeque fallaciter sentiebam juberi ut crederetur quod non demonstrabatur
(sive esset quid, sed cui forte non esset, sive nec quid esset[134]), quam
illic temeraria pollicitatione scientiæ credulitatem irrideri; et postea
tam multa fabulosissima et absurdissima, quia demonstrari non poterant,
credenda imperari[135]. Deinde paulatim tu, Domine, {88} manu mitissima et
misericordissima pertractans et componens cor meum, consideranti quam
innumerabilia crederem quæ non viderem*, neque cum gererentur adfuissem;
sicut tam multa in historia gentium[136], tam multa de locis atque urbibus
quæ non videram, tam multa amicis, tam multa medicis, tam multa hominibus
aliis atque aliis; quæ nisi crederentur, omnino in hac vita nihil
ageremus[137]; postremo, quam inconcusse fixum {89} fide retinerem, de
quibus parentibus ortus essem, quod scire non possem, nisi audiendo
credidissem: persuasisti mihi, non qui crederent Libris tuis, quos tanta in
omnibus fere gentibus auctoritate fundasti[138]; sed qui non crederent esse
culpandos, nec audiendos esse, si qui forte mihi dicerent: Unde scis illos
Libros unius veri et veracissimi Dei spiritu esse humano generi
ministratos? Idipsum enim maxime credendum erat, quoniam nulla pugnacitas
calumniosarum quæstionum, per tam multa quæ legeram inter se confligentium
philosophorum, extorquere mihi potuit ut aliquando non crederem, te esse
quidquid esses quod ego nescirem; aut administrationem rerum humanarum ad
te pertinere.
8. Sed id credebam aliquando robustius, aliquando exilius; semper tamen
credidi et esse te, et curam nostri gerere; etiamsi ignorabam vel quid
sentiendum esset de substantia tua, vel quæ via duceret aut reduceret ad
te. Ideoque cum essemus infirmi ad inveniendam liquida ratione veritatem,
et ob hoc nobis opus esset auctoritate sanctarum Litterarum; jam credere
coeperam nullo modo te fuisse tributurum tam excellentem illi Scripturæ per
omnes jam terras auctoritatem, nisi et per ipsam tibi credi, et per ipsam
te quæri voluisses. Jam enim absurditatem quæ me in illis Litteris solebat
offendere, cum multa ex eis probabiliter exposita audissem, ad
sacramentorum altitudinem referebam: eoque mihi illa venerabilior et
sacrosancta fide dignior apparebat auctoritas, quo et omnibus ad legendum
esset in promptu, et secreti sui dignitatem in intellectu profundiore
servaret; verbis apertissimis et humillimo genere loquendi se cunctis
præbens, et exercens intentionem eorum, qui non sunt leves corde: ut
exciperet omnes populari sinu, et per angusta foramina paucos ad te
trajiceret, multo tamen plures, quam si nec tanto apice auctoritatis
emineret, nec turbas gremio sanctæ humilitatis hauriret. Cogitabam hæc, et
aderas mihi; suspirabam, et audiebas me: fluctuabam, et gubernabas me; ibam
per viam sæculi latam, nec deserebas.
{90}
[Sidenote: VI. De miseria ambitiosorum, adducto exemplo mendici lætantis].
9. Inhiabam honoribus, lucris, conjugio; et tu irridebas. Patiebar in eis
cupiditatibus amarissimas difficultates, te propitio tanto magis, quanto
minus sinebas mihi dulcescere quod non eras tu. Vide cor meum, Domine, qui
voluisti ut hoc recordarer et confiterer tibi. Nunc tibi inhæreat anima
mea, quam de visco tam tenaci mortis exuisti. Quam misera erat! et sensum
vulneris tu pungebas, ut relictis omnibus converteretur ad te qui es super
omnia, et sine quo nulla essent omnia; converteretur, et sanaretur. Quam
ergo miser eram, et quomodo egisti ut sentirem miseriam meam, die illo quo
cum pararem recitare Imperatori laudes[139], quibus plura mentirer, et
mentienti faveretur ab scientibus, easque curas anhelaret cor meum, et
cogitationum tabificarum febribus æstuaret; transiens per quemdam vicum
Mediolanensem, animadverti pauperem mendicum, jam credo saturum, jocantem
atque lætantem: et ingemui, et locutus sum cum amicis qui mecum erant,
multos dolores insaniarum nostrarum; quia omnibus talibus conatibus
nostris, qualibus tunc laborabam, sub stimulis cupiditatum trahens
infelicitatis meæ sarcinam, et trahendo exaggerans, nihil vellemus aliud
nisi ad securam lætitiam pervenire, quo nos mendicus ille jam præcessisset,
nunquam fortasse illuc venturos! Quod enim jam ille pauculis et emendicatis
nummulis adeptus erat, ad hoc ego tam ærumnosis anfractibus et circuitibus
ambiebam, ad lætitiam scilicet temporalis felicitatis. Non enim verum
gaudium habebat, sed et ego illis ambitionibus multo falsius quærebam. Et
certe ille lætabatur, ego anxius eram; securus ille, ego trepidus. Et si
quisquam percontaretur me, utrum mallem exsultare an metuere; responderem,
Exsultare. Rursus si interrogaret, utrum me talem mallem qualis ille, an
qualis ego tunc essem; meipsum curis timoribusque confectum eligerem: sed
perversitate; numquid veritate? Neque enim eo me præponere illi debebam,
quo doctior eram, quoniam non inde gaudebam, sed placere inde quærebam
hominibus; non ut eos docerem, sed tantum ut placerem. Propterea et tu
baculo disciplinæ tuæ [Sidenote: Ps. 41, 11. v. Sabat.]_confringebas ossa
mea_.
10. Recedant ergo ab anima mea qui dicunt ei: Interest unde {91} quis
gaudeat. Gaudebat mendicus ille vinolentia; tu gaudere cupiebas gloria. Qua
gloria, Domine? Quas non est in te. Nam sicut illud verum gaudium non erat,
ita nec illa vera gloria; et amplius vertebat mentem meam. Et ille ipsa
nocte digesturus erat ebrietatem suam; ego cum mea dormieram et surrexeram,
et dormiturus et surrecturus eram; vide quot diebus. Interest vero unde
quis gaudeat, scio, et gaudium spei fidelis incomparabiliter distat ab illa
vanitate; sed et tunc distabat inter nos. Nimirum quippe ille felicior
erat, non tantum quod hilaritate perfundebatur, cum ego curis eviscerarer;
verum etiam, quod ille bene optando acquisiverat vinum, ego mentiendo
quærebam typhum. Dixi tunc multa in hac sententia charis meis, et sæpe
advertebam in his quomodo mihi esset; et inveniebam male mihi esse, et
dolebam et conduplicabam ipsum male. Et si quid arrisisset prosperum,
tædebat apprehendere, quia pene priusquam teneretur, avolabat.
[Sidenote: VII. Alypium a Circensium insania convertit.]
11. Congemiscebamus in iis qui simul amice vivebamus, et maxime ac
familiarissime cum Alypio et Nebridio ista colloquebar: quorum Alypius ex
eodem, quo ego, ortus erat municipio, parentibus primatibus municipalibus,
me minor natu. Nam et studuerat apud me, cum in nostro docere coepi oppido,
et postea Carthagini: et diligebat me multum, quod ei bonus et doctus
viderer; et ego illum, propter magnam virtutis indolem, quæ in non magna
ætate satis eminebat. Gurges tamen morum Carthaginensium, quibus nugatoria
fervent spectacula, absorbuerat eum in insaniam Circensium: sed cum in eo
miserabiliter volveretur, ego autem rhetoricam ibi professus publica schola
uterer, nondum me audiebat ut magistrum, propter quamdam simultatem quæ
inter me et patrem ejus erat exorta, et compereram quod circum
exitiabiliter amaret, et graviter angebar, quod tantam spem perditurus, vel
etiam perdidisse mihi videbatur. Sed monendi eum et aliqua coercitione
revocandi nulla erat copia, vel amicitiæ benevolentia, vel jure magisterii.
Putabam enim eum de me cum patre sentire; ille vero non sic erat. Itaque
postposita in hac re patris voluntate, salutare me coeperat, veniens in
auditorium meum, et audire aliquid atque abire.
