Gutenberg · e01.org
Cover of Punicorum Libri Septemdecim
Project Gutenberg cover, or a typographic cover where none is held.

Gutenberg · ebook 27672

Punicorum Libri Septemdecim

by Tiberius Catius Silius Italicus · Latin · public domain in the US

  • Language Latin
  • PG edition 2008
  • Rights public domain (US)
  • Source Project Gutenberg
0%

Contents

    CLASSICA LATINA

    sive

    COLLECTIO

    AUCTORUM CLASSICORUM LATINORUM

    cum Notis et Indicibus

    • * * * *

    On souscrit, à Paris,

    Chez N. E. LEMAIRE, Éditeur, boulevard Italien, nº 22, en face des
    Bains Chinois.
    BARROIS l’aîné, libraire, rue de Seine, nº 10, Faub. St.-Germ.
    DEBURE frères, libraires du Roi, rue Serpente, nº 7.
    J. DIDOT, l’aîné, Imprimeur du Roi, rue du Pont-de-Lodi, nº 6.
    F. DIDOT, Imprimeur du Roi et de l’Institut, rue Jacob, nº 24.
    TREUTTEL et WURTZ, libraires, rue de Bourbon, nº 17.
    Aug. RENOUARD, libraire, rue de Tournon, nº 6.
    MONGIE aîné, libraire, boulevard Poissonnière, nº 18.
    BOSSANGE père, libraire, rue de Richelieu, nº 60.
    BRUNOT-LABBE, libraire, quai des Augustins, nº 33.
    H.

    VERDIÈRE, libraire, quai des Augustins, nº 25.
    ARTHUS-BERTRAND, libraire, rue Haute-Feuille, nº 23.

    Et chez tous les libraires de France et des pays étrangers.

    • * * * *

    CAIUS SILIUS ITALICUS

    • * * * *

    EXCUDEBAT JULIUS DIDOT

    Natu Major, Regis Typographus.

    CAIUS SILIUS

    ITALICUS.

    PUNICORUM

    LIBRI SEPTEMDECIM

    ad Optimas Editiones Collati
    cum Varietate Lectionum
    Perpetuis Commentariis
    Præfationibus Argumentis et Indicibus

    Curante

    N. E. LEMAIRE

    Volumen Prius

    Volumen Secundum et Ultimum.

    [Decoration: publisher’s device]

    PARISIIS

    Colligebat Nicolaus Eligius Lemaire
    Poeseos Latinæ Professor

    MDCCCXXIII

    TABULA

    Rerum Quæ in hoc Priori Volumine Continentur.

    Pag.

    Eruditissimo Lectori s.p.d. N. E. Lemaire. ix
    Compendia scripturæ quæ sæpissime occurrunt xiv
    C. SILII ITALICI PUNICORUM lib. I. Argumentum. 1
    lib. II. Argumentum. 84
    lib. III. Argumentum. 151
    lib. IV. Argumentum. 222
    lib. V. Argumentum. 288
    lib. VI. Argumentum. 343
    lib. VII. Argumentum. 404
    lib.

    VIII. Argumentum. 467
    lib. IX. Argumentum. 547
    lib. X. Argumentum. 592
    lib. XI. Argumentum. 640

    TABULA

    Rerum Quæ in hoc Posteriori et Ultimo Volumine Continentur.

    C. SILII ITALICI PUNICORUM lib. XII. Argumentum. 1
    lib. XIII. Argumentum. 70
    lib. XIV. Argumentum. 144
    lib. XV. Argumentum. 215
    lib. XVI. Argumentum. 283
    lib. XVII. Argumentum. 339

    Ad Lectorem Præmonitio. 397

    COMMENTATIO DE SILII VITA ET CARMINE. 399

    SECTIO PRIMA. De genere, studiis, honoribus, vita
    et morte C. Silii Italici.
    399
    SECTIO SECUNDA. De Carminis indole, de argumenti
    tam delectu, quam tractatione; et de auctoribus,
    quos poeta secutus sit.
    410
    SECTIO TERTIA. De præstantia carminis Siliani,
    et de utilitate ex eo capienda.
    428
    SECTIO QUARTA. Historia literaria carminis Siliani,
    et recensus Codicum MSS.
    432
    Præfatio Drakenborchii. 432
    SECTIO QUINTA. Catalogus editionum C.

    Silii
    Italici.
    446
    SECTIO SEXTA. De hujus editionis ratione
    et consilio.
    463

    C. SILII ITALICI VITA, auctore CRINITO. 473
    ## TESTIMONIA VETERUM DE SILIO EJUSQUE CARMINE. 475
    ## TESTIMONIA ET JUDICIA RECENTIORUM. 478
    ## ARGUMENTA XVII LIBRORUM SILII ITALICI, auctore
    Hermanno Buschio Pasiphilo. 487
    Ambrosii Nicandri Toletani in singulos libros
    SILII catalepses. 494
    Præfatio Heynii. 497

    INDEX universus rerum et verborum in SILIUM ITALICUM. 505

    ADPENDIX, sive Diatribe de stylo poetico,
    et potissimum SILIANO. 660

    ERUDITISSIMO LECTORI

    S.P.D.

    N. E. LEMAIRE.

    Ut in Editione nostra Livii publicanda antesignanum et ducem secutus sum Cl. Ruperti, ita in edendo atque illustrando C. Silii Italici poemate ad ejusdem auspicia et vexilla volui me convertere, quia, ut aiebat Heynius in præfatione (quam ad calcem operis rejiciam), ille in Silio interpretando operam posuit tam doctam et accuratam, ut æqui judices inter meliores eum habituri sint interpretes, qui criticam sollertiam cum interpretandi subtilitate præclare conjunxerit.

    Mens quidem aliquando mihi fuerat, quum de Silio Italico bene mereri vellem, in hac editione novum de integro laborem exantlare, perpetuasque adnotationes proferre, quas ideo ad concinnandas adjutorem quærebam, et jam virum omni doctrinarum supellectile adornatum, ut in id opus se accingeret, invitaveram.

    Antiquorum enim poetarum, viri docti nullum fere magis, quam Silium, neglexere, et, qui optime etiam de eo meriti sunt, ad interpretationem tamen carminis parum contulere, omnemque pæne operam in critica ejus tractatione posuerunt. Quicumque igitur editionem, Silio dignam, meditatur, ei nova adeoque lubrica via ingredienda; et non contextus tantum, quam et accuratissimo et modestissimo potissimum judicio fieri potest, constituendus, sed poeta etiam perpetuo inprimis commentario illustrandus est.

    Ea sunt quæ Cl. Ruperti sibi proposuit et perfecit: cujus operam quo attentius legi ac perpendi, eo magis visum est, frustra me operam impensamque consumpturum, quum tales forent in manibus opes. Sagacissimi enim ingenii vir, ipsum poetam perpetuis commentariis illustrare, et lectionem carminis, cujus omnem varietatem enotavit, ad fidem codd. accuratius constituere, et vulgarem atque antiquam vel revocare et tueri, vel emendare conatus est. Var. lect. ab interpretatione seposuit, et inde duplicem commentarii sui partem fecit, ut major lux eniteret, faciliorque foret alterutrum quærentibus labor.

    Hunc itaque optimum ducem existimavi et secutus sum, adjectis quibusdam, quæ aut necessaria, aut certe bona viderentur: nam præcipua hæc cura fuit, ut quicumque mea editione uteretur, reliquis omnibus carere posset, et in ea reperiret, quidquid boni atque utilis ad Silii carmen explicandum emendandumque alii contulissent. Sæpius quoque loca similia e gallicis scriptoribus transcripsi, quique easdem res aut tractassent, aut memorassent, verbi causa, Bossuet, Montesquieu, eos contuli; quod præsertim in posterioribus libris deprehendes, quum hic plura sint Silio et Nostris communia.

    Quæ autem Cl. Ruperti ad calcem operis addenda aut corrigenda subjunxerat, sive ex interpretatione Ernesti et Lenzii, sive ex notis criticis Withofii excerpta, hæc ego in suum quæque locum retuli, composui, concinnavi.

    Eæ quidem fuerunt causæ, cur paulo fortasse longius excreverit labor; sed hæc si culpa est, ingenue fateor volens peccasse, et cum ipso Goettingensi editore sic excusatum habeas velim:

    Non defuere, qui nimiam reprehenderent copiam tam exemplorum dictionis
    alicujus aut elegantiæ, quam veterum recentiorumque scriptorum, in
    rebus historicis, geographicis ac mythicis a me laudatorum. Id tamen
    ex vano eruditionis ostentandæ studio profectum existimari nolim, et
    res justam excusationem habere videtur.

    Primum enim haud dissimulo, me
    omnem dedisse operam, ut quam plurimis satisfacerem; neque vero
    ignorabam, permultos etiam hodie esse viros doctissimos, quibus hæc
    rerum verborumque illustrandorum ratio adrideat, quæ olim Nic.
    Heinsio, Burmanno, Broekhusio, Drakenborchio aliisque magni nominis
    hominibus probabatur: quorum tamen vestigia non ita sequutus sum, ut
    exempla tantum exquisitioris loquendi formæ cumularem, nulla habita
    ratione originis ejus vel causæ, indolis ac significatus, nec admonito
    de iis lectore; nisi forte illa vel ex locis adscriptis satis
    intelligi et legentibus jam hac compendiaria via, qua chartæ parcitur,
    in memoriam revocari possent, vel ibi ab aliis, quorum editiones ac
    libri omnium fere manibus teruntur, jam explicata essent.

    Deinde in
    doctissimo poeta interpretando versabar, in quo adhibendæ talis
    eruditionis facultas et major erat, et aptior atque utilior.

    Denique
    id egi, ut non tirones modo, sed eruditos quoque homines et juventutis
    potissimum magistros meam Silii editionem consuluisse haud omnino
    pœniteret, atque iis, qui longiores disputationes de tot exquisitis
    dicendi formulis, rebusque historicis, mythicis ac geographicis,
    ubivis in doctissimo poeta obviis desiderarent, (quales passim
    inveniuntur) uberiores, unde eas peterent, fontes in promtu essent,
    et quidem plerique vel adeo omnes, ut, si hunc vel illum adire non
    possent, (quæ tristis multorum sors est) ad alios confugerent.

    Commentationem vero de Silii vita et carmine in alterum volumen rejeci: ibi vir doctiss. de ejus genere, nominibus, studiis, honoribus, vita ac morte disputat; deinde in carminis indolem, consilium ac fontes, e quibus poeta hausisse videatur, inquirit; tum de præstantia illius, et de utilitate quæ percipi possit ex ejus lectione, disserit; quo facto, codices MSS. et editiones Silii recenset; in fine denique, quale consilium post virorum doctorum conatus in molienda editione secutus sit, declarat.

    Tum subjungentur testimonia ac judicia; et Catalogus editionum ex integro concinnatus.

    Accedet Index rerum verborumque, in quo potissimum desudavit auctor, et quem pro desperato centies abjectum, reputata tamen utilitate rei, in poeta potissimum tam docto conspicua, repetiit, et telam, impatientia toties abruptam, diligenter retexuit. Non defuere quidem editores poetæ, qui ante ipsum tales conficere indices laboraverint: sed Drakenborchianus non nisi ad criticas virorum doctorum observationes, Schmidianus ad notas Drakenb. et Heinsiorum, Ernestinus, qui omnium uberrimus est, ad sola verba spectat.

    Dausqueianus, Cellarianus et Bipontinus tam latinitatis, quam rerum rationem habent, at nimis manci sunt. Is, vero quem, diligenter toto carmine iterum perlecto, concinnavit, memorabiles res, voces ac dictiones continet omnes, et præterea, quidquid vel in notis vel in Var. Lect. illustratur, adpositis literis n. et V.L. indicat. Maluit quoque nimiam sibi copiam, quam brevitatem exprobrari posse, et quædam tenuia nec adeo necessaria irrepere, quam quidquam prætermitti, quod si non omnibus, certe nonnullis notatu dignum videri posset.

    Indicem excipit Appendicula, in juventutis potissimum gratiam adnexa, quam tamen, nisi lectores passim ad eam auctor remisisset, brevitatis studio omisissem, quanquam ex ea non minimus fructus percipi potest.

    Ea sunt quæ monitum te, lector optime, volui: felix, si mea tibi adriserit opera, quam foveas et adjuves, precor. Vive, et vale.

    N. E. LEMAIRE.

    COMPENDIA SCRIPTURÆ

    Quæ Sæpissime Occurrunt.

    C. Col. vel simpl. Col. hoc est, codex Coloniensis.
    Oxon. vel Ox. codex Oxonius.
    Tell. vel c. T. vel T. codex Tellerianus.
    Put. vel c. P. vel P. codex Puteanus.
    R. 1, vel Rom. pr. editio romana princeps.
    Rom. 2, vel R. 2, editio romana secunda vel Pomponii Læti.
    Rom. 3, vel R. 3, editio romana tertia a N.

    Heinsio collata
    et excussa.
    Parm. editio Parmensis.
    Med. editio Mediolanensis.
    Ben. vel Benes. editio Benessæ.
    Ind. vide in Indice.
    App. vel Adp. Adpendix, sive diatribe de stylo et idiotismis
    Silii.

    • * * * *
    • * * *
    • * * * *

    C. SILII ITALICI

    PUNICORUM

    LIBER PRIMUS.

    ARGUMENTUM.

    Exposito totius operis argumento; 1-20.

    Carthaginis origo describitur, ubi Juno inprimis colebatur; 21-28.

    Quæ prospiciens, Romanos, Trojana stirpe oriundos, et plurimum jam opibus, armis, et potentia valentes, Carthaginem, Romæ æmulam, aliquando eversuros esse, Pœnis et potissimum Hannibali, quem natura crudelem, perfidum, fortem, laudis, vindictæ, præliorumque avidum et sine ulla religione finxerat, ad bellum cum hoc populo gerendum, animum incendit; 29-69.

    Ad idem bellum, ineunte etiam ætate, Hannibal a patre suo Hamilcare, altaribus admotus, in Didonis templo, coramque sacerdote, quæ ex victimæ immolatæ extis futura ejus fata et res gestas auguratur, solenni jurejurando adigitur; 70-139.

    Hamilcare mortuo, summa imperii committitur Hasdrubali, ejus genero, viro crudeli et ad iram proclivi, qui Tagum, Hispaniæ regulum, cruci subfigit; 140-164.

    Famulus autem Tagi cæde Hasdrubalis dominum ulciscitur, et inter tormenta risu serenaque lætitia exsultat; 165-181.

    Quo facto, Hannibal admodum adolescens, a toto exercitu, qui ex Pœnis et Hispanis constat, imperator salutatur; 182-238.

    Iste fortis, animosus, gloriæque cupidus, omni militiæ labore se exercet, et sæpius ne nocturnum quidem tempus ad quietem sibi reservat; 239-267.

    Quam primum autem militum animos sibi conciliavit, nullam interponit moram, quin Saguntum, Hispaniæ Tarraconensis urbem, obpugnet, et hanc causam belli cum Romanis, Saguntinorum sociis, gerendi adripiat; 268-295.

    Castra extemplo urbi admovet, et milites suos ad vallum invadendum murosque superandos hortatu et exemplo incitat; 296-349.

    Saguntini oppidum aliquandiu phalarica tuentur, sed testudine hostium facta, moenia procumbunt, et porta urbis recluditur; 350-375.

    Tum Murrus Pœnos subeuntes fortiter et ingenti cæde repellit, donec tandem ab Hannibale, qui non minorem hostium numerum prostraverat, confossus perit; 376-517.

    Victor autem, dum ad corpus Murri spoliandum adproperat, magna hostium multitudine circumventus et mortifero vulnere ictus, ex maximo, in quo versatur, vitæ discrimine Junonis interventu eripitur, et ægre se ad vulnus sanandum ex acie recipit; 518-555.

    Quum itaque, duce Pœnorum sauciato et præterea imminente jam nocte, prælium dirimeretur, obsessi, ne tam exoptatam rei bene gerendæ occasionem amitterent, majore animo vires reparant, concilio convocato de summa belli deliberant, legatosque Romam mittendos decernunt; 556-573.

    Isti navibus prospere in Tiberim transvehuntur; 574-607.

    Et Senatum populi Rom. in templo, spoliis belli Punici primi ornato, adeunt; 608-629.

    Sicoris adversam suorum fortunam exponit, et Romanos tam fœderis cum Saguntinis icti religione, quam originis similitudine et communis periculi metu, ad ineundam belli societatem et Sagunti libertatem dignitatemque tuendam movere conatur; 630-671.

    Oratione ejus finita, legati, scissis vestibus, corpora humo adfligunt, et patres aliquandiu animi pendent. Cn. Corn. Lentulus auctor est, ut Hannibal ad meritam pœnam poscatur, Carthaginique, si eum Romanis dedere recusaret, bellum extemplo indicatur: at Q. Fabius Maximus Cunctator suadet, ut consideratius rebus suis consulant, et legati prius mittantur, qui renuntient, utrum dux Pœnorum sua sponte, an Senatus auctoritate bellum Saguntinis intulerit? Postremo dolor ira mixtus patres ad consilium Lentuli præferendum impellit; 672-694.

    Ordior arma, quibus cælo se gloria tollit
    Æneadum, patiturque ferox Œnotria jura
    Carthago. Da, Musa, decus memorare laborum
    Antiquæ Hesperiæ, quantosque ad bella crearit,
    Et quot Roma viros, sacri quum perfida pacti 5
    Gens Cadmea super regno certamina movit;

    1. Ordior arma ut ap. Grat. Cyneg. 24, et Auson. Protrept. v. 62,

    Drak. Ordior, incipio, scil. canere arma, h. bella, ut in princ.
    Æneidos. De elegantia locutionis ordior arma, vid. quos Withof.
    laudat, Hoogstrat. ad Corn. Nep. Alcib. II extr. et Toll. ad Auson.
    Profess. c. 3, p. 151. Cf. Cic. ad Div. V, 12.
    --cælo, ad, seu in cælum. V. App.
    2. Æneadum, Romanorum, ab Ænea et Trojanis oriundorum.
    --ferox, fortis et bellicosa, vel potens.

    Sic et sævus,
    asper,
    acer, atrox, dirus, horridus, insanus, improbus, et
    Græcorum θρασὺς, ὀξὺς, δριμὺς, αἰνὸς, τραχὺς, δεινὸς, οὖλος, aliaque
    ejusmodi epitheta, ab ira ejusque attributis desumta, quod semel
    monuisse sufficiat, vel ad virtutem, vel ad vim et potestatem, vel
    denique ad ventos et mare transferuntur, et sæpius tum sive simpl.
    ornant, sive per magnus, fortis, potens exponi possunt, qua
    ratione jamdudum Nonius et Serv. ad Virg. Æ.

    I, 4, voc. saevum
    explicarunt, quos immerito vanitatis incusabat Gesner. in Thes. vid.
    App. et ad v. 58, 101, 251; it. Cel. Heyne ad Virg. Æ. I, 14 et 99.
    --patitur Œnotria jura, h. in potestatem Romanorum redacta est.
    Cf. XV, 5 et 383. Œnotria vetus nomen Italiæ, ab Œnotris,
    Pelasgis, priscis ejus incolis, sic dictæ.
    --Vide in nostra editione Virg. vol. II, p. 136 et 209, notas et
    Exc. XXI ad Æn. I; et in Guthriani operis recensione T. IV, p. 75
    sq. Ed.
    3. Musa, vid. Heyne ad Virg. Æ. I, 8; VII, 37, 641; IX, 525; et
    Kœppen ad Hom.

    Iliad. α, 1, et β, 484 seq.--da memorare, fac ut
    memorem, ut αἲ κέ ποθι Ζεὺς δωσι πόλιν ἐξαλαπάξαι ap. Hom. Iliad.
    α, 129. Cf. Virg. Æ. VI, 66; XII, 97.
    --decus, κλέος, laborum, gloriam rerum gestarum, multis curis
    ærumnisque partam; vel gloriosissimum celeberrimumque omnium, quæ
    unquam gesta sunt, bellorum.
    --Labor, ut πόνος et μόχθος, passim pro pugna.
    4. Hesperiæ, terræ occidentalis; nomen Italiæ ob situm a Græcis
    impositum.
    --Antiquæ, h. post hominum memoriam jam habitatæ, adeoque nobilis
    et fama nominis sui notissimaæ.

    Quemadmodum enim hominum, quæ vulgo
    dicitur, nobilitas ex antiquitate generis fere æstimatur; ita et
    antiqua origo sæpe a poetis in magna vel urbium vel terrarum laude
    ponitur. Vid. Heyne ad Virg. Æ. I, 12, 375, 531.
    5. perfida pacti, in pacto servando, h. fœdifraga: græca loquendi
    forma, poetis Rom. sed præ ceteris Silio familiaris. Vid.

    App.
    Perfidia Punica tam nota est, ut vel in proverbium abierit eique
    Græca fides obposita sit, etsi scriptores Rom. ipsi testantur,
    Pœnos causa, fide, religione ac moderatione superiores, nec nisi
    fortuna inferiores fuisse.
    6. Gens Cadmea, Carthaginienses, coloni Tyriorum e Phœnicia, unde
    Cadmus originem habuit. Silius urbium populorumque nomina variare,
    et hinc passim paulo longius repetere solet. Sic Romani Dardanii
    et Rhœtei, Puteolani Pherecyadæ, (XII, 159) Tarentini Œbalii
    nepotes
    , Pœni Agenorides, Lacones Tyndarii vocantur.

    1. Karthago Drak. ubivis, auctore N. Heinsio, edidit. Sed in

    numis, inscriptt. et marmoribus orthographia variat, neque
    auctoritas eorum tanta est, ut certa inde scribendi regula repeti,
    literaque K, quæ solis Græcis relinquenda videtur, Romanis
    obtrudi possit.

    Præterea in iisdem non passim modo Kanna,
    kastitas, kaput, kalumnia, karina, arka, evokatus,
    Volkanus, Parkarum, merkator et dedikaverunt, sed
    sæpissime etiam karus, karissimus, Kalendæ et Kæso vel
    K legimus, quam tamen scribendi rationem, si duo posteriora
    exceperis verba, nemo facile imitandam putet. Alii Kartago vel
    Cartago sine adspiratione, ut in quibusdam inscriptt. reperitur,
    scribendum præcipiunt.

    Vera autem veterum pronunciatio parum nobis
    nota est; quocirca nihil certi et in quibus tuto adquiescere
    possis, statuere licet, semperque lubricum in talibus judicium
    esse debet. Vid. tamen Cic. Orat. c. 48.

    Quæsitumque diu, qua tandem poneret arce
    Terrarum Fortuna caput. Ter Marte sinistro
    Juratumque Jovi fœdus conventaque patrum
    Sidonii fregere duces; atque impius ensis 10
    Ter placitam suasit temerando rumpere pacem.

    1. Pœni de principatu contenderunt, diuque dubium fuit, in qua

    arce h. urbe, Romæ an Carthagine, Fortuna caput imperii
    terrarum constitueret.
    7. Arx, ut Gr. ἄκρα et ἄκρον, poetis proprie, quidquid altum est,
    adeoque montes, vertex montis, (ut XV, 480, et ἄκρα τῶν ὀρῶν vel
    ἄκρον Ἴδης ὑψηλῆς, Hom.) colles et promontoria, ut Il. ξ, 36,
    deinde quod in colle et editis locis positum est, inprimis
    ἀκρόπολις, et quoniam hæc reliquæ civitatis initium et origo esse
    solebat, simpl. etiam urbs dicitur, ut Ἰλίου ἄκραι. Vid. Ind.
    8.

    Ter Pœni, fœdere rupto, bellum Romanis intulerunt.
    9. Juratum Jovi, jurejurando confirmatum per Jovem, fœderis
    testem et perjurii vindicem, unde ὅρκιος et ὅρκων ταμίας dicitur,
    v.c. Eurip. Med. 170, et Hippol. 1025. Conf. inf. v. 482; VI, 693;
    et Schol. Eurip. ad Hecub. 336.
    10. Sidonii. Pœni, a Phœnicibus oriundi.
    11. ensis suasit rumpere pacem, pro vulgari, ipsi in animum
    induxere, rumpere pacem ense. Nam, quod Perill.

    Heyne literis,
    humaniter ad me datis, monet, a belli cupiditate ductum, quod
    arma ipsa stimulare, movere, suadere dicuntur; et egregie gladio
    tribuitur, quod eo potius factum est.
    --temerando rumpere, temere violare: nam temerare est temere
    aliquid moliri et agere, vel novi quid tentare; deinde violare,
    inprimis res sacras, et usui humano non destinatas, quas temerare
    dicuntur, qui inrumpunt, quo ire nefas est, vel qui vident, tangunt,
    comedunt, faciunt, quæ non licet. Vid. Heins. ad Ovid. Fast. I,
    630; ad Ep. ex Ponto II, ii, 27, et ad Amor. I, viii, 19; Burm. ad
    Val. Fl.

    I, 627, 800; et Broukh. ad Tibull. III, v, 7. Conf. ad
    II, 472.

    1. patrum potius scribendum videtur, ut pacta majorum, non

    Senatus, intelligantur.
    11. placitam, h. quæ tam Pœnis quam Romanis placuit, et de cujus
    conditionibus inter utramque partem convenit, ex libris scriptis
    restituere Modius et N. Heins. cf. Intpp. ad Virg. Æn. IV, 38 et
    inpr. X, 15. Gronov. Gust. ad Stat. Th. VII, 190. Heins. ad Ovid.
    Epist. XIX, 208 et Æn. I, 37. Vulgo placidam editur, prob.
    Dausq.; sed placidam pacem propr. turbari, placitam autem,
    h. pactam, sancitam, conventam, rumpi monet Drak. cf. III, 416.

    Sed medio finem bello excidiumque vicissim
    Molitæ gentes; propiusque fuere periclo,
    Quîs superare datum. Reseravit Dardanus arces
    Ductor Agenoreas: obsessa Palatia vallo 15
    Pœnorum, ac muris defendit Roma salutem.

    1. medio, secundo, bello Punico.
    2. Hæc sunt Liviana XXI, 1: «Adeo varia belli fortuna ancepsque

    Mars fuit, ut propius periculum fuerint, qui vicere.» Cf. Flor.
    II, 6, pr.
    --datum, a fatis concessum.
    14. Reseravit, intravit, cepit; et actus pro conatu. Cf. App.
    --arces Agenoreas, Phœnicias, ut VII, 642, h. Carthaginem, a
    Phœnicibus conditam, quorum rex et auctor, in Græcorum mythis,
    Agenor, Beli f. et Cadmi pater, fuisse dicitur: unde et Pœni
    Agenoridæ passim vocantur. Vid. Ind. et ad v.

    6, 7 et 88.
    15. Dardanus ductor, Scipio, dux Romanorum, qui a Trojanis, quorum
    regem Samothracum fabulæ Dardanum faciunt, orti dicuntur: nisi ipsam
    Dardani originem, quæ ad Arcadiam, et, quoniam inde Pelasgi Italiam
    venerunt, ad Italiam quoque refertur, respici malis. De Dardano vid.
    Heyne Excurs. VI, ad Virg. Æ. III, 167 sq. Dardanus pro
    Dardanius, ut ap. Virg. Æn. IV, 662, et XI, 287, ubi vid. Heyne.
    Sic et Κελτὸς Ἄρης, Θεσσαλὸς λεὼς, Δελφὶς ἄκρα vel πέτρα et alia
    vid. Spanhem. ad Callim. H. in Del. v. 173 et 177. Cf. ad v. 252,
    V.L.
    --Palatia, collem Palatinum, h.

    Romam, a Pœnis obsessam, de
    quo v. XII, 510 sqq. Palatia, ut apud Virg. Georg. lib. I, v. 499.

    1. periclum suspicabatur N. Heins., motus auctoritate Mureti et

    Gron., qui in optimis membrr. Livii XXI, 1 (vid. not.), propius
    periculum
    , non periculo, ut vulgo editur, invenerunt. Vulgaris
    quoque lectio ex ant. scriptura periclô vel periclom facile
    nasci potuit. Sed quoniam propior et proximus apud Silium
    plerumque tertio, non, ut ap. alios (vid Manut. ad Sallust. B. C.
    11, et Gron. ad Liv. XXII, 40), quarto casui junguntur, nihil
    mutandum censet Drak. Huc adcedit, quod poeta orationem non
    variare tantum potuisse, sed, quia mox datum sequitur, ut
    κακοφωνίαν vitaret, etiam debuisse videtur.

    Cave tamen provoces
    ad auctoritatem Virg. Æn. VIII, 556, ubi vid. Heyne.
    14. Quîs, pro queis, Col. et Ox. cum priscis edd. unde ubivis
    illud revocavit Drak., qui laudat Broukh. ad Prop. II, 10, 47, et
    Intpp. ad Virg. Æn. I, 95.

    Tantarum causas irarum odiumque perenni
    Servatum studio, et mandata nepotibus arma
    Fas aperire mihi, superasque recludere mentes.
    Jamque adeo magni repetam primordia motus. 20

    1. arma, bella, nepotibus, posteris et quasi Epigonis Pœnorum

    Romanorumque a majoribus suis mandata, tradita et tanquam
    hereditate ad eos translata. Cf. Virg. Æ. IV, 622 sqq. ubi tamen
    nepotes non proprio sensu intelligendos monet Heyne.
    19. aperire, explicare, ut ape. notitiam dixit Cic. Orat. 33, et
    causas Prop. IV, x, 1.
    --superasque mentes, consilia deorum, maxime Junonis, recludere,
    prodere, ut reserare, VII, 436.
    20. repetam primordia motus, ab initio magnum et memorabile
    bellum.
    --adeo, itaque; vel παρέλκει. Vid. Ind.

    1. superumque tacite et invitis libris edidit Cl. Lefeb. Male!

    Pygmalioneis quondam per caerula terris
    Pollutum fugiens fraterno crimine regnum
    Fatali Dido Libyes adpellitur oræ:
    Tum pretio mercata locos, nova mœnia ponit,
    Cingere qua secto permissum litora tauro. 25

    1. Cf Virg. Æ. I, 338... 368, ubi Venus originem Carthaginis, a

    Didone conditæ, fusius exponit, in quam tamen adcuratius inquirit
    Heyne Exc. I ad Virg. Æn. IV.
    --terris Pygmalioneis, e Phœnicia, seu Tyro. Cf. Æ. I, 346 sq.
    --cærula sc. æquora, seu maria, κυάνεα κατὰ νῶτα, simpl. pro
    mari, ob colorem, ut κύανος, et ap. Virg. Æ. III, 208; IV, 583;
    VIII, 672.
    22. crimen, τὸ ἄγος, fraternum, Pygmalionis fratris, qui
    Sychæum, Didonis maritum, occiderat regnumque vi occupaverat.

    Fabula
    satis nota et græcæ originis narratur auspiciis et ductu Maronis Æn.
    I, 365 sq.; IV, 211.
    24. pretio mercata locos, quocirca Pœnos longo tempore post
    tributum quotannis pependisse memorat Justin. IX, 2.
    --mœnia ponere, ut τιθέναι et statuere, ἱδρύειν, ἱστάναι, στῆσαι
    πόλιν, ἐστήξειν τεῖχος, Callim. H. in Apoll. 14 al. Cf. Burm. ad
    Virg. Æn. II, 295. mœnia Byrsam arcem, in media urbe et arduo loco
    sitam, ea parte, qua permissum ei erat cingere litora, agrum in
    terra mari propinqua, secto tauro, corio tauri, in minutissimas
    partes dissecto.
    25.

    Hanc fraudem illustravere, a Drak. laudati, Heindreich. reipubl.
    Carthag. I, 1, p. 21; et Themist. Orat. XXI, p. 261, ed. Harduini,
    similemque narrat Saxo Gramm. hist. Dan. IX, p. 176.

    1. solum pro locos Nicander, quem Asulanus aliique secuti

    sunt, primus refinxit, haud dubie, quod jam Drak. monnit, ex Virg.
    Æn. I, 367, quasi poetam dedeceret orationem variare.
    25. litora ubivis pro littora, auctoribus N. Heins. et Drak.,
    edendum curavi, etsi origo hujus voc. prorsus ignota est, quod
    tironum causa moneo, ne fidem habeant Lipsio, qui a litando,
    vel, quod magis dissuadeo, Lefeb. ad h.l. qui λίτος, litus, a
    λειόω, vel potius, quam nusquam reperire memini, ant. forma λίω,
    lævigo, complano, pavio, descendere putat. De origine ac
    propria vi voc. litus vid. Ernesti ad Sueton. Tiber. c. 40.

    Hic Juno, ante Argos (sic credidit alta vetustas)
    Ante Agamemnoniam gratissima tecta Mycenen
    Optavit profugis æternam condere gentem.

    1. Hæc adumbrata ex Virg. Æ. I, 15 sqq. Argos et Mycene,

    Μυκήνη, urbes perantiquæ Argolidis, ubi Juno, quæ a priore sæpius
    Ἀργεία et Argiva dicitur, in primis colebatur: unde gratissima
    tecta
    , oppida, πολὺ φίλταται πόληες, Hom. Il. Δ, 51. Nam Dii, ex
    antiqui sermonis genio, illas terras amare et incolere, vel certe
    frequentare dicuntur, quæ iis sacræ sunt, et ubi sacrificiis
    templisque coluntur.
    [27.] Mycenen Agamemnoniam Silius a Marone mutuatus est, Æn. VI,
    839.
    28. profugis Tyriis, Didoni ejusque comitibus, condere gentem ut
    IV, 767, et ap. Justin. II, 6 et 10; XXII, 5; Virg. Æ. I, 33; Tac.
    Germ. 2; Curt.

    VI, 2; VIII, 10, quæ loca excitarunt Heins. Drak. et
    Lef. Sic et κτιστὴς, κτίζειν ἔθνη, νῆσον cet. vid. Cuper. Obss. III,
    9, Ernesti et Burm. ad Suet. Aug. 98.

    1. Mycenen, non Mycenem, Oxon. et priscæ edd.
    2. sedem pro gentem primus edidit Nicander, et post cum Aldus

    aliique. Male!

    Verum ubi magnanimis Romam caput urbibus alte
    Exserere, ac missas etiam trans æquora classes 30
    Totum signa videt victricia ferre per orbem,
    Jam propius metuens, bellandi corda furore
    Phœnicum exstimulat. Sed enim conamine primæ
    Contuso pugnæ, fractisque in gurgite cœptis
    Sicanio Libycis, iterum instaurata capessens 35
    Arma remolitur. Dux agmina subficit unus
    Turbanti terras pontumque movere paranti.

    1. Ingeniose Juno, Trojanis et hinc quoque Romanis, qui ab illis

    originem ducunt, ob causas vel ex Virg. Æ. I, 25 sq. notas,
    inimicissima, Pœnos ad bellum ipsa impulisse dicitur. Sed poeta et
    h.l. expressit Virg. Æ. I, 19 sq. et Ecl. I, 25.
    --Magnanimus, vox Maroni familiaris, bellicam virtutem exprimit,
    ut μεγαλόψυχος, μεγαλήτωρ, μεγάθυμος, μεγαλόθυμος, μεγαλόνοος,
    μεγαλόφρῶν, μεγάