← catalogue

De Reis om de Wereld

by Charles Darwin · Dutch · Gutenberg #33764 · 1,364,948 chars · public domain (US)

The Project Gutenberg eBook of De Reis om de Wereld
    
This eBook is for the use of anyone anywhere in the United States and
most other parts of the world at no cost and with almost no restrictions
whatsoever. You may copy it, give it away or re-use it under the terms
of the Project Gutenberg License included with this eBook or online
at www.gutenberg.org. If you are not located in the United States,
you will have to check the laws of the country where you are located
before using this eBook.

Title: De Reis om de Wereld

Author: Charles Darwin

Translator: J. Brandt


        
Release date: September 19, 2010 [eBook #33764]
                Most recently updated: July 2, 2025

Language: Dutch

Other information and formats: www.gutenberg.org/ebooks/33764

Credits: Jeroen Hellingman and the Online Distributed Proofreading Team


*** START OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK DE REIS OM DE WERELD ***
                          De reis om de wereld
                    27 December 1831--2 October 1836






                           Wereld Bibliotheek

                      Onder Leiding van L. Simons


                          DE REIS OM DE WERELD

                    Dagboek van onderzoekingen in de
                 natuurlijke geschiedenis en aardkunde
                   van de landen, bezocht op de reis
                  rondom de wereld van H. M. vaartuig
                              "The Beagle"

                                  Door

                             CHARLES DARWIN

                            M. A., F. R. S.

                       Uit het Engelsch vertaald
                             Door J. Brandt


                                2e Druk

                  Uitgegeven door De Maatschappij voor
                 Goede en Goedkoope Lectuur--Amsterdam






BEMERKING VAN DEN VERTALER.


Hier en daar zijn, ter verduidelijking van den tekst, eenige noten
bijgevoegd. Een uitvoerige alphabetische index van de in het geheele
werk voorkomende namen en vreemde woorden, volgt aan het einde van
het tweede deel. Men zal in dit deel eene herleiding van de Engelsche
maten vinden.






CHARLES DARWIN.


Charles Robert Darwin, kleinzoon van den geneesheer, dichter en
natuuronderzoeker Erasmus Darwin (gestorven 1802), en van Josias
Wedgwood, den vermaarden pottenbakker, werd op 12 Februari 1809
geboren te Shrewsbury, waar zijn vader arts was.

Van de Latijnsche School te Shrewsbury stuurde men hem in 1825 als
medisch student naar de universiteit te Edinburg; maar wijl hem de
geneeskunde als beroep niet aanstond, bewilligde hij schoorvoetend
in zijns vaders voorstel om predikant te worden. Zoo ging hij dan
naar Christ's College in Cambridge; doch in stede van zich op de
theologie toe te leggen, wijdde hij zich aan plant- en aardkunde, en
nam eene uitnoodiging aan om als natuuronderzoeker op H. M. Beagle
eene reis om de wereld te doen. Hij aanvaardde deze reis op 27
December 1831 en bleef vijf jaren onderweg. Bij zijne terugkomst
gaf hij achtereenvolgens in 't licht zijn Journal; The Zoology of
the Beagle; The Structure and Distribution of Coral Reefs (1842);
Geological Observations on Volcanic Islands (1844), en The Geology
on parts of South America (1846).

In 1839 trad Darwin in 't huwelijk met zijne nicht Emma Wedgwood,
en vestigde zich metterwoon te Down in Kent. Hier zette hij zich met
ijver aan het uitwerken van de ideeën, welke als gevolg van zijne
Voyage in hem kiemden, en publiceerde eindelijk in 1859 zijn Origin of
Species by Means of Natural Selection, dat Darwin als den hoofdarbeid
zijns levens beschouwde. De uitwerking er van was geweldig, want tot
op dit oogenblik twijfelden de mannen der wetenschap niet aan het
voortbestaan der soorten.

Toen volgden: The various contrivances by which Orchids are
fertilized by Insects (1862); The Variation of Animals and Plants
under Domestication (1867). Zoodra Darwin overtuigd was, dat soorten
veranderlijke producten zijn, zag hij in, dat de mensen onder dezelfde
wet moest vallen. The Descent of Man (1871) was hiervan het gevolg
en verwekte spoedig een "storm van toorn, verbazing en bewondering
tegelijk."

Darwin's leven had, afgescheiden van zijn werk, weinig dat
belangstelling verdient; maar het getuigt van buitengewone vlijt. Eene
proefneming in verband met zijn werk The Formation of Vegetable
Mould through the Action of Worms (1881) omvatte een tijdruimte van
meer dan dertig jaren. Altijd werd hij door eene zucht naar waarheid
gedreven. Zijne methode om de natuur te bestudeeren was uitermate
nauwgezet en vernuftig.

Darwin bereikte den leeftijd van 73 jaren en onderzocht nog daags
vóór zijn dood (19 April 1882) eene plant in zijne studeerkamer. Hij
ligt begraven in de Westminster-Abdij, waar ook de beroemde Isaac
Newton rust.






INLEIDING.


Darwin's reis om de wereld als natuuronderzoeker op de Beagle was,
volgens zijn zeggen, verreweg de belangrijkste gebeurtenis zijns
levens, die zijne geheele verdere carrière bepaald heeft.

Ook was zij een allergewichtigst voorval in hare gevolgen op het
hedendaagsche denken.

"Toch," zegt Darwin, "hing zij slechts af van het onbeduidende feit,
dat mijn oom mij aanbood mij 30 mijlen ver naar Shrewsbury te rijden,
en van zoo'n bagatel als den vorm van mijn neus." [2]

De reis maakte Darwin met zekere feiten bekend, welke "eenig licht
schenen te werpen op het ontstaan der soorten--dat grootste aller
mysterieën." Darwin's groote theorie der Natuurkeus was een uitvloeisel
van deze reis, en die theorie--gelijk Grant Allen zegt--bracht
eene algeheele omwenteling teweeg in de wetenschappen der plant-
en dierkunde, en maakte de leer der Organische Evolutie, die toen
slechts door een klein getal scherpzinnige wijsgeerige biologen was
aangenomen, tot het algemeene geloof van alle mannen der wetenschap.

Huxley verklaart, dat het "te voorschijn treden van de wetenschap
der Evolutie uit den limbus van haat en--zooals velen hoopten--van
vergeten dingen, in de houding van kroonpretendente van het rijk der
gedachte, het meest beteekenende feit is in de negentiende eeuw."

De Beagle, onder bevel van kapitein Fitz-Roy, had een inhoud van
235 ton, was "uitgerust als brik en voerde tien kanonnen." Lang na
Darwin's reis (in 1888), werd het te Yokosoeka door de Japanners als
oefeningsvaartuig gebruikt.

Darwin's hut, welke hij met een officier deelde, was zeer
klein. "Kapitein Fitz-Roy zegt er voor te zullen zorgen, dat de
eene hoek zóó zal worden ingericht, dat ik mij daar op mijn gemak
zal voelen alsof ik thuis was, maar dat ik ook den zijnen zal mogen
gebruiken. Mijne hut is de receptiehut; en in het midden staat eene
groote tafel, waarboven wij beiden in hangmatten slapen."

"Mijn vader placht te zeggen," schrijft Francis Darwin in "Het Leven"
van zijn vader, "dat het de volstrekte behoefte aan netheid was in de
beperkte ruimte van de Beagle, die hem "zijne methodische gewoonte
van werken hielp verkrijgen." Ook placht hij te zeggen, dat hij op
de Beagle leerde, wat hij als den gulden regel voor tijdsbesparing
beschouwde, namelijk--op de minuten te letten."

Na afloop van de reis, vertelde hij kapitein Fitz-Roy, dat hij zijne
herinneringen en wat hij van de Natuurlijke Historie geleerd had,
voor geen £ 20,000 per jaar zou willen ruilen.






VOORWOORD VAN DEN SCHRIJVER.


Ik heb in de voorrede bij de eerste uitgaaf van dit werk en in
de Zoology of the Voyage of the Beagle medegedeeld, dat een door
Kapitein Fitz-Roy geuite wensch om een wetenschappelijk man aan
boord te hebben, vergezeld van zijn aanbod om een deel zijner eigen
gemakken op te offeren, reden waren waarom ik mijne diensten aanbood,
die door de vriendelijkheid van den hydrograaf, Kapitein Beaufort, de
goedkeuring der Lords of the Admiralty verwierven. In het bewustzijn,
dat de gelegenheid welke mij te beurt viel tot het bestudeeren van de
Natuurlijke Geschiedenis der verschillende door ons bezochte landen,
geheel aan Kapitein Fitz-Roy te danken is, hoop ik, dat het mij vergund
zij hem te dezer plaatse mijne dankbaarheid opnieuw te betuigen, met
de bijvoeging, dat ik gedurende de vijf jaren van ons samenzijn de
hartelijkste vriendschap en de duurzaamste hulp van hem genoot. Zoowel
Kapitein Fitz-Roy als alle officieren van de Beagle zal ik steeds ten
hoogste dankbaar zijn voor de onverflauwde welwillendheid, waarmeê
zij mij op onze lange reis bejegenden. [3]

Dit deel bevat, in den vorm van een Dagboek, eene geschiedenis
onzer reis en eene schets van die waarnemingen in de Natuurlijke
Geschiedenis en Aardkunde, welke ik denk dat voor den algemeenen lezer
van eenig belang kunnen zijn. In deze uitgaaf heb ik sommige gedeelten
aanmerkelijk bekort en verbeterd, en aan andere iets toegevoegd,
om het boek zoodoende meer voor eene populaire lezing geschikt te
maken; ik vertrouw echter, dat natuuronderzoekers zullen begrijpen,
dat zij voor bijzonderheden de grootere uitgaaf moeten naslaan, die de
wetenschappelijke uitkomsten van den tocht bevatten. De "Dierkunde van
de Reis van de Beagle" bevat een verslag van de Fossiele Zoogdieren,
door Prof. Owen; van de Levende Zoogdieren, door Waterhouse; van de
Vogels, door Gould; van de Visschen, door Rev. L. Jenyns, en van de
Kruipende Dieren, door Bell. Aan de beschrijving van elke soort heb
ik een verhaal van hare leefwijze en verspreiding toegevoegd. Deze
werken, die ik te danken heb aan de talenten en den belangeloozen
ijver der bovengenoemde schrijvers, hadden niet ondernomen kunnen
worden zonder de milde vrijgevigheid der Lords Commissioners van
H. M. Schatkist, die, vertegenwoordigd door den Edelhoogachtbaren
Kanselier der Rijks-Schatkist, [4] zoo goed zijn geweest eene som van
£ 1000 beschikbaar te stellen, om de kosten van uitgaaf gedeeltelijk
te bestrijden.

Zelf heb ik verscheidene deelen in het licht gegeven, als: The
Structure and Distribution of Coral Reefs; The Volcanic Islands visited
during the Voyage of the Beagle, en The Geology of South America. Het
zesde deel der Geological Transactions bevat twee bijdragen van mij
over de Zwerfblokken en Vulkanische Verschijnselen van Zuid-Amerika. De
heeren Waterhouse, Walker, Newman en White hebben verscheidene goede
geschriften uitgegeven over de Insecten, die toen verzameld werden, en
ik vertrouw, dat vele andere hierna zullen volgen. De planten uit de
zuidelijke gedeelten van Amerika zullen door Dr. J. Hooker behandeld
worden in zijn groot werk: The Botany of the Southern Hemisphere. De
Flora van den Galápagos-archipel is het onderwerp eener afzonderlijke
verhandeling van hem in de Linnean Transactions. De Rev. Professor
Henslow heeft eene lijst in 't licht gegeven van de planten, die ik
op de Keeling-Eilanden verzameld heb; en de Rev. I. M. Berkeley heeft
mijne kryptogamische planten beschreven.

Gaarne erken ik de groote hulp, die ik in den loop van dit en
mijne overige werken van verscheidene andere natuuronderzoekers
ontvangen heb; tevens zij het mij vergund hier mijn oprechtsten dank
te betuigen aan den Rev. Professor Henslow, die toen ik undergraduate
[5] te Cambridge was, een der hoofdpersonen was, die mij neiging voor
de Natuurlijke Historie inboezemde; die gedurende mijne afwezigheid
zorg droeg voor de verzamelingen welke ik naar huis zond, en door
zijne briefwisseling mijne pogingen leidde; en die mij sedert mijne
terugkomst al de hulp heeft bewezen, zooals de hartelijkste vriend
ooit bieden kon.


    Down, Bromley, Kent.
        Juni 1845.






HOOFDSTUK I.

ST.-JAGO. DE KAAP-VERDISCHE EILANDEN.


Na tweemaal door hevige stormen uit het zuidwesten te zijn
teruggedreven, zeilde H. M. Beagle, een brik van tien kanonnen onder
bevel van Kapitein Fitz-Roy der Koninklijke Marine, op 27 December
1831 uit Devonport.

Het doel der expeditie was de opmeting van Patagonië en Vuurland
(Tierra del Fuego), welke in de jaren 1826-1830 onder Kapitein King
begonnen was om de kusten van Chili, Peru en eenige eilanden in den
Stillen Oceaan in kaart te brengen, te voltooien en eene reeks van
chronometer-waarnemingen om de wereld te volbrengen. Den 6den Januari
1832 bereikten wij Teneriffe, doch konden niet landen doordien de
bevolking vreesde, dat wij de cholera medebrachten. Den volgenden
morgen zagen wij de zon achter de oneffen kim van het Groote Kanarische
Eiland opgaan en plotseling de Piek van Teneriffe verlichten,
terwijl de lagere gedeelten in vlokkige wolken gehuld waren. Dit was
de eerste van vele verrukkelijke dagen, die onvergetelijk voor mij
zullen zijn. Den 16den Januari 1832 ankerden wij te Porto Praya op
St.-Jago, het hoofd-eiland van den Kaap-Verdischen Archipel.

De omtrek van Porto Praya, van uit zee gezien, biedt een troosteloozen
aanblik. De vulkanische uitbarstingen uit vroegeren tijd en de
verschroeiende hitte eener tropische zon hebben op de meeste plaatsen
den grond ongeschikt gemaakt voor plantengroei. Het land stijgt
in opvolgende terrassen van tafelland, afgewisseld door enkele
afgeknot-kegelvormige heuvels, terwijl de horizon begrensd wordt
door eene onregelmatige keten van hoogere bergen. Gezien door de
dampige atmospheer van dit klimaat, is het tooneel zeer belangwekkend,
althans wanneer men, pas uit zee en voor het eerst in een boschje met
kokosboomen wandelende, over iets anders dan over zijn eigen geluk kan
oordeelen. In 't algemeen zou het eiland als zeer onbelangrijk worden
beschouwd; maar voor iemand, die alleen aan een Engelsch landschap
gewoon is, bezit de nieuwe aanblik van een geheel onvruchtbaar land
eene grootschheid, welke door meer plantengroei bedorven zou kunnen
worden. Op de uitgestrekte lava-velden kan met moeite een enkel groen
blad worden ontdekt, wat niet belet, dat kudden geiten en een klein
getal koeien hier een bestaan pogen te vinden. Regen is zeer zeldzaam;
maar gedurende een korten tijd van het jaar vallen hevige buien, en
onmiddellijk daarna schiet dan uit elke spleet eene lichte vegetatie
op. Deze verwelkt spoedig, en het is van dit natuurlijk gevormde hooi
dat de dieren leven. Nu had het een geheel jaar lang niet geregend.

Toen het eiland ontdekt werd, was de onmiddellijke omgeving
van Porto Praya met boomen bedekt, [6] waarvan de roekelooze
vernieling hier, evenals op St.-Helena en enkele der Kanarische
Eilanden, bijna algeheele onvruchtbaarheid veroorzaakte. De breede,
vlakke dalen, waarvan vele slechts enkele dagen in het seizoen
als waterloopen dienen, zijn met kreupelboschjes van bladerlooze
struiken bedekt. Weinig levende wezens bewonen deze dalen. De meest
voorkomende vogel is een ijsvogel (Dacelo Jagoensis), die gedwee op
de takken van den Ricinus communis zit, en van hier op sprinkhanen en
hagedissen jacht maakt. Hij is helder gekleurd, maar niet zoo fraai
als de Europeesche soorten; ook in zijne vlucht, zijne gewoonten en
woonplaats, die zich in 't algemeen tot de droogste vallei bepaalt,
bestaat een groot verschil.

Op zekeren dag reed ik met twee officieren naar Ribeira Grande, een
dorp enkele mijlen oostwaarts van Porto Praya gelegen. Alvorens wij de
vallei St.-Martin bereikten, vertoonde het land zijn gewoon dof bruin
aanzien; maar hier brengt eene kleine waterbeek een alverfrisschenden
zoom van welig plantenleven voort. Na verloop van een uur kwamen wij
te Ribeira Grande, en werden hier verrast door den aanblik van een
groot vervallen fort en eene kathedraal. Voordat hare haven verzandde,
was deze kleine stad de hoofdplaats van het eiland; nu biedt zij een
droefgeestigen, maar zeer schilderachtigen aanblik. Nadat wij een
zwarten Padre als gids, en een Spanjaard, die in den Peninsulairen
Oorlog [7] gediend had, als tolk hadden aangenomen, bezochten wij eene
groep gebouwen, waarvan eene oude kerk het hoofdgedeelte vormde. Hier
is 't, dat de gouverneurs en kapitein-generaals der Eilanden begraven
zijn. Enkele grafsteenen vermeldden datums uit de 16e eeuw. [8] De
heraldieke versieringen waren de eenige voorwerpen op deze afgelegen
plek, welke ons aan Europa herinnerden. De kerk of kapel vormde de
zijde van een vierkant, in welks midden eene breede groep banaanboomen
groeide. Aan eene andere zijde stond een hospitaal, dat een twaalftal
bewoners bevatte, die er ellendig uitzagen.

Wij keerden naar de vénda terug om onze maaltijden te gebruiken. Een
groot aantal mannen, vrouwen en kinderen, allen gitzwart, schoolden
samen om ons aan te gapen. Onze metgezellen waren uiterst jolig;
en al wat wij zeiden of deden werd van hun kant door een hartelijk
gelach gevolgd. Voordat wij de stad verlieten, bezochten wij de
kathedraal. Deze ziet er niet zoo rijk uit als de kleinere kerk,
maar boogt op een klein orgel, dat zonderlinge wanluidende tonen
voortbracht. Wij schonken den zwarten priester enkele shillings,
waarna de Spanjaard, hem op het hoofd kloppende, zeer openhartig de
opmerking maakte, dat hij dacht dat zijne kleur niet veel verschil
maakte. Toen keerden wij, zoo snel onze ponies loopen wilden, naar
Porto Praya terug.

Op een anderen dag reden wij naar het dorp St.-Domingo, bij het midden
van het eiland gelegen. In eene kleine vlakte, die wij overtrokken,
groeiden enkele schrale acacia's; hare toppen waren door den
aanhoudenden passaatwind op zonderlinge wijze gebogen--bij sommige
zelfs loodrecht op den stam. De richting der takken was nauwkeurig
NNO-ZZW; en deze natuurlijke vaantjes moeten de overheerschende
richting der kracht van den passaat aanduiden. De tocht had op den
kalen grond zoo weinig indruksels achtergelaten, dat wij hier ons
spoor kwijtraakten en den weg naar Fuentes insloegen. Dit laatste
bemerkten wij niet eer voordat wij er aankwamen; doch later hadden
wij pleizier van onze vergissing. Fuentes is een aardig dorp aan
een kleinen stroom gelegen; en alles scheen welvarend, behalve zij
die dit het meest moesten wezen, namelijk--de bewoners. De zwarte
spiernaakte kinderen zagen er zeer armzalig uit, en droegen bosschen
brandhout half zoo groot als zij zelven.

Dicht bij Fuentes zagen wij eene groote schaar paarlhoenders
[9]--misschien wel vijftig of zestig in getal. Zij waren zoo schuw,
dat wij hen niet konden naderen, ontweken ons door evenals patrijzen
op een regenachtigen Septemberdag met opgeheven kop weg te loopen,
en spreidden onmiddellijk de vleugels uit als wij hen vervolgden.

De natuur van St.-Domingo bezit eene schoonheid, die men volstrekt
niet verwacht te midden van het overwegend mistroostige karakter van
het overige deel van het eiland. Het dorp is gelegen in de kom eener
vallei, die door hooge, uitgetande muren van in lagen afgezette lava
begrensd is. Dit zwarte gesteente vormt eene treffende tegenstelling
met de lichtgroene plantenwereld, die de oevers van een kleinen
helderen waterstroom omzoomt. Juist was het een groote feestdag, en
het dorp vol menschen. Op onzen terugkeer haalden wij een troepje in
van omstreeks 20 jonge zwarte meisjes in zeer smaakvolle kleeding,
wier zwarte huid en sneeuwwit linnen met gekleurde tulbanden en
groote shawls waren afgezet. Nauwelijks kwamen wij dichterbij, of
allen keerden zich plotseling om, spreidden hare shawls op den weg
en zongen met groote levendigheid een wild lied, waarbij zij met de
handen op de beenen de maat sloegen. Wij wierpen haar eenige vintéms
toe, die zij onder gillend gelach aannamen; en toen wij ze verlieten,
vervolgden zij haar gezang met verdubbelde kracht.

Op zekeren morgen was het uitzicht bijzonder helder: de verwijderde
bergen teekenden zich met de scherpste omlijning op eene zware bank
van donkerblauwe wolken af. Te oordeelen naar het voorkomen en naar
dergelijke gevallen in Engeland, meende ik, dat de lucht met waterdamp
verzadigd was. Doch juist het tegengestelde was waar. De hygrometer
wees een verschil van 29°6 tusschen de luchttemperatuur en het
dauwpunt. Dit verschil was ongeveer het dubbele van wat ik op vorige
ochtenden had waargenomen. Deze ongewone graad van atmospherische
droogte werd door aanhoudende bliksemflitsen vergezeld. Is het geen
zeldzaam verschijnsel eene merkwaardig doorschijnende lucht zoo
gepaard te zien gaan met zulk eene weersgesteldheid?

In 't algemeen is de dampkring mistig, hetgeen veroorzaakt wordt door
den val van ontastbaar fijn stof, dat op de sterrekundige instrumenten
eenigszins schadelijk bleek gewerkt te hebben. Den morgen voordat
wij te Porto Praya ankerden, verzamelde ik een klein pakje van dit
bruingekleurde fijne stof, dat door het gaas van het vlaggetje aan
den top van den mast bleek heengezift te zijn. Ook heeft Lyell mij
vier pakjes stof gegeven, dat op een schip enkele honderden mijlen ten
noorden van deze eilanden gevallen was. Prof. Ehrenberg [10] vindt, dat
dit stof voor een groot deel bestaat uit infusoria met kiezelhoudende
schalen en uit kiezelskeletten van planten. In vijf kleine pakjes,
die ik hem zond, heeft hij niet minder dan 67 verschillende organische
vormen geconstateerd! Met uitzondering van twee zee-species, zijn alle
infusoria zoetwater-bewoners. Ik heb niet minder dan 15 verschillende
berichten gevonden over stof, dat op schepen ver in den Atlantischen
Oceaan gevallen was. Uit de richting van den wind toen het viel,
en uit het feit dat het steeds gevallen is in maanden, waarin de
harmáttan, naar men weet, wolken stof hoog in den dampkring voert,
mogen wij veilig besluiten, dat al dit stof uit Afrika komt. [11]

Het is intusschen een zeer zonderling feit, dat, ofschoon
Prof. Ehrenberg vele soorten infusoria kent welke in Afrika
tehuisbehooren, hij geen enkele dezer in het stof vindt dat ik hem
zond; daarentegen vindt hij er twee soorten in, waarvan hij tot nu toe
weet, dat zij alleen in Zuid-Amerika leven. Het stof valt in zulke
hoeveelheden, dat het alles aan boord vuil maakt en de oogen van
den mensch zeer doet; zelfs is het gebeurd, dat schepen ten gevolge
van de duisternis op het strand geloopen zijn. Dikwijls viel het op
schepen, die verscheidene honderden en zelfs meer dan duizend mijlen
van de Afrikaansche kust verwijderd waren, en op punten 1600 mijlen
in noordelijke of zuidelijke richting. In eenig stof, dat 300 mijlen
ver van land op een schip verzameld was, vond ik tot mijne groote
verbazing stukjes steen ter grootte van ruim het duizendste deel van
een vierkante inch, vermengd met fijnere materie. Na dit feit behoeft
men zich niet te verwonderen over de verspreiding der veel lichtere
en kleinere sporen van kryptogamische planten.

De geologie van dit eiland is het belangrijkste deel van zijne
natuurlijke geschiedenis. De haven binnenkomende kan men tegenover
het rotsachtig zeestrand een volkomen horizontalen witten band zien,
die omstreeks 45 voet boven het water uitsteekt en eenige mijlen ver
langs de kust loopt. Bij onderzoek blijkt deze witte laag uit eene
kalkachtige stof te bestaan met talrijke ingesloten schelpen, waarvan
de meeste of alle dieren thans op de naburige kust leven. Zij rust
op oude vulkanische gesteenten en is met een basaltstroom bedekt,
die in zee gevloeid moet zijn toen de witte schelpenlaag op den
bodem lag. Van belang is het de veranderingen na te gaan, door de
hitte der bovenliggende lava op de broze massa teweeg gebracht,
welke deels in kristallijnen kalksteen, deels in een compact gevlekt
gesteente is omgezet. Toen de kalk door de slakvormige fragmenten aan
de ondervlakte van den stroom werd opgenomen, veranderde zij in fraai
gestraalde vezelgroepen, op arragoniet gelijkend. De lavabeddingen
stijgen in opvolgende zachtglooiende vlakten landwaarts in, vanwaar
de stroomen gesmolten steen oorspronkelijk kwamen. Naar ik geloof,
heeft men nergens op St.-Jago sporen van vulkanische werkzaamheid in
historische tijden aangetroffen. Zelfs de vorm van een krater kan
maar zelden op de toppen der talrijke uit roode sintels bestaande
heuvels worden ontdekt; niettemin kan men de jongere stroomen op de
kust onderscheiden, waar zij klipreeksen vormen van geringere hoogte
doch meer naar voren reikend dan die, welke tot eene oudere reeks
behooren. De hoogte der klippen levert dus een ruwen maatstaf voor
den ouderdom der stroomen.

Gedurende ons verblijf nam ik de leefwijzen van enkele zeedieren
waar. Een groote Aplysia (Zeehaas) is hier zeer algemeen. Deze
zeeslak [12] is circa 5 inches lang en heeft eene vaalgeele kleur
met purperkleurige aderen. Ter wederzijden van het onderlijf bevindt
zich een breed membraan, dat soms als ventilator schijnt te werken,
doordien het een stroom water over de rugkieuwen of longen doet
vloeien. Zij voedt zich met het fijne zeewier, dat in modderig en
ondiep water tusschen de steenen groeit; en zoo vond ik in haar
maag een aantal kleine steentjes, evenals in den krop van een
vogel. Gestoord, scheidt deze slak eene zeer fijne purperroode
vloeistof af, die het water een voet in den omtrek kleurt. Behalve
dit verdedigingsmiddel, is er nog een bijtend vocht, dat over het
lichaam verspreid, eene scherpe, prikkelende gewaarwording opwekt,
evenals men waarneemt bij de Physalia (Blaaskwal of Spaansch Fregat,
tot de orde der Siphonophorae of Zwempoliepen behoorende).

Met zeer veel belangstelling sloeg ik bij verschillende gelegenheden
de gewoonten van een Octopus of inktvisch gade. Ofschoon algemeen
in de waterpoelen voorkomende, die door de eb worden achtergelaten,
waren deze dieren niet licht te vangen. Door middel van hunne lange
armen en zuigers, konden zij hun lichaam in zeer nauwe spleten wringen;
en eenmaal zoo vastgehecht, werd er groote kracht vereischt, om hen
los te werken. Een ander maal schoten zij, met den staart naar voren,
pijlsnel van de eene zijde van den poel naar de andere, waarbij zij
tegelijk het water met een donker-kastanjebruinen inkt kleurden. Ook
onttrekken deze dieren zich aan de waarneming door een zeer bijzonder
vermogen om hunne kleur te veranderen, waarin zij op het kameleon
gelijken. Zij schijnen hunne tint te wijzigen naar den aard van den
grond waarover zij gaan: in diep water was de tint meestal bruinachtig
purper; maar op het land of in ondiep water gezet, veranderde die
donkere tint in eene geelachtig grijze. Onderzocht men de kleur
aandachtiger, dan was zij parelgrijs met talrijke kleine heldergele
vlekjes; de eerste veranderde in intensiteit, de laatsten verschenen
en verdwenen beurtelings. Deze verandering geschiedde zóó, alsof er
gestadig wolken over het lichaam trokken, welker tinten afwisselden
tusschen hyacinthenrood en kastanjebruin. Bracht men ergens op
het lichaam een galvanischen schok voort, dan werd die plek bijna
geheel zwart; en een dergelijk effect, ofschoon minder sterk, werd
teweeg gebracht als men de huid met eene naald krabde. Men beweert,
dat deze wolken of blozingen, gelijk wij ze zouden kunnen noemen,
worden voortgebracht door de beurtelingsche uitzetting en contractie
van kleine blazen, die verschillend gekleurde vloeistoffen bevatten.

De intkvisch openbaarde zijn kameleonachtig vermogen zoowel gedurende
het zwemmen, als wanneer hij stil op den bodem lag. Kostelijk
vermaakten mij de verschillende manieren, waarop een dezer dieren,
hetwelk ten volle besefte dat ik het bespiedde, de aandacht poogde te
ontwijken. Gedurende een poos lag het roerloos, om dan steelswijs een
paar inches naar voren te komen, evenals een kat eene muis beloert,
waarbij het soms van kleur verwisselde. Zoo kroop het voort, totdat
het een dieper gedeelte bereikt had, en schoot dan eensklaps weg met
achterlating van een donker spoor inkt, dat het hol verborg waarin
het gekropen was.

Terwijl ik zoo, met het hoofd omtrent twee voet vooruit over het
rotsachtig strand naar zeedieren keek, werd ik meer dan eens door een
straal water begroet, vergezeld van een zwak knarsend geluid. Eerst
kon ik niet begrijpen wat dit was; doch later zag ik, dat het deze
inktvisch was, die, ofschoon in een hol verborgen, mij zoodoende meer
dan eens tot de ontdekking er van leidde. Dat hij het vermogen bezit
om water uit te werpen, valt niet te betwijfelen; en het kwam mij voor
dat hij, door den tubus of siphon aan den onderkant van zijn lichaam
te richten, wel in staat was zijn doel goed te bepalen. Wegens de
moeite, waarmeê deze dieren het hoofd ophouden, kunnen zij, op den
grond geplaatst, niet gemakkelijk kruipen. Ik merkte op, dat een
exemplaar hetwelk ik in de hand had, in donker zwak phosphoresceerde.

De St.-Paulus-Rotsen. Op onzen tocht over den Atlantischen Oceaan,
voeren wij op den morgen van 16 Februari 1832 dicht langs het
St.-Paulus Eiland. Deze groep rotsen is gelegen op 0°58' N.B. en
29°15' W.L., of wel 540 mijlen van de Amerikaansche kust en 350 van
het eiland Fernando Noronha. Het hoogste punt van het eiland ligt
slechts 50 voet boven den zeespiegel, en de geheele omtrek meet nog
geen driekwart mijl. Dit kleine punt rijst loodrecht uit de diepten
van den Oceaan. De mineralogische samenstelling van het eiland is
niet eenvoudig: in sommige gedeelten is het gesteente kwarts- of
hoornsteenachtig, in andere veldspaatachtig, waarin fijne aderen van
serpentijn. Het is merkwaardig, dat al de vele kleine eilanden, ver van
eenig vasteland in de Stille, Indische en Atlantische Oceanen gelegen
(met uitzondering van de Seychellen [13] en dit kleine rotspunt), naar
ik meen òf uit koraal òf uit eruptie-stoffen bestaan. De vulkanische
gesteldheid dezer oceaan-eilanden is blijkbaar een uitbreiding van
de wet, en het gevolg van dezelfde hetzij chemische of mechanische
oorzaken, volgens welke eene groote meerderheid der thans werkende
vulkanen in de nabijheid van zeekusten of als eilanden midden in zee
is gelegen.

De St.-Paulus Rotsen schijnen van verre eene schitterend witte kleur
te hebben. Deels is die toe te schrijven aan den mest eener groote
menigte zeevogels, deels aan eene harde glinsterende zelfstandigheid
met parelachtigen glans, welke de oppervlakte der rotsen bekleedt
en nauw daarmeê verbonden is. Met den microscoop onderzocht, blijkt
dit bekleedsel te bestaan uit talrijke uiterst dunne lagen, welker
gezamenlijke dikte omstreeks het tiende van een inch bedraagt. Zij
bevat veel dierlijke materie, en ongetwijfeld is de oorsprong er van
toe te schrijven aan de werking van regen of fijnverdeeld zeeschuim op
vogelmest. Op Ascension en op de Abrolhos Eilanden vond ik onder eenige
kleine hoeveelheden guano zekere vertakte stalactietachtige lichamen,
die op dezelfde wijze gevormd schenen als het dunne witte bekleedsel op
deze rotsen. Het algemeen voorkomen dezer vertakte lichamen geleek zoo
nabij op zekere Nulliporae (eene familie van kalkhoudende zeeplanten),
dat ik, onlangs in haast mijne collectie naziende, het verschil niet
opmerkte. De bolvormige uiteinden der takken bezitten een parelachtig
weefsel, evenals het verglaassel van tanden, maar zoo hard, dat het
in spiegelglas krast. Ik wil hier vermelden, dat op een deel der kust
van Ascension, waar groote hoeveelheden schelpzand zijn opgehoopt, het
zeewater eene korst op de getijrotsen heeft afgezet, overeenkomende met
zekere kryptogamische planten (Marchantiae), die dikwijls op vochtige
muren worden gezien. De oppervlakte van het loof is fraai glanzig;
en die deelen, welke onder de volle werking van het licht gevormd
zijn, hebben eene gitzwarte, andere, daarentegen, die door klipranden
beschaduwd worden, alleen eene grijze kleur. Aan verscheidene geologen
heb ik monsters van deze korst laten zien; en allen meenden, dat zij
van vulkanischen of plutonischen oorsprong waren! In hare hardheid
en doorschijnendheid; in hare polijsting, welke die van de fraaiste
oliva-schelp evenaart; in den onaangenamen geur, dien zij verspreidt,
en in het verlies van hare kleur onder de blaaspijp, vertoont die korst
eene nauwe verwantschap met nog levende zeeschelpdieren. Bovendien
zijn bij zeeschelpen, naar men weet, die deelen welke door den mantel
van het dier gewoonlijk bedekt en beschaduwd zijn, bleeker van kleur
dan die welke aan het volle licht zijn blootgesteld, juist zooals
ook met deze korst het geval is. Bedenken wij, dat kalk, hetzij als
phosphorzuur- of als koolzuurzout, een bestanddeel vormt der harde
deelen (als beenderen en schelpen) van alle levende dieren, dan is het
een belangrijk physiologisch feit, stoffen te vinden harder dan het
verglaassel van tanden, en gekleurde oppervlakken even goed gepolijst
als dat eener nieuwe schelp, welke door anorganische middelen uit
doode organische stof getransformeerd zijn, en bovendien in vorm
sprekend op enkele lagere plantaardige producten gelijken. [14]

Wij vonden op St.-Paulus slechts twee soorten vogels: Bóbo en
Nodí. [15] De eerste is eene soort rotspelikaan, en de laatste
eene zeezwaluw. Beiden zijn tam en dom van aard, en zoo weinig aan
bezoekers gewoon, dat ik er zooveel ik wilde met mijn geologischen
hamer had kunnen dooden. De bóbo legt zijn eieren op de naakte rots;
maar de nodí maakt een zeer eenvoudig nest van zeewier. Naast vele
dezer nesten was een kleine vliegende visch gelegd, naar ik vermoed
door het mannetje voor zijne gezellin hierheen gebracht. Het was
vermakelijk te zien, hoe vlug eene groote en wakkere krab (Graspus),
die de spleten der rots bewoont, den visch naast het nest wegstal,
zoodra wij de oude vogels verjaagd hadden. Sir W. Symonds, een van
de weinige personen die hier geland zijn, deelt mij mede, dat hij de
krabben zelfs de jonge vogels uit hunne nesten had zien sleuren en
verslinden. Geen enkele plant, geen mos zelfs, groeit op dit eiland;
niettemin is het door verscheidene insecten en spinnen bewoond. De
volgende lijst omvat, naar ik geloof, de geheele landfauna: eene
vlieg (Olfersia), die op den bóbo parasiteert, en eene groote mijt,
die als vogelparasiet hierheen gekomen moet zijn; verder een kleine
bruine mot, behoorende tot eene soort die op vederen teert; een kever
(Quedius) en een houtluis onder den mest; en eindelijk tal van spinnen,
die vermoedelijk op deze kleine metgezellen en tafelschuimers der
watervogels jacht maken. De vaak herhaalde beschrijving van den
statigen palmboom en andere edele tropische planten, van vogels, en
eindelijk van den mensch die de koraaleilanden in den Stillen Oceaan
terstond na hunne vorming in bezit nam, is waarschijnlijk niet geheel
juist. Ik vrees, dat de poëzie van dit verhaal gestoord wordt door de
wetenschap, dat vederen- en mestetende, alsmede parasiteerende insecten
en spinnen de eerste bewoners van nieuw gevormd oceaanland zijn.

De kleinste rots in de tropische zeeën, als vormende eene basis voor
den groei van talrijke soorten zeewier en velerlei dieren, onderhoudt
ook een groot getal visschen. De haaien en de zeelieden in de booten
voerden een aanhoudenden strijd, wie van beiden het grootste deel
van den buit zou behouden, die met de vischsnoeren gevangen was. Ik
heb hooren zeggen, dat eene rots nabij de Bermudas, welke vele mijlen
ver in zee en op aanzienlijke diepte was gelegen, ontdekt werd door
de omstandigheid, dat er visch in de nabijheid was gezien.



Fernando Noronha, 20 Februari 1832. Voorzoover ik in de weinige uren,
gedurende welke wij op deze plaats vertoefden, kon nagaan, heeft dit
eiland eene vulkanische samenstelling, doch waarschijnlijk niet van
jonge dagteekening. Het merkwaardigste dat de natuur hier te zien
geeft, is een kegelvormige heuvel van omstreeks 1000 voet hoogte,
welks bovendeel buitengewoon steil is en aan eenen kant over zijne
basis helt. Het gesteente is phonoliet, en is verdeeld in onregelmatige
zuilen. Bij het zien van een dezer geïsoleerde rotsmassa's, is men
eerst geneigd te gelooven, dat zij plotseling in half vloeibaren staat
omhoog is gestuwd. Maar op St.-Helena overtuigde ik mij, dat enkele
toppen van bijna gelijke gedaante en samenstelling gevormd waren
geworden door inspuiting van gesmolten gesteente in weeke aardlagen,
die zoodoende als vormen hadden gediend voor deze reusachtige
obelisken. Het geheele eiland is met houtgewas bedekt; maar wegens de
droogte van het klimaat is er geen overvloed van groen. Halverwege
op den berg gaven eenige groote zuilvormige rotsmassa's, beschaduwd
door boomen die op laurieren geleken, en versierd met andere welke
met fraaie anjelieren waren bedekt doch geen enkel blad hadden,
een aangenaam effect aan de naburige gedeelten van het landschap.



Bahia, of San Salvador. Brazilië, 29 Februari. De dag is genotvol
voorbijgegaan. Genot op zichzelf is echter een zwakke term om de
gevoelens van een natuuronderzoeker uit te drukken, die voor het
eerst in eigen persoon een Braziliaansch woud heeft bezocht. De
sierlijke grasgewassen, het nieuwe der parasiteerende planten,
de schoonheid der bloemen, het glanzend groen der bladeren, maar
bovenal de algemeene rijkdom der plantenwereld, vervulden mij met
bewondering. Een zeer zonderling mengsel van geluid en stilte heerscht
in de belommerde deelen van het woud. Het geraas der insecten is zoo
luid, dat het zelfs gehoord zou kunnen worden op een schip, dat vele
honderden yards van de kust voor anker ligt. In de diepten van het
woud schijnt echter eene algemeene stilte te heerschen. Voor iemand,
die de natuurlijke historie liefheeft, brengt een dag als deze grooter
vreugde dan hij ooit mag hopen opnieuw te smaken.

Na eene wandeling van eenige uren, keerde ik naar de landingsplaats
terug; maar alvorens die te bereiken, werd ik door eene tropische
onweersbui overvallen. Ik trachtte eene schuilplaats onder een boom
te vinden, die zoo dik was, dat een gewoon engelsch regenbuitje er
nooit doorheen had kunnen dringen; maar hier vloeide binnen weinige
minuten een kleine stroom langs den stam. Aan zulke hevige regens
moet het groen worden toegeschreven, dat op den bodem der dichtste
wouden groeit. Waren de buien evenals die van een kouder klimaat,
dan zou het grootste deel verdampen of opgeslurpt worden, voordat het
den grond bereikte. Voor het oogenblik wil ik niet trachten het bonte
tafereel te beschrijven, dat deze indrukwekkende baai te zien gaf,
omreden wij op onze terugreis hier ten tweeden male vertoefden en
dan zal ik gelegenheid hebben er de aandacht op te vestigen.

Over de geheele lengte der Braziliaansche kust--een afstand van
minstens 2000 mijlen--en zeker over eene aanzienlijke breedte
landwaarts in, behoort het voorkomende vaste gesteente tot eene
graniet-formatie. De omstandigheid, dat deze reusachtige oppervlakte
saâmgesteld is uit stoffen, welke de meeste geologen aannemen als in
heeten staat onder hooge drukking gekristalliseerd te zijn, leidt tot
vele interessante beschouwingen. Had dit proces plaats op den bodem
van een diepen oceaan, of strekte zich aanvankelijk een lagendek
daarover uit, dat later verwijderd is geworden? Mogen wij aannemen,
dat eene kracht, die haast oneindig lang werkte, in staat was het
graniet over zooveel duizenden vierkante leagues te ontblooten?

Op een punt niet ver van de stad, waar een riviertje in zee vloeide,
zag ik een feit, dat verband hield met een onderwerp door Humboldt
besproken. Bij de watervallen der groote rivieren: de Orinoco, de
Nijl en de Congo, zijn de syeniet-rotsen bekleed met een zwarte
zelfstandigheid, welke er uitziet alsof die rotsen met potlood
gepolijst zijn. De laag is uiterst dun, en toen Berzelius haar
onderzocht, bleek zij uit mangaan- en ijzeroxyde te bestaan. In de
Orinoco komt zij voor op de rotsen, die periodiek door de getijden
worden bespoeld, en wel alléén op plaatsen van stroomversnellingen--of,
zooals de Indianen zeggen: "de rotsen zijn zwart waar de wateren
wit zijn." Hier heeft het bekleedsel eene fraai bruine in plaats
van zwarte kleur en schijnt alleen uit ijzerhoudende stof te
bestaan. Kleine handspecimens geven geen juist denkbeeld van deze
bruine gepolijste steenen, die in de zonnestralen glinsteren. Zij
komen alléén voor binnen de grenzen der getijgolven; en daar het
riviertje langzaam omlaag vloeit, moet de branding het polijstend
vermogen der watervallen in de groote rivieren vervangen. Evenzoo
komen, waarschijnlijk, het wassen en vallen van het getij overeen
met de periodieke overstroomingen; en zoo worden onder schijnbaar
verschillende, doch inderdaad gelijke omstandigheden dezelfde
werkingen voortgebracht. Nochtans is de oorsprong dezer bekleedsels
van metaaloxyden, die als 't ware één zijn met de rotsen, niet bekend;
en ik geloof, dat geen reden kan worden aangegeven, waarom hunne
dikte dezelfde blijft.

Op zekeren dag sloeg ik met genoegen de gewoonten gade van den Diodon
antennatus, die zwemmend bij het strand gevangen werd. Deze visch
(behoorende tot de Orde der Teleosteï), met zijne zachte huid,
bezit, naar genoegzaam bekend is, het zonderlinge vermogen zich
tot een spherischen vorm uit te zetten. Heeft men hem eene korte
poos uit het water genomen en vervolgens weer daarin geworpen, dan
wordt eene aanzienlijke hoeveelheid water en lucht samen door den
mond opgenomen, en wellicht ook door de kieuwopeningen. Dit proces
geschiedt op tweederlei wijze: de lucht wordt ingezogen en in de
holte van het lichaam gedreven, waarbij eene van buiten zichtbare
spier-contractie den terugkeer er van belet; het water, evenwel,
vloeit in een fijnen stroom door den mond, die onbewegelijk wijd open
wordt gehouden. Deze laatste werking moet dus op zuiging berusten. De
huid rondom het abdomen is veel losser dan die op den rug; daarom
wordt bij de opblazing de benedenoppervlakte veel meer uitgezet
dan het bovenvlak, en drijft de visch dientengevolge met zijn rug
omlaag. Cuvier betwijfelt of de Diodon in dezen stand wel zwemmen
kan; doch niet alleen kan hij zich op die wijze in eene rechte lijn
voortbewegen, maar ook naar wederzijden omkeeren. Deze laatste beweging
wordt alleen met behulp van de staartvinnen uitgevoerd; de staart zelf
hangt machteloos en wordt niet gebruikt. Omdat het lichaam met zooveel
lucht drijvend wordt gehouden, steken de kieuwopeningen boven water;
maar een stroom, die door den mond wordt ingezogen, vloeit bestendig
door ze heen.

Als de visch korten tijd in dezen opgeblazen toestand verkeerd had,
dreef hij gewoonlijk de lucht en het water met groote kracht uit
de kieuwopeningen en den mond. Hij kon naar verkiezing een zeker
gedeelte van het water uitwerpen; en zoo schijnt de onderstelling
gegrond, dat deze vloeistof voor een deel wordt opgenomen om zijn
soortelijk gewicht te regelen. Deze Diodon bezat vele middelen ter
verdediging. Hij kon een vinnigen beet geven en water op eenigen
afstand uit den mond werpen, waarbij hij tegelijk door eene beweging
met de kaken een zonderling geluid voortbracht. Door het opblazen
van zijn lichaam worden de tepels, waarmeê zijn huid bedekt is,
rechtstandig en puntig. Maar het zonderlingste feit is wel, dat hij,
in de hand genomen, uit de huid aan de buikzijde eene zeer fraaie,
karmijnroode vezelachtige stof afscheidt, welke ivoor en papier zoo
blijvend kleurt, dat de tint er van met al hare helderheid tot heden
bewaard is gebleven. De aard en het nut dezer afscheiding zijn mij
geheel onbekend. Van Dr. Allan uit Forres heb ik gehoord, dat hij
menigmaal een Diodon levend en opgeblazen in de maag van een haai heeft
zien drijven, en dat hem verscheidene gevallen bekend waren, waarin
het dier zich een weg gebaand had niet alleen door de bekleedsels van
de maag, maar door de zijden van het monster, dat op die wijze zijn
dood vond. Wie had ooit kunnen denken, dat een kleine zachte visch
in staat was den grooten en woesten haai om het leven te brengen?



[18 Maart.]

Wij zeilden uit Bahia. Weinige dagen later, toen wij ons niet ver van
de Abrolhos Eilanden bevonden, werd mijne aandacht getrokken door een
roodbruin verschijnsel in zee. De geheele oppervlakte van het water,
zooals het zich onder eene zwakke lens voordeed, scheen met stukjes
gehakt stroo bedekt, welker uiteinden gekerfd waren. Deze zijn niet
anders dan kleine cylindrische watermossen in bundels of vlotten
van twintig tot zestig in elk. Berkeley bericht mij echter, dat zij
dezelfde species zijn (Trichodesmium erythraeum) als die, welke over
groote ruimten in de Roode Zee gevonden wordt, en waaraan deze zee
haren naam ontleent. [16] Hun aantal moet ontzettend groot zijn: het
schip ontmoette verscheidene strooken of banden van deze plantjes,
waarvan één omtrent 10 yards breed en, naar de modderachtige kleur
van het water te oordeelen, minstens twee en een halve mijl lang
was. Op bijna elke lange reis wordt eenig gewag van deze watermossen
gemaakt. Zij schijnen bijzonder algemeen in de zee nabij Australië;
en op de hoogte van Kaap Leeuwin vond ik eene verwante, maar kleinere
en vermoedelijk afwijkende soort. Kapitein Cook merkt in zijn derde
reisverhaal op, dat de zeelieden aan dit verschijnsel den naam van
zeezaagsel geven.

Bij Keeling-Atol in den Indischen Oceaan bespeurde ik vele kleine
groepen zeemossen, ter grootte van enkele inches in het vierkant,
bestaande uit lange cylindrische, uiterst dunne draden, welke
ternauwernood voor het bloote oog zichtbaar zijn, vermengd met andere
eenigszins grootere lichamen, die aan de beide einden fraai kegelvormig
toeloopen. Zij wisselen in lengte af van 0.04 tot 0.06 en zelfs 0.08
inch, bij eene middellijn van 0.006 tot 0.008 inch. Bij het eene
einde van het cylindrische gedeelte ziet men gewoonlijk een groen
septum of scheidvlies, uit korrelachtige stof bestaande en waarvan
de dikte naar het midden toeneemt. Naar ik geloof, is dit vlies
de bodem van een zeer fijnen, kleurloozen zak, bestaande uit eene
vleezige zelfstandigheid, die in den buitenkoker sluit maar zich niet
tot in de kegelvormige eindpunten uitstrekt. In sommige exemplaren
vervingen kleine, maar zuivere bolletjes eener bruine korrelige stof
de plaats der scheidvliezen, waarbij ik het zonderlinge proces van
hunne ontstaanswijze waarnam. De vleezige stof van het binnenbekleedsel
groepeerde zich plotseling in lijnen, waarvan sommige een vorm aannamen
als straalden zij uit een gemeenschappelijk middelpunt; daarna trok
zij zich met eene onregelmatige en snelle beweging voortdurend samen,
zoodat het geheel zich binnen eene secunde tot een zuiver bolletje had
vereenigd, dat de plaats van het septum innam aan het eene einde van
den nu geheel hollen koker. De vorming van het korrelig bolletje werd
door een of ander toevallig letsel verhaast. Ik kan hier bijvoegen, dat
dikwijls een paar van deze lichamen aan elkander waren gehecht, de eene
kegel naast den anderen, aan het einde waar het septum zich bevindt.

Ik zal hier een paar andere waarnemingen bijvoegen, die met de
verkleuring der zee door organische oorzaken in verband staan. Aan
de kust van Chili, enkele leagues ten noorden van Concepcion,
stevende de Beagle op zekeren dag door groote strooken modderig
water, volkomen gelijk aan dat eener gezwollen rivier; en een graad
ten zuiden van Valparaiso, op 50 mijlen van het land, vertoonde
zich hetzelfde verschijnsel op nog grootere schaal. Eenig water,
in een glas gedaan, had een bleek-roode tint, en toen het met een
microscoop onderzocht werd, zag men het wemelen van kleine diertjes,
die snel rondschoten en dikwijls uiteenbarstten. Deze diertjes
hebben eene ovale gedaante, in 't midden saâmgesnoerd door een krans
van trillende gebogen wimpers. Het was echter zeer moeilijk hen
zorgvuldig te onderzoeken, want bijna op 't oogenblik dat de beweging
ophield--zelfs terwijl zij door het gezichtsveld gingen--barstten
hunne lichamen. Soms barstten de beide einden tegelijk, dan weer
slechts één, en werd eene hoeveelheid bruinachtige, grofkorrelige
stof uitgeworpen. Een oogenblik voordat het barstte, zette het dier
zich uit tot anderhalfmaal zijne natuurlijke grootte; en ongeveer
15 secunden nadat de snelle voortgaande beweging ophield, had de
ontploffing plaats. In enkele gevallen werd deze voorafgegaan door
eene draaiende beweging om de lengte-as. Omstreeks twee minuten nadat
eenige hunner in een druppel water waren afgezonderd, stierven zij
aldus. De dieren bewegen zich met de smalle punt naar voren door middel
van hunne trillende wimperharen en meestal in snelle sprongen. Zij
zijn uiterst klein en voor het bloote oog geheel onzichtbaar, daar
de ruimte die zij innemen slechts het millioenste van een vierkanten
inch bedraagt. Hun aantal was verbazend, want de kleinste druppel
water dien ik kon afzonderen, bevatte er nog zeer vele. Op zekeren
dag voeren wij door twee aldus gekleurde strooken water, waarvan ééne
alleen stellig eene uitgestrektheid van verscheidene vierkante mijlen
bezat. Hoe onberekenbaar groot is wel het aantal dezer microscopische
dieren! Op eenigen afstand gezien, geleek de kleur van het water op
die eener rivier, welke door een gebied van roode klei heeft gevloeid;
maar in de schaduw der zijden van het schip was zij donkerbruin als
chocolade. Duidelijk onderscheidde men de lijn waar het roode en blauwe
water zich vermengden. Eenige dagen te voren was het kalm weêr geweest,
en de zee bevatte een ongewonen overvloed van levende wezens. [17]

In de zee rondom Tierra del Fuego (Vuurland) en niet ver van het
land, heb ik smalle strepen water gezien van eene helderroode kleur,
tengevolge van een aantal Crustacea, die in vorm eenigszins op groote
garnalen gelijken. De zeelieden noemden hen walvischvoedsel. Of
zij werkelijk tot voedsel van walvisschen dienen, weet ik niet;
maar zeezwaluwen, zeeraven en reusachtige troepen groote, plompe
robben vinden op sommige gedeelten der kust hun hoofdvoedsel in deze
zwemmende krabben. Zeelieden schrijven de verkleuring van het water
onveranderlijk toe aan kuit; maar slechts in één geval vond ik dit
bewaarheid. Op verscheidene mijlen afstands van den Galápagos-Archipel,
zeilde het schip door drie smalle strooken van een donkergeel of
modderachtig water; deze strooken waren eenige mijlen lang, doch
slechts weinige yards breed en van het omringende water gescheiden
door een gebogen, maar duidelijk waarneembaren rand. De kleur was
een gevolg van kleine geleiachtige balletjes met eene middellijn van
omstreeks een vijfde inch, waarin talrijke kleine bolvormige eitjes
lagen; die balletjes waren van tweederlei soort: de eene roodachtig
gekleurd en in vorm van de andere afwijkend. Ik kon niet nagaan tot
welke twee diersoorten deze organismen behoorden. Kapitein Colnet
merkt op, dat dit verschijnsel tusschen de Galápagos Eilanden zeer
algemeen is, en dat de richting der strooken die der stroomingen
aanwijst; in het genoemde geval was de lijn echter een gevolg van
den wind. Het eenige verschijnsel dat ik nog te vermelden heb, is
eene dunne olieachtige deklaag op het water, die de kleuren van den
regenboog vertoont. Aan de kust van Brazilië zag ik een uitgestrekte
strook water, welke met deze laag bedekt was en door de zeelieden
werd toegeschreven aan het rottende lijk van een of anderen walvisch,
dat waarschijnlijk niet ver van daar ronddreef. Ik spreek hier niet
van de kleine geleiachtige deeltjes (waarop ik later terugkom), die
dikwijls door het water verspreid zijn, want deze zijn niet talrijk
genoeg om eenige kleurverandering te veroorzaken.

In de bovenstaande verhalen zijn twee omstandigheden, die ons
merkwaardig voorkomen: 1o. Hoe worden de verschillende lichamen, die
de strooken met begrensde randen vormen, saâmgehouden? In het geval der
garnaalachtige krabben waren hare bewegingen even gelijktijdig als bij
een regiment soldaten; maar dit kan bij de eitjes of de watermossen
niet het gevolg zijn van eene zekere vrijwillige handeling; ook bij
de infusoria is dit niet waarschijnlijk. 2o. Wat is de oorzaak, dat
de strooken zoo lang en smal zijn? Het verschijnsel gelijkt zoozeer op
hetgeen men bij elken vloed kan zien, waar de stroom het in draaikolken
verzamelde schuim in lange strepen verdeelt, dat ik het resultaat
aan eene dergelijke werking moet toeschrijven, hetzij van de lucht-
of van de zeestroomen. Dit vooropstellende, moeten wij aannemen, dat
de verschillende bewerktuigde lichamen op zekere gunstige plaatsen
zijn voortgebracht, en door het spel van wind en water vandaar zijn
weggevoerd. Ik beken echter, dat het zeer moeilijk is zich een plek
voor te stellen als de geboorteplaats van millioenen bij millioenen
kleine diertjes en watermossen. Immers: vanwaar komen de kiemen op
zulke plaatsen, als de lichamen der ouders door wind en golven over
den onmetelijken oceaan verspreid zijn geraakt? Toch kan ik met geen
andere hypothese hunne groepeering in lijnen verklaren. Ik kan hier
de opmerking van Scoresby bijvoegen, dat in een bepaald gedeelte der
N.-IJszee altijd groen water wordt aangetroffen, waarin een overvloed
van pelagische diervormen.






HOOFDSTUK II.

RIO DE JANEIRO.


[4 April tot 5 Juli 1832.]

Weinige dagen na onze aankomst, maakte ik kennis met een Engelschman,
die zijne plantage ging bezoeken, welke iets meer dan honderd mijlen
van de hoofdstad ten noorden van Kaap Frio was gelegen. Gaarne nam
ik zijn vriendelijk aanbod om hem daarheen te vergezellen, aan.

[8 April.]

Ons gezelschap bestond uit zeven personen. De eerste pleisterplaats
was zeer interessant. De dag was brandend heet, en toen wij door de
bosschen gingen, was alles in een toestand van rust, behalve de groote
en schitterende vlinders, die traag in 't rond vlogen. Het panorama,
dat wij bij het overtrekken van de heuvels achter Praia Grande zagen,
was allerschoonst; onder de levendige kleuren had het donkerblauw eene
overheerschende tint; de lucht en de kalme waters der baai wedijverden
saâm in pracht. Na eenig bouwland te zijn doorgegaan, kwamen wij
in een woud, dat alom eene grootschheid vertoonde, die de stoutste
verwachtingen overtrof. Tegen den middag bereikten wij Ithacaia--een
klein dorp, dat in eene vlakte ligt en waar het raadhuis omringd
is door de hutten der negers. De regelmatige vorm en ligging dezer
hutten deden mij denken aan de teekeningen der Hottentotten-woningen
in Zuid-Afrika.

Daar de maan vroeg opkwam, besloten wij denzelfden avond naar onze
nachtkwartieren aan het Lagoa Marica [18] te vertrekken. Toen het
donker werd, gingen wij langs een dier reusachtige, naakte en steile
bergen van graniet, welke in dit land zoo algemeen zijn. Deze plek
is merkwaardig, omdat zij langen tijd de verblijfplaats is geweest
van weggeloopen slaven, die door het bebouwen van een klein stuk
grond nabij den top hun leven poogden te rekken. Eindelijk werden zij
ontdekt, en allen door een op hen afgezonden troep soldaten gegrepen
met uitzondering van eene oude vrouw, die zich van den bergtop te
pletter wierp, liever dan opnieuw in slavernij te vervallen. In eene
Romeinsche vrouw zou deze daad met den naam van vrijheidsliefde
bestempeld zijn geworden; bij eene arme negerin is zij eenvoudig
beestachtige koppigheid...

Wij reden eenige uren voort. Op het laatst werd de weg enkele mijlen
ver moeilijk en liep door eene verlaten wildernis van moerassen en
lagunen. Gezien bij het nevelig maanlicht, was het landschap zoo
mistroostig mogelijk. Enkele vuurvliegen fladderden om ons heen; de
eenzame snip vloog onder het aanheffen van zijn klaagkreet omhoog,
en van verre klonk het doffe gebruis der zee, dat nauwelijks in staat
was de stilte van den nacht te verbreken.

[9 April.]

Wij verlieten onze ellendige slaapplaatsen vóór zonsopgang. De weg
liep door eene smalle zandige vlakte, gelegen tusschen de zee en
de zoutlagunen aan de landzijde. De menigte fraaie vischvogels,
als reigers en kraanvogels, en de sappige planten in de meest
phantastische vormen, gaven aan het landschap eene bekoring, welke
het anders zou gemist hebben. De enkele schrale boomen waren beladen
met parasiteerende planten, waaronder eenige schoone, welriekende
orchideeën het meest te bewonderen waren. Toen de zon opging, werd
de lucht brandend heet, en was de weerkaatsing van het licht en de
warmte op het witte zand zeer hinderlijk.

Wij aten het middagmaal te Mandetiba, toen de thermometer 84° in
de schaduw wees. Het fraaie uitzicht op de begroeide heuvels in de
verte, weerkaatst in het volkomen stille water eener uitgestrekte
lagune, wekte ons geheel op. Daar de vénda hier zeer goed was, en de
aangename maar zeldzame herinnering aan een goeden maaltijd mij bij is
gebleven, zal ik ze uit dankbaarheid als type in hare soort terstond
beschrijven. Dikwijls zijn de véndas groote huizen, gebouwd van dikke
rechtopstaande palen, onderling door takken verbonden en daarna
bepleisterd. Zij hebben zelden vloeren en nooit glazen vensters,
maar in 't algemeen goede daken. Gewoonlijk is het voorgedeelte
open, eene soort waranda vormende, waaronder tafels en banken zijn
geplaatst. Aan elken kant bevinden zich de slaapkamers, en hier kan de
reiziger zoo gemakkelijk mogelijk op een houten platform slapen, dat
met eene dunne stroomat bedekt is. De vénda staat op eene binnenplaats,
waar de paarden gevoederd worden. Bij de eerste aankomst plachten wij
de paarden te ontzadelen en hun hunne maïs voor te zetten; daarna
vroegen wij den senhór met eene lichte buiging zoo goed te willen
zijn ons wat eten te geven.

"Al wat gij verkiest, mijnheer," was het gewone antwoord.

De eerste twee keeren dankte ik onnoodig de Voorzienigheid, dat Zij
ons bij zulk een goed man gebracht had; maar in den loop van het
gesprek nam de zaak meestal eene onaangename wending.

"Kunt ge ons dan den visch geven, dien wij wenschen?"

"O neen, mijnheer."

"Dan een soep die wij verlangen?"

"Neen, mijnheer."

"Brood dan?"

"O neen, mijnheer."

"Dan soms gedroogd vleesch?"

"O neen, mijnheer."

Zoo wij geluk hadden, kregen wij na een paar uren wachtens gevogelte,
rijst en farinha (meel). Niet zelden gebeurde het, dat wij genoodzaakt
waren om zelf de kippen voor ons avondeten met steenen te dooden. Als
wij, geheel uitgeput van vermoeienis en honger, schroomvallig te
kennen gaven, dat wij blijde zouden zijn ons maal te ontvangen,
was het hoogdravende (ofschoon ware) en geheel onvoldoende antwoord:

"Het zal gereed zijn als het gereed is!"

Hadden wij het gewaagd verdere opmerkingen te maken, dan zou
ons eenvoudig zijn aangezegd onze reis te vervolgen, omdat wij te
onbeschaamd waren. De herbergiers zijn zeer onwellevend en onaangenaam
in hunne manieren; hunne huizen en personeel zijn dikwijls in hooge
mate vuil; het gemis van het gerief van messen, lepels en vorken
is aan de orde van den dag; en ik ben er zeker van, dat in geheel
Engeland geen hut of kot is te vinden, die zoo volmaakt van alle
gerief verstoken is. Te Campos Novos, echter, was mijn voedsel
voortreffelijk: bij het middagmaal rijst en gevogelte, beschuit,
wijn en geestrijke dranken; des avonds koffie, en bij het ontbijt
visch en koffie. Dit alles, benevens goed voedsel voor de paarden,
kostte slechts 2 shil. 6 p. per hoofd. Maar toen wij den herbergier
dezer vénda vroegen, of hij ook iets wist van eene zweep, die een
van het gezelschap verloren had, antwoordde hij ruw:

"Hoe zou ik dat weten? Waarom hebt gij er niet op gepast? Ik denk,
dat de honden haar hebben opgegeten."

Na ons vertrek uit Mandetiba, trokken wij verder door een
woest labyrint van meren, waarvan sommige zoetwater-, andere
zoutwaterschelpdieren bevatten. Van de eerste soort vond ik
talrijke individuën van eene Limnaea in een meer, alwaar, zooals de
inboorlingen mij verzekerden, de zee eens en somtijds meermalen in 't
jaar binnenstroomt en het water geheel verzout. Ik heb vele stellige en
gewichtige bewijzen in verband met het feit, dat men in deze keten van
lagunen, die de kust van Brazilië omspant, zee- en zoetwaterdieren zou
kunnen vinden. M. Gay [19] heeft verklaard, dat hij in de nabijheid van
Rio schelpen heeft gevonden van de zeegeslachten Solen en Mytilus, die
samen met de zoetwatersoorten Ampullariae in brak water leefden. Ook
vond ik dikwijls in de lagune bij den Plantentuin, waar het water
slechts iets minder zout is dan in zee, eene soort Hydrophilus, veel
overeenkomende met een watertor, welke in de slooten van Engeland
algemeen is; in hetzelfde meer behoorde de eenige voorkomende schelp
tot een soort, die gewoonlijk in riviermonden gevonden wordt.

De kust voor eenigen tijd verlatende, trokken wij opnieuw het woud
binnen. De boomen waren zeer hoog en merkwaardig om hunne witte
stammen, vergeleken bij die in Europa. In mijn notitieboek schreef
ik: "wondervolle en fraaie bloeiende parasieten troffen mij steeds
als de nieuwste vormingen in deze grootsche natuurtooneelen." Op
onzen verderen tocht trokken wij door strooken weiland, die veel
geleden hadden van de reusachtige, bijna 12 voet hooge kegelvormige
mierennesten. Zij gaven aan de vlakte geheel het voorkomen der
moddervulkanen van den Jorullo, zooals Humboldt die afbeeldt.

Wij kwamen te Engenhodo, toen het reeds donker was, na tien uur in
den zadel te hebben gezeten. Gedurende den ganschen tocht was ik
verbaasd over de krachtsinspanning, die de paarden konden verduren;
ook schenen zij zich veel eerder van eenig letsel te herstellen dan
onze Engelsche fokdieren. De bloedzuiger-vleermuis veroorzaakt dikwijls
veel last, door de paarden in hunne schoften te bijten. Gewoonlijk
is het letsel niet zoozeer te wijten aan het bloedverlies, als aan
de ontsteking die naderhand de drukking van den zadel veroorzaakt. In
Engeland is onlangs het geheele geval in twijfel getrokken; zoodat ik
mij gelukkig achtte toen in mijne tegenwoordigheid zulk een vleermuis
(Desmodus D'Orbignyi, Wat.) werkelijk op den rug van een paard gevangen
werd. Eens bivouakeerden wij laat in den avond bij Coquimbo in Chili,
toen mijn bediende, opmerkende dat een der paarden zeer stug werd,
ging onderzoeken wat er aan de hand was, en meenende dat hij iets
kon onderscheiden, plotseling zijne hand op de schoften van het paard
legde en den vampier greep. Des morgens kon men de plek, waar de beet
was toegebracht, gemakkelijk aan eene lichte, bloederige opzwelling
onderscheiden. Drie dagen later bereden wij het paard zonder eenige
kwade gevolgen.

[13 April.]

Na drie dagen reizens kwamen wij te Socégo, de plantage van Senhór
Manuel Figuireda, een bloedverwant van iemand uit ons gezelschap. Het
huis was eenvoudig en, al had het de gedaante van eene schuur, wel
voor het klimaat geschikt. In de zitkamer vormden vergulde stoelen
en sofa's een zonderling contrast met de gewitte muren, het rieten
dak en de vensters zonder ruiten. Het huis, benevens de korenschuren,
stallen en werkplaatsen voor de zwarten, die in verschillende ambachten
onderwezen waren geworden, vormden eene soort onregelmatigen vierhoek,
in het midden waarvan een groote stapel koffie lag te drogen. Deze
gebouwen stonden op een lagen heuvel, die het uitzicht had over den
bebouwden grond en aan alle zijden omringd was door een muur van donker
groen en dichtbegroeid bosch. Het hoofdproduct in dit gedeelte van
het land is koffie. Iedere boom wordt ondersteld gemiddeld twee pond
's jaars op te leveren; maar sommige brengen er wel acht op. Mandioca
of Cassave [20] wordt eveneens in groote hoeveelheid gekweekt. Elk
deel van deze plant is nuttig: de bladeren en stengels worden door de
paarden gegeten, en de wortels tot pulp gemalen, dat, drooggeperst en
gebakken, de farinha vormt--het voornaamste voedingsmiddel in Brazilië.

Het is een merkwaardig ofschoon wel bekend feit, dat het sap dezer
zeer voedzame plant in hooge mate giftig is. Weinige jaren geleden
stierf eene koe in deze fazénda, doordien zij er wat van gedronken
had. Senhór Figuireda vertelde mij, dat hij het vorig jaar één zak
feijões of boonen en drie zakken rijst geplant had, waarvan de eerste
het 80-voud, de laatste het 320-voud voortbrachten. Het weiland voedt
een fraaien veestapel en de bosschen zijn zoo vol wild, dat op elk
der drie voorgaande dagen een hert gedood was. Deze overvloed van
voedsel bleek bij het middagmaal, waar, zoo niet de tafels, dan toch
de gasten er onder zuchtten; want elk persoon wordt geacht van iederen
schotel te eten. Op zekeren dag, toen ik mijne berekeningen zoo gemaakt
dacht te hebben, dat niets onaangeroerd zou weggaan, verschenen tot
mijne groote verslagenheid een gebraden kalkoen en een varken in al
hunne stoffelijke werkelijkheid op tafel. Gedurende de maaltijden
was een man belast met een aantal oude honden en dozijnen zwarte
kleine kinderen uit de kamer te jagen, die bij elke gelegenheid naar
binnen drongen. Indien men het denkbeeld van slavernij verbannen kon,
lag er iets uitermate bekorends in deze eenvoudige en aartsvaderlijke
leefwijze; het was zulk een volkomen afzondering en onafhankelijkheid
van de overige wereld. Zoodra men een vreemdeling ziet komen, wordt
een groote bel geluid en gewoonlijk een klein kanon afgeschoten. De
gebeurtenis wordt aldus aan rotsen en wouden bekend gemaakt, doch
aan niets anders.

Op zekeren morgen wandelde ik een uur vóór zonsopgang naar buiten,
om de plechtige stilte van het landschap te bewonderen. Eindelijk
werd de stilte verbroken door een morgengezang, dat door de geheele
familie van zwarten met kracht werd aangeheven. Meestal begint op deze
wijze de dagelijksche arbeid. Ik twijfel niet of op zulke fazèndas,
als deze, brengen de slaven gelukkig en tevreden hun leven door. Op
Zaterdag en Zondag werken zij voor zich zelven; en in dit vruchtbare
klimaat is het werk van twee dagen voldoende om een man en zijn gezin
de geheele week te onderhouden.

[14 April.]

Socégo verlatende, reden wij naar eene andere plantage aan den Rio
Macahé, welke het laatste plekje bebouwde grond in die richting was. De
plantage was twee en een halve mijl lang, maar hoe breed--dit was
de eigenaar vergeten. Slechts een zeer klein stuk bosch was gekapt;
toch was bijna elke acre grond geschikt om al de verschillende
rijke producten van een tropisch land op te leveren. De reusachtige
oppervlakte van Brazilië in aanmerking genomen, kan de hoeveelheid
bebouwde grond, vergeleken bij die welke nog in den natuurstaat is,
nauwelijks in aanmerking komen; maar welk eene reusachtige bevolking
zal dit land in de toekomst kunnen voeden! [21]

Gedurende onzen tocht op den tweeden dag vonden wij den weg dermate
versperd, dat het noodig was een man met een zwaard vooruit te
laten gaan, om de slingerplanten weg te kappen. Het woud vloeide
over van fraaie planten, waaronder de boomvarens, hoewel niet groot,
om haar helder groen loof en de sierlijke kromming harer bladerkronen
alleszins de bewondering verdienden.

Des avonds viel er een hevige regen, en ofschoon de thermometer 65°
wees, had ik het zeer koud. Het was merkwaardig de buitengewone
verdamping op te merken, die, toen de regen ophield, over de geheele
uitgestrektheid van het bosch begon. Ter hoogte van omstreeks
honderd voet waren de heuvels in een dichten witten damp gehuld,
die als rookzuilen uit de dichtstbegroeide deelen en in 't bijzonder
uit de dalen opsteeg. Dit verschijnsel nam ik bij verschillende
gelegenheden waar, en ik meen het te moeten toeschrijven aan de groote
bladerenoppervlakte, die vooraf door de zonnestralen verwarmd is.

Tijdens mijn verblijf op deze plantage scheelde het zeer weinig of
ik was getuige geweest van een dier wreede handelingen, welke alleen
in een slavenland kunnen plaats vinden. Tengevolge van een twist
en een rechtsgeding, was de eigenaar op het punt om alle vrouwen
en kinderen aan de mannelijke slaven te ontnemen en op de publieke
veiling in Rio afzonderlijk te verkoopen. Eigenbelang en geenszins
een gevoel van medelijden verhinderde deze handeling. Inderdaad:
ik geloof niet, dat de eigenaar zelfs eenig begrip heeft gehad van
de onmenschelijkheid om dertig gezinnen te scheiden, die vele jaren
te zamen hadden gewoond. Toch durf ik de verzekering geven, dat hij
in menschelijkheid en goedhartigheid boven het gewone slag menschen
stond. Men kan zeggen, dat er geen grens bestaat voor de blindheid
van het eigenbelang en zelfzuchtige gewoonten. Ik wil hier eene zeer
onbeduidende anecdote vertellen, die destijds een dieperen indruk
op mij maakte dan een verhaal over wreedheid. In gezelschap van een
buitengewoon dommen neger trok ik over een veer. Pogende mij door
hem te doen verstaan, sprak ik luid en maakte teekens, waarbij ik met
mijne hand dicht langs zijn gezicht ging. Vermoedelijk dacht de man,
dat ik driftig was en hem zou slaan, want onmiddellijk liet hij met
een verschrikt gezicht en half gesloten oogen de handen zakken. Nooit
zal ik het gevoel van verwondering, afkeer en schaamte vergeten,
dat in mij opwelde toen ik een groot, sterk man zelfs bevreesd zag
om een slag af te wenden, dien hij dacht dat op zijn gelaat gemunt
was. Deze man was door het drillen gedemoraliseerd tot een trap,
lager dan de slavernij van het meest hulpelooze dier.

[18 April.]

Bij onzen terugkeer brachten wij twee dagen op Socégo door, welke ik
besteedde aan het verzamelen van insecten in het woud. De meeste boomen
meten, trots hunne hoogte, niet meer dan drie of vier voet in omtrek,
waaronder natuurlijk ook enkele van veel grootere afmetingen. Senhór
Manuel was toen bezig een kano te maken van 70 voet lengte uit een
enkelen stam, die oorspronkelijk 110 voet lang en zeer dik geweest
was. De tegenstelling, als palmboomen groeien temidden van de
gewone takkenschietende soorten, geeft aan het landschap steeds een
intertropisch karakter. Hier prijkten de wouden met den Koolpalm,
[22] een der fraaiste van deze familie. Met een stam zoo dun,
dat men hem met twee handen zou kunnen omvatten, verheft hij zijn
sierlijken kruin tot eene hoogte van 40 of 50 voet boven den grond. De
houtslingerplanten, zelven door andere slingerplanten bedekt, bereikten
eene groote dikte; enkele, die ik mat, waren twee voet in omtrek. Vele
oudere boomen leverden met de aan hunne takken hangende slingers van
lianen, die op bundels hooi geleken, een zeer merkwaardigen aanblik op.

Wendde het oog zich van de bladerenwereld boven naar den grond
daaronder, dan werd het geboeid door de buitengewone sierlijkheid
der bladeren van varens en mimosae. De laatsten bedekten den bodem
op sommige plaatsen met een kreupelhout van slechts enkele inches
hoogte. Wandelde men door deze dichte lagen van mimosae heen, dan
vormde zich een breed spoor, kenbaar aan de verandering in schaduw,
die deze plantjes door het laten hangen van hunne gevoelige bladstelen
teweegbrengen. Het is gemakkelijk een voor een de voorwerpen te
vermelden, die in deze majestueuze tafereelen onze bewondering wekken;
maar onmogelijk is 't een voldoend idee te geven van de hoogere
gevoelens van verwondering, van stomme verbazing en diepen eerbied,
welke de ziel vervullen en tot hooger stemmen.

[19 April.]

Na ons vertrek uit Socégo, keerden wij de eerste twee dagen op
onze schreden terug. Het was een zeer vermoeiend werk, daar de weg
meestal door eene gloeiend heete zandvlakte liep, niet ver van de
kust. Ik merkte op, dat telkens als mijn paard zijn poot op het fijne
kiezelzand zette, een aangenaam rinkelend geluid werd voortgebracht. Op
den derden dag sloegen wij eene andere richting in en trokken door
het vriendelijke dorpje Madre de Déos. De gekozen richting is een
van de hoofdwegen in Brazilië; niettemin was de weg zoo slecht,
dat geen voertuig op wielen, behalve de plompe ossenwagen, hem kon
berijden. Op onzen ganschen tocht passeerden wij geene enkele steenen
brug; en die, welke van houten blokken waren gemaakt, hadden meestal
zooveel herstel noodig, dat men genoodzaakt was langs één kant te
gaan om ze te vermijden. Alle afstanden waren onjuist bekend. De weg
is dikwijls met kruizen in plaats van mijlsteenen gemerkt, om aan te
duiden waar menschenbloed vergoten is. Op den avond van den 23sten
kwamen wij te Rio, en hadden ons aangenaam uitstapje volbracht.

Gedurende de rest van mijn verblijf te Rio woonde ik in een landhuis
aan de Botofogo Baai. Onmogelijk kon men iets aangenamers wenschen dan
zoo eenige weken in zulk eene prachtige landstreek door te brengen. In
Engeland geniet een minnaar van de natuurlijke historie op zijne
wandelingen het groote voorrecht, dat hij altijd iets heeft hetwelk
zijne aandacht trekt; maar in deze vruchtbare, van leven overvloeiende
klimaten zijn de aantrekkelijkheden zoo talrijk, dat hij bijna in
't geheel niet kan gaan wandelen.

De weinige waarnemingen, welke ik doen kon, bepaalden zich bijna
uitsluitend tot de ongewervelde dieren. Het bestaan eener afdeeling van
het geslacht Planaria, die het droge land bewoont, boezemde mij veel
belang in. Deze dieren hebben zulk een eenvoudigen bouw, dat Cuvier
[23] hen onder de ingewandswormen heeft gerangschikt, ofschoon zij
nooit in de lichamen van andere dieren gevonden zijn. Talrijke soorten
bewonen zout- en zoetwater; maar de door mij bedoelden werden, zelfs in
de drogere gedeelten van het woud, onder blokken rottend hout gevonden,
waarop zij, geloof ik, teerden. Wat vorm betreft, gelijken zij in
't algemeen op kleine slakken; maar zij zijn naar evenredigheid veel
smaller, en verscheidene soorten zijn fraai gekleurd met overlangsche
(longitudinale) strepen. Hun bouw is zeer eenvoudig: bij het midden
van de onder- of kruipvlakte bevinden zich twee kleine dwarsspleten,
uit de voorste waarvan een trechtervormige en zeer prikkelbare mond
kan worden gestoken. Eenigen tijd nadat de rest van het dier geheel
dood was aan de gevolgen van zoet water of eene andere oorzaak,
behield dit orgaan nog zijne levensvatbaarheid.

Ik vond niet minder dan 12 verschillende soorten van Land-planariae
in verschillende gedeelten van het zuidelijk halfrond. [24] Enkele
exemplaren, door mij op Van-Diemen's Land verkregen, hield ik bijna
twee maanden in 't leven, door hen met verrot hout te voeden. Toen
ik een hunner overdwars in twee bijna gelijke helften had verdeeld,
bezaten beide na verloop van 14 dagen den vorm van volledige dieren. Ik
had echter het lichaam zóó verdeeld, dat de eene helft de beide
onderopeningen bevatte, en de andere dus geene. Vijf en twintig dagen
na de bewerking, kon de meer volledige helft bijna niet meer van een
ander exemplaar onderscheiden worden. De andere was zeer in grootte
toegenomen; en aan het achtereinde had zich in de parenchym-houdende
massa eene heldere ruimte gevormd, waarin een rudimentaire bekervormige
mond duidelijk te onderscheiden was; aan de benedenoppervlakte was
de overeenkomstige spleet echter nog niet open. Zoo de toenemende
warmte van het weder, naarmate wij den equator naderden, niet alle
individuën gedood had, zou ongetwijfeld dit laatste stadium zijn
bouw hebben voltooid. Ofschoon het experiment zeer wel bekend is, was
't toch merkwaardig het trapswijze ontstaan van elk wezenlijk orgaan
eenvoudig uit de extremiteit van een ander dier gade te slaan. Het is
uiterst moeilijk deze Planariae te bewaren, want zoodra het ophouden
van het leven aan de gewone wetten van verandering gelegenheid geeft in
werking te treden, worden de lichamen in hun geheel zacht en vloeibaar,
zoo snel als ik nooit te voren gezien had.

Het eerst bezocht ik het woud, waarin deze Planariae gevonden waren,
in gezelschap van een ouden Portugeeschen priester, die mij mede op
de jacht nam. De laatste bestond hierin, dat men eenige honden in het
kreupelhout joeg en dan geduldig met vuren wachtte totdat zich een
of ander dier vertoonde. Wij werden vergezeld door den zoon van een
naburigen pachter--een echt voorbeeld van een wilden Braziliaanschen
jongeling. Hij was gekleed in een gescheurd oud hemd en dito broek,
en liep blootshoofd; een oud-models geweer en een groot mes vormden
zijne bewapening. De gewoonte van een mes te dragen is hier algemeen;
en bij het doortrekken van een dicht bosch is dit wapen haast
onmisbaar wegens de vele slingerplanten. Het menigvuldig voorkomen
van moord kan ten deele aan deze gewoonte worden toegeschreven. De
Brazilianen zijn zoo behendig met het mes, dat zij het nauwkeurig en
met voldoende kracht een eind ver kunnen werpen om eene noodlottige
wond toe te brengen. Ik heb een aantal kleine jongens deze kunst als
eene soort sport zien beoefenen, en uit de vaardigheid, waarmeê zij een
rechtop staanden stok troffen, beloofden zij heel wat voor ernstiger
aanslagen. Mijn metgezel had daags te voren twee groote gebaarde apen
geschoten. Deze dieren hebben grijpstaarten, waarvan het einde zelfs
na den dood het geheele lichaamsgewicht kan dragen. Een hunner bleef
aldus stevig aan een tak gehecht; en wij moesten een grooten boom
omhakken om hem machtig te worden. Dit was weldra volbracht, en met
een hevig gekraak kwamen boom en aap naar beneden. Behalve den aap,
bepaalde onze jacht zich dien dag tot verscheidene kleine groene
papegaaien en enkele pepervogels of toekanen. [25] Ik profiteerde
intusschen van mijne kennismaking met den Portugeeschen padre, want
bij eene andere gelegenheid gaf hij mij een fraai exemplaar van de
Jaguarondo of Jaguar-kat.

Ieder heeft wel eens gehoord van de schoonheid van het landschap
nabij Botofogo. Het huis, waar ik logeerde, lag dicht bij den voet
van den welbekenden Corcovado Berg. Zeer terecht is opgemerkt,
dat steile kegelvormige heuvels kenmerkend zijn voor de formatie,
door Von Humboldt met den naam van gneiss-graniet aangeduid. Niets
kan treffender zijn dan de indruk dezer reusachtige, ronde en naakte
steenen gevaarten, die uit den weelderigsten plantengroei omhoog
rijzen.

Dikwijls sloeg ik met belangstelling de wolken gade, die van den
zeekant komende, een bank vormden juist onder het hoogste punt van den
Corcovado. Zoo gedeeltelijk gesluierd, scheen deze berg, evenals vele
andere, zich veel hooger te verheffen dan zijne werkelijke hoogte van
2300 voet. Daniell heeft bij zijne weêrkundige proeven opgemerkt, dat
eene wolk somtijds aan een bergtop bevestigd schijnt, terwijl de wind
er voortdurend overheen blaast. Hier vertoonde hetzelfde verschijnsel
een eenigszins anderen aanblik. Men zag de wolk duidelijk omkrullen
en toen snel over den top schieten, zonder dat zij in grootte was af-
of toegenomen. De zon ging onder en eene zachte koelte, die tegen
den zuidkant van den berg blies, mengde haren stroom met de koudere
bovenlucht, tengevolge waarvan de damp zich verdichtte; maar op het
oogenblik, dat de lichte wolkkringen over den rand zweefden en onder
den invloed kwamen der warmere atmospheer aan de noordelijke helling,
losten zij zich terstond weer op.

Gedurende de maanden Mei en Juni--of het begin van den winter--was
het klimaat verrukkelijk. De gemiddelde temperatuur, bepaald
uit waarnemingen te 9 ure des morgens en des avonds, was slechts
72°. Dikwijls regende het hevig; maar de droge zuidenwind maakte de
wandelwegen spoedig weer aangenaam. Op zekeren morgen vielen in 6
uren tijds 1,6 inches regen. Toen deze stortbui over de bosschen trok,
die den Corcovado omgeven, was het geluid door de kletterende druppels
op de tallooze menigte bladeren voortgebracht, zeer merkwaardig. Het
kon op den afstand van een kwart mijl gehoord worden en geleek op
het geluid eene groote stroomende watermassa. Na de heete dagen was
het heerlijk, rustig in den tuin te zitten en den avond in nacht
te zien overgaan. In deze klimaten kiest de natuur hare zangers uit
nederiger virtuozen dan in Europa. Een kleine kikvorsch, behoorende
tot het geslacht Hyla, zit op een grashalm ongeveer een inch boven den
waterspiegel en brengt een aangenaam geluid voort; waar meerdere bijeen
zijn, zingen zij eendrachtig in verschillende tonen. Het kostte mij
eenige moeite een exemplaar van dezen kikvorsch te vangen. Bij het
geslacht Hyla eindigen de teenen in kleine zuigers; en ik zag, dat
dit dier tegen eene glasruit kon opkruipen, die volkomen verticaal
stond. Tegelijk onderhouden verschillende krekels en cicadae een
onafgebroken doordringend geschreeuw, dat echter, door den afstand
verzwakt, niet onaangenaam klinkt. Elken avond na donker begon dit
groote concert; en dikwijls heb ik er naar zitten luisteren, totdat
mijne aandacht door een of ander eigenaardig voorbijvliegend insect
werd afgeleid.

Op deze tijden ziet men de vuurvliegen van heg tot heg rondvliegen. In
een donkeren nacht kan haar licht omtrent tweehonderd pas ver gezien
worden. Het is merkwaardig, dat bij al de verschillende soorten
glimwormen, glinsterende springkevers (Elater) en verschillende
zeedieren (zooals de crustacea, medusae, nereïdae, een koraalgewas van
het geslacht Clytia, en Pyrosoma), welke door mij zijn waargenomen,
het licht van eene duidelijk merkbare groene kleur geweest is. Al de
vuurvliegen, die ik hier ving, behoorden tot de Lampyridae (tot welke
familie ook de Engelsche glimworm behoort), en het meerendeel der
exemplaren tot Lampyris occidentalis. [26] Ik vond, dat dit insect
de schitterendste flikkeringen uitstraalde, wanneer het geprikkeld
werd; in de tusschenpoozen werden de abdominale ringen verdonkerd. De
flikkering was bijna op hetzelfde oogenblik waarneembaar in de beide
ringen, doch iets eerder in den voorsten. De glinsterende stof was
vloeibaar en zeer klevig; kleine plekjes daar, waar de huid werd
afgetrokken, bleven helder glinsterend, terwijl de ongeschonden
deelen donker waren. Wanneer het insect onthoofd werd, bleven de
ringen voortdurend helder, maar niet zoo schitterend als te voren;
plaatselijke prikkels met eene naald verhoogden steeds de helderheid
van het licht. In één geval behielden de ringen hunne lichtende
eigenschap 24 uren na den dood van het insect.

Uit deze feiten zou duidelijk blijken, dat het dier alleen het
vermogen bezit om het licht voor korte tusschenpoozen te verbergen of
te dooven, en dat de uitstraling op andere tijden onwillekeurig is. Op
modderige en nat-zandige wandelplaatsen vond ik de larvae of maskers
van dezen Lampyris in grooten getale, die in vorm in 't algemeen op
het wijfje van den Engelschen glimworm geleken. Deze maskers bezaten
slechts zwak lichtende eigenschappen; zeer verschillend van hunne
ouders hielden zij zich bij de minste aanraking dood, en doofden
hun schijnsel; ook wekten prikkels geen nieuwe lichtuitstraling
op. Vele er van hield ik eenigen tijd in het leven. Hunne staarten
zijn zeer zonderlinge organen, want deze werken door eene geschikte
inrichting als zuigers of hechtorganen, en tevens als reservoirs of
bewaarplaatsen voor speeksel of dergelijke vloeistof. Bij herhaling
voedde ik hen met rauw vleesch, waarbij ik steeds opmerkte, dat het
einde van den staart om een haverklap naar den mond werd gebracht
en een druppel vloeistof op het vleesch gestort, dat dan voor het
gebruik gereed was. Ondanks zooveel oefening, scheen de staart niet
in staat zijn weg naar den mond te vinden: de nek, ten minste, werd
altijd het eerst aangeraakt, blijkbaar om als gids te dienen.

Toen wij te Bahia waren, scheen een Elater of kever (Pyrophorus
luminosus, Illig.) [27] het meest algemeene lichtgevende insect. Ook in
dit geval werd het licht door prikkeling schitterender gemaakt. Eens
vermaakte ik mij met het springvermogen van dit insect gade
te slaan, dat, naar mij toeschijnt, niet voldoende beschreven
is. [28] Als het dier, op den rug gelegd, zich gereedmaakte tot
springen, bewoog het zijn hoofd en borstkas achterwaarts, zoodat
de borst-ruggegraat naar buiten werd gedrongen en op den kant harer
scheede rustte. Bij voortzetting van dezelfde achterwaartsche beweging
werd de ruggegraat door de volle kracht der spieren als een veer
gebogen; en op dit oogenblik rustte het insect op het uiteinde van
zijn hoofd en vleugeldeksels. Bij plotselinge ontspanning van deze
beweging, vlogen hoofd en borstkas op, en sloeg bijgevolg de basis
der vleugeldeksels met zooveel kracht tegen het steunvlak, dat het
insect door de reactie een of twee inches hoog werd opgeworpen. De
uitstekende punten der borstkas en de scheede der ruggegraat dienden
om het geheele lichaam tijdens den sprong rechtop te houden. In de
door mij gelezen beschrijvingen schijnt geen voldoende nadruk gelegd
te zijn op de veerkracht der ruggegraat; zulk een plotselinge sprong
zou niet het gevolg kunnen zijn eener eenvoudige spiercontractie,
zonder behulp van een mechanischen kunstgreep.

Bij verschillende gelegenheden verlustigde ik mij in eenige korte,
maar hoogst aangename uitstapjes naar de naburige landstreek. Op
zekeren dag ging ik naar den Botanischen Tuin, waar men vele om haar
nut wel bekende planten kon zien groeien. De bladeren van de kamfer-,
peper-, kaneel- en kruidnagelboomen verspreidden een heerlijk aroma,
terwijl de broodvrucht, de jaca en de mango samen wedijverden in de
pracht van hun loof. Het landschap in den omtrek van Bahia ontleent
bijna zijn karakter aan de twee laatste boomen. Voordat ik hen zag,
had ik geen idee, dat er boomen waren, die zulk eene zwarte schaduw op
den grond konden werpen. Beiden staan tot de altijdgroene vegetatie
dezer klimaten in gelijksoortige verhouding als laurieren en hulsten
in Engeland tot het lichtere groen der na de bevruchting afvallende
boomen. Hier zij opgemerkt, dat de huizen in de tropen omringd zijn
door de schoonste vormen der plantenwereld, omdat vele er van tevens
hoogst nuttig zijn voor den mensch. Wie kan betwijfelen, dat deze
eigenschappen vereenigd zijn in den oranje- en broodboom, in de vele
soorten van palmboomen, in den banaan- en kokosboom?

Dien dag werd ik bijzonder getroffen door eene opmerking van Von
Humboldt, die dikwijls zinspeelt op "de ijle damp, welke, zonder de
doorschijnendheid der lucht te veranderen, hare tinten meer harmonisch
maakt en hare werkingen verzacht." Dit is een verschijnsel, dat ik
nooit in de gematigde gordels heb waargenomen. Gezien over den korten
afstand eener halve of driekwart mijl, was de dampkring volkomen
doorschijnend; maar op grooteren afstand smolten alle kleuren samen
tot een wonderschoonen, bleek-grijzen damp, waarin een zweem van blauw
vermengd was. De toestand der atmospheer gedurende den morgen tot
omstreeks den middag, toen het verschijnsel het meest in 't oog viel,
had, behalve in de droogte, geringe verandering ondergaan. In dien
tusschentijd was het verschil tusschen het dauwpunt en de temperatuur
van 7 1/2° tot 17° gestegen.

Bij eene andere gelegenheid ging ik vroeg van huis en wandelde tot
aan den Gavia of Marszeil-berg. De lucht was heerlijk koel en geurig,
en stil glinsterden de dauwdruppels op de bladeren der lelie-vormige
planten, die de klare waterstroompjes omzoomden. Gezeten op een
blok graniet, sloeg ik met welgevallen de verschillende insecten en
vogels gade, die langs mij heen vlogen. De kolibri schijnt bijzonder
verzot op zulke belommerde, afgelegen plekjes. Telkens als ik deze
kleine schepsels om eene bloem zag gonzen, waarbij hunne vleugels
zoo snel trilden, dat het nauwelijks zichtbaar was, werd ik aan den
Sphinx-vlinder [29] herinnerd. Inderdaad komen hunne bewegingen en
gewoonten in vele opzichten met elkaar overeen.

Een pad inslaande, trad ik een majestueus woud binnen, waar zich op
eene hoogte van 5 of 600 voet een dier prachtige panorama's ontrolde,
die in den geheelen omtrek van Rio zoo algemeen zijn. Op deze hoogte
bereikt het landschap zijne schitterendste tint; en elke vorm,
elk lommer overtreft al wat de Europeaan ooit in zijn eigen land
aanschouwde zoozeer in pracht, dat hij niet in staat is zijne gevoelens
uit te drukken. De algemeene indruk riep mij het levendigste decoratief
uit de opera of groote schouwburgen voor den geest. Nooit keerde ik met
ledige handen van deze uitstapjes terug. Dien dag vond ik een exemplaar
eener merkwaardige schimmelplant, Hymenophallus geheeten. Menigeen
kent den Engelschen Phallus, [30] die met zijn afschuwelijken geur
in den herfst de lucht bederft; maar, zooals de entomoloog wel weet,
is dit voor enkele kevers juist een heerlijke geur. Zoo ook hier:
want een Strongylus, door dezen geur aangetrokken, streek op de
schimmelplant neer, toen ik haar in mijne hand had. Wij zien hier in
twee verschillende landstreken eene gelijksoortige betrekking tusschen
planten en insecten van dezelfde families, ofschoon de species van
beide verschillend zijn. Is de mensch de leidende oorzaak bij den
invoer van eene nieuwe soort in een land, dan wordt deze verwantschap
vaak verbroken. Als voorbeeld daarvan wil ik meedeelen, dat de bladen
van kool en salade, welke in Engeland aan zulk eene menigte slakken en
rupsen voedsel verschaffen, in de tuinen nabij Rio onaangetast blijven.

Gedurende ons verblijf in Brazilië legde ik eene groote verzameling
insecten aan. Enkele algemeene opmerkingen over de vergelijkende
beteekenis der verschillende orden kunnen voor den Engelschen
entomoloog van belang zijn. De groote en schitterend gekleurde
Lepidoptera kenmerken de streek, die zij bewonen, veel duidelijker
dan eenig ander dierenras. Ik zinspeel alleen op de kapellen; want
in tegenstelling met wat men wegens den weligen plantengroei had
mogen verwachten, kwamen de nachtvlinders in veel geringer aantal
voor dan in onze eigen gematigde gordels. Zeer stond ik verrast over
de levenswijze van Papilio feronia. Deze kapel is niet zeldzaam en
bewoont meestal de boschjes oranjeboomen. Ofschoon een hoog vlieger,
strijkt zij zeer dikwijls op de stammen van boomen neer. Bij deze
gelegenheden is haar hoofd steeds benedenwaarts gericht, en strekken
haar vleugels zich uit in een horizontaal vlak, in plaats van, zooals
gewoonlijk, verticaal te zijn gevouwen. Dit is de eenige kapel, die ik
ooit de beenen tot loopen heb zien gebruiken. Onbekend met dit feit,
naderde ik behoedzaam met mijne tang, waarop het insect meer dan eens
uitweek, juist als het instrument op het punt was zich te sluiten--en
zoo ontsnapte. Maar een veel zonderlinger feit is het vermogen,
dat deze soort bezit om geluid te maken. Verscheidene keeren als een
paar--waarschijnlijk een mannetje en wijfje--elkander in ongeregelde
vlucht najoegen, gingen zij mij op enkele yards voorbij; en duidelijk
hoorde ik dan een tikkend geluid, evenals dat van een getand rad dat
onder een veerpal doorgaat. Het geluid werd met korte tusschenpoozen
vervolgd en kon circa 20 yards ver gehoord worden. Ik ben zeker,
dat er geen fout in de waarneming is. [31]

Ten opzichte van het algemeen voorkomen der Coleoptera werd ik
teleurgesteld. Het aantal kleine en donkergekleurde kevers is verbazend
groot. [32]

De Europeesche kabinetten kunnen vooralsnog alleen op de grootere
soorten uit tropische klimaten bogen; maar werpt men een blik op
de toekomstige afmetingen van een volledigen catalogus, dan is dit
voldoende om de gemoedsrust van een entomoloog te verstoren. De
vleeschetende kevers of Carabidae komen tusschen de keerkringen
in uiterst klein aantal voor, hetgeen des te opmerkelijker is, als
men het geval vergelijkt met de vleeschetende viervoetige dieren,
welke in heete landen zoo menigvuldig zijn. Deze ontdekking trof
mij zoowel bij mijne komst in Brazilië, als toen ik de vele fraaie
en beweeglijke vormen der Harpalidae opnieuw zag verschijnen in de
gematigde vlakten van La Plata. Vervangen soms de zeer talrijke
spinnen en roofzuchtige Hymenoptera de vleeschetende kevers? De
aaskevers en Brachelytra komen zeer weinig voor; daarentegen vindt
men de Rhyncophora en Chrysomelidae, die voor hun onderhoud alle van
de plantenwereld afhangen, in verbazende menigte. Ik spreek hier niet
van het aantal verschillende soorten, maar van dat der individuën,
want hiervan hangt het meest opvallende kenmerk der insectenkunde
van de verschillende landen af. De orden der Orthoptera en Hemiptera
zijn bijzonder talrijk; dit geldt ook voor de stekende afdeeling der
Hymenoptera, behalve misschien de bijen.

Voor het eerst een tropisch woud betredend, staat men verbaasd over
den arbeid der mieren. Goed aangelegde paden vertakken zich in alle
richtingen, waarop men een leger van nooit ontbrekende, komende en
gaande fourageerders kan zien, beladen met stukjes groen blad, die
soms grooter zijn dan zij zelven. Een kleine donkergekleurde mier
trekt soms in tallooze zwermen naar elders. Te Bahia werd op zekeren
dag mijne aandacht getrokken door een aantal spinnen, kakkerlakken
en andere insecten, benevens eenige hagedissen, die zich in de
grootste onrust over eene open plek gronds spoedden. Kort achter hen
was elke stengel, elk blad zwart van kleine mieren. Toen de zwerm de
open ruimte was overgetrokken, verdeelde zij zich en daalde langs een
ouden muur af. Een aantal insecten werd hierdoor geheel ingesloten, en
verwonderlijk waren de pogingen, die de arme kleine schepsels deden,
om zich aan zulk een dood te onttrekken. Toen de mieren aan den weg
kwamen, veranderden zij van koers en klommen in smalle rijen weder
tegen den muur op. Ik plaatste nu een kleinen steen zoodanig, dat hij
een dezer rijen den pas afsneed; waarna de geheele drom er op aanviel
en toen onmiddellijk terugtrok. Kort daarop viel een tweede troep op
de versperring aan; maar toen ook deze aanval zonder gevolg bleef,
werd deze marschroute geheel opgegeven. Door een omweg te maken van
een duim breed, hadden de mieren den steen kunnen vermijden; en dit
zou zonder twijfel gebeurd zijn als hij daar aanvankelijk gelegen had;
doch nu zij aangevallen werden, wilden de heldhaftige kleine strijders
van geen wijken weten.

In de nabijheid van Rio vindt men eene soort insecten, op wespen
gelijkende, die in de hoeken der waranda's kleicellen maken voor hunne
larven, en zeer talrijk zijn. Deze cellen stoppen zij vol halfdoode
spinnen en rupsen, die zij, naar 't schijnt, zoo wonderlijk weten te
steken, dat de slachtoffers verlammen maar in leven blijven totdat
de eitjes der anderen zijn uitgebroed. De larven voeden zich dan met
de afzichtelijke rompen van machtelooze, halfdoode slachtoffers--een
gezicht, dat door een enthousiastischen natuuronderzoeker als aangenaam
en merkwaardig beschreven is! [33]

Op zekeren dag sloeg ik met belangstelling een doodelijken strijd
gade tusschen eene wesp (Pepsis) en eene groote spin van het geslacht
Lycosa. De wesp deed een plotselingen stoot naar hare prooi, en
vloog toen weg. De spin was blijkbaar gewond, want toen zij poogde
te ontsnappen, rolde zij eene kleine helling af, maar had nog kracht
genoeg om in een dicht hoopje gras te kruipen. Weldra keerde de wesp
terug, en scheen verwonderd, dat zij haar slachtoffer niet dadelijk
vond. Zij begon toen eene even geregelde jacht als ooit een hond
een vos najoeg: beschreef korte halve cirkels, en trilde daarbij
voortdurend met hare vleugels en voelhorens. Het duurde niet lang of
de spin, hoe goed ook verborgen, werd ontdekt; waarna de wesp, die
blijkbaar nog bevreesd was voor de kaken van haren tegenstander,
dezen, na veel manoeuvers, twee steken aan de onderzijde der
borstkas toebracht. Na de nu roerloos liggende spin behoedzaam met
hare voelhorens onderzocht te hebben, maakte de wesp zich gereed het
lichaam weg te sleepen, toen ik zoowel den geweldenaar als zijn prooi
tegenhield. [34]

Het getal spinnen in verhouding tot andere insecten is hier,
vergeleken met Engeland, zeer veel grooter, wellicht meer dan met
eene andere afdeeling der gelede dieren het geval is. De afwisseling
in soorten onder de springende spinnen schijnt bijna oneindig. Het
geslacht, of liever de familie Epeïra (Kruisspin) [35] kenmerkt zich
hier door vele eigenaardige vormen; enkele bijzondere soorten hebben
puntige lederachtige schilden, andere breede en doornige tibiae. Elk
pad in het woud wordt versperd door het sterke gele web eener soort,
behoorende tot dezelfde afdeeling als de Epeïra clavipes van Fabricius,
die, volgens Sloane, [36] vroeger in West-Indië webben maakte, sterk
genoeg om vogels te vangen.

Eene kleine en aardige soort spin met zeer lange voorpooten en die
tot een onbeschreven geslacht schijnt te behooren, leeft als parasiet
op bijna al deze webben. Ik vermoed, dat zij voor de groote Epeïra
te onbeduidend is om er nota van te nemen, en dat deze haar daarom
toestaat op de kleine insecten jacht te maken, die anders vernield
zouden worden wanneer zij aan de draden blijven kleven. Als deze
kleine spin gestoord wordt, houdt zij zich dood door de voorpooten
uit te strekken, of laat zich plotseling uit het web vallen.

Eene groote Epeïra van dezelfde afdeeling als Epeïra tuberculata en
conica is uiterst algemeen, vooral op droge plaatsen. Haar web, dat
meestal tusschen de groote bladeren der gewone agave of Amerikaansche
aloë gespannen is, wordt soms nabij het midden versterkt door een
tweetal, of zelfs vier zigzagvormige banden, die twee opvolgende
stralen verbinden. Is een of ander groot insect, bijv. een sprinkhaan
of wesp, gevangen, dan wentelt de spin het door eene fluksche beweging
zeer snel om, schiet tegelijk een bundel draden uit hare spinklieren,
en hult hare prooi in een koker, evenals de pop van een zijdeworm. Nu
onderzoekt de spin het machtelooze slachtoffer, en geeft het den
noodlottigen beet op de achterzijde der borstkas; daarna trekt
zij zich terug en wacht geduldig tot het gif zijne werking heeft
volbracht. De sterkte van dit gif laat zich beoordeelen uit het feit,
dat ik eene halve minuut later de pop openende, eene groote wesp geheel
levenloos vond. De Epeïra staat altijd met het hoofd benedenwaarts
bij het midden van het web. Wordt zij gestoord, dan handelt zij
verschillend naar omstandigheden: is er een kreupelboschje onder,
dan valt zij plotseling omlaag, en duidelijk heb ik den draad uit de
spinklieren door het dier zien verlengen, terwijl het nog stilstond,
als eene voorbereiding tot zijn val. Is de grond beneden onbegroeid,
dan laat de Epeïra zich zelden vallen, maar kruipt snel door eene
middenopening van de eene naar de andere zijde. Nog verder gestoord,
voert zij eene allermerkwaardigste handeling uit: staande in het
midden van het web, dat aan buigzame takken is gehecht, rukt zij dit
krachtig heen en weer, totdat het geheele dradenweefsel eindelijk zulk
eene snelle trillende beweging verkrijgt, dat zelfs de omtrekken van
het lichaam der spin onduidelijk worden.

Het is een welbekend feit, dat de meeste Britsche spinnen, als een
groot insect in hare webben gevangen is, de draden pogen af te breken
en hare prooi bevrijden, om hare webben tegen totale vernieling
te vrijwaren. Maar eens zag ik in eene broeikas te Shropshire eene
groote wijfjes-wesp gevangen in het onregelmatige web eener zeer kleine
spin. In stede nu dat deze haar web afbrak, ging zij ijverig voort met
het lichaam en vooral de vleugels van haar prooi te verstrikken. In
't eerst deed de wesp herhaalde vergeefsche uitvallen met haren angel
op den kleinen tegenstander. Nadat ik de wesp meer dan een uur had
laten worstelen, kreeg ik eindelijk medelijden met haar, doodde ze
en legde ze toen weer in het web. Weldra keerde de spin terug; en
een uur later vond ik deze tot mijne groote verwondering met hare
kaken in de opening geboord, door welke de levende wesp haren angel
naar buiten steekt. Twee- of driemaal verjoeg ik de spin; maar de
eerste 24 uren vond ik haar steeds op dezelfde plek opnieuw aan het
zuigen. Door de sappen van haar prooi, die verscheidene malen grooter
was dan zij zelve, werd de spin zeer opgeblazen.

Het is hier de plaats mede te deelen, dat ik dicht bij Sa-Fé Bajada
vele groote zwarte spinnen zag, met robijnkleurige figuren op den rug
en die de gewoonte hadden troepsgewijze te leven. De webben hadden
een verticalen stand, zooals met het geslacht Epeïra steeds het geval
is, en waren onderling gescheiden door eene ruimte van omstreeks twee
voet. Alle waren echter aan zekere gemeenschappelijke draden gehecht,
die eene groote lengte hadden en zich naar alle zijden der gemeenschap
uitstrekten. Op deze wijze waren de toppen van eenige hooge struiken
door de vereenigde webben ingesloten.

Azara [37] heeft eene in Paraguay troepsgewijze levende spin
beschreven, die volgens Walckenaer een Theridion moet zijn, doch
waarschijnlijk eene Epeïra is en mogelijk van dezelfde soort als de
mijne. Ik kan mij echter niet herinneren een centraalweb te hebben
gezien zoo groot als een hoed, waarin, gelijk Azara zegt, gedurende
den herfst als de spinnen sterven, de eitjes worden gelegd. Daar
alle spinnen, die ik hier zag, even groot waren, moeten zij ongeveer
even oud geweest zijn. Deze gewoonte om troepsgewijze te leven bij
een zoo typisch geslacht als Epeïra: bij insecten zoo bloeddorstig
en eenzelvig, dat zelfs de beide seksen elkander aanvallen, is een
zeer zonderling feit.

In eene hooggelegen vallei van de Cordilléra, bij Mendoza, vond
ik eene andere spin met een zonderling gevormd web. Sterke draden
straalden in een verticaal vlak uit een gemeenschappelijk middelpunt,
waar het insect zijne standplaats had; maar slechts twee stralen waren
door een symmetrisch mazennet verbonden, zoodat het web, instede van
cirkelvormig zooals meestal het geval is, uit een wigvormig segment
bestond. Alle webben waren gelijkvormig samengesteld.






HOOFDSTUK III.

MALDONADO.


[5 Juli 1832.]

In den morgen lichtten wij het anker en verlieten de prachtige
haven van Rio de Janeiro. Op onzen tocht naar de Rio de la Plata
zagen wij niets bijzonders, behalve op zekeren dag eene groote school
bruinvisschen, vele honderden in getal. De zee werd op sommige plaatsen
geheel er van doorploegd; en een zeer buitengewoon schouwspel vertoonde
zich, toen honderden tegelijk met sprongen, waarbij hun lichaam geheel
boven water kwam, de zee doorkliefden. Toen het schip negen knoopen
in het uur liep, konden deze dieren met het grootste gemak heen en
weer langs den boeg gaan, en daarna recht vooruit schieten.

Zoodra wij den zeearm der Plata-rivier invoeren, werd het weder
zeer onbestendig. In een donkeren nacht werden wij omringd door
tallooze robben en pinguins, die zulke vreemde geluiden maakten,
dat de officier van de wacht rapporteerde, dat hij het vee op den
oever kon hooren loeien. Den daarop volgenden nacht woonden wij een
prachtig schouwspel van natuurlijk vuurwerk bij. De top van den mast
en de einden der raas blonken in het St.-Elmusvuur [38]; en bijna
kon men den vorm der vlag onderscheiden, alsof zij met phosphorus
bestreken was. De zee lichtte zoo sterk, dat de sporen der pinguins
door een vurig zog kenbaar waren; en elk oogenblik werd de duisternis
der lucht door den helsten bliksemschijn verlicht.

Toen wij in den riviermond waren, zag ik met belangstelling hoe
langzaam het water van zee en rivier zich mengden. Het laatste,
modderig en kleurloos, dreef door zijn kleiner soortelijk gewicht op
het oppervlak van het zoute water. Duidelijk was dit te zien in het
kielwater van het schip, waar men een streep blauw water in kleine
draaikolkjes zich met de omringende vloeistof zag mengen.

[26 Juli.]

Wij ankerden te Montevideo. De Beagle maakte zich gereed de uiterste
zuid- en oostkusten van Amerika, ten zuiden van de Plata-rivier,
gedurende twee achtereenvolgende jaren op te meten. Om onnoodige
herhalingen te voorkomen, zal ik die gedeelten van mijn dagboek
samenvatten, welke op dezelfde districten betrekking hebben, zonder
steeds op de volgorde te letten, waarin wij ze bezochten.



Maldonado is gelegen aan den noordelijken oever der Plata-rivier en
niet heel ver van de monding van den zeearm. Het is een zeer rustig,
verlaten stadje, waarvan de straten, zooals algemeen in deze landen
het geval is, onderling rechthoekig zijn aangelegd, en met eene
ruime plaza of plein in het midden, dat door zijne grootte de geringe
bevolking nog meer doet uitkomen. Het heeft bijna geen handel, en de
uitvoer bepaalt zich tot enkele huiden en levend vee. De inwoners
zijn voornamelijk landeigenaars, benevens enkele winkeliers en de
noodige handwerkslieden, als grofsmeden en timmerlieden, die binnen
een omtrek van 50 mijlen bijna al het werk doen. De stad is van de
rivier gescheiden door een strook zandheuvels van ongeveer een mijl
breedte, en aan alle andere zijden omringd door een onbegroeid, zwak
golvend terrein, dat met eene gelijkvormige fraaigroene graslaag,
waarop tallooze kudden vee, schapen en paarden grazen, bedekt
is. Zelfs dicht bij de stad is zeer weinig land in cultuur. Enkele
hagen van cactussen en agaven wijzen aan, waar eenige tarwe of maïs
geplant is. De aanblik van het land is zeer gelijkvormig langs den
geheelen noordelijken Plata-oever, en het eenige verschil is, dat de
granietheuvels hier wat steiler zijn. Het landschap is zeer weinig
aanlokkend: er is nauwelijks een huis, een omheind stuk grond of
zelfs een boom, die er een zweem van vroolijkheid aan geeft. En toch,
als men een tijd op een schip gevangen heeft gezeten, ligt er iets
bekoorlijks in het onbestemde gevoel van over grenzenlooze grasvlakten
te wandelen. Daarenboven, als uw uitzicht tot eene kleine ruimte is
beperkt, bezitten vele voorwerpen schoonheid. Eenige kleinere vogels
zijn schitterend gekleurd, en het heldergroene, door het vee afgeweide
grasveld, is versierd met dwergbloemen, waaronder eene plant, die
er uitziet als het madeliefje, aanspraak maakte op den naam van een
oud vriend. Wat zou een bloemkweeker wel zeggen van geheele strooken
grond, zoo dicht met Verbena melindres (ijzerkruid) bedekt, dat zij
zelfs op een afstand in het bontste scharlakenrood prijken?

Ik bleef tien weken te Maldonado en verschafte mij in dien tijd
eene bijna volledige verzameling vogels, viervoetige en kruipende
dieren. Alvorens eenige opmerkingen daarover te doen, zal ik een klein
uitstapje vertellen, dat ik deed naar de omstreeks zeventig mijlen
ver in noordelijke richting gelegen rivier Polanco. Als een bewijs
hoe goedkoop alles in dit land is, wil ik meedeelen, dat ik slechts
twee dollars of acht shillings daags betaalde voor twee mannen met
een troep van omstreeks twaalf rijpaarden. Mijne metgezellen waren
goed gewapend met sabels en pistolen--eene voorzorg, die ik dacht
dat eigenlijk onnoodig zou zijn; doch het eerste nieuwtje dat wij
hoorden was, dat daags te voren een reiziger uit Montevideo met
afgesneden hals dood op den weg was gevonden. Dit gebeurde dicht bij
een kruis--de herinnering aan een vroegeren moord.

Den eersten nacht sliepen wij in een afgelegen landhuisje, waar ik
spoedig tot de ontdekking kwam, dat ik twee of drie artikelen bezat--in
't bijzonder een zakkompas--welke grenzenlooze verbazing wekten. In elk
huis werd mij gevraagd het kompas te laten zien en daarmee, gevoegd bij
eene kaart, de richting van verschillende plaatsen aan te wijzen. Het
wekte de levendigste bewondering, dat ik, een volslagen vreemdeling,
den weg kende (want weg en richting zijn synoniem in dit open land)
naar plaatsen, waar ik nog nooit geweest was. In één huis liet eene
jonge vrouw, die ziek te bed lag, mij verzoeken binnen te komen om
haar het kompas te laten zien. Was hare verbazing groot--de mijne
was nog grooter, dat er zooveel onwetendheid gevonden werd onder
menschen, die duizenden stuks vee en uitgestrekte landgoederen
bezaten. Het kan alléén verklaard worden door het feit, dat dit
afgelegen deel des lands maar zelden door vreemdelingen bezocht
wordt. Ook vroeg men mij of de aarde dan wel de zon zich bewoog;
of het in 't noorden warmer of kouder was; waar Spanje lag en vele
andere dergelijke vragen. Het meerendeel der bewoners had een vaag
denkbeeld, dat Engeland, Londen en Noord-Amerika verschillende namen
waren voor dezelfde plaats; maar de beter ingelichten wisten wel,
dat Londen en Noord-Amerika verschillende landen waren, dicht bij
elkander gelegen, en dat Engeland een groote stad in Londen was!

Ik droeg eenige Prometheus-zwavelstokken bij mij, die ik aanstak door
er op te bijten. Nu vond men het zoo wonderlijk, dat een mensch in
staat was vuur te maken met zijn tanden, dat doorgaans de geheele
familie bijeenkwam om het te zien. Eens werd mij een dollar voor
een enkelen zwavelstok geboden. In het dorp Las Minas gaf het feit,
dat ik des morgens mijn gezicht wiesch, veel stof tot bespiegeling;
een voornaam handelaar ondervroeg mij uitvorschend over zulk een
zonderlinge gewoonte, en tevens waarom wij aan boord onze baarden
droegen: want hij had van mijn gids gehoord dat wij dit deden. Hij keek
mij zeer wantrouwend aan; misschien had hij gehoord van reinigingen in
den Mohammedaanschen godsdienst en kwam hij, wetende dat ik een ketter
was, waarschijnlijk tot de slotsom, dat alle ketters Turken waren.

In dit land is het de algemeene gewoonte om aan het eerste huis het
beste nachtverblijf te vragen. De verbazing over het kompas en mijne
andere goocheltoeren waren in zekeren zin voordeelig, omdat ik daarmee
en met de lange verhalen, die mijne gidsen deden over mijne kunst van
steenen te breken, giftige en onschadelijke slangen te onderscheiden,
insecten te verzamelen, enz. enz. de lieden voor hunne gastvrijheid
betaalde. Ik schrijf alsof ik onder de bewoners van Midden-Afrika
geweest was; Oost-Banda zou zich door deze vergelijking niet gevleid
achten, maar zoo waren mijne indrukken in die dagen.

Den volgenden dag reden wij naar het dorp Las Minas. Het land was iets
heuvelachtiger, maar droeg overigens hetzelfde karakter; een bewoner
van de Pampas zou het ongetwijfeld als een echt Alpenland beschouwd
hebben. Het land is zoo dun bevolkt, dat wij den ganschen dag bijna
niemand ontmoetten. Las Minas is nog veel kleiner dan Maldonado, ligt
in eene kleine vlakte en is door lage rotsachtige bergen omgeven. Het
bezit den gewonen symmetrischen vorm en ziet er met zijne gewitte,
in het midden staande kerk vrij aardig uit. De buiten de kom gelegen
huizen, die geen tuinen of binnenplaatsen bezaten, lagen als geheel
verlaten in de vlakte. Dit is op het land algemeen het geval, en
bijgevolg hebben alle huizen een ongezellig aanzien.

Tegen den nacht hielden wij stil voor een pulperia of drankwinkel,
waar in den loop van den avond een aantal Gauchos [39] spiritualiën
kwamen drinken en sigaren rooken. Het voorkomen dezer lieden is zeer
opmerkelijk; meestal zijn zij groot en knap, maar hun uiterlijk
is trotsch en losbandig. Vele dragen knevels, en lang zwart haar
dat over hun rug golft. Met hunne helderkleurige gewaden, groote
sporen die tegen de hielen rinkelen, en hunne als dolken in den gordel
gestoken messen, zien zij er uit als lieden geheel verschillend van wat
volgens hun naam Gauchos, of eenvoudige landlieden, verwacht zou mogen
worden. Hunne beleefdheid is overdreven; nooit raken zij hunne dranken
aan zonder af te wachten dat gij die zult proeven; maar terwijl zij
hunne uiterst bevallige buiging maken, schijnen zij volkomen gereed
om, als de gelegenheid schoon is, u de keel af te snijden.

Den derden dag volgden wij een eenigszins onregelmatigen koers,
daar ik met het onderzoek van eenige marmerlagen bezig was. Op
de fraaie grasvlakten zagen wij een aantal struisvogels (Struthio
rhea). Enkele troepen telden twintig tot dertig vogels. Stonden deze
dieren op eene kleine verhevenheid, zoodat zij zich op den helderen
hemel afteekenden, dan boden zij een zeer fraai schouwspel. Nooit heb
ik in een ander deel van het land zulke tamme struisvogels ontmoet;
met gemak kon men tot op korten afstand naar hen toe galoppeeren;
maar dan spreidden zij de vleugels uit, schoten recht voor den wind
weg, en lieten de paarden spoedig achter zich.

Des nachts kwamen wij aan het huis van een rijken landeigenaar, Don
Juan Fuentes, maar die aan geen mijner metgezellen persoonlijk bekend
was. Als men het huis van een vreemdeling nadert, worden gewoonlijk
verscheidene kleine regels der etiquette in acht genomen. Men rijdt
langzaam naar de deur, groet met de woorden "Ave Maria," en stijgt
in den regel niet eer van het paard, voordat iemand naar buiten komt
en u verzoekt af te stijgen; het vormelijke antwoord van den eigenaar
is dan: "Sin pecado concebido." [40] Is men het huis binnengetreden,
dan wordt eenige minuten lang een algemeen gesprek gevoerd, totdat
men verlof vraagt er den nacht door te brengen--hetgeen als eene
natuurlijke zaak wordt toegestaan. De vreemdeling doet dan zijn maal
met het gezin, en men wijst hem eene kamer aan, waar hij met de tot
zijn recado [41] behoorende paardendekken zijn bed maakt. Het is
merkwaardig hoezeer gelijksoortige omstandigheden gelijksoortige
gewoonten ten gevolge hebben. Aan de Kaap de Goede Hoop worden
dezelfde gastvrijheid en op zeer weinig na dezelfde regels der
etiquette algemeen in acht genomen; niettemin blijkt het verschil
tusschen het karakter van den Spanjaard en dat van den Hollandschen
Boer hieruit, dat de eerste zijn gast nooit eene enkele vraag doet
buiten de stiptste regelen der beleefdheid, terwijl de eerlijke
Hollander vraagt waar hij geweest is, waar hij heengaat, wat zijn
beroep is, en zelfs hoeveel broeders, zusters of kinderen hij heeft.

Kort na onze komst in de woning van Don Juan, werd een der groote
kudden vee naar huis gedreven, en werden drie beesten uitgekozen om als
voedsel voor het gezin geslacht te worden. Dit halfwilde vee is zeer
snel ter been; en den noodlottigen lazo zeer wel kennende, bezorgde
het den paarden eene langdurige en vermoeiende jacht. Vergeleken bij
de ruwe weelde, die in het getal dienstboden, paarden en de menigte
vee ten toon werd gespreid, bood het armzalige huis van Don Juan een
zonderlingen aanblik. De vloer bestond uit geharden modder, en de
vensters hadden geen ruiten; de zitkamer boogde slechts op een paar
van de ruwste stoelen en banken, benevens een paar tafels. Ofschoon
verscheidene vreemdelingen aanzaten, bestond het avondeten slechts
uit twee groote stapels vleesch: een van gebraden rund-, de tweede
van gekookt vleesch, met enkele stukken pompoen; buiten deze laatste,
was er geen andere vrucht of groente, en zelfs geen stuk brood. Als
drank diende een groote aarden kruik met water voor het geheele
gezelschap. Toch was deze man eigenaar van verscheidene vierkante
mijlen land, waarvan bijna elke morgen koren en met geringe moeite alle
gewone groenten kon opleveren. De avond werd met rooken doorgebracht,
benevens wat zingen voor de vuist, onder begeleiding van de gitaar. De
segnorita's zaten alle bij elkander in een hoek van de kamer en aten
niet met de mannen.

Er zijn zooveel werken over deze landen geschreven, dat het bijna
overbodig is den lazo of de bolas te beschrijven. De lazo bestaat uit
een zeer sterk, maar dun, goed gevlochten koord van ongelooide huid
vervaardigd. Het eene eind is aan den breeden gordel bevestigd, die het
saâmgestelde tuig van den recado (of den in de Pampas gebruikelijken
zadel) bijeenbindt; het andere einde bestaat uit een kleinen ijzeren
of koperen ring, waardoor een loopende knoop kan worden geschoven. Als
de Gaucho den lazo wil gebruiken, neemt hij een kleinen kronkel in de
hand, die den teugel vasthoudt; in de andere houdt hij den loopenden
knoop, die zeer ruim genomen, meestal eene middellijn heeft van omtrent
acht voet. Dezen zwaait hij om zijn hoofd, houdt door eene behendige
pols-beweging den knoop open, en werpt hem dan zonder te missen naar
de plek, die hij verkiest. Wordt de lazo niet gebruikt, dan bindt
men hem in een kleinen kronkel aan de achterzijde van den recado.

De bolas of ballen zijn van tweederlei soort; de eenvoudigste, die in
hoofdzaak voor het vangen van struisvogels gebruikt worden, bestaan
uit twee ronde met leder overdekte steenen, welke door een dunnen
gevlochten riem van circa acht voet lengte verbonden zijn. De tweede
soort verschilt van de eerste alleen hierin, dat er drie ballen door
de riemen aan een gemeenschappelijk middelpunt verbonden zijn. De
Gaucho houdt den kleinsten der drie ballen in de hand en zwaait de
twee andere om zijn hoofd; dan neemt hij zijn mikpunt, en slingert
hen als een draaienden kettingkogel door de lucht. Nauwelijks treffen
de ballen het een of ander voorwerp, of zij winden er zich om heen,
kruisen zich en kronkelen stevig samen. Grootte en gewicht der ballen
verschillen naar gelang van het doel waarvoor zij gemaakt worden;
zijn zij van steen, dan worden zij, hoewel niet grooter dan een appel,
met zooveel kracht geworpen, dat zij somtijds zelfs een paard het
been verbrijzelen.

Ik heb ballen gezien van hout en zoo groot als een raap, die bestemd
waren om paarden te vangen zonder hen te kwetsen. Soms zijn de ballen
van ijzer, en deze kunnen het verst geworpen worden. De grootste
moeilijkheid bij het gebruik van den lazo of de bolas ligt in de
kunst om zoo goed te rijden, dat men in staat is in vollen ren en
bij plotselinge zwenkingen hen zoo juist om het hoofd te zwaaien,
dat er mee gemikt kan worden; te voet leert iemand de kunst vrij
spoedig. Eens vermaakte ik mij met in vollen galop de ballen om mijn
hoofd te zwaaien, toen het vrije einde bij ongeluk tegen een struik
sloeg. Daar de draaiende beweging zoodoende gestuit werd, viel die bal
onmiddellijk op den grond en greep, als bij tooverslag, een achterpoot
van mijn paard; de andere bal werd toen uit mijne handen gerukt en mijn
paard fluks tot staan gebracht. Gelukkig was het een oud gedresseerd
dier en wist het wat dit beteekende; anders zou het waarschijnlijk
zoo lang achteruit geslagen hebben, tot het gevallen was. De Gauchos
schaterden van het lachen; zij schreeuwden, dat zij alle soorten
dieren hadden zien vangen, maar nog nooit een mensch zichzelf.

Op de twee volgende dagen bereikte ik het verste punt, dat ik wenschte
te onderzoeken. Het land bood denzelfden aanblik, totdat het fraai
groene gras eindelijk vervelender werd dan een stoffige tolweg. Overal
zagen wij groote menigten patrijzen (Nothura major). Deze vogels gaan
niet in scharen, en houden zich ook niet schuil zooals de Engelsche
soort. Hij schijnt een zeer onnoozele vogel. Een man te paard kan,
door in een cirkel of liever in een spiraal rond te rijden zoodat hij
telkens dichter bij komt, er zooveel dooden als hij maar wil. De meer
gebruikelijke manier is, dat men hem vangt met een loopenden knoop of
kleinen lazo, die van eene struisveerschacht gemaakt en aan het einde
van een langen stok bevestigd is. Een jongen op een mak oud paard zal
er op die wijs menigmaal dertig of veertig per dag vangen. In het hooge
noorden van Noord-Amerika vangen de Indianen den Lepus Variabilis
door, als hij in zijn hol is, in een spiraal er om heen te loopen;
men acht daarvoor den besten tijd het midden van den dag, als de zon
hoog staat en de schaduw van den jager niet zeer lang is. [42]

Op onzen terugkeer naar Maldonado volgden wij eene eenigszins andere
richting. Bij Pan de Azucar--een landbaken, welbekend aan allen die de
Plata-rivier zijn opgevaren--vertoefde ik een dag in het huis van een
zeer gastvrijen ouden Spanjaard. Vroeg in den morgen bestegen wij de
Sierra de las Animas. Bij het licht der opgaande zon was het landschap
bijna schilderachtig. Westwaarts weidde de blik over eene onmetelijke
effen vlakte tot aan den Berg--tot Montevideo, en oostwaarts over
het heuvelachtige land van Maldonado. Op den top van den berg lagen
verscheidene kleine steenhopen, die er blijkbaar al vele jaren hadden
gelegen. Mijn metgezel verzekerde mij, dat zij het werk waren van
Indianen uit den ouden tijd. Ofschoon op veel kleiner schaal, kwamen
die hoopen overeen met die, welke zoo algemeen op de bergen in Wales
worden gevonden. Het schijnt, dat de zucht om eene gebeurtenis door
een teeken op het hoogste punt van het naburige land aan te duiden,
een algemeene hartstocht van het menschdom is. Tegenwoordig bestaat
er in dit deel der provincie geen enkele Indiaan, beschaafd of wild,
meer; ook is mij niet bekend of de vroegere bewoners duurzamere
herinneringen hebben achtergelaten, dan deze onbeduidende steenhoopen
op den top der Sierra de las Animas.



Het algemeen en bijna volslagen gemis van boomen in Oost-Banda
is opmerkelijk. Enkele rotsachtige heuvels zijn gedeeltelijk met
kreupelbosschen bedekt, en aan de oevers der grootere rivieren,
vooral ten noorden van Las Minas, zijn wilgeboomen niet zeldzaam. Bij
den Arroyo Tapes hoorde ik van een palmenbosch; en een dezer boomen,
die eene aanzienlijke hoogte had, zag ik bij den Pan de Azucar, op
eene breedte van 35°. Deze en de door de Spanjaarden geplante boomen
vormen de eenige uitzonderingen op de algemeene schaarschheid aan
hout. Onder de ingevoerde soorten mogen genoemd worden: populieren,
olijf-, perzik- en andere vruchtboomen; de perzikboomen gedijen
zoo goed, dat zij de stad Buenos Aires voor het grootste deel van
brandhout voorzien. Bijzonder vlakke landstreken, zooals de Pampas,
schijnen zelden voor den groei van boomen geschikt. Mogelijk is
dit toe te schrijven aan de kracht der winden of aan de wijze van
bevloeiing. Maar in de natuur van het land om Maldonado is zulk een
reden niet duidelijk; de rotsachtige bergen bieden beschutte plaatsen
met verschillende bodemsoorten; waterstroompjes komen in bijna elke
dalkom voor, en de kleiachtige natuur van den grond schijnt geschikt
om vocht vast te houden. Met veel waarschijnlijkheid is beweerd, dat
de aanwezigheid van boschland meestal door de jaarlijksche hoeveelheid
neerslag wordt bepaald [43]; maar in deze provincie vallen des winters
hevige en menigvuldige regens, en de zomer, hoewel droog, is dit
niet in buitengewone mate. [44] Wij zien bijna geheel Australië met
hooggaand geboomte bedekt, en toch bezit dit land een veel droger
klimaat. Bij gevolg moeten wij naar eene andere en onbekende reden
zoeken.

Door ons onderzoek tot Zuid-Amerika te beperken, zouden wij zeker
geneigd zijn te gelooven, dat boomen alléén in een zeer vochtig klimaat
groeiden, want de grens van het woudland volgt op zeer merkwaardige
wijze die der vochtige winden. In het zuidelijk deel van het vasteland,
waar de westelijke koelten, bezwangerd met vocht uit den Stillen
Oceaan, de overhand hebben, is ieder eiland aan de gebroken westkust,
van 38° breedte tot de zuidelijkste punt van Vuurland (Tierra del
Fuego), dicht met ondoordringbare wouden bedekt. Aan de oostzijde van
de Cordilleras en over hetzelfde breedteverschil, waar een blauwe
hemel en een zeer schoon klimaat bewijzen, dat de atmospheer bij
het strijken over het gebergte van haar vocht beroofd is, bezitten
de dorre vlakten van Patagonië een zeer schralen plantengroei. In
het meer noordelijk deel van het vasteland, binnen de grenzen van
den vasten zuidoost-passaat, is de oostzijde met prachtige wouden
versierd, terwijl de westkust van 4° Z.B. tot 32° Z.B. beschreven
kan worden als eene woestijn. Aan deze westkust, noordelijk van 4°
Z.B., waar de passaatwind zijne regelmatigheid verliest en op gezette
tijden hevige regenvloeden vallen, krijgen de stranden van den Stillen
Oceaan, zoo uiterst woest in Peru, bij Kaap Blanco het kenmerk van
plantenweelde, waarom Guayaquil en Panama zoozeer geroemd worden. In
de zuidelijke en noordelijke deelen van het vasteland hebben dus
de woud- en woestijnlanden omgekeerde liggingen ten opzichte van
de Cordilleras, en deze liggingen worden blijkbaar bepaald door de
richting der heerschende winden.

In het midden van het vasteland is eene breede tusschenzone, omvattende
Midden-Chili en de provinciën van La Plata, waar de regenbrengende
winden niet over hooge bergen behoeven te gaan, en waar het land
noch eene woestijn noch met wouden bedekt is. Maar zelfs de regel,
dat boomen alléén bloeien in een klimaat, dat door regenbrengende
winden bevochtigd wordt, maakt, als men hem tot Zuid-Amerika beperkt,
ten opzichte van de Falklands Eilanden eene scherp in 't oog vallende
uitzondering. Deze eilanden, op dezelfde breedte gelegen als Vuurland
en op slechts twee- of driehonderd mijlen van daar: met een nagenoeg
gelijk klimaat en bijna dezelfde geologische formatie: met gunstige
liggingen en dezelfde soort van veengrond--kunnen niettemin op
weinig planten bogen die zelfs den naam van struiken verdienen,
terwijl het in Vuurland onmogelijk is een morgen lands te vinden,
die niet met de dichtste wouden is bedekt. In dit geval zijn èn de
richting der hevige windvlagen èn die der zeestroomen gunstig voor
het overbrengen van zaden uit Vuurland, zooals blijkt uit de kano's
en boomstammen, welke uit dat land komen aandrijven en vaak op de
stranden der Westelijke Falklands Eilanden worden geworpen. Dit is
misschien de reden waarom beide landen zooveel planten gemeen hebben;
maar wat de boomen van Vuurland betreft, zijn zelfs de pogingen tot
overplanten daarvan mislukt.

Tijdens ons verblijf te Maldonado verzamelde ik verscheidene
viervoetige dieren, tachtig soorten vogels en vele kruipende dieren,
waaronder negen species van slangen. Van de inheemsche zoogdieren
is Cervus campestris het eenig overgeblevene van noemenswaardige
grootte, dat algemeen voorkomt. Dit hert is buitengewoon talrijk en
leeft dikwijls in kleine troepen in de streken langs de Rio de la
Plata en in Noord-Patagonië. Als iemand, door dicht langs den grond te
kruipen, zulk een troep herten nadert, gebeurt het vaak, dat dit dier
uit nieuwsgierigheid dichter bij komt om hem te verkennen. Op die wijs
heb ik, van ééne plek uit, drie van denzelfden troep gedood. Ofschoon
zoo mak en nieuwsgierig, zijn zij toch uiterst behoedzaam, als men hen
te paard nadert. In dit land gaat niemand te voet; en het hert kent
den mensch slechts dan als zijn vijand, wanneer hij te paard zit en
met de bolas gewapend is. Te Bahia-Blanca, eene jonge nederzetting in
Noord-Patagonië, zag ik tot mijne verbazing, hoe weinig herten zich om
den knal van een geweer bekommerden. Op zekeren dag vuurde ik tienmaal
op een afstand van nog geen 80 yards op hetzelfde dier, dat nog veel
meer schrikte bij het slaan van den kogel tegen den grond, dan door
het geluid van het schot. Daar mijn kruit op was, moest ik (tot mijne
schande gezegd, hoewel ik een jachtliefhebber ben die vogels in vlucht
kan dooden) opstaan en overluid schreeuwen totdat het hert wegliep.

Het merkwaardigste feit betreffende dit dier is de overweldigend sterke
en onaangename reuk, die van den bok uitgaat. Het is niet mogelijk
dien te beschrijven. Toen ik bezig was het exemplaar te villen, dat nu
in het Zoölogisch Museum is opgezet, gebeurde het verscheidene malen
dat ik bijna braken moest. Ik bond de huid in een zijden zakdoek en
bracht haar zoo naar huis. Deze zakdoek, na flink te zijn gewasschen,
werd voortdurend door mij gebruikt en natuurlijk ook even dikwijls
gewasschen; toch bespeurde ik een jaar en zeven maanden lang duidelijk
dien reuk, telkens als ik den zakdoek openvouwde. Dit feit levert een
verrassend voorbeeld van de duurzaamheid eener stof, die uiteraard
toch zeer fijn en vluchtig moet zijn. Menigmaal heb ik, als wij op
eene halve mijl afstand onder den wind eene kudde voorbijgingen,
bespeurd dat de lucht geheel met deze vluchtige stof doortrokken
was. Ik geloof, dat de reuk van den bok het sterkst is in den tijd,
dat de horens tot volle ontwikkeling gekomen of van de haarhuid
bevrijd zijn. In dit stadium is het vleesch natuurlijk volstrekt
oneetbaar; maar de Gauchos beweren, dat de stank verdwijnt, als het
vleesch eenigen tijd lang in versche aarde wordt begraven. Ergens heb
ik gelezen, dat de eilanders in het noorden van Schotland de sterk
riekende lijken der visch-etende vogels op gelijke manier behandelen.

De orde der Rodentia telt hier vele species: alleen van muizen vond
ik niet minder dan 8 soorten. [45] Het grootste knaagdier ter wereld,
de Hydrochoerus capybara of Waterzwijn, [46] is hier ook algemeen. Een
door mij te Montevideo geschoten exemplaar woog 98 pounds; de lengte
van het eind van den snuit tot den stompvormigen staart bedroeg 3
voet 2 inches, en de omtrek van het lichaam bij het midden 3 voet 8
inches. Deze groote Rodentia bezoeken nu en dan de eilanden in den
mond der Plata-rivier, waar het water geheel zout is, doch zijn veel
talrijker aan de boorden van zoetwater-meren en rivieren. Bij Maldonado
leven meestal drie of vier te zamen. Over dag liggen zij tusschen de
waterplanten, of weiden vrij op de grasvlakte. [47] Op eenigen afstand
gezien, gelijken zij in kleur en gang op varkens; maar als zij, op de
hurken gezeten, met één oog opmerkzaam naar het een of ander voorwerp
kijken, krijgen zij weer het uiterlijk hunner voorvaderen, van Cabiai
[48] en konijnen. Van voren en van ter zijde gezien heeft hun hoofd
een belachelijk voorkomen wegens de groote diepte hunner kaken.

Te Maldonado waren deze dieren zeer mak; door voorzichtig loopen
kon ik vier oude tot op drie yards naderen. Waarschijnlijk is deze
makheid toe te schrijven aan het feit, dat de jaguar voor eenige jaren
verdreven is, en dat de Gaucho het niet de moeite waard acht hen te
jagen. Toen ik dichter bij kwam, lieten zij telkens hun eigenaardig
geluid hooren: een dof, afgebroken geknor, dat op zichzelf niet veel
toon inhoudt, doch meer een gevolg is van de plotselinge uitdrijving
der lucht. Het eenige mij bekende geluid, dat hiermeê overeenkomt, is
het eerste schorre geblaf van een grooten hond. Toen ik het viertal
eenige minuten lang op nog geen armslengte had gadegeslagen (en zij
mij), snelden zij in vollen galop en in den grootsten haast te water,
en lieten tegelijk hun geknor hooren. Na een korte duiking kwamen
zij weer aan de oppervlakte, maar lieten nu slechts het topje van
hun hoofd zien. Men zegt, dat als het wijfje jongen heeft, deze op
haren rug zitten als zij in 't water zwemt. Het is gemakkelijk deze
dieren in menigte te dooden; doch hunne huid heeft weinig waarde en
hun vleesch is zeer middelmatig. Op de eilanden in de Rio Parana zijn
zij buitengemeen talrijk en vormen hier de gewone prooi van den jaguar.

De Tucutuco (Ctenomys Brasiliensis) is een merkwaardig klein dier, dat
kortweg kan beschreven worden als een knaagdier met de eigenschappen
van een mol. In sommige deelen van het land is het zeer talrijk,
doch moeilijk te vangen; en naar ik meen, komt het nooit boven
den grond. Aan den ingang van zijn hol werpt het aardheuveltjes op
evenals die van den mol, maar kleiner. Groote stukken land zijn door
deze dieren zoo volkomen ondermijnd, dat paarden die er over loopen,
er tot boven de hielen inzakken. De tucutucos schijnen tot op zekere
hoogte in troepen te leven: de man, nl., die mij de exemplaren bracht,
had er zes tegelijk gevangen, en volgens zijn zeggen was dit een gewoon
geval. In hunne leefwijs zijn zij nachtdieren, en hun voornaamste
voedsel bestaat uit plantenwortels, die het doel zijn van hunne
uitgestrekte holen aan de oppervlakte.

Dit dier is algemeen bekend om een zeer bijzonder geluid, dat het maakt
wanneer het onder den grond is. Wie dit geluid voor 't eerst hoort,
staat zeer verwonderd; want het is niet gemakkelijk te zeggen van waar
het komt: ook kan men onmogelijk raden welk soort van schepsel het
voortbrengt. Het geluid bestaat in een kort, maar niet ruw neusgebrom,
dat ongeveer viermaal snel achtereen eentonig herhaald wordt. [49] De
naam Tucutuco zelf is ter nabootsing van het geluid gegeven. Daar waar
dit dier talrijk is, kan het op alle tijden van den dag gehoord worden,
en soms onmiddellijk onder onze voeten. Binnen een kamer gebracht,
bewegen de tucutucos zich langzaam en traag, wat een gevolg schijnt van
de buitenwaartsche beweging der achterpooten; en wegens het gemis van
een ligament in de holte van het dijbeen, zijn zij geheel onbekwaam om
zelfs over de kleinste verticale hoogte te springen. Zij zijn zeer dom
bij het doen van eene poging om te ontsnappen; en in oogenblikken van
toorn of schrik laten zij het "tucutuco" hooren. Van die welke ik in
leven hield, werden verscheidene, zelfs op den eersten dag, geheel mak
en poogden niet te bijten of te ontsnappen; andere waren wat wilder.

De man, die hen gevangen had, verzekerde dat er zeer vele gevonden
worden, die geheel blind zijn. Een door mij in spiritus liquor bewaard
exemplaar verkeerde in dien toestand, welke door Reid beschouwd wordt
als het gevolg van ontsteking in het knippend ooglid. Toen het dier
leefde, hield ik mijn vinger op nog geen halven inch afstand van
zijn hoofd, zonder dat dit in 't minst werd opgemerkt; toch vond
het dier bijna even goed zijn weg door de kamer als de andere. Let
men op de strikt onderaardsche leefwijs van den tucutuco, dan kan
de blindheid, ondanks hare algemeenheid, geen kwaad zijn van zeer
ernstigen aard. Het schijnt echter vreemd, dat een dier een orgaan moet
bezitten, hetwelk dikwijls aan letsel onderhevig is. Lamarck zou dit
feit, zoo hij het gekend had, verheugd hebben, toen hij (waarschijnlijk
met meer waarheid dan hij gewoon was) bespiegelingen maakte [50] over
de trapsgewijs verworven blindheid van den Aspalax--een knaagdier dat
onder den grond woont, en van den Proteus--een kruipend dier dat in
donkere met water gevulde holen leeft; bij deze dieren verkeert het
oog in bijna rudimentairen staat en is door een peesachtig vlies en
vel bedekt. Bij den gewonen mol is het oog buitengewoon klein maar
volkomen, hoewel vele ontleedkundigen twijfelen of het met den waren
gezichtszenuw verbonden is; zijn gezicht moet zeker onvolkomen zijn,
ofschoon het hem waarschijnlijk nuttig is bij het verlaten van zijn
hol. Bij den tucutuco, die, naar ik meen, nooit aan de oppervlakte van
den grond komt, is het oog wel iets grooter, maar dikwijls blind en
nutteloos, al schijnt dit het dier volstrekt niet te hinderen. Zonder
twijfel zou Lamarck gezegd hebben, dat de tucutuco nu in den toestand
van den Aspalax en Proteus overgaat.

Op de golvende grasvlakten rondom Maldonado komen vele soorten
vogels in buitengewone menigte voor. Daaronder zijn verscheidene
species eener familie, die in bouw en leefwijs aan onze spreeuw
verwant is; eene daarvan, (Molothrus niger), is merkwaardig om zijne
gewoonten. Dikwijls ziet men er verscheidene tegelijk op den rug van
een paard of koe staan; en zijn zij op eene haag neergestreken, dan
trachten zij soms, onder het opstrijken van hunne veêren in de zon,
te zingen of liever te fluiten; het geluid, dat zij daarbij maken,
is zeer eigenaardig en gelijkt op het borrelen van luchtbellen,
die snel uit eene kleine opening onder water ontsnappen, zoodat een
doordringend geluid ontstaat. Volgens Azara, legt deze vogel, evenals
de koekoek, zijne eieren in de nesten van andere vogels. Dikwijls
vertelde mij het landvolk, dat er stellig een vogel bestond die
deze gewoonte bezat; en mijn adsistent bij het verzamelen--een zeer
nauwkeurig man--vond een nest van de inheemsche musch (Zonotrichia
matutina), waarin een ei lag, grooter dan en verschillend in kleur
en vorm van de andere. In Noord-Amerika bestaat eene andere soort
Molothrus (M. pecoris), die eene dergelijke koekoekachtige gewoonte
bezit en in elk opzicht zeer na verwant is aan de La Plata-species,
zelfs in de beuzelachtige bijzonderheid, dat hij op den rug van het
vee gaat staan; het eenige verschil is, dat deze dieren iets kleiner,
en hunne veêren en eieren eenigszins anders getint zijn. Deze nauwe
overeenstemming in bouw en gewoonten bij plaatsvervangende soorten
uit tegengestelde hoeken van een groot vasteland, treft steeds als
zijnde een belangwekkend, ofschoon alledaagsch feit.

Swainson heeft juist opgemerkt, [51] dat, uitgezonderd Molothrus
pecoris, waarbij gevoegd moet worden M. niger, de koekoeken de
eenige vogels zijn, die werkelijk "parasieten" genoemd mogen worden:
nl. zoodanige, "die zich als 't ware op een ander levend dier
vasthechten, welks dierlijke warmte hunne jongen in 't leven roept,
van wiens voedsel zij leven, en welks dood den hunnen ten gevolge zou
hebben in de periode der kindsheid." Het is opmerkelijk, dat eenige
species, maar niet alle, zoowel van den Koekoek als van den Molothrus,
alléén in deze vreemde gewoonte van parasitische voortplanting zouden
overeenstemmen, terwijl zij in bijna alle andere gewoonten lijnrecht
verschillen. De Molothrus is, evenals onze spreeuw, uiterst gezellig,
en leeft zonder kunst of vermomming in de opene vlakten; daarentegen is
de koekoek, zooals ieder weet, een bijzonder schuwe vogel, bewoont de
meest afgelegen kreupelbosschen, en leeft van vruchten en rupsen. Ook
in bouw loopen deze twee families zeer uiteen.

Vele theorieën, zelfs phrenologische of hersenkundige, zijn
voorgedragen om te verklaren waarom de koekoek zijne eieren in de
nesten van andere vogels legt. Ik denk, dat alleen Prévost door
zijne waarnemingen licht op dit raadsel heeft geworpen. [52] Hij
vindt, dat de wijfjes-koekoek, die volgens de meeste waarnemers
minstens vier tot zes eieren legt, met het mannetje moet paren
telkens nadat zij slechts een of twee eieren heeft gelegd. Ware nu
de koekoek genoodzaakt op hare eigen eieren te zitten, dan moest
zij òf op alle tegelijk zitten en dus de eerst gelegde zoo lang in
den steek laten tot zij waarschijnlijk bedorven waren: òf zij zou
elk ei of twee eieren terstond na het leggen afzonderlijk moeten
uitbroeden. Maar wijl de koekoek korter in dit land blijft dan elke
andere trekvogel, zou zij stellig geen tijd genoeg hebben voor de
achtereenvolgende uitbroedingen. Wij kunnen dus in het feit, dat de
koekoek verscheidene keeren paart en hare eieren bij tusschenpoozen
legt, de oorzaak vinden waarom zij die in de nesten van andere vogels
legt en hen aan de zorg van pleegouders overlaat. Ik ben zeer geneigd
te gelooven, dat deze meening juist is, daar ik onafhankelijk hiervan
(gelijk wij hieronder zien zullen) tot eene overeenkomstige slotsom ben
gekomen ten opzichte van den Zuid-Amerikaanschen struisvogel, waarvan
de wijfjes, als ik het zoo zeggen mag, op elkander parasiteeren. Elk
wijfje legt verscheidene eieren in de nesten van vele andere wijfjes,
en de mannetjes-struisvogel belast zich met de zorgen der broeding,
evenals de vreemde pleegouders met den koekoek.

Ik zal slechts twee andere vogels vermelden, die zeer algemeen zijn en
door hunne gewoonten de aandacht trekken. De Saurophagus sulphuratus is
het type van den grooten Amerikaanschen stam der tyran-vliegenvangers
(Muscicapa). In bouw komt hij zeer nabij de ware Worgers of wilde
Eksters (Lanius) [53], maar in zijne gewoonten kan hij met vele vogels
vergeleken worden. Ik heb hem menigmaal een veld zien afjagen, waarbij
hij evenals een valk boven eene plek fladderde, om dan naar eene
andere te gaan. Als men hem zoo in de lucht ziet zweven, zou men op
korten afstand hem zeer licht voor een roofvogel kunnen houden; maar
de kracht en snelheid, waarmeê hij omlaag schiet, zijn veel geringer
dan bij een valk. Op andere tijden houdt de Saurophagus zich in de
nabijheid van water op, en vangt, terwijl hij hier als een ijsvogel
(Alcedo) post vat, elk vischje dat aan den kant verschijnt.

Niet zelden worden deze vogels gekortwiekt in kooien of op
binnenplaatsen gehouden. Zij worden spoedig mak en zijn zeer
vermakelijk om hunne koddige listige gewoonten, die mij beschreven
worden als op die van den gewonen ekster te gelijken. Hunne vlucht
is slingerend, doordien het gewicht van hoofd en snavel te groot
schijnt voor het lichaam. Des avonds vat de Saurophagus post op een
struik, dikwijls aan den kant van den weg, en laat voortdurend een
onveranderlijken, schrillen en eenigszins aangenamen kreet hooren,
die iets weg heeft van gearticuleerde woorden. De Spanjaarden zeggen
dat hij gelijkt op de woorden: Bien-te-veo (Ik-zie-je-wel), en hebben
hem diensvolgens dezen naam gegeven.

Een spot-vogel (Mimus orpheus), door de bewoners Calandria genoemd,
is merkwaardig om zijn gezang, hetwelk dat van alle andere vogels
in het land overtreft; inderdaad is hij omtrent de eenige vogel
in Zuid-Amerika, dien ik voor het zangen een bepaalden stand heb
zien aannemen. Het gezang kan vergeleken worden bij dat van het
veldsijsje, maar is krachtiger: eenige harde tonen en sommige zeer
hooge gaan daarin met een aangenaam gekweel gepaard. Men hoort het
alleen gedurende de lente. Op andere tijden is zijn kreet hard en
verre van welluidend. Bij Maldonado waren deze vogels mak en driest;
voortdurend zwierven zij in menigte bij de landhuizen, om aan het
vleesch te pikken dat aan muren of deurposten was gehangen. Voegde
zich een andere kleine vogel bij het gastmaal, dan joeg de Calandria
hem spoedig weg.

Op de uitgestrekte onbewoonde vlakten van Patagonië leeft eene andere
naverwante soort: Orpheus Patagonica (d'Orbignyi), die in de met
doornige struiken begroeide dalen huist; deze is een wilder vogel en
heeft een eenigszins ander stemgeluid. Het schijnt mij een merkwaardig
feit, als zijnde een bewijs voor de fijne verschillen in gewoonten,
dat, toen ik voor het eerst deze tweede soort zag en alleen van
het laatstgenoemde standpunt oordeelde, de gedachte in mij opkwam,
dat zij van de Maldonado-soort verschilde. Later, toen ik mij een
exemplaar verschafte en beide soorten zonder bijzondere aandacht met
elkander vergeleek, schenen zij mij zóó gelijk, dat ik van meening
veranderde. Maar nu zegt Gould, dat zij wel degelijk verschillen:
welke gevolgtrekking in overeenstemming is met het geringe verschil
in leefwijze, waarvan hij echter geen kennis droeg.

Het aantal, de tamheid en walgelijke gewoonten der aasetende valken
in Zuid-Amerika, maken hen bijzonder belangrijk voor iemand, die
slechts aan de vogels van Noord-Europa gewoon is. Tot deze groep
kunnen gerekend worden vier soorten van de Caracara's of Polyborus,
de Kalkoensche buizerd, de Gallinazo en de Condor. [54] De Caracara's
worden om hun lichaamsbouw tot de arenden gerekend; maar wij zullen
weldra zien hoe kwalijk hun zulk een hooge titel past. In hunne
gewoonten vervangen zij juist onze aaskraaien, eksters en raven--een
groep vogels die ruim verspreid zijn in het overige deel der wereld,
doch in Zuid-Amerika geheel ontbreken.

Te beginnen met de Polyborus Brasiliensis: deze vogel komt algemeen
voor en bewoont een uitgestrekt geographisch gebied; hij is het
talrijkst in de grasrijke savana's van La Plata (waar hij den naam
Carrancha draagt), en is lang niet zeldzaam op de dorre vlakten van
Patagonië. In de woestijn tusschen de rivieren Negro en Colorado
houden zich steeds verscheidene in de nabijheid van den grooten
weg op, om de lijken van dieren te verscheuren, die uitgeput door
honger en dorst gestorven zijn. Ofschoon dus algemeen in deze droge
en onbegroeide streken alsmede aan de dorre stranden van den Stillen
Oceaan, blijkt hij toch ook de vochtige, ondoordringbare wouden van
West-Patagonië en Vuurland te bewonen. De Carrancha's met de Chimango's
zwerven steeds in menigte op landgoederen voor vee-cultuur [55] en bij
slachthuizen. Sterft een dier op de vlakte, dan begint de Gallinazo
of Braziliaansche gier het maal, waarna de twee soorten Polyborus de
beenderen schoon pikken. Ofschoon deze vogels dus gewoonlijk samen
eten, zijn zij op verre na geen vrienden. Als de Carrancha rustig op
een boomtak of op den grond zit, vliegt de Chimango dikwijls lang
achtereen in een halven cirkel op en neer, voor- en achterwaarts,
waarbij hij, telkens als hij in 't laagste punt van zijne vliegbaan is,
zijn grooteren soortverwant poogt te raken. Behalve door het hoofd te
schudden, neemt de Carrancha weinig nota van die aanvallen. Hoewel
de Carrancha's zich dikwijls in grooten getale vereenigen, leven
zij niet in troepen; want op eenzame plaatsen kan men hen alleen of,
meer algemeen, bij paren aantreffen.

De Carrancha's heeten zeer listig te zijn en eieren in menigte te
stelen. Ook pogen zij, in vereeniging met de Chimango's, de roven van
de ontvelde of zeere ruggen der paarden en muildieren af te pikken. Aan
den eenen kant het arme dier met hangende ooren en gebogen rug: aan
den anderen de fladderende vogel, die op den afstand van een yard het
walgelijk hapje gadeslaat--vormen een tafereel, dat door kapitein Head
met de hem eigen bijzondere geestigheid en juistheid beschreven is
geworden. Deze valsche arenden dooden hoogst zelden een levenden vogel
of ander dier; en hunne gierachtige, op lijken azende gewoonten blijken
zeer duidelijk aan iemand, die op de woeste vlakten van Patagonië in
slaap is gevallen; want bij het ontwaken zal hij op elk heuveltje in
't rond een dezer vogels zien, die hem met boosaardigen blik geduldig
gadeslaat. Dit is een trek in het landschap dezer streken, welke door
ieder zal zijn opgemerkt, die er gereisd heeft. Als een troep mannen
met paarden en honden ter jacht gaan, zullen zij over dag door vele
dezer dieren vergezeld worden. Na het eten steekt de naakte krop
vooruit; op zulke oogenblikken, en eigenlijk in 't algemeen, is de
Carrancha een werkelooze, makke en laffe vogel. Zijn vlucht is traag
en langzaam, evenals die van de Engelsche kauw. Zelden vliegt hij hoog;
maar tweemaal heb ik er een op aanzienlijke hoogte met veel gemak door
de lucht zien zweven. Hij loopt (ter onderscheiding van huppelen),
doch niet zoo snel als zijne soortgenooten.

Nu en dan is de Carrancha luidruchtig, doch in 't algemeen niet; zijn
kreet is luid, zeer hard en eigenaardig, en kan vergeleken worden met
de Spaansche keelletter g, gevolgd door eene schorre, dubbele rr. Bij
het uiten van dien kreet zet hij den bek wijd open en richt den kop
al hooger en hooger, totdat zijn kruin bijna het achtereinde van den
rug raakt. Dit feit, hetwelk door sommigen in twijfel is getrokken, is
volkomen waar; ik heb hen verscheidene malen met den kop naar achteren
in een geheel omgekeerden stand gezien. Aan deze waarnemingen kan ik,
op het hooge gezag van Azara, toevoegen dat de Carrancha zich voedt
met wormen, schelpdieren, slakken, sprinkhanen en kikkers; dat hij
jonge lammeren doodt door hunne navelstreng open te rijten, en dat
hij den Gallinazo zoo lang vervolgt, tot deze vogel genoodzaakt is het
aas uit te braken, dat hij kort te voren heeft ingeslikt. Ten slotte
beweert Azara dat verscheidene Carrancha's, vijf of zes te zamen,
zich zullen vereenigen om op groote vogels, zelfs reigers bijv.,
jacht te maken. Al deze feiten getuigen, dat het een vogel is met
zeer veranderlijke gewoonten en groote scherpzinnigheid.

De Polyborus Chimango is aanmerkelijk kleiner dan de vorige
species. Hij is inderdaad omnivorus (allesetend), en zal zelfs brood
eten. Men verzekerde mij, dat hij aan de aardappeloogsten op Chiloë
werkelijke schade toebrengt door de wortels uit te roeien na het
eerste planten. Van alle aaseters is hij gewoonlijk de laatste, die
het geraamte van een dier verlaat; en dikwijls kan men hem tusschen
de ribben van een koe of paard zien, evenals een vogel in eene kooi.

Eene andere soort is de Polyborus Novae Zelandiae, die bijzonder
algemeen is op de Falklands Eilanden. In hunne gewoonten gelijken deze
vogels in vele opzichten op de Carrancha's. Zij leven van het vleesch
van doode dieren en van zeevoortbrengselen; en op de Ramirez-Rotsen
moet hun geheele bestaan afhangen van de zee. Zij zijn buitengewoon
mak en onbevreesd, en zwerven in den omtrek van huizen voor afval. Als
een jachtgezelschap een dier doodt, verzamelt zich spoedig een aantal
dezer vogels, die geduldig aan alle kanten van het terrein staan
te wachten. Na het eten worden hunne naakte kroppen ver naar voren
gestoken, hetgeen hun een walgelijk voorkomen geeft. Gewonde vogels
vallen zij dadelijk aan; een zeeraaf (Corvus marinus), die gewond
mee naar het strand was genomen, werd onmiddellijk door verscheidene
aangevallen, die door hunne slagen zijn dood verhaastten.

De Beagle was alleen gedurende den zomer bij de Falklands Eilanden;
maar de officieren van de Adventure, die er in den winter waren,
vertellen vele buitengewone staaltjes van de driestheid en roofzucht
dezer vogels. Stoutweg schoten zij neer op een hond, die bij een van
het gezelschap in diepen slaap lag; en de jagers hadden moeite om te
beletten, dat de gewonde ganzen voor hunne oogen werden weggerukt. Men
zegt, dat er verscheidene bij den ingang van een konijnenhol staan te
wachten (in dit opzicht gelijken zij op de Carrancha's) en gezamenlijk
het dier grijpen als het naar buiten komt. Zij vlogen voortdurend
aan boord van het schip zoolang dit in de haven lag; en men moest
goed uitkijken, dat zij het leder niet van het want of het vleesch
en wild van het achterschip rukten.

Deze vogels zijn zeer kwaadwillig en nieuwsgierig. Zij zullen bijna
alles van den grond oppikken. Een groote, zwartglimmende hoed werd
bijna eene mijl ver weggedragen, evenals een paar zware bolas, die voor
het vangen van vee gebruikt werden. Usborne leed gedurende de opmeting
een ernstiger verlies, doordien de vogels een klein Kater-kompas in
rood marocco-lederen étui stalen, dat nooit teruggevonden werd. Ook
zijn deze vogels twistziek en zeer oploopend: van woede rukken zij
het gras met hunne snavels uit. Zij leven niet bepaald in troepen,
vliegen niet hoog en hunne vlucht is log en onbeholpen; op den grond
loopen zij uiterst snel, zeer veel op de manier van fazanten. Zij zijn
luidruchtig en uiten verscheidene harde kreten, waarvan een op dien van
de Engelsche kauw gelijkt; daarom noemen de robbenvangers hen altijd
kauwen. Merkwaardig is het, dat zij bij het schreeuwen den kop omhoog
en naar achteren werpen op dezelfde manier als de Carrancha's. Zij
nestelen in de rotsachtige klippen der zeekust, maar alleen op de
nabijgelegen eilandjes, en niet op de twee hoofd-eilanden; bij zulk
een makken en onversaagden vogel is dit een zonderlinge voorzorg. De
robbenvangers zeggen, dat het vleesch van dezen vogel, gekookt, zeer
blank en goed eetbaar is; maar de man, die zulk een maal aandurft,
dient moed te hebben.

Wij hebben nu alleen nog den Kalkoenschen Buizerd (Vultur aura)
[56] en den Gallinazo te vermelden. Den eersten vindt men overal
waar het land matig vochtig is, van Kaap Hoorn tot Noord-Amerika. In
tegenstelling met den Polyborus Brasiliensis en den Chimango, heeft hij
zijn weg naar de Falklands Eilanden gevonden. De Kalkoensche Buizerd
is een eenzelvige vogel; hoogstens leeft hij paarsgewijze. Men kan
hem op verren afstand terstond herkennen aan zijne hooge, stijgende
en zeer sierlijke vlucht. Met zekerheid weet men, dat hij een echte
aaseter is. Aan de westkust van Patagonië, te midden der dicht
begroeide eilandjes en landriffen, leeft hij uitsluitend van wat de
zee opwerpt, en van de lijken van doode robben. Waar deze dieren op
de rotsen verzameld zijn, kan men de buizerds vinden.

De Gallinazo (Cathartes atratus) [57] bewoont een ander gebied
dan laatstgenoemde soort, en komt nooit zuidelijker dan 41°
breedte. Azara zegt, dat er eene overlevering bestaat, volgens
welke deze vogels ten tijde der Verovering niet in de nabijheid van
Montevideo gevonden werden, en dat zij de bewoners allengs uit meer
noordelijke districten gevolgd zijn. Tegenwoordig zijn zij talrijk in
het dal der Colorado-rivier, dat 300 mijlen ten zuiden van Montevideo
ligt. Waarschijnlijk is het, dat deze verdere trek sedert Azara's tijd
heeft plaats gehad. De Gallinazo verkiest in 't algemeen een vochtig
klimaat, of liever de nabijheid van zoet water; daarom is hij uiterst
talrijk in Brazilië en La Plata, terwijl hij nooit gevonden wordt
op de dorre en verlaten vlakten van Noord-Patagonië, behalve in de
nabijheid van een stroom. Deze vogels bewonen de geheele Pampas tot
aan den voet der Cordilleras; maar nooit zag of hoorde ik van een in
Chili. In Peru worden zij beschermd als straatvegers. Van deze gieren
kan met zekerheid gezegd worden, dat zij in troepen leven; want zij
scheppen behagen in gezelligheid en worden niet alleen door het lokaas
van een gemeenschappelijke prooi te zamen gebracht. Dikwijls kan
men op een fraaien dag een zwerm hoog in de lucht zien, waarbij elke
vogel, zonder de vleugels in te trekken, in de bevalligste wendingen
rondzwiert. Blijkbaar geschiedt dit uit louter oefeningsvermaak,
of mogelijk staat het in verband met hunne huwelijksverbintenissen.

Ik heb nu alle aaseters opgenoemd, behalve den Condor of Grijpgier,
van wien het gepaster is eene beschrijving te geven, als wij eene
landstreek bezoeken, die meer aan zijne gewoonten beantwoordt dan de
vlakten van La Plata.



In eene breede strook zandheuvels, welke de Laguna del Potrero
scheidt van de oevers der Plata-rivier, en op enkele mijlen afstands
van Maldonado, vond ik eene groep van die verglaasde kwartshoudende
buizen, die door het inslaan van den bliksem in los zand gevormd
worden. Deze buizen gelijken in alle bijzonderheden op die uit
Drigg in Cumberland, beschreven in de Geological Transactions,
Vol. II, blz. 528. [58] De zandheuvels van Maldonado, welke door geen
plantengroei beschut worden, veranderen voortdurend van plaats. Om
die reden staken de buizen boven de oppervlakte; en talrijke in de
nabijheid liggende brokstukken bewezen, dat zij vroeger dieper geboord
waren geworden. Vier kokers daalden loodrecht in het zand; door mijne
handen er in te steken, peilde ik een tot eene diepte van twee voet;
en toen ik enkele stukken, die blijkbaar tot dezelfde buis behoord
hadden, bij het andere gedeelte voegde, werd eene diepte verkregen
van vijf voet drie inches. De geheele buis had eene ongeveer gelijke
middellijn, en daarom moeten wij aannemen, dat zij oorspronkelijk een
veel grootere diepte heeft gehad. Deze afmetingen zijn echter gering
vergeleken bij die van de buizen te Drigg, waarvan eene gepeild werd
tot eene diepte van niet minder dan 30 voet.

De binnenoppervlakte is geheel verglaasd, glanzig en effen. Een
klein stuk, met den microscoop onderzocht, geleek door de menigte
kleine ingesloten lucht- of mogelijk dampbellen, op een proefje, dat
voor de blaaspijp gesmolten was. Het zand is geheel of grootendeels
kwartshoudend; maar sommige punten zijn zwart van kleur en bezitten
door hunne glanzige oppervlakte een metaalachtigen weerschijn. De
dikte van den buiswand wisselt af van 1/30 tot 1/20 inch en bedraagt
in sommige gevallen zelfs 1/10. Aan den buitenkant zijn de zandkorrels
afgerond en hebben een zwak glanzig aanzien; ik kon geen teekenen van
kristallisatie ontdekken. Op eene dergelijke wijze als in de Geological
Transactions is beschreven, zijn de buizen meestal samengedrukt en
hebben diepe overlangsche groeven, zoodat zij zeer veel overeenkomst
hebben met een verschrompelden plantenstengel, of met de schors van
een olm- of kurkboom. Haar omtrek bedraagt omstreeks twee inches;
maar in sommige cilindervormige stukken waarin geen groeven zijn,
bedraagt zij vier inches. De samendrukking door het omringende losse
zand, die geschiedde toen de buis nog week was tengevolge van de hevige
hitte, heeft blijkbaar de kreuken of groeven veroorzaakt. Te oordeelen
naar de niet samengedrukte stukken, moet de maat of boorwijdte van
den bliksem (indien wij zulk een woord mogen bezigen) ongeveer 1 1/4
inch hebben bedragen.

Aan Hachette en Beudant te Parijs [59] gelukte het buizen te maken,
welke in de meeste opzichten op deze fulgurites geleken, door fijn
gepoederd glas aan de werking van zeer sterke galvanische stroomen
bloot te stellen; door toevoeging van zout, om de smeltbaarheid te
verhoogen, werden de buizen in alle afmetingen grooter. De proeven
mislukten met fijn verdeeld veldspaat en kwarts. Eene dergelijke
van gestampt glas gemaakte buis was ongeveer een inch (0.982) lang,
en bezat eene binnenmiddellijn van 0.19 inch. Als wij weten, dat
in Parijs de sterkste batterij gebruikt werd, en dat haar vermogen
om buizen te vormen in zulk eene licht smeltbare stof als glas zoo
gering was--dan moeten wij ten hoogste verbaasd staan over de kracht
van den bliksemstraal, die het zand op verschillende plaatsen trof
en cilinders heeft gevormd, eens een van minstens 30 voet diepte,
waarvan het boorgat op de niet samengedrukte plaatsen eene wijdte had
van ruim 1 1/2 inch. En dat in zulk eene buitengewoon weerspannige
stof als kwarts!

Zooals ik reeds heb opgemerkt, loopen de buizen in bijna verticale
richting door het zand. Maar eene, die minder regelmatig was dan de
andere, week bij haren sterksten bocht 33° van de raaklijn af. Uit
diezelfde buis ontsproten, ongeveer een voet van elkander, twee kleine
takken, de een benedenwaarts en de ander naar boven gericht. Dit
laatste geval is merkwaardig, wijl de electrische middenstof
onder den scherpen hoek van 26° tot hare hoofdrichting moet zijn
teruggekeerd. Behalve de vier buizen, die ik in verticale richting
onder den grond vond loopen, waren er verscheidene andere groepen van
stukken, waarvan de oorspronkelijke ligplaatsen ongetwijfeld in de
nabijheid waren. Allen kwamen voor op een vlak terrein van stuifzand,
zestig yards lang bij twintig breed, dat tusschen eenige zandheuveltjes
omstreeks een halve mijl verwijderd lag van eene vier- of vijfhonderd
voet hooge heuvelreeks. De meest merkwaardige omstandigheid, naar
het mij voorkomt, zoowel hier als te Drigg in Cumberland, alsmede in
een door Ribbentrop in Duitschland beschreven geval, is het aantal
buizen, dat binnen zulke enge ruimten gevonden is. Te Drigg werden
binnen eene ruimte van 15 yards drie ontdekt, en in Duitschland vond
men hetzelfde getal. In het door mij beschreven geval bevonden zich
stellig meer dan vier binnen de ruimte van 60 bij 20 yards. Daar het
niet waarschijnlijk is, dat de buizen door opvolgende, verschillende
ontladingen ontstaan zijn, moeten wij aannemen dat de bliksem, kort
voordat hij in den grond dringt, zich in verschillende takken verdeelt.

De omstreken van de Plata-rivier schijnen bijzonder aan electrische
verschijnselen onderhevig. In het jaar 1793 [60] ontlastte zich boven
Buenos Aires een der meest vernielende onweders, die ooit beleefd zijn:
op 37 plaatsen in de stad sloeg de bliksem in, en 19 menschen werden
gedood. Wegens feiten, die in verschillende reisverhalen bevestigd
worden, ben ik geneigd te onderstellen, dat onweders zeer algemeen zijn
bij de monden van groote rivieren. Zou mogelijkerwijs de vermenging
van groote hoeveelheden zout- en zoetwater het electrisch evenwicht
verstoren? Zelfs gedurende onze gelegenheidsbezoeken aan dit gedeelte
van Zuid-Amerika hoorden wij, dat een schip, twee kerken en een huis
waren getroffen. Het huis en een der kerken zag ik kort daarna; het
huis behoorde aan Hood, den consul-generaal te Montevideo. Sommige
uitwerkselen waren merkwaardig. Ongeveer een voet aan weerszijden
van de lijn waar de beldraden hadden geloopen, was het behangsel
zwart geworden. Het metaal was gesmolten; en ofschoon de kamer
ongeveer 15 voet hoog was, hadden de druppels die op stoelen en
huisraad waren gevallen, daarin een reeks van gaatjes geboord. Een
deel van den muur was als door buskruit verbrijzeld, en de brokken
met zooveel kracht weggeslingerd, dat zij den overstaanden muur der
kamer gedeukt hadden. De lijst van den spiegel was zwart geworden
en het verguldsel ongetwijfeld vervluchtigd, want eene reukflesch,
die op den schoorsteen stond, was met heldere metaalvlekken bedekt,
die er zoo vast aan hechtten, alsof zij er op geëmailleerd waren.






HOOFDSTUK IV.

VAN DE RIO NEGRO NAAR BAHIA BLANCA.


[24 Juli 1833.]

De Beagle zeilde uit Maldonado en kwam den 3den Augustus ter hoogte
van de monding van de Rio Negro. Deze is de voornaamste rivier langs
de geheele kustlijn tusschen de Straat van Magelhaen en de Rio de la
Plata, en valt omstreeks 300 mijlen ten zuiden van den zeearm dezer
laatste in zee. Omtrent 50 jaar geleden, onder het oude Spaansche
gouvernement, was hier eene kleine kolonie gevestigd; en nog is
dit punt het zuidelijkste (41° B.) aan deze oostkust van Amerika,
dat door beschaafde menschen bewoond wordt.

Het land nabij den riviermond is uitermate woest. Aan de zuidzijde
begint eene lange lijn van loodrechte klippen, die eene doorsnede van
den geologischen bodem van het land te zien geven. De lagen zijn van
zandsteen, en ééne laag was merkwaardig omdat zij bestond uit een vast
samenhangend conglomeraat van puimsteenen, die meer dan 400 mijlen
ver van de Andes afkomstig moeten zijn. Overal is de oppervlakte
bedekt met eene dikke laag grofzand, welke zich heinde en ver over
de open vlakte uitstrekt. Water is uiterst schaarsch, en waar het
nog gevonden wordt, altijd brak. Ook de plantengroei is schraal,
en hoewel er vele soorten struiken groeien, zijn alle met geweldige
doorns gewapend, die den vreemdeling schijnen te waarschuwen niet in
deze ongastvrije oorden door te dringen.

Achttien mijlen ver de rivier op ligt de nederzetting. De weg volgt
den voet der steile rotsketen, die de noordelijke grens der groote
vallei vormt, waardoor de Rio Negro vloeit. Onderweg gingen wij
voorbij de ruïnen van eenige fraaie estáncias, die eenige jaren
geleden door de Indianen verwoest waren. Zij hadden verscheidene
aanvallen doorstaan. Een man, die bij een er van tegenwoordig was
geweest, gaf mij eene levendige beschrijving van het voorgevallene. De
bewoners waren voldoende van het plan ingelicht om al het vee en de
paarden naar den corrál te drijven die het huis omringde, [61] en
ook om een klein kanon op te stellen. De Indianen waren Araucaniërs
uit het zuiden van Chili, verscheidene honderden sterk en uitstekend
gedrild. Het eerst verschenen zij in twee groepen op een naburigen
heuvel; hier stegen zij af, ontdeden zich van hunne bonten mantels,
en gingen toen naakt tot de bestorming over. Het eenige wapen van
een Indiaan is een zeer lange bamboe of chuzo (spies), die met
struisveêren versierd is en in eene scherpe speerpunt eindigt. Mijn
zegsman scheen zich met bijzonderen schrik het gekletter dezer spiezen
te herinneren, toen de Indianen naderden. Nauwelijks waren zij in
de nabijheid, of de Cacique Pincheira eischte de belegerden op hunne
wapenen af te geven: anders zou hij hun allen de keel afsnijden. Daar
dit vermoedelijk toch gebeurd zou zijn indien zij binnenkwamen,
werd de opeisching met eene hagelbui van kogels beantwoord. De
Indianen kwamen nu met groote vastberadenheid tot aan het paalwerk
van den corrál, maar zagen tot hunne verwondering, dat de palen
niet met lederen riemen doch met ijzeren spijkers waren gekoppeld,
die zij met hunne messen natuurlijk niet door konden snijden. Dit
redde het leven der christenen: vele gewonde Indianen werden door
hunne makkers weggedragen; en toen eindelijk een der onder-caciquen
gewond werd, schalde de horen het sein tot den aftocht. Zij keerden
naar hunne paarden terug en schenen krijgsraad te houden. Dit waren
voor de Spanjaarden angstige oogenblikken, daar al hun kruit en lood
verschoten was, behalve een paar kartetsen. Plotseling sprongen de
Indianen te paard en galoppeerden weg. Een volgende maal werden zij
nog spoediger afgeslagen. Een koelbloedige Franschman bediende het
kanon; hij wachtte tot de Indianen vlak bij waren, en overstelpte
hen toen met schroot, waardoor 39 man buiten gevecht werden gesteld;
en na zulk een verlies verstrooide zich natuurlijk de geheele bende.

De stad wordt zoowel El Carmen als Patagones genoemd. Zij is gebouwd
op de helling van eene klip tegenover de rivier, en vele huizen
zijn zelfs in den zandsteen uitgehouwen. De rivier is ongeveer
twee- of driehonderd yards breed, alsmede diep en snel. De vele
eilanden met hunne wilgeboomen, gevoegd bij de vlakke landtongen
bieden, als men ze in het heldere zonlicht achter elkander op
den noordelijken zoom der breede groene vallei ziet liggen, een
allerschilderachtigsten aanblik. Het getal inwoners bedraagt niet
meer dan enkele honderden. Deze Spaansche koloniën dragen niet de
kiemen van ontwikkeling in zich, zooals de Engelsche. Hier wonen
verscheidene Indianen van echten bloede: de stam van den Cacique
Lucanee heeft steeds zijne tóldos [62] aan de grenzen der stad. Het
plaatselijk bestuur voorziet hen gedeeltelijk van levensmiddelen door
hun alle oude versleten paarden te geven, terwijl zij zelven wat met
het maken van paardedekken en ander voergerei verdienen. Deze Indianen
gaan voor beschaafd door; maar wat hun karakter gewonnen heeft door
een mindere mate van wreedheid, wordt bijna opgewogen door hunne
verregaande zedeloosheid. Niettemin zijn enkele jonge mannen op den
weg ter verbetering: zij willen werken, en een troep die onlangs op
eene robbenjacht uitging, gedroeg zich zeer goed. Nu genoten zij de
vruchten van hun werk door in zeer opzichtige, schoone kleêren rond
te loopen en flink te luieren. De smaak, dien zij in hunne kleeding
aan den dag legden, was bewonderenswaardig; en als men een dezer
jonge Indianen in een bronzen standbeeld had kunnen veranderen,
zou zijne drapeering hoogst bevallig zijn geweest.

Op zekeren dag reed ik naar een groot zoutmeer of salina, dat 15
mijlen van de stad ligt. Des winters vormt dit een ondiep pekelmeer,
dat des zomers in een veld van sneeuwwit zout verandert. De laag
nabij den rand is vier tot vijf inches dik, doch naar het midden
neemt de dikte toe. Dit meer was twee en een halve mijl lang en één
breed. In den omtrek vindt men andere, die vele malen grooter zijn,
en met een zoutbodem van twee en drie voet dikte, zelfs als zij des
winters onder water liggen. Zulk eene schitterend witte en vlakke
ruimte biedt een ongewoon schouwspel te midden van de bruine en
woeste vlakte. Eene aanzienlijke hoeveelheid zout wordt jaarlijks
uit de salina gewonnen, en groote stapels, sommige van honderd ton
gewicht, lagen ter verzending gereed. Het seizoen voor de ontginning
der salinas is de oogsttijd van Patagones, want daarvan hangt de
voorspoed der plaats af. Bijna de gansche bevolking kampeert aan
de oevers der rivier, en het volk wordt gebruikt om het zout in
ossenwagens aan land te halen. Dit zout kristalliseert in groote kuben,
en is bijzonder zuiver. Trenham Reeks is voor mij zoo vriendelijk
geweest er iets van te onderzoeken, en vindt er slechts 0.26% gips
en 0.22% aardbestanddeelen in. Het is zonderling, dat dit zout niet
zoo dienstig is voor het bewaren van vleesch, als zeezout van de
Kaap-Verdische Eilanden; en een koopman te Buenos Aires vertelde mij,
dat hij het 50% minder waard achtte. Zoodoende wordt er steeds zout
van de Kaap-Verdische Eilanden ingevoerd en met dat uit deze salinas
vermengd. De zuiverheid van het Patagonische zout, of het ontbreken
daarin van die andere zoutverbindingen welke steeds in zeewater worden
gevonden, is de eenig aanwijsbare grond voor deze minderwaardigheid:
eene gevolgtrekking, die waarschijnlijk niemand vermoed zou hebben,
maar door het onlangs gestaafde feit verklaard wordt, dat zoodanige
zouten 't best voor het bewaren van vleesch geschikt zijn, welke de
meeste oplosbare chloriden bevatten.

De oever van het meer bestaat uit modder; en hierin liggen talrijke
groote gipskristallen, waarvan sommige drie inches lang zijn, terwijl
andere kristallen van zwavelzure soda (glauberzout) aan de oppervlakte
zijn verspreid. De Gauchos noemen het eerste "Padre del Sal" en het
tweede "Madre del Sal," daarbij bewerende, dat deze voorouderlijke
zouten steeds op de oevers der salinas voorkomen, als het water
begint te verdampen. De modder is zwart en heeft een stinkenden
reuk. Eerst kon ik mij niet voorstellen wat hiervan de oorzaak was;
doch later bemerkte ik, dat het schuim, hetwelk de wind naar het
strand dreef, groen gekleurd was, alsof het watermossen bevatte. Ik
poogde wat van die groene stof mee naar huis te nemen, maar slaagde
daarin ongelukkig niet. Sommige deelen van het meer schenen, op korten
afstand gezien, roodachtig gekleurd, hetgeen waarschijnlijk aan eenige
infusie-diertjes was toe te schrijven. Op vele plaatsen werd de modder
door talrijke wormen of Annelides van de eene of andere soort naar
boven geworpen. Hoe wonderlijk, dat er nog wezens in staat zijn om
in pekel te leven en tusschen kristallen van zwavelzure kalk en soda
rond te kruipen! En wat wordt er van deze wormen als de oppervlakte
gedurende den langen zomer tot eene vaste zoutlaag is verhard?

Talrijke flamingo's (Phoenicopterus) bewonen dit meer, en broeden hier;
door geheel Patagonië, in Noord-Chili en op de Galápagos Eilanden
ontmoette ik deze vogels overal waar zoutmeren waren. Ik zag hen hier
rondwaden om voedsel te zoeken--vermoedelijk wormen die in den modder
graven; en de laatsten leven waarschijnlijk van infusie-diertjes of
watermossen. Zoo hebben wij dan eene kleine levende wereld op zich
zelve, die voor deze binnenlandsche pekelmeren geschikt is. Een klein
schaaldier (Cancer salinus) leeft, naar men zegt, in tallooze menigte
in de zoutputten van Lymington, [63] doch alleen in die, waar de
vloeistof door verdamping sterk geconcentreerd is (bij ongeveer 1/4
pond zout op één pint water). Terecht mogen wij beweren, dat elk deel
van de wereld bewoonbaar is! Hetzij pekelmeren, of zoodanige, welke
onder vulkanische bergen verborgen zijn: hetzij warme minerale bronnen;
de uitgestrekte ruimten en diepten der zee; de hoogere streken van den
dampkring en zelfs het oppervlak der eeuwige sneeuw--alle onderhouden
organische wezens!



Noordelijk van de Rio Negro, tusschen deze rivier en het bewoonde land
bij Buenos Aires, hebben de Spanjaarden slechts eene kleine kolonie,
welke onlangs te Bahia Blanca gevestigd is. De afstand in rechte lijn
naar Buenos Aires bedraagt op zeer weinig na 500 Britsche mijlen. Daar
de zwervende stammen der bereden Indianen, die steeds het grootste
deel van dit land bewoond hebben, de verwijderde estancias onlangs
zeer lastig vielen, rustte de regeering te Buenos Aires eenigen tijd
geleden een leger uit onder bevel van generaal Rosas, met het doel
hen uit te roeien. Thans waren de troepen gekampeerd aan de oevers
der Colorado-rivier, die omstreeks 80 mijlen ten noorden van de Rio
Negro ligt. Toen generaal Rosas Buenos Aires verliet, trok hij in
eene rechte lijn over de maagdelijke vlakten; en nadat het land op die
wijs vrijwel van Indianen gezuiverd was, liet hij op groote afstanden
kleine detachementen bereden soldaten achter (zoogenaamde posta's),
ten einde zoo de gemeenschap met de hoofdstad te onderhouden. Daar de
Beagle voornemens was Bahia Blanca voor kort te bezoeken, besloot ik
er over land heen te gaan; en eindelijk breidde ik mijn plan hiertoe
uit om den geheelen weg naar Buenos Aires over de posta's af te leggen.

[11 Augustus.]

Mr. Harris, een te Patagones wonend Engelschman, een gids en vijf
Gauchos, die zich naar het strijdvoerende leger begaven, waren mijne
reisgenooten. Zooals ik reeds zeide, ligt de Colorado omstreeks
80 mijlen ver; en daar wij langzaam reisden, waren wij twee en een
halven dag onder weg. De geheele streek die wij doortrokken, verdient
ternauwernood een beteren naam dan dien van woestijn. Water vindt
men er slechts in twee kleine putten en heet "frisch;" maar zelfs in
dezen tijd van het jaar--het regenseizoen--was het geheel brak. Des
zomers moet het hier een ellendige tocht zijn, want nu was hij al
mistroostig genoeg. Het dal van de Rio Negro is, ondanks zijn breedte,
geheel in de zandsteenvlakte uitgehold; want onmiddellijk boven den
oever waarop de stad ligt, begint een vlakke landstreek, die slechts
door enkele onbeduidende dalen en ondiepten wordt afgebroken. Overal
heeft het landschap hetzelfde dorre aanzien: een droge grofzandige
grond waarop bosjes bruin verweerd gras, en laag verspreid struikgewas
met doorns gewapend.

Kort nadat wij de eerste bron voorbij waren, kregen wij een
vermaarden boom in zicht, dien de Indianen als het altaar van Walleechu
vereeren. Hij ligt op een hoog gedeelte der vlakte en is dus eene baak,
die op grooten afstand zichtbaar is. Zoodra een Indianenstam hem in
't oog krijgt, beginnen zij hem met luide kreten te aanbidden. De
boom zelf is laag, doch vertakt en doornig; vlak boven den wortel
heeft hij eene middellijn van omstreeks drie voet. Hij staat geheel
alleen zonder buurman, en was werkelijk de eerste boom dien wij zagen;
later ontmoetten wij enkele andere van dezelfde soort; maar zij waren
verre van algemeen. Daar het winter was, had de boom geen bladeren;
doch in plaats hiervan tallooze draden, waaraan de verschillende
offeranden, als: sigaren, brood, vleesch, stukken doek, enz. waren
opgehangen. Arme Indianen, die niets beters hebben, trekken alleen
een draad uit hunne poncho's, en hechten dien aan den boom. Rijkere
Indianen zijn gewoon geestrijke dranken en maté in eene bepaalde
opening te gieten, en tabaksrook omhoog te blazen, in de meening
Walleechu zoodoende alle mogelijke genot te verschaffen. Om het
schouwspel te voltooien, was de boom door de gebleekte beenderen
van paarden omringd, die als offers geslacht waren geworden. Alle
Indianen van elken leeftijd en beide seksen brengen hunne offeranden;
zij denken dan, dat hunne paarden niet moede zullen worden en dat
zij zelven voorspoedig zullen zijn. De Gaucho die dit alles vertelde,
zeide, dat hij dit schouwspel in vredestijd gezien had, en dat hij en
anderen gewoon waren te wachten tot de Indianen hunne hielen hadden
gelicht, om dan de offeranden van Walleechu te stelen.

De Gauchos denken, dat de Indianen den boom als den God zelven
beschouwen; maar het schijnt veel aannemelijker, dat zij hem voor het
altaar aanzien. De eenige reden die ik voor deze keus bedenken kan is,
dat de boom een baken is op een gevaarlijken tocht. De Sierra de la
Ventana is op zeer verren afstand zichtbaar; en een Gaucho vertelde
mij, dat hij eens enkele mijlen ten noorden van de Rio Colorado
met een Indiaan reed, toen deze plotseling hetzelfde luide geraas
begon te maken, dat op het eerste gezicht van den verwijderden boom
gebruikelijk is; tegelijk hield hij de hand voor het hoofd en wees
in de richting van de Sierra. Naar de reden hiervan gevraagd, zeide
de Indiaan in gebrekkig Spaansch: "Zie voor het eerst de Sierra."

Omstreeks twee leagues voorbij dezen zeldzamen boom hielden wij halt om
te overnachten. Op dit oogenblik kregen de scherpziende Gauchos eene
ongelukkige koe in het oog, die zij in vollen ren achterna snelden,
weinige minuten later met hunne lazos binnensleepten en daarna
slachtten. Wij hadden hier de vier levensbehoeften "en el campo,"
nl. gras voor de paarden, water (slechts een modderpoel), vleesch
en brandstof. De Gauchos waren hoogst vernuftig in het vinden van al
deze weelde, en weldra begonnen wij de arme koe op te peuzelen. Dit
was de eerste nacht dien ik onder den blooten hemel doorbracht,
met het gareel van mijn zadel als bed. Er ligt een groot genot in
het onafhankelijke leven van den Gaucho, waar deze elk oogenblik
zijn paard kan laten stilstaan en zeggen: "Hier zullen wij den nacht
doorbrengen." De doodsche stilte der vlakte, de wakende honden, de
zigeuner-gestalten der Gauchos, die om het vuur hun leger opsloegen,
hebben het beeld van dien eersten nacht zoo diep in mijne ziel gegrift,
dat ik het nimmer zal vergeten.

Den volgenden dag vertoonde het land weer hetzelfde gelijkvormige
karakter, als boven is omschreven. Het wordt bewoond door enkele vogels
of dieren van iedere soort. Nu en dan kan men een hert of guanaco
(wilde lama of schaapkameel) zien; maar het Aguti (Cavia Patagonica)
[64] is de meest voorkomende viervoeter. Dit dier vertegenwoordigt
hier onze hazen, doch verschilt van deze in vele belangrijke punten, en
heeft bijv. slechts drie teenen aan de achtervoeten. Ook is het bijna
tweemaal zoo groot, bij een gewicht van 20 tot 25 Eng. ponden. Het
aguti is een getrouw vriend der woestijn; zoo is het iets gewoons
in dit landschap twee of drie in eene rechte lijn snel achter
elkander over deze woeste vlakten te zien springen. Men vindt hen
noordwaarts tot aan de sierra Tapalguen (37°30' breedte), waar de
vlakte plotseling groener en vochtiger wordt; en hunne zuidelijke
grens ligt tusschen Port Desiré en St.-Julian, waar de natuur van
het land niet verandert. Het is een zonderling feit, dat, hoewel
het aguti thans niet zoover zuidelijk als Port St.-Julian voorkomt,
kapitein Wood op zijne reis in het jaar 1670 zegt, dat zij daar
talrijk waren. Welke oorzaak kan het trekgebied van zulk een dier
in een uitgestrekt, onbewoond en schaars bezocht land veranderd
hebben? Ook blijkt uit het aantal door kapitein Wood op één dag
te Port Desiré geschoten stuks, dat zij daar vroeger aanmerkelijk
talrijker moeten geweest zijn dan nu. Daar, waar de bizcacha [65]
leeft en zijn hol maakt, maakt het aguti er gebruik van; waar echter,
zooals te Bahia Blanca, de bizcacha niet gevonden wordt, graaft het
aguti voor zichzelf. Hetzelfde gebeurt met den kleinen Pampas-uil
(Athene cunicularia), waarvan de beschrijving zoo dikwijls gezegd
heeft, dat hij als schildwacht aan den ingang der holen staat;
want in Oost-Banda is deze vogel, bij afwezigheid van de bizcacha,
verplicht zijn eigen woning te graven.

Toen wij den volgenden morgen de Rio Colorado naderden, veranderde
de aanblik van het landschap. Weldra kwamen wij aan eene met gras
bedekte vlakte, die om hare bloemen, hooge klaver en kleine uilen
op de Pampas geleek. Ook trokken wij door een slijkmoeras van
aanzienlijke uitgestrektheid, dat des zomers opdroogt en met eene
korst van verschillende zouten bedekt wordt; om die reden draagt het
den naam van salitrál. Nu was het bedekt met lage sappige planten,
van gelijke soort als die aan het zeestrand groeien.

Ter plaatse waar wij de Colorado overtrokken, is de rivier slechts
60 yards breed; doch in 't algemeen moet hare breedte het dubbele
bedragen. Haar loop is zeer bochtig en slingert zich tusschen
wilgeboomen en rietbanken. Naar men zegt is de afstand tot den
mond der rivier in rechte lijn negen leagues, maar te water vijf en
twintig. Toen wij in booten de rivier overstaken, werden wij door
talrijke troepen merriën opgehouden, die over de rivier zwommen
om eene afdeeling soldaten naar het binnenland te volgen. Koddiger
schouwspel heb ik nooit gezien dan die honderden en honderden koppen,
alle naar één kant gericht, met gespitste ooren, snuivende, gezwollen
neusgaten, en even boven het water uitstekende als een groote school
van eene of andere amphibie. Merrievleesch is het eenige voedsel,
dat de soldaten hebben als zij op expeditie zijn. Dit verschaft hun
eene groote gemakkelijkheid van beweging, aangezien paarden zeer ver
over deze vlakten gedreven kunnen worden. Men verzekerde mij, dat een
onbelast paard vele dagen achtereen honderd mijlen daags kan afleggen.

Het kamp van generaal Rosas lag dicht bij de rivier, en vormde een
vierkant van wagens, kanonnen, stroohutten, enz. De manschappen waren
bijna allen cavaleristen; maar ik geloof, dat er nooit een leger
heeft bestaan zoo schelm- en bandietachtig als dit. Het meerendeel der
soldaten was van gemengd ras, van Negers, Indianen en Spanjaarden. Ik
weet niet waarom, maar lieden van dergelijke afkomst hebben zelden
eene gunstige gelaatsuitdrukking. Ik vroeg naar den officier van
administratie om mijn paspoort te toonen. Deze begon mij op de
hooghartigste en geheimzinnigste manier te ondervragen. Gelukkig
had ik een aanbevelingsbrief van het gouvernement te Buenos Aires
aan den commandant van Patagones. [66] Deze brief werd naar generaal
Rosas gebracht, die mij eene zeer beleefde boodschap zond, welke de
officier mij lachend en hoffelijk overbracht. Wij namen onzen intrek
in den rancho of hoeve van een merkwaardigen ouden Spanjaard, die
onder Napoleon op diens tocht naar Rusland gediend had.

Wij toefden twee dagen aan de Rio Colorado. Ik had hier weinig te doen,
want het omringende land was een moeras, dat des zomers (December),
als de sneeuw op de Cordilleras smelt, door de rivier overstroomd
wordt. Mijne voornaamste bezigheid bestond in het gadeslaan van de
Indiaansche gezinnen, als zij in den rancho, waar wij logeerden,
kleine artikelen kwamen koopen. Er werd ondersteld, dat generaal
Rosas omstreeks 600 Indiaansche bondgenooten had.

Deze Indianen behoorden tot een lang, fraai ras; doch later was aan
de Vuurlandsche wilden gemakkelijk te zien, hoezeer koude, gebrek
aan voedsel en geringere beschaving hetzelfde voorkomen afschuwelijk
maakten. Sommige schrijvers hebben in hunne bepaling van de eerste
menschenrassen deze Indianen in twee klassen verdeeld; maar dit is
zeker niet nauwkeurig. Onder de jonge vrouwen of chinas verdienden
enkele zelfs den naam van "schoon." Heur haar was grof, doch zwart
en glanzend, en zij droegen het in twee vlechten die tot aan het
middel hingen. Zij hadden eene hooge kleur en schitterende, fonkelende
oogen; hare beenen, voeten en armen waren klein en sierlijk gevormd;
hare enkels en soms hare middels prijkten met breede braceletten of
blauwe kralen. Geen belangwekkender schouwspel dan enkele van deze
gezinnen bijeen te zien. Eene moeder kwam dikwijls met een of twee
dochters op hetzelfde paard gezeten, naar onzen rancho. Zij reden
als mannen, maar met de knieën hooger opgetrokken. Deze gewoonte komt
misschien hieruit voort, dat zij bij het reizen steeds de lastpaarden
berijden. De vrouwen zijn verplicht de paarden te laden en te ontladen,
de tenten op te slaan voor den nacht, in 't kort, om als de vrouwen
van alle wilden, nuttige slavinnen te zijn.

De mannen vechten, jagen, zorgen voor de paarden en maken het
rijgarnituur. Een hunner voornaamste bezigheden thuis is, twee
steenen zoolang tegen elkander te slaan, dat zij rond worden, om
daarvan bolas te maken. Met dit belangrijke wapen vangt de Indiaan
zijn wild, en ook zijn paard, dat vrij over de vlakte zwerft. In het
gevecht is zijne eerste poging het paard van zijn tegenstander met
de bolas te doen neertuimelen; en als deze door den val in de klem
raakt, hem met den chuzo te dooden. Grijpen de bolas slechts den hals
of het lichaam van een dier, zonder meer, dan worden zij den werper
dikwijls uit de handen gerukt en zijn verloren. Daar het afronden van
de steenen twee dagen werk eischt, is de vervaardiging daarvan eene
zeer gewone bezigheid. Verscheidene mannen en vrouwen hadden rood
geverfde gezichten; maar nooit zag ik de horizontale strepen, die
zoo algemeen zijn onder de Vuurlanders. Hun voornaamste trots is om
alles van zilver te hebben. Ik heb een cacique gezien, wiens sporen,
stijgbeugels, mesgreep en toom van dit metaal waren; hoofdstel en
teugels bestonden uit zilverdraad, niet dikker dan zweeptouw. Het
was een fraai gezicht een vurigen Indiaanschen hengst onder zulk
een schitterend tooisel te zien zwenken, wat aan de rijkunst een
merkwaardig kenmerk van sierlijkheid gaf.

Generaal Rosas gaf zijn wensch te kennen mij te zien--eene
omstandigheid waarover ik later zeer verheugd was. Hij is een man van
buitengewoon karakter, en heeft een zeer overwegenden invloed in het
land, dien hij waarschijnlijk tot voorspoed en ontwikkeling ervan
zal aanwenden. [67] Naar men zegt, is hij eigenaar van 74 vierkante
leagues land en ongeveer 300000 stuks vee. Zijne landgoederen worden
voortreffelijk bestuurd en leveren veel meer koren op dan die van
anderen. Hij kreeg het eerst zijne vermaardheid door zijne wetten
voor zijn eigen landgoederen en door het onder tucht houden van
verscheidene honderden manschappen, waardoor hij in staat was de
aanvallen der Indianen met goed gevolg te weerstaan. Er zijn vele
verhalen in omloop over de ruwe manier waarop zijne wetten werden
toegepast. Een dezer was, dat niemand, op straffe van in het blok
te worden gesloten, des Zondags zijn mes mocht dragen; want daar
dit de voornaamste dag was voor dobbelen en drinken, ontstonden vele
twisten, die, wegens de algemeene gewoonte om met het mes te vechten,
dikwijls noodlottig eindigden. Op zekeren Zondag kwam de Gouverneur
in groot tenue de estáncia bezoeken. Deze onverwachte gebeurtenis
verraste generaal Rosas zoozeer, dat hij door den haast, waarin hij
den Gouverneur tegemoet ging, vergat zijn mes thuis te laten, dat naar
gewoonte in zijn gordel stak. De rentmeester tikte hem daarom op den
schouder en herinnerde hem aan de wet; waarop de generaal zich tot
den Gouverneur wendde, zeggende, dat het hem zeer speet, maar dat hij
in het blok moest en zelfs in zijn eigen huis geen macht had voordat
hij er weer uit kwam. Na een poos haalde men den rentmeester over
het blok te openen en den generaal vrij te laten; maar nauwelijks was
dit gebeurd, of Rosas keerde zich tot den rentmeester met de woorden:
"Nu hebt gij de wet overtreden en moet daarom mijne plaats in het blok
innemen." Dergelijke handelingen vielen in den smaak der Gauchos, die
allen een hoogen dunk hebben van hunne eigen waardigheid en gelijkheid.

Generaal Rosas is ook een uitstekend ruiter--eene eigenschap van
geen geringe beteekenis in een land, waar een op de been gebracht
leger zijn generaal koos door de volgende proef. Een troep ongetemde
paarden werd in een corrál gedreven en door een poort, waarboven een
dwarsbalk hing, weer uitgelaten. Nu werd overeengekomen, dat wie van
den balk op een dezer paarden kon springen, terwijl het naar buiten
snelde, en in staat was zonder zadel of toom het niet alleen te
berijden, maar ook naar de deur van den corrál terug te brengen--hun
generaal zou zijn. De persoon, die daarin slaagde, werd dan gekozen
en vormde ongetwijfeld een geschikt generaal voor zulk een leger. Deze
buitengewone daad was ook door Rosas volbracht.

Hierdoor en omdat hij zich in kleeding en gewoonten naar de Gauchos
schikte, heeft hij eene onbeperkte volksgunst in het land verworven,
en bijgevolg eene gebiedende macht. Een Engelsch koopman verzekerde
mij, dat een man, die een ander vermoord had, bij zijne gevangenneming
en toen hem naar de reden van zijn daad gevraagd werd, antwoordde:
"Hij sprak op oneerbiedige wijze over generaal Rosas; daarom doodde
ik hem." Een week later werd de moordenaar in vrijheid gesteld,
hetgeen zonder twijfel een daad was van de partij van den generaal,
en niet van dezen zelf.

In gesprek is hij vol geestdrift, lichtgeraakt en zeer ernstig. Zijn
ernst gaat zelfs zeer ver. Ik hoorde een van zijne hofnarren (want
hij houdt er twee, zooals voorheen de baronnen), de volgende anecdote
vertellen:

"Ik was zeer verlangend zeker muziekstuk te hooren, en zoo ging
ik twee- of driemaal naar den generaal om hem dit te vragen. Hij
antwoordde: "Ga aan uw werk, want ik ben bezig." Ik kwam voor de tweede
maal; toen zeide hij: "Als ge nog eens komt, zal ik u straffen." Toen
ik voor de derde maal vroeg, begon hij te lachen. Ik sidderde en
snelde de tent uit; maar het was te laat. Hij beval twee soldaten mij
te grijpen en op de palen te leggen. Ik smeekte bij alle heiligen in
den hemel mij te laten gaan; maar hij gaf niet toe. Als de generaal
lacht, spaart hij narren noch wijzen."

De arme grappenmaker keek zeer verdrietig bij de herinnering aan
die straf. Deze is werkelijk zeer streng: vier palen worden in den
grond geslagen, en daarop legt men den man met de armen en beenen in
horizontalen stand, en laat hem zoo verscheidene uren liggen. Het
denkbeeld is blijkbaar ontleend aan de gewone manier om huiden te
drogen. Mijn gesprek met den generaal verliep zonder een enkelen
glimlach; en ik kreeg een paspoort en een bevel voor rijks-postpaarden,
welke beide stukken mij op de vriendelijkste en bereidwilligste manier
gegeven werden.

Des morgens vertrokken wij naar Bahia Blanca, dat wij in twee dagen
bereikten. Toen wij het legerkamp verlieten, trokken wij voorbij de
toldos der Indianen. Deze zijn rond, als ovens, en met huiden overdekt;
bij den ingang van elke tent was een spits toeloopende chuzo in den
grond gestoken. De toldos waren in afzonderlijke groepen verdeeld,
welke tot de stammen der verschillende caciquen behoorden; en de
groepen wederom in kleinere, naar gelang van de bloedverwantschap
der eigenaars. Vele mijlen ver reisden wij door het dal van de Rio
Colorado. De alluviale vlakten aan den kant schenen vruchtbaar en deden
vermoeden, dat zij wel geschikt zijn voor den groei van koren. Van de
rivier noordwaarts gaande, kwamen wij spoedig in eene streek, die van
de vlakten ten zuiden der rivier verschilde. Wel was het land nog droog
en onvruchtbaar, maar het bevatte vele verschillende plantensoorten;
en het gras, hoewel bruin en verweerd, werd overvloediger naarmate
de doornstruiken schaarscher werden. Na eene kleine uitgestrektheid
verdwenen deze laatsten geheel, en was de kale vlakte nergens met
eenig struikgewas bedekt. Deze verandering in plantengroei kenmerkt
het begin der groote mergelkalk-formatie, waaruit de uitgestrekte
ruimte der Pampas bestaat en die het granietgesteente van Oost-Banda
bedekt. [68] Van de Straat van Magelhaen tot de Rio Colorado--een
afstand van omtrent 800 mijlen--bestaat de oppervlakte van het land
alom uit grof zand en keisteenen. De keisteenen zijn hoofdzakelijk
porfier en danken hun ontstaan vermoedelijk aan de rotsen van de
Cordilleras. Ten noorden van de Rio Colorado neemt de dikte dezer
formatie af, en worden de steenen uiterst klein; tegelijk houdt hier
de karakteristieke plantengroei van Patagonië op.

Na omstreeks 25 mijl gereden te hebben, kwamen wij aan een breede
strook zandduinen, die zich, zoo ver het oog reikt, naar het oosten en
westen uitstrekt. Doordien deze zandheuvels op de klei rusten, doen
zij kleine waterpoelen ontstaan, en leveren zoodoende in dit droge
land een onwaardeerbaren toevoer van zoet water. Het groote voordeel,
dat uit holligheden en verhevenheden van den bodem voortvloeit, is
ons dikwijls niet duidelijk. De twee armzalige bronnen op den langen
tocht tusschen de Negro- en Colorado-rivieren waren een gevolg van
geringe oneffenheden in de vlakte; zonder deze zou geen druppel water
gevonden zijn. De strook zandduinen is omtrent acht mijlen breed,
en vormde waarschijnlijk in een vroeger tijdperk den rand van een
grooten riviermond, waar nu de Colorado vloeit. In dit district, waar
overtuigende bewijzen zijn van landrijzing in een niet lang verleden,
kunnen zulke beschouwingen moeilijk veronachtzaamd worden, al let men
ook alleen op de physisch geographische gesteldheid van het land. Na
de zandige streek te zijn doorgetrokken, kwamen wij des avonds aan een
der posthuizen; en daar de versche paarden op een afstand graasden,
besloten wij hier den nacht door te brengen.

Het huis was gelegen aan den voet eener tusschen de honderd en
tweehonderd voet hooge verhevenheid--een zeer merkwaardig verschijnsel
in deze streek. Deze post werd bestuurd door een neger-luitenant,
uit Afrika geboortig. Tot zijn eer moet gezegd worden, dat er tusschen
de Colorado-rivier en Buenos Aires geen enkele rancho zoo net in orde
was als de zijne. Hij had eene kleine kamer voor vreemdelingen, en een
kleinen corrál voor de paarden, alles van takken en riet gemaakt; ook
had hij eene gracht om zijn huis gegraven als middel van verdediging
bij mogelijke aanvallen. Dit zou echter weinig gebaat hebben indien er
Indianen waren gekomen; maar zijn voornaamste troost scheen te liggen
in de gedachte om zijn leven duur te verkoopen. Kort te voren was er
des nachts een troep Indianen voorbij gekomen; zoo deze het posthuis
hadden opgemerkt, zou onze zwarte vriend met zijne vier soldaten
ongetwijfeld zijn omgebracht. Nergens ontmoette ik een beleefder en
voorkomender man dan deze neger; en daarom was het des te grievender
te zien, dat hij niet met ons wilde aanzitten en samen eten.

Des morgens lieten wij zeer vroeg de paarden halen en zetten ons
andermaal in een opwekkenden galop. Wij reden voorbij de Cabeza
del Buey: een oude naam, die gegeven is aan den uitlooper van een
groot moeras, dat zich tot Bahia Blanca uitstrekt. Hier wisselden
wij van paarden en trokken eenige mijlen ver door slijklanden en
zoutmoerassen. Voor het laatst van paarden verwisselende, begonnen
wij opnieuw door den modder te waden. Plotseling viel mijn paard en
werd ik deerlijk in het zwarte slijk gedompeld--een zeer onaangenaam
voorval, als men niet in 't bezit van andere kleêren is. Eenige mijlen
van het fort ontmoetten wij een man, die ons vertelde, dat er een
groot kanon was afgevuurd, hetwelk een sein is dat er Indianen in de
buurt zijn. Onmiddellijk verlieten wij den weg en volgden den zoom
van een moeras, dat nog de beste gelegenheid tot vluchten biedt, als
men wordt nagezet. Tot onze blijdschap kwamen wij binnen de muren van
het fort, doch vernamen hier, dat al het alarm om niets was geweest,
daar de Indianen vreedzame lieden bleken te zijn, die naar Generaal
Rosas wilden gaan.

Bahia Blanca verdient ternauwernood den naam van dorp. Enkele huizen
en de barakken voor de troepen zijn door eene diepe gracht en een
versterkten wal omgeven. De nederzetting is nog van jonge dagteekening
(1828), en heeft bij hare ontwikkeling moeilijke dagen doorleefd. Het
gouvernement van Buenos Aires nam haar onrechtmatig met geweld in
bezit, in plaats van het wijze voorbeeld der Spaansche onderkoningen te
volgen, die het land bij de oudere nederzetting aan de Rio Negro van
de Indianen kochten. Vandaar de behoefte aan vestingwerken; vandaar
de weinige huizen en het weinige bebouwde land buiten de grenzen der
omwalling. Zelfs het vee is niet veilig voor de aanvallen der Indianen
buiten de grensscheidingen der vlakte waarop de vesting staat.

Wijl het punt van de haven waar de Beagle voornemens was te ankeren,
25 mijlen ver lag, kreeg ik van den commandant een gids en paarden mede
om te zien of het schip reeds was aangekomen. Bij het verlaten van de
groene grasvlakte, die zich langs den zoom van een beekje uitstrekte,
kwamen wij weldra in een wijde vlakke wildernis, bestaande uit zand,
zoutmoerassen of enkel modder. Sommige gedeelten waren met lage
kreupelbosschen bedekt, en andere met die sappige planten, welke
alléén tieren op plaatsen waar overvloed van zout is. In weerwil dat
het land slecht was, vloeide het over van struisvogels, herten, agutis
en armadillen of gordeldieren (Dasypus). Mijn gids vertelde mij, dat
hij twee maanden geleden er nauwelijks het leven had afgebracht; hij
jaagde met twee andere mannen niet ver van dit gedeelte van het land,
toen zij plotseling een troep Indianen ontmoetten, die hen nazetten,
weldra inhaalden en zijne twee vrienden doodden. Ook de pooten van
zijn eigen paard werden door de bolas gegrepen; maar hij sprong uit
den zadel en sneed het werptuig met zijn mes af. Terwijl hij dit
deed, was hij genoodzaakt om zijn paard heen te snellen, waarbij
hij twee ernstige wonden door hunne chuzos opliep. Weer in den zadel
springende, manoeuvreerde hij met verbazende vlugheid voor de lange
speren zijner vervolgers uit, die hem tot in 't gezicht van het fort
najoegen. Sedert dien tijd was er streng bevolen, dat niemand zich ver
van de nederzetting mocht verwijderen. Ik wist dit niet toen ik het
fort verliet, en had met verwondering gezien hoe ernstig mijn gids naar
een hert keek, dat geschrokken scheen door iets dat van verre opdook.

Bij onze aankomst was de Beagle er nog niet, zoodat wij den
terugtocht aanvaardden; maar wijl de paarden spoedig vermoeid waren,
moesten wij op de vlakte bivouakeeren. Des morgens hadden wij een
gordeldier gevangen, dat, ofschoon een uitmuntend voedsel als het
in zijn pantser gebraden wordt, voor twee hongerige menschen geen
zeer krachtig ontbijt en middagmaal opleverde. Op de plek waar wij
den nacht zouden doorbrengen, was de grond omkorst met een laag van
zwavelzure soda en bevatte dus natuurlijk geen water. Toch wisten
vele kleinere knaagdieren zelfs hier hun leven op te houden, en den
halven nacht liet de tucutuco zijn zonderling zwak geknor onder mijn
hoofd hooren. Onze paarden waren van treurig gehalte, en in den loop
van den morgen waren zij wegens gebrek aan drinken spoedig uitgeput,
zoodat wij verplicht waren te loopen. Omstreeks 9 ure doodden de honden
een jonge geit, die wij braadden. Ik at er iets van, maar kreeg daarop
een ondragelijken dorst. Dit was des te verdrietiger, wijl het pas
geregend had en de weg vol was van kleine plassen helder water, waarvan
echter geen druppel drinkbaar. Ik was nauwelijks 20 uur zonder water
geweest, en slechts gedeeltelijk onder een blakende zon; toch maakte
de dorst mij zeer slap. Hoe sommige menschen twee of drie dagen in
zulke omstandigheden kunnen doorbrengen, kan ik niet begrijpen; maar
tevens moet ik bekennen, dat mijn gids er in 't geheel niet door leed
en zich verwonderde, dat één dag ontbering voor mij zoo'n straf was.

Ik heb verscheidene malen er op gezinspeeld, dat de bodemoppervlakte
met een zoutkorst bedekt was. Dit verschijnsel is geheel iets anders
dan bij de salinas en meer ongewoon. In vele deelen van Zuid-Amerika,
waar het klimaat matig droog is, komen korstvormingen voor; doch
nergens heb ik ze zoo menigvuldig gezien als bij Bahia Blanca. Het
zout bestaat hier, en ook in andere deelen van Patagonië, hoofdzakelijk
uit zwavelzure soda met geringe bijmengsels van gewoon zout. Zoo lang
de grond in deze salitráles (gelijk de Spanjaarden hen ten onrechte
noemen, die deze stof voor salpeter aanzien) vochtig blijft, is er
niets anders te zien dan eene uitgestrekte vlakte met een zwarten
modderigen bodem, waarop verspreide bosjes van sappige planten. Keert
men echter na eene week hitte door een dezer streken terug, dan
staat men verbaasd de vlakte vierkante mijlen ver zoo wit te zien,
als ware er een fijne sneeuw gevallen, die hier en daar in hoopjes
is opgewaaid. Dit laatste verschijnsel wordt voornamelijk hierdoor
veroorzaakt, dat, gedurende de langzame verdamping van het vocht,
door ronde doode grasscheutjes, houtstompjes en stukken losse aarde
de zouten worden omhoog getrokken, in plaats van op den bodem der
waterpoelen te kristalliseeren. De salitráles komen voor op vlakke
gronden, die slechts enkele voeten boven den zeespiegel liggen,
of op alluviaal land dat aan rivieren grenst. Parchappe [69] vond,
dat de zoutkorst in de vlakte op enkele mijlen afstand van zee,
voornamelijk uit zwavelzure soda (Na2SO4) bestond, met slechts 7%
gewoon zout (NaCl), terwijl dichter bij de kust het gehalte aan
gewoon zout steeg tot 37 procent. Door deze omstandigheid zouden
wij geneigd zijn te gelooven, dat de zwavelzure soda in den bodem
ontstaan is uit het chloornatrium of zeezout, dat gedurende de
langzame en jongste rijzing van dit droge land aan de oppervlakte
is achtergebleven. Het geheele verschijnsel is wel de aandacht van
natuuronderzoekers waard. Bezitten de sappige, zoutopnemende planten,
die naar men weet veel soda bevatten, het vermogen chloornatrium te
ontleden? Levert de zwarte, stinkende modder, zoo rijk aan organische
stof, de zwavel en laatstelijk het zwavelzuur?

Twee dagen later reed ik opnieuw naar de haven, toen mijn metgezel,
dezelfde van vroeger, niet ver van de plaats onzer bestemming drie
ruiters over de vlakte zag rennen. Onmiddellijk steeg hij af, en hen
opmerkzaam gadeslaande, zeide hij:

"Zij rijden als Christenen; en niemand mag uit het fort!"

De drie jagers vereenigden zich en stegen van hunne paarden. Eindelijk
sprong er een weer in den zadel en reed over den heuvel uit het
gezicht.

"Wij moeten nu ook weer te paard. Laad uw pistool!" zeide mijn
metgezel, terwijl hij naar zijn zwaard keek.

"Zijn dat Indianen?" vroeg ik.

"Quien sabe?" [70] Zoo het er niet meer dan drie zijn, heeft het niet
veel te beteekenen."

Toen viel mij in, dat de eene ruiter waarschijnlijk over den heuvel
was gegaan om de rest van den troep te halen; welk vermoeden ik mijn
makker mededeelde. Doch al wat ik ten antwoord kreeg was:

"Quien sabe?"

Langzaam en zonder tusschenpoozen verkende zijn oog den verren
horizon. Daar ik zijne buitengewone koelheid voor een overdreven grap
hield, vroeg ik hem waarom wij niet naar huis terugkeerden. Ik schrok
toen hij antwoordde:

"Wij keeren terug, maar in eene richting die dicht langs een moeras
gaat. Hierin kunnen wij onze paarden laten galoppeeren zoover zij
kunnen, en dan op onze eigen beenen vertrouwen. Zoo is er geen gevaar."

Ik vertrouwde daar niet zoo geheel op, en wilde onzen draf versnellen.

"Neen," sprak hij, "niet voordat zij het doen."

Als een kleine verhevenheid ons aan het oog onttrok, reden wij
stapvoets. Eindelijk bereikten wij een dal, sloegen links af en
draafden snel naar den voet van een heuvel. Mijn metgezel gaf mij zijn
paard om vast te houden, deed de honden knielen, en kroop op handen
en voeten rond om de ruiters te verkennen. In die houding bleef hij
eenigen tijd; maar eindelijk barstte hij in een gelach uit, en riep:

"Son mujeres!" (Het zijn vrouwen.)

Nu herkende hij in haar de vrouw en schoonzuster van den zoon van
den majoor, die naar struisvogeleieren zochten. Ik heb opzettelijk
het gedrag van dezen man beschreven, omdat hij handelde in de volle
overtuiging dat zij Indianen waren. Doch zoodra was deze dwaze
vergissing ontdekt, of hij noemde mij honderd redenen, waarom het
geen Indianen zijn konden. Op die oogenblikken had hij echter al deze
redenen vergeten. Wij reden daarop kalm en gerustgesteld naar een
hoog punt, Punta Alta genaamd, waar wij de groote haven van Bahia
Blanca bijna geheel konden overzien.

De uitgestrekte watervlakte wordt door talrijke groote modderbanken
verstopt, welke de inwoners Cangrejáles noemen, vanwege het aantal
kleine krabben. De modder is zoo week, dat het zelfs over zeer
korte afstanden onmogelijk is er over te loopen. Van vele banken is
de oppervlakte met hooge biezen bedekt, waarvan de toppen alleen
bij hoog water zichtbaar zijn. Eens, toen wij in eene boot zaten,
geraakten wij in deze ondiepten zoo verdwaald, dat wij er met veel
moeite weer uit kwamen. Er was niets te zien dan vlakke modderplaten;
de lucht was niet zeer helder en met sterke straalbreking, of, zooals
de zeelieden zeggen: "Een sterke kimrijzing." Het eenige niet vlakke
voorwerp, dat binnen het bereik van ons oog lag, was de horizon;
de biezen geleken op struiken die in de lucht hingen, het water op
modderbanken en de modderbanken op water.

Wij overnachtten op Punta Alta, waar ik mij bezighield met het zoeken
naar fossiele beenderen, wijl dit punt een waar graf is van monsters
van uitgestorven diersoorten. De avond was volkomen stil en helder,
en de uiterst eentonige aanblik der omgeving maakte hem aantrekkelijk
zelfs te midden van modderbanken en zeemeeuwen, van zandheuvels en
gieren. Toen wij des morgens terugreden, kruisten wij een zeer versch
spoor van een Puma, [71] maar konden hem niet vinden. Ook zagen
wij een paar Zorillo's of Peruaansche stinkdieren, di

Showing first 200,000 characters. Full text: gutenberg.org/ebooks/33764