12. Sed enim de memoria mihi lapsum erat agere cum illo, ne vanorum ludorum
cæco et præcipiti studio tam bonum {92} interimeret ingenium. Verum autem,
Domine, tu qui præsides gubernaculis omnium quæ creasti, non eum oblitus
eras futurum inter filios tuos antistitem sacramenti tui; et ut aperte tibi
tribueretur ejus correctio, per me quidem illam, sed nescientem operatus
es. Nam quodam die cum sederem loco solito, et coram me adessent discipuli,
venit, salutavit, sedit, atque in ea quæ agebantur animum intendit: et
forte lectio in manibus erat, quam dum exponerem, et opportune mihi
adhibenda videretur similitudo Circensium, quo illud quod insinuabam et
jucundius et planius fieret, cum irrisione mordaci eorum quos illa
captivasset insania; tu scis, Deus noster, quod tunc de Alypio ab illa
peste sanando non cogitaverim. At ille in se rapuit, meque illud non nisi
propter se dixisse credidit. Et quod alius acciperet ad succensendum mihi,
accepit honestus adolescens ad succensendum sibi, et ad me ardentius
diligendum. Dixeras enim tu jam olim, et innexueras Litteris tuis:
[Sidenote: Prov. 9, 8.]_Corripe sapientem, et amabit te_. At ego illum jam
non corripueram; sed utens tu omnibus, et scientibus et nescientibus,
ordine quo nosti, et ille ordo justus est, [Sidenote: Is. 6, 6.]de corde et
lingua mea carbones ardentes operatus es, quibus mentem spei bonæ adureres
tabescentem, ac sanares. Taceat laudes tuas qui miserationes tuas non
considerat, quæ tibi de medullis meis confitentur. Etenim ille post illa
verba proripuit se ex fovea tam alta, qua libenter demergebatur, et cum
miserabili voluptate* cæcabatur; et excussit animum forti temperantia, et
resiluerunt omnes Circensium sordes ab eo, ampliusque illuc non accessit.
Deinde patrem reluctantem evicit, ut me magistro uteretur: cessit ille
atque concessit. Et audire me rursus incipiens, illa mecum superstitione
involutus est, amans in Manichæis ostentationem[140] continentiæ, quam
veram et germanam putabat. Erat autem illa vecors et seductoria, [Sidenote:
Prov. 6, 26. Sabat.]_pretiosas animas captans_, nondum virtutis {93}
altitudinem scientes tangere, et superficie decipi faciles, sed tamen
adumbratæ simulatæque virtutis.
[Sidenote: VIII. Alypius capitur insania ludorum gladiatoriorum, a quibus
antea abhorruerat.]
13. Non sane relinquens incantatam sibi a parentibus terrenam viam, Romam
præcesserat, ut jus disceret; et ibi gladiatorii spectaculi hiatu
incredibili et incredibiliter abreptus est. Cum enim aversaretur et
detestaretur talia, quidam ejus amici et condiscipuli, cum forte de prandio
redeuntibus pervius esset*, recusantem vehementer et resistentem, familiari
violentia duxerunt in amphitheatrum, crudelium et funestorum ludorum
diebus, hæc dicentem: "Si corpus meum in illum locum trahitis, et ibi
constituitis; numquid et animum et oculos meos in illa spectacula potestis
intendere? Adero itaque absens, ac sic et vos et illa superabo." Quibus
auditis, illi nihilo secius eum adduxerunt secum, idipsum forte explorare
cupientes, utrum posset efficere. Quo ubi ventum est, et sedibus quibus
potuerunt locati sunt, fervebant omnia immanissimis voluptatibus. Ille
clausis foribus oculorum, interdixit animo ne in tanta mala procederet;
atque utinam et aures obturavisset! Nam quodam pugnæ casu, cum clamor
ingens totius populi vehementer eum pulsasset, curiositate victus, et quasi
paratus quidquid illud esset, etiam visum contemnere et vincere, aperuit
oculos; et percussus est graviore vulnere in anima, quam ille in corpore,
quem cernere concupivit; ceciditque miserabilius quam ille quo cadente
factus est clamor qui per ejus aures intravit, et reseravit ejus lumina, ut
esset qua feriretur et dejiceretur audax adhuc potius quam fortis animus,
et eo infirmior quo de se præsumpserat, qui debuit de te. Ut enim vidit
illum sanguinem, immanitatem simul ebibit, et non se avertit, sed fixit
aspectum; et hauriebat furias, et nesciebat, et delectabatur scelere
certaminis, et cruenta voluptate inebriabatur. Et non erat jam ille qui
venerat, sed unus de turba ad quam venerat, et verus eorum socius, a quibus
adductus erat. Quid plura? Spectavit, clamavit, exarsit, abstulit inde
secum insaniam qua stimularetur redire, non tantum cum illis a quibus prius
abstractus est; sed etiam præ illis, et alios trahens. Et inde tamen manu
validissima et misericordissima eruisti eum tu, et docuisti non sui habere,
sed tui fiduciam; sed longe postea.
[Sidenote: IX. Alypius ut fur apprehenditur]
14. Verumtamen jam hoc ad medicinam futuram in ejus memoria reponebatur.
Nam et illud, quod cum adhuc studeret {94} jam me audiens apud Carthaginem,
et medio die cogitaret in foro quod recitaturus erat, sicuti exerceri
scholastici solent, sivisti eum comprehendi ab æditimis fori tanquam furem.
Non arbitror aliam ob causam te permisisse, Deus noster, nisi ut ille
vir[141] tantus futurus jam inciperet discere, quam non facile in
dignoscendis causis homo ab homine damnandus esset temeraria credulitate.
Quippe ante tribunal deambulabat solus cum tabulis ac stilo, cum ecce
adolescens quidam ex numero scholasticorum fur verus, securim clanculo
apportans, illo non sentiente ingressus est ad cancellos plumbeos qui vico
argentario desuper præminent, et præcidere plumbum coepit. Sono autem
securis audito submurmuraverunt argentarii qui subter erant, et miserunt
qui apprehenderent quem forte invenissent. Quorum vocibus auditis, relicto
instrumento ille discessit, timens ne cum eo teneretur. Alypius autem qui
non viderat intrantem, exeuntem sensit, et celeriter vidit abeuntem: et
causam scire cupiens ingressus est locum, et inventam securim stans atque
admirans considerabat. Cum ecce illi qui missi fuerant, reperiunt eum solum
ferentem ferrum cujus sonitu exciti venerant: tenent, attrahunt;
congregatis inquilinis fori, tanquam furem manifestum se comprehendisse
gloriantur, et inde offerendus judici ducebatur.
15. Sed hactenus docendus fuit. Statim enim, Domine, subvenisti innocentiæ
cujus testis eras tu solus. Cum enim duceretur vel ad custodiam, vel ad
supplicium, fit eis obviam quidam architectus cujus maxima erat cura
publicarum fabricarum. Gaudent illi eum potissimum occurrisse, cui solebant
in suspicionem venire ablatarum rerum quæ perissent de foro, ut quasi
tandem ille cognosceret a quibus hæc fierent. Verum autem viderat homo sæpe
Alypium in domo cujusdam senatoris {95} ad quem salutandum ventitabat:
statimque cognitum manu apprehensa semovit a turbis, et tanti mali causam
quærens, quid gestum esset audivit; omnesque tumultuantes qui aderant et
minaciter frementes jussit venire secum. Et venerunt ad domum illius
adolescentis qui rem commiserat. Puer vero erat ante ostium, et tam parvus
erat ut nihil exinde domino suo metuens, facile posset totum indicare: cum
eo quippe in foro fuit pedissequus. Quem posteaquam recoluit Alypius,
architecto intimavit. At ille securim demonstravit puero, quærens ab eo
cujus esset. Qui confestim, Nostra, inquit: deinde interrogatus aperuit
cætera. Sic in illam domum translata causa, confusisque turbis quæ de illo
triumphare jam coeperant, futurus dispensator[142] verbi tui, et multarum
in Ecclesia tua causarum examinator, experientior instructiorque discessit.
[Sidenote: X. De integritate Alypii et adventu Nebridii.]
16. Hunc ergo Romæ inveneram, et adhæsit mihi fortissimo vinculo, mecumque
Mediolanum profectus est, ut nec me deseret, et de jure quod didicerat
aliquid ageret, secundum votum magis parentum quam suum. Et ter* jam
assederat mirabili continentia cæteris, cum ille magis miraretur eos qui
aurum innocentiæ præponerent. Tentata est quoque ejus indoles, non solum
illecebra cupiditatis, sed etiam stimulo timoris. Romæ assidebat comiti
largitionum Italicianarum*.[143] Erat eo tempore quidam potentissimus
senator, cujus et beneficiis obstricti multi et terrori subditi erant.
Voluit sibi licere nescio quid ex more potentiæ suæ, quod esset per leges
illicitum; restitit Alypius: promissum est præmium; irrisit animo: præt
Showing first 200,000 characters. Full text: gutenberg.org/ebooks/33849