Franse Toestanden
by Heinrich Heine · Dutch · Gutenberg #2839 · 46,931 chars · public domain (US)
The Project Gutenberg eBook of Franse Toestanden
This eBook is for the use of anyone anywhere in the United States and
most other parts of the world at no cost and with almost no restrictions
whatsoever. You may copy it, give it away or re-use it under the terms
of the Project Gutenberg License included with this eBook or online
at www.gutenberg.org. If you are not located in the United States,
you will have to check the laws of the country where you are located
before using this eBook.
Title: Franse Toestanden
Author: Heinrich Heine
Release date: September 1, 2001 [eBook #2839]
Most recently updated: January 1, 2021
Language: Dutch
Other information and formats: www.gutenberg.org/ebooks/2839
*** START OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK FRANSE TOESTANDEN ***
Ver.04.07.00*END*
Franse Toestanden
I. Halfvasten?
Er is geen tijd meer voor bespiegelingen over het verleden. Het heden
is op dit moment belangrijker, en het thema, dat dit heden mij nu ter
bespreking aanbiedt, is van die aard dat zelfs de vraag of ik kan
verder schrijven ervan afhangt. Ik geef u een fragment van een
artikel, en in een volgend boek zal het dan volledig verschijnen. Ik
werd bij mijn schrijfwerk vaak gestoord, het meest door het
verschrikkelijke kermen van mijn buurman, die aan de cholera stierf.
Ik moet dan ook bemerken dat de omstandigheden van dat moment op mijn
volgende bladzijden een bedenkelijke invloed hadden; weliswaar had
ikzelf geen enkel ongemak, voor zover ik weet, maar toch stoort het,
als de klanken van de Dood die zijn sikkel aan het wetten is een
mens zo duidelijk in het oor klinken. Het is een geestelijk
onbehagen, waar men zich niet van kan ontdoen, eerder dan een
lichamelijk lijden. Was dàt er ook nog bijgekomen, dan had ik op
de loop moeten gaan, zoals de andere vreemdelingen hier; maar –
hier lag ook mijn beste vriend ziek te bed. Ik vermeld dat, omdat men
anders mijn achterblijven in Parijs voor een stukje bravoure zou
kunnen aanzien. Alleen een gek zou er plezier in vinden om de cholera
te willen trotseren.
Het was opnieuw een tijd van de TERREUR, veel verschrikkelijker dan
die vorige, want deze keer hadden de terechtstellingen zo snel, en zo
heimelijk plaats. Een gemaskerde beul was het, die met een
onzichtbare GUILLOTINE AMBULANTE door Parijs trok. "We worden, de een
na de ander, in de zak gestoken!" zei mijn bediende al zuchtend elke
morgen, als hij mij het aantal doden kwam melden, of het sterven van
een bekende. De uitdrukking "in de zak steken" was helemaal geen
beeldspraak; er waren al vlug kisten tekort, en het merendeel van de
doden werd in zakken begraven. Toen ik vorige week voorbij een
openbare markt kwam, en in de grote hallen al dat lustige volk zag,
die springend-montere Fransmannetjes, en die lieflijke kletskousen van
FRANÇAISES, die daar lachend en schaterend hun inkopen deden; toen
herinnerde ik mij, dat er op die plek gedurende de choleratijd, hoog
opeen gestapeld, vele honderden witte zakken lagen, waar allemaal
lijken inzaten, en dat men hier toen maar weinig stemmen hoorde, en
die klonken des te fataler; namelijk de stemmen van de lijkwachters
die, in griezelige gelijkmoedigheid, aan de doodgravers elk hun aantal
zakken toebedeelden, of van de doodgravers die bij het stapelen op de
karren met gedempte stem dat getal herhaalden, of zich juist schril en
luid beklaagden dat men hen een zak te weinig geleverd had, waarbij
het niet zelden tot een wonderlijke ruzie kwam. Ik weet nog dat er
naast mij twee knaapjes stonden met bedroefde gezichtjes, en één
ervan vroeg mij: of ik niet wist in welke zak zijn vader zat?
De nu volgende mededelingen hebben wellicht de verdienste, dat ze
tegelijk ook een bulletin zijn, dat op het slagveld zelf geschreven
is, en nog wel tijdens de slag zelf, zodat de onvervalste kleur van
het ogenblik erin zit. Toegegeven, Thucydides de geschiedschrijver,
en de novellist Bocaccio hebben ons betere voorbeelden van het genre
nagelaten; maar ik betwijfel of zij de gemoedsrust zouden hebben gehad
om, op het moment zelf dat de cholera van hùn tijd het hardst om
hen heen woedde, dat meteen in de ALLGEMEINE ZEITUNG van Korinthië,
of die van Pisa, zo mooi en meesterlijk te beschrijven.
Ik zal bij de volgende bladzijden één grondgedachte trouw
blijven, die ik ook in het hele boek zal toepassen, namelijk: dat ik
niéts aan deze artikelen verander; dat ik ze helemaal zó laat
afdrukken, zoals ik ze oorspronkelijk geschreven heb. Dat ik alleen
hier en daar een enkel woord toevoeg, of weglaat, als dat in mijn
herinnering met het oorspronkelijke manuscript overeenkomt. Zulke
kleine reminiscenties kan ik niet afwijzen, maar ze zijn zeer
zeldzaam, en zeer onbeduidend, en het gaat nooit om eigenlijke
vergissingen of valse profetieën, of scheve perspectieven, want
juist dié mogen hier niet ontbreken: die behoren bij de
geschiedenis van de tijd. De gebeurtenissen zelf zijn altijd de beste
berichtgeving.
Ik spreek over de cholera die hier heerst, die ongebreideld heerst, en
die, zonder onderscheid van stand of gezindheid, in duizendvoud haar
slachtoffers velt.
Men had die pestilentie nogal zorgeloos tegemoet gezien, temeer daar
vanuit Londen het bericht gekomen was, dat er naar verhouding maar
weinigen weggerukt waren. Eerst was het zelfs een beetje "in" om met
de ziekte te spotten. Men ging er van uit dat de cholera zich hier
niet in aanzien zou kunnen werken, evenmin als zovele andere grote
reputaties in Parijs… en men kon toch die goeie ouwe cholera er
niet van verdenken dat ze, uit schrik om belachelijk gemaakt te
worden, naar een middel zou grijpen dat tenslotte al door Robespierre
en Napoleon probaat geacht was: dat ze namelijk, om respect af te
dwingen, het volk zou decimeren.
Maar, met al de grote ellende die hier heerst; met het kolossaal
gebrek aan hygiëne – en dat is niet alleen bij de armste klassen
te vinden; met de kwetsbaarheid van het ganse volk, in zijn
grenzeloze lichtzinnigheid; met daarbij een totaal gebrek aan
voorzorgsmaatregelen, of zelfs maar voorzichtigheid; met dat alles
dus, moést de cholera wel snel en hard om zich heen grijpen, en
hier meer dan elders. Haar aankomst werd de 29ste maart officiëel
bekend gemaakt. Dat was de dag van halfvasten, MI-CARÊME. Het
weer was zonnig en aangenaam, en bijgevolg wandelden de Parijzenaars
vrolijk op de BOULEVARDS. Daar waren zelfs maskers te zien, die in
overdreven kleuren en vormen de spot dreven met die angst voor de
cholera, en met de ziekte zelf. Er was die avond nog meer volk op de
REDOUTES? dan anders; overmoedig geschater overstemde ook de luidste
muziek, de mensen raakten verhit van de CHAHÛT – het
CANCAN-dansen: dubbelzinnig is die dans ook nauwelijks – en ze aten
daarbij ijs en dronken allerhande kouwe dranken; tot plots een van de
lustigste Harlekijns een àl te grote koelte in zijn benen gewaar
werd en zijn masker afzette, waarbij er – tot grote verwondering
van iedereen – een viooltjes-blauw gezicht te voorschijn kwam. Men
zag al snel dat dit geen grap was, en het gelach verstomde. Vele
wagens vol mensen werden gelijk van de REDOUTE naar het HÔTEL-DIEU
afgevoerd, het centrale ziekenhuis, waar zij, met hun avontuurlijke
schertskledij nog aan, terstond stierven. Omdat men in de eerste
paniek nog geloofde in besmetting, en omdat de oudere gasten van het
HÔTEL-DIEU een vreselijk angstgeroep aanhieven, heeft men die
eerste doden, naar men zegt, zó snel begraven dat men niet eens de
tijd nam om hun narrenkledij uit te trekken en, vrolijk als ze geleefd
hebben, liggen ze nu vrolijk in het graf.
II. Vergif
Niets gelijkt op de verwarring waarmee er nu plots
zekerheidsmaatregelen genomen werden. Er kwam een COMMISSION
SANITAIRE tot stand, er werden overal BUREAUX DE SECOURS ingericht, en
de verordening betreffende de SALUBRETÉ PUBLIQUE, de
huisvuilophaling, moest ten spoedigste in werking treden. Hier kwam
men al direct in botsing met de belangen van enige duizenden mensen,
die de vuilnis op de openbare weg als hùn domein beschouwden. Dat
zijn de zogenaamde CHIFFONNIERS, die hun levensonderhoud halen uit het
afval dat zich een hele dag voor de huizen ophoopt, in hoekjes en
kantjes. Met grote spitse korven op de rug, en een prikstok in de
hand, slenteren deze vuil- bleke gestalten – deze mensen – door
de straten en ze weten nog heel wat bruikbaars uit het vuil te prikken
en te verkopen. Maar nu gaf de politie die afvalophaling in
ENTREPRISE, om het vuil niet te lang op straat te laten liggen. Het
afval werd op karren geladen en moest direct de stad uit, naar het
vrije veld. Alleen daar was het de CHIFFONNIERS nog toegestaan naar
hartelust wat rond te vissen. Maar deze mensen klaagden nu: dat ze
gebroodroofd werden, of op zijn minst in hun belangen geschaad; dat
hun bedrijvigheid een lang verworven recht was, een soort eigendom
eigenlijk, die men hen niet zomaar willekeurig kon afpakken.
Het is eigenaardig dat de argumentatie, die de CHIFFONNIERS daarbij
hanteerden, helemaal dezelfde was als die welke ook onze Duitse
landjonkers, gildenmeesters, tiendenpredikers, faculteitsgenoten en
andere bevoorrechten plegen in te roepen, als de oude misbruiken waar
zíj hun nut uit trekken – het afval van de middeleeuwen dus –
als dié misbruiken eens dreigen opgeruimd te worden, om op die
manier tenminste óns leven niet te verpesten met dat verjaard stof
en die vuiligheid.
Toen hun protest niks uithaalde, zochten de CHIFFONNIERS met geweld
die hervorming van de huisvuilophaling te verhinderen; ze probeerden
een kleine contrarevolutie, en wel met de steun van ouwe vrouwen, de
REVENDEUSES. Aan hen had men verboden om nog langer het stinkende
goedje, dat ze grotendeels van de CHIFFONNIERS afnamen, langs de kaden
uit te kramen. We zagen nu een weerzinwekkende opstand: de nieuwe
reinigingskarren werden kapotgeslagen en in de Seine gesmeten. De
CHIFFONNIERS barricadeerden zich bij de PORTE ST-DENIS; bij
CHÂTELET vochten de ouwe-rommel- wijven met hun grote paraplu's; de
algemene strijdmars weerklonk; eerste minister Casimir Périer liet
zijn myrmidonen uit hun boetieken naar buiten trommelen; de troon van
burger-koning Louis-Philippe sidderde; de rente zakte; de karlisten
juichten. Deze laatsten, de aanhangers van het oude koningshuis en
het ANCIEN RÉGIME, hadden eindelijk hun natuurlijke bondgenoten
gevonden: lompenrapers en rommelkraamsters, want die kwamen nu ook op
voor dezelfde principes. Voorvechters van het vervallene, van het
overgeleverde erf-afvalrecht, en van alle soort uitvaagsel.
Het oproer van de CHIFFONNIERS werd dus door de gewapende macht
gesmoord; op dat moment greep de cholera nog niet zo woedend om haar
heen als sommigen het misschien wel gewenst hadden – want zulke lui
zijn er altijd: die hopen bij elke noodtoestand, of bij elke
volksopwinding, niet zozeer op hun eigen overwinning, als wel op de
val van de huidige regering.
En dan dook er ineens dat gerucht op – vergif! Die vele mensen,
die zo snel begraven waren – die waren niet aan een ziekte
gestorven, maar aan vergif. Het ging rond dat men op alle
levensmiddelen vergif had weten te strooien: op groentenmarkten was
het gebeurd, bij de bakkers, bij de slagers, bij de wijnhandelaars.
Hoe ongelooflijker de verhalen klonken, des te gretiger werden ze door
het volk aangenomen – en toen dan de politieprefect met een
verklaring voor de pinnen kwam, moesten zelfs hoofdschuddende
twijfelaars er geloof aan hechten. Het is er de politie hier minder
om te doen – hier zoals overal elders – om misdaden te
verijdelen, dan wel om het zó te laten voorkomen, alsof ze altijd
wel weet hebben van wat er omgaat. Nu wilden ze met dat
COMMUNIQUÉ, ofwel pralen met die alwetendheid, ófwel
redeneerden ze: bij zulke berichten als over een vergiftiging –
laat die nu waar zijn of vals – moeten we in elk geval alle argwaan
ten opzichte van de regering proberen af te wenden. Wat er ook van
zij, door hun ongelukkig COMMUNIQUÉ, waarin uitdrukkelijk stond dat
ze de gifmengers op het spoor waren, werd dat kwaadaardige gerucht
natuurlijk ten volle bevestigd, en heel Parijs geraakte in een
gruwelijke doodsverbijstering.
"Wat moeten we toch horen!" riepen de oudste mensen, die zelfs in de
grimmigste ogenblikken van de Revolutie nooit zulke wandaden
meegemaakt hadden. "FRANÇAIS! we zijn onteerd!" riepen de mannen
en sloegen zich voor de kop. De vrouwen drukten hun kleine kinderen
angstig tegen het hart en weenden bitter, en jammerden – dat de
kleine wormpjes nog in hun armen zouden sterven. De arme mensen
durfden niet meer te eten of te drinken en wrongen zich de handen van
pijn en woede. Het was alsof de wereld verging. Op alle
straathoeken, meest bij de roodgemerkte wijnhuizen, stonden hele
groepjes zich te beraden. Daar was het ook, dat mensen die er wat
verdacht uitzagen afgetast werden, en wee! als men ook íets
verdachts vond in hun zakken. Als wilde beesten, als razenden,
stortte het volk zich op hen. Zeer velen konden zich nog redden door
tegenwoordigheid van geest; velen werden nog ontzet door de GARDE
COMMUNALE, die overal patrouilleerde in die dagen; anderen werden
zwaar verwond en verminkt; zes mensen werden op de meest onbarmhartige
manier vermoord.
Er is geen afgrijselijker aanblik dan die volkstoorn, die om bloed
vraagt en zijn weerloze slachtoffers wurgt. Dan stroomt er door de
straten een donkere mensenzee, met daarin arbeiders in hemdsmouwen als
witte golfkopjes. Alles giert en bruist, genadeloos, heidens,
daemonisch. In de RUE ST DENIS hoorde ik de oude kreet "À LA
LANTERNE" en woedend vertelden enkele stemmen mij dat ze een gifmenger
aan het verhangen waren. Sommigen zeiden dat het een koningsgezinde
was – ze hadden naar het schijnt een BREVET DU LYS in zijn tas
gevonden, een soort vrijgeleide met het leliesymbool; anderen
beweerden dat het een priester was, en die zijn tot alles in staat.
Aan de RUE VAUGIRARD werden twee mensen vermoord, omdat ze een wit
poeder op zak hadden. Ik zag één van die ongelukkigen, toen
hij nog een beetje rochelde. Oude vrouwen zelfs deden hun klompen
uit en sloegen hem daarmee zolang op de kop tot hij dood was. Hij was
helemaal naakt, tot een bloedklomp geslagen en gekwetst; niet alleen
waren hem de kleren afgerukt, ook de haren, de schaamdelen, de lippen
en de neus. Een woesteling deed het lijk een strik om de voeten en
sleepte het door de straat. Hij riep daarbij aan één stuk:
"VOILÀ LE CHOLÉRA-MORBUS!" Een wondermooi witwoedend vrouwmens,
met ontblote borsten, haar handen helemaal met bloed bedekt, stond
erbij, en toen het lijk haar voorbij kwam gaf ze het een trap met de
voet. Ze lachte, en ze vroeg mij of ik voor dat zachtmoedige werkje
niet een paar franken over had; dan zou ze een zwart rouwkleed kunnen
kopen, want haar moeder was een paar uur daarvoor gestorven, aan gif.
III. Flanel
's Anderendaags bleek uit de kranten dat de ongelukkige mensen, die
men zo gruwelijk vermoord had, helemaal onschuldig geweest waren; het
verdachte poeder dat op hen gevonden was zou kamfer geweest zijn, of
chloruur, of een van die andere middeltjes tegen de cholera – en al
die zogenaamd vergiftigden waren, op de meest natuurlijke manier, aan
de heersende plaag bezweken. Het volk hier, zoals het volk overal,
ontsteekt rap in woede, en kan dan tot gruweldaden verleid worden;
maar als datzelfde volk bezadigde stemmen hoort, dan wordt het even
snel milder gestemd, en het berouwt hartsgrondig zijn ondaden. Met
dat soort stem hebben de kranten hier – direct de dag daarop –
het volk weten in te tomen en zachter te stemmen. Het mag een triomf
van de pers genoemd worden, dat ze in staat bleek het onheil zo snel
in te perken – onheil dat de politie met haar COMMUNIQUÉ had
aangericht. [...] Sindsdien is alles hier rustig; "L'ORDRE RÈGNE
À PARIS", zou onze minister van buitenlandse zaken, Horatius
Sebastiani, zeggen. Een doodse stilte heerst in gans Parijs. Een
stenen ernst ligt op alle gezichten. Vele avonden lang zag men zelfs
op de BOULEVARDS weinig mensen, en dan nog… dezen ijlden elkaar
snel voorbij, met de hand voor de mond, of een doek. De theaters
waren uitgestorven. Als ik een SALON binnenkom, dan zijn de lui
verwonderd mij nog in Parijs te zien – want dringende besognes heb
ik hier toch niet? De meeste buitenlanders –namelijk mijn
landgenoten – zijn onmiddellijk afgereisd. Gehoorzame ouders
hadden van hun kinderen het bevel gekregen ten spoedigste naar huis te
komen. Godvrezende zonen vervulden zonder dralen het zoete verzoek
van de ouders, die hun terugkeer naar de HEIMAT wensten. Eert uw
vader en moeder, en gij zult lang leven op aarde! Bij anderen
ontwaakte plotseling een oneindige SEHNSUCHT naar het dierbare
vaderland, naar de romantische gouwen aan de ontzagwekkende Rijn, naar
de geliefde bergen, naar het gelukzalige Schwaben: het land van de
hoofse liefde en de vrouwentrouw, van de lustige liederen en de
gezonde lucht. In het HÔTEL DE VILLE zijn er al meer dan 120.000
reispassen afgegeven, hoor ik.
En, alhoewel de cholera het zichtbaar gemunt had op de armere klassen,
tóch waren het de rijken die op slag de benen namen. Sommige
PARVENUS kan men het niet kwalijk nemen dat ze er vandoor gingen; die
dachten waarschijnlijk: de cholera, die komt van zo ver, uit Azië,
en die wéét dus niet dat wij de laatste tijd veel geld verdiend
hebben op de beurs – die houdt ons misschien nog voor arme
drommels, en laat ons toch nog in het gras bijten. Alexandre Aguado,
markies DE LA MARISMAS DEL GUADALQUIVIR, een der rijkste bankiers
hier, en ridder in het Erelegioen, was de veldmaarschalk van deze
grote terugtocht. Waanzinnig van angst zat de ridder, naar het
schijnt, gedurig achterom te kijken door het raampje van zijn koets,
en hij hield zijn blauwe bediende, die achterop stond, voor de
waarachtige dood zelf, de CHOLÉRA-MORBUS. Het volk morde bitter
toen het zag hoe de rijken – bepakt met artsen en apothekers –
zich in gezondere oorden kon redden. De armen zagen met wrevel, dat
geld nu ook een beschutting tegen de dood was. Het grootste deel van
de JUSTE-MILIEU-regering en de HAUTE- FINANCE is sindsdien ook
verdwenen, en leeft nu in zijn kastelen. De éigenlijke
vertegenwoordigers van de rijkdom, de heren von Rothschild, dié
zijn evenwel in Parijs gebleven, en geven daarmee te kennen dat ze
niet alleen in geldzaken groots en dapper zijn. Ook premier Casimir
Périer toonde zich groots en dapper, want hij ging bij het
uitbreken van de cholera het HÔTEL-DIEU bezoeken; ik geloof dat
zelfs zijn tegenstanders het betreuren dat hij als gevolg daarvan –
met zijn bekende gevoeligheid – zelf door de cholera getroffen
werd. Hij is er nochtans niet aan bezweken, want hijzelf is een nog
kwaaiere ziekte?. Ook de jonge kroonprins, de hertog van Orléans,
die samen met Périer het hospitaal bezocht, verdient
erkentelijkheid. De hele koninklijke familie, trouwens, heeft in
deze troosteloze tijd met glans haar mannetje gestaan. Bij het
uitbreken van de cholera verzamelde de goede koningin haar vrienden en
dienaars en verdeelde onder hen flanellen zwachtels, die ze goeddeels
zelf vervaardigd had! De zeden van het oude ridderdom zijn nog niet
verzwonden: alleen zijn ze overgegaan in burgerlijke deugden. Hoge
Dames voorzien haar kamp tegenwoordig van minder poëtische –
maar veel gezondere sjaaltjes. Tenslotte leven wij niet langer in de
helm- en harnastijden van de krijgshaftige CHEVALLERIE, maar in de
vredevolle burgertijd van de borstrokken en het warme ondergoed. Wij
leven niet meer in het ijzeren tijdperk, maar in het tijdperk van
flanel. Flanel is werkelijk ons beste pantser tegen de aanvallen van
onze ergste vijand, tegen de cholera. "Vandaag zou Venus", zegt
Figaro, "een gordel van flanel dragen". Ikzelf steek ook voor de
helft in het flanel, en daarom beschouw ik mij als cholera- vast. Ook
de koning draagt tenslotte ondergoed van het beste burgerflanel.
Ik mag hier niet onvermeld laten dat onze ROI-CITOYEN zich bij deze
algemene rampspoed zeer burgerlijk- medevoelend en edel gedragen
heeft, en veel geld uitgegeven heeft voor de armen. ––En nu ik
toch op dreef ben, wil ik ook de aartsbisschop van Parijs, Graaf
Quelen, hier loven. Na het bezoek van de kroonprins en Périer, is
ook hij in het Hôtel-Dieu de zieken komen troosten. Hij had
nochtans lang daarvoor al voorspeld dat God de cholera als straf zou
sturen, om een volk te tuchtigen "dat het bestaan had, de meest
christelijke koning af te zetten, en de privilegies van de katholieke
staatsgodsdienst in de Charta af te schaffen". Maar nu de toorn Gods
de zondaars bezoekt, wil mijnheer Quelen zijn gebed ten hemel richten
en genade afsmeken, tenminste voor de onschuldigen – want er
sterven ook veel koningsgezinden.
Daarenboven heeft de heer Quelen, de aartsbisschop, zijn eigen slot
CONSTANS aangeboden, om er een hospitaal in te richten. De regering
heeft dit aanbod moeten weigeren, want het slot is een complete
woestenij, helemaal verkrot, zodat de reparaties te veel gingen
kosten. Hierbij moet gezegd dat de aartsbisschop geëist had, dat
men hem de vrije hand zou laten in dat toekomstige hospitaal – en,
bij al het lichamelijke lijden van de arme zieken, wilde men niet
óók nog eens hun zielen blootstellen aan de pijnlijke
reddingspogingen, die de aartsbisschop en zijn geestelijke hulpjes op
het oog hadden; men verkoos dus die verstokte revolutionnaire zondaars
liever – zonder vermaning betreffende de eeuwige Verdoemenis en het
Hellevuur, zonder Biecht of Oliesel – simpelweg aan de cholera te
laten sterven. En alhoewel men beweert dat het katholicisme een
passende religie is voor tijden die zo ongelukkig zijn als de dag van
vandaag – tóch willen de Fransen er zich niet meer in bekwamen.
In gelukkiger dagen, zo vrezen ze, konden ze dan wel eens met die
ziektereligie blijven zitten.
IV. Père Lachaise
Er lopen tegenwoordig heel wat verklede priesters rond tussen de
mensen, met de boodschap dat een gewijde rozenkrans tegen de cholera
beschermt. Onze linkse vrienden, de Saint-Simonisten, rekenen het bij
de voordelen van hùn geloof dat er geen enkele Saint- Simonist aan
de heersende plaag kan sterven – ze redeneren zo: aangezien de
vooruitgang een natuurwet is, en aangezien de sociale vooruitgang bij
het Saint-Simonisme ligt, is het uitgesloten dat er één van hen
sterft, zolang het aantal van hun apostelen nog ontoereikend is. De
Bonapartisten houden vol dat als iemand de cholera bij hemzelf gewaar
wordt, hij onmiddellijk de Vendômezuil moet aanschouwen: hij
blijft dan in leven. Zo heeft eenieder in deze tijd van nood zijn
geloof. Wat mij betreft: ik geloof in flanel.
Een goed diëet kan natuurlijk ook geen kwaad: alleen moet men dan
weer niet zó weinig eten als sommige brave mensen doen, die 's
nachts hun hongerkrampen voor de cholera houden. Het is vermakelijk
om te zien hoe schuw de mensen tegenwoordig aan tafel zitten, en hoe
ze daarbij de meest mensvriendelijke gerechten wantrouwig bekijken.
Diepzuchtend slikken ze de allerfijnste hapjes door. De dokters
hebben hun verteld dat ze geen vrees moeten koesteren en elke
ergernis vermijden; maar nu vrezen ze juist dat ze zich onverhoeds aan
iets zullen ergeren – en het ergert hen dat ze daar schrik voor
hebben. De mensen zijn de zachtmoedigheid zelve geworden, ze zeggen
gedurig BON DIEU, en ze spreken met zachte stemmen, zo zacht als die
van een pas bevallen vrouw. Daarbij ruiken ze als wandelende
apotheken, betasten zich vaak de buik, en ze vragen om het uur met
sidderende ogen naar het aantal doden. Dat men dat juiste aantal niet
kent, of liever, dat men ervan overtuigd is dat de officiële
cijfers niet kloppen, dat vult de gemoederen met een vage schrik en
het jaagt de angst onmetelijk de hoogte in. Inderdaad, de kranten
hebben sinds kort toegegeven dat er op één enkele dag, namelijk
de tiende april, tweeduizend mensen gestorven zijn. Maar het volk
liet zich niet officiëel bedotten en klaagde zonder ophouden: dat
het er meer waren dan men toegaf. Mijn kapper vertelde me dat er een
oude vrouw op de FAUBOURG MONTMARTRE de hele nacht voor het raam had
gezeten om de lijken te tellen die men daar voorbij droeg. Ze had er
meer dan driehonderd geteld en, toen bijna de morgen aanbrak, werd
zijzelf overvallen door de koelte en de krampen van de cholera, en ze
stierf kort daarop. Waar men ook kijkt op straat, overal waren er
lijkstoeten, of – wat nog melancholischer stemt – wagens die
door niemand gevolgd werden. Omdat er niet genoeg lijkwagens
voorhanden waren, moest men allerlei andere vervoermiddelen gebruiken,
en – al werden die met zwart doek overtrokken – het zag er
geïmproviseerd uit. Maar ook dat volstond op den duur niet en ik
zag lijkkisten die in fiakers gelegd werden; men zette die in het
midden, zodat de beide uiteinden door de open zijdeuren naar buiten
staken. Weerzinwekkend werd het toen de grote verhuiswagens ingezet
werden, de wagens die men gebruikt om te emigreren. Dat werden nu
doden- omnibussen, OMNIBUS MORTUIS, die in alle straten rondkwamen en
de kisten oplaadden om ze per dozijn naar het kerkhof te brengen.
Maar het allerergst werd de troosteloosheid in de buurt van de
kerkhoven, waar alle lijkstoeten samenkwamen. Toen ik een goede
vriend een bezoekje wou brengen, en nog juist op tijd kwam om zijn
kist te zien opladen; toen vond ik plots dat ik iets moest terugdoen
voor die vriend, want die had mij ooit een grote eer bewezen. Ik nam
een koets en begeleidde hem naar PÈRE LACHAISE. Hier nu, vlak bij
het kerkhof, hield mijn koetsier plotseling halt; ik keek op uit een
droom en rondom mij zag ik niets als de hemel – en lijkkisten.
Ik was tussen enige honderden lijkwagens geraakt. Die stonden in
QUEUE voor de nauwe kerkhofpoort, en in deze zwarte omgeving moest ik
het nu een paar uur uithouden, want weer wegraken ging niet. Uit
verveling vroeg ik de koetsier naar de naam van mijn buur-lijk, en
– weemoedig toeval! – hij gaf mij de naam van een jonge vrouw
die toevallig een paar maand daarvoor – ik reed toen naar een bal
in LOINTIER – op juist dezelfde manier een tijd naast mijn koets
had moeten stilstaan. Alleen, dat die jonge vrouw toen voortdurend
uit haar raampje keek, met dat haastige bloemenkopje van haar, en dat
levendige maneschijngezichtje, en dat ze over de vertraging haar
heiligste verontwaardiging uitdrukte. Nu was ze heel stil, en
waarschijnlijk blauw.
Af en toe werden de rouwpaarden, die voor de lijkwagens gespannen
waren, schichtig en bewogen onrustig – en dan kwam het mij voor
alsof in de doden zèlf een onrust voer; als waren ze het wachten
moe; als hadden ze haast om in het graf te komen. En als dan vlak
voor de poort één koetsier een andere wilde voorbijsteken, en de
stoet zo in wanorde geraakte dat de gendarmen er met de blanke sabel
tussenkwamen, en er op vele plaatsen een geroep en een gevloek
ontstond, en enkele wagens kantelden, waarbij de kisten kraakten en de
lijken te voorschijn kwamen – dan geloofde ik de meest ontzettende
van alle opstanden te zien, een opstand van de doden. Ik zal, om uw
gemoederen te sparen, hier niet vertellen wat ik op PÈRE LACHAISE
zèlf gezien heb. Genoeg – solide man als ik ben – gruwen
moest ik, ondanks mijzelf. Een mens kan op zijn sterfbed nog het
sterven leren, en daarna in een soort opgewekte rust de dood
afwachten; maar begraven worden tussen de choleralijken, in die
kalkgraven – dat kan men niet leren.
Ik vluchtte, zo vlug als ik kon, naar de hoogste heuvel van het
kerkhof, vanwaar men de stad zo mooi kan zien. De zon was juist
ondergegaan, haar laatste stralen leken weemoedig afscheid te nemen.
Als witte lakens omhulden de nevelen van de schemering het zieke
Parijs, en ik weende bitter over die ongelukkige stad, de Stad van de
Vrijheid, van het enthousiasme en het martelaarschap, de Heilandstad,
die voor de aardse verlossing van de mensheid al zoveel geleden had.
Heinrich Heine
Französische Zustände
Artikel VI ( Paris, 19. April 1832)
Sämtliche Werke, Meyers Klassiker-Ausgaben
Ernst Elster, 1893, fünfter Band, SS. 93ff
oorspronkelijk verschenen in de Augsburger Allgemeine
Zeitung
vertaald als radiotekst door Marc Vanfraechem
? De indeling in hoofdstukjes en de bijhorende titels heb ik
toegevoegd. Vreemde woorden, die Heine zelf niet naar het Duits
vertaalt, laat ik staan in de oorspronkelijke taal. (nvdv)
? in de verouderde betekenis van openbare dansplaats of bal: redoute
masquée bv. (nvdv)
? Périer is een paar dagen na dit artikel toch gestorven (nvdv) 14.
*** END OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK FRANSE TOESTANDEN ***
Updated editions will replace the previous one—the old editions will
be renamed.
Creating the works from print editions not protected by U.S. copyright
law means that no one owns a United States copyright in these works,
so the Foundation (and you!) can copy and distribute it in the United
States without permission and without paying copyright
royalties. Special rules, set forth in the General Terms of Use part
of this license, apply to copying and distributing Project
Gutenberg™ electronic works to protect the PROJECT GUTENBERG™
concept and trademark. Project Gutenberg is a registered trademark,
and may not be used if you charge for an eBook, except by following
the terms of the trademark license, including paying royalties for use
of the Project Gutenberg trademark. If you do not charge anything for
copies of this eBook, complying with the trademark license is very
easy. You may use this eBook for nearly any purpose such as creation
of derivative works, reports, performances and research. Project
Gutenberg eBooks may be modified and printed and given away—you may
do practically ANYTHING in the United States with eBooks not protected
by U.S. copyright law. Redistribution is subject to the trademark
license, especially commercial redistribution.
START: FULL LICENSE
THE FULL PROJECT GUTENBERG™ LICENSE
PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK
To protect the Project Gutenberg™ mission of promoting the free
distribution of electronic works, by using or distributing this work
(or any other work associated in any way with the phrase “Project
Gutenberg”), you agree to comply with all the terms of the Full
Project Gutenberg License available with this file or online at
www.gutenberg.org/license.
Section 1. General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg
electronic works
1.A. By reading or using any part of this Project Gutenberg
electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to
and accept all the terms of this license and intellectual property
(trademark/copyright) agreement. If you do not agree to abide by all
the terms of this agreement, you must cease using and return or
destroy all copies of Project Gutenberg electronic works in your
possession. If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a
Project Gutenberg electronic work and you do not agree to be bound
by the terms of this agreement, you may obtain a refund from the person
or entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8.
1.B. “Project Gutenberg” is a registered trademark. It may only be
used on or associated in any way with an electronic work by people who
agree to be bound by the terms of this agreement. There are a few
things that you can do with most Project Gutenberg electronic works
even without complying with the full terms of this agreement. See
paragraph 1.C below. There are a lot of things you can do with Project
Gutenberg electronic works if you follow the terms of this
agreement and help preserve free future access to Project Gutenberg
electronic works. See paragraph 1.E below.
1.C. The Project Gutenberg Literary Archive Foundation (“the
Foundation” or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection
of Project Gutenberg electronic works. Nearly all the individual
works in the collection are in the public domain in the United
States. If an individual work is unprotected by copyright law in the
United States and you are located in the United States, we do not
claim a right to prevent you from copying, distributing, performing,
displaying or creating derivative works based on the work as long as
all references to Project Gutenberg are removed. Of course, we hope
that you will support the Project Gutenberg mission of promoting
free access to electronic works by freely sharing Project Gutenberg
works in compliance with the terms of this agreement for keeping the
Project Gutenberg name associated with the work. You can easily
comply with the terms of this agreement by keeping this work in the
same format with its attached full Project Gutenberg License when
you share it without charge with others.
1.D. The copyright laws of the place where you are located also govern
what you can do with this work. Copyright laws in most countries are
in a constant state of change. If you are outside the United States,
check the laws of your country in addition to the terms of this
agreement before downloading, copying, displaying, performing,
distributing or creating derivative works based on this work or any
other Project Gutenberg work. The Foundation makes no
representations concerning the copyright status of any work in any
country other than the United States.
1.E. Unless you have removed all references to Project Gutenberg:
1.E.1. The following sentence, with active links to, or other
immediate access to, the full Project Gutenberg License must appear
prominently whenever any copy of a Project Gutenberg work (any work
on which the phrase “Project Gutenberg” appears, or with which the
phrase “Project Gutenberg” is associated) is accessed, displayed,
performed, viewed, copied or distributed:
This eBook is for the use of anyone anywhere in the United States and most
other parts of the world at no cost and with almost no restrictions
whatsoever. You may copy it, give it away or re-use it under the terms
of the Project Gutenberg™ License included with this eBook or online
at www.gutenberg.org. If you
are not located in the United States, you will have to check the laws
of the country where you are located before using this eBook.
1.E.2. If an individual Project Gutenberg electronic work is
derived from texts not protected by U.S. copyright law (does not
contain a notice indicating that it is posted with permission of the
copyright holder), the work can be copied and distributed to anyone in
the United States without paying any fees or charges. If you are
redistributing or providing access to a work with the phrase “Project
Gutenberg” associated with or appearing on the work, you must comply
either with the requirements of paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 or
obtain permission for the use of the work and the Project Gutenberg
trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or 1.E.9.
1.E.3. If an individual Project Gutenberg electronic work is posted
with the permission of the copyright holder, your use and distribution
must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any
additional terms imposed by the copyright holder. Additional terms
will be linked to the Project Gutenberg License for all works
posted with the permission of the copyright holder found at the
beginning of this work.
1.E.4. Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg
License terms from this work, or any files containing a part of this
work or any other work associated with Project Gutenberg.
1.E.5. Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this
electronic work, or any part of this electronic work, without
prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with
active links or immediate access to the full terms of the Project
Gutenberg License.
1.E.6. You may convert to and distribute this work in any binary,
compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including
any word processing or hypertext form. However, if you provide access
to or distribute copies of a Project Gutenberg work in a format
other than “Plain Vanilla ASCII” or other format used in the official
version posted on the official Project Gutenberg website
(www.gutenberg.org), you must, at no additional cost, fee or expense
to the user, provide a copy, a means of exporting a copy, or a means
of obtaining a copy upon request, of the work in its original “Plain
Vanilla ASCII” or other form. Any alternate format must include the
full Project Gutenberg License as specified in paragraph 1.E.1.
1.E.7. Do not charge a fee for access to, viewing, displaying,
performing, copying or distributing any Project Gutenberg works
unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9.
1.E.8. You may charge a reasonable fee for copies of or providing
access to or distributing Project Gutenberg electronic works
provided that:
• You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from
the use of Project Gutenberg works calculated using the method
you already use to calculate your applicable taxes. The fee is owed
to the owner of the Project Gutenberg trademark, but he has
agreed to donate royalties under this paragraph to the Project
Gutenberg Literary Archive Foundation. Royalty payments must be paid
within 60 days following each date on which you prepare (or are
legally required to prepare) your periodic tax returns. Royalty
payments should be clearly marked as such and sent to the Project
Gutenberg Literary Archive Foundation at the address specified in
Section 4, “Information about donations to the Project Gutenberg
Literary Archive Foundation.”
• You provide a full refund of any money paid by a user who notifies
you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he
does not agree to the terms of the full Project Gutenberg™
License. You must require such a user to return or destroy all
copies of the works possessed in a physical medium and discontinue
all use of and all access to other copies of Project Gutenberg™
works.
• You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of
any money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the
electronic work is discovered and reported to you within 90 days of
receipt of the work.
• You comply with all other terms of this agreement for free
distribution of Project Gutenberg™ works.
1.E.9. If you wish to charge a fee or distribute a Project
Gutenberg™ electronic work or group of works on different terms than
are set forth in this agreement, you must obtain permission in writing
from the Project Gutenberg Literary Archive Foundation, the manager of
the Project Gutenberg™ trademark. Contact the Foundation as set
forth in Section 3 below.
1.F.
1.F.1. Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable
effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread
works not protected by U.S. copyright law in creating the Project
Gutenberg™ collection. Despite these efforts, Project Gutenberg™
electronic works, and the medium on which they may be stored, may
contain “Defects,” such as, but not limited to, incomplete, inaccurate
or corrupt data, transcription errors, a copyright or other
intellectual property infringement, a defective or damaged disk or
other medium, a computer virus, or computer codes that damage or
cannot be read by your equipment.
1.F.2. LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the “Right
of Replacement or Refund” described in paragraph 1.F.3, the Project
Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project
Gutenberg™ trademark, and any other party distributing a Project
Gutenberg™ electronic work under this agreement, disclaim all
liability to you for damages, costs and expenses, including legal
fees. YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT
LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE
PROVIDED IN PARAGRAPH 1.F.3. YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE
TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE
LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR
INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH
DAMAGE.
1.F.3. LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a
defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can
receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a
written explanation to the person you received the work from. If you
received the work on a physical medium, you must return the medium
with your written explanation. The person or entity that provided you
with the defective work may elect to provide a replacement copy in
lieu of a refund. If you received the work electronically, the person
or entity providing it to you may choose to give you a second
opportunity to receive the work electronically in lieu of a refund. If
the second copy is also defective, you may demand a refund in writing
without further opportunities to fix the problem.
1.F.4. Except for the limited right of replacement or refund set forth
in paragraph 1.F.3, this work is provided to you ‘AS-IS’, WITH NO
OTHER WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT
LIMITED TO WARRANTIES OF MERCHANTABILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE.
1.F.5. Some states do not allow disclaimers of certain implied
warranties or the exclusion or limitation of certain types of
damages. If any disclaimer or limitation set forth in this agreement
violates the law of the state applicable to this agreement, the
agreement shall be interpreted to make the maximum disclaimer or
limitation permitted by the applicable state law. The invalidity or
unenforceability of any provision of this agreement shall not void the
remaining provisions.
1.F.6. INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the
trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone
providing copies of Project Gutenberg™ electronic works in
accordance with this agreement, and any volunteers associated with the
production, promotion and distribution of Project Gutenberg™
electronic works, harmless from all liability, costs and expenses,
including legal fees, that arise directly or indirectly from any of
the following which you do or cause to occur: (a) distribution of this
or any Project Gutenberg work, (b) alteration, modification, or
additions or deletions to any Project Gutenberg work, and (c) any
Defect you cause.
Section 2. Information about the Mission of Project Gutenberg
Project Gutenberg is synonymous with the free distribution of
electronic works in formats readable by the widest variety of
computers including obsolete, old, middle-aged and new computers. It
exists because of the efforts of hundreds of volunteers and donations
from people in all walks of life.
Volunteers and financial support to provide volunteers with the
assistance they need are critical to reaching Project Gutenberg’s
goals and ensuring that the Project Gutenberg collection will
remain freely available for generations to come. In 2001, the Project
Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure
and permanent future for Project Gutenberg and future
generations. To learn more about the Project Gutenberg Literary
Archive Foundation and how your efforts and donations can help, see
Sections 3 and 4 and the Foundation information page at www.gutenberg.org.
Section 3. Information about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation
The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non-profit
501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the
state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal
Revenue Service. The Foundation’s EIN or federal tax identification
number is 64-6221541. Contributions to the Project Gutenberg Literary
Archive Foundation are tax deductible to the full extent permitted by
U.S. federal laws and your state’s laws.
The Foundation’s business office is located at 41 Watchung Plaza #516,
Montclair NJ 07042, USA, +1 (862) 621-9288. Email contact links and up
to date contact information can be found at the Foundation’s website
and official page at www.gutenberg.org/contact
Section 4. Information about Donations to the Project Gutenberg
Literary Archive Foundation
Project Gutenberg™ depends upon and cannot survive without widespread
public support and donations to carry out its mission of
increasing the number of public domain and licensed works that can be
freely distributed in machine-readable form accessible by the widest
array of equipment including outdated equipment. Many small donations
($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt
status with the IRS.
The Foundation is committed to complying with the laws regulating
charities and charitable donations in all 50 states of the United
States. Compliance requirements are not uniform and it takes a
considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up
with these requirements. We do not solicit donations in locations
where we have not received written confirmation of compliance. To SEND
DONATIONS or determine the status of compliance for any particular state
visit www.gutenberg.org/donate.
While we cannot and do not solicit contributions from states where we
have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition
against accepting unsolicited donations from donors in such states who
approach us with offers to donate.
International donations are gratefully accepted, but we cannot make
any statements concerning tax treatment of donations received from
outside the United States. U.S. laws alone swamp our small staff.
Please check the Project Gutenberg web pages for current donation
methods and addresses. Donations are accepted in a number of other
ways including checks, online payments and credit card donations. To
donate, please visit: www.gutenberg.org/donate.
Section 5. General Information About Project Gutenberg electronic works
Professor Michael S. Hart was the originator of the Project
Gutenberg concept of a library of electronic works that could be
freely shared with anyone. For forty years, he produced and
distributed Project Gutenberg eBooks with only a loose network of
volunteer support.
Project Gutenberg eBooks are often created from several printed
editions, all of which are confirmed as not protected by copyright in
the U.S. unless a copyright notice is included. Thus, we do not
necessarily keep eBooks in compliance with any particular paper
edition.
Most people start at our website which has the main PG search
facility: www.gutenberg.org.
This website includes information about Project Gutenberg,
including how to make donations to the Project Gutenberg Literary
Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to
subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks.
Showing first 200,000 characters. Full text: gutenberg.org/ebooks/2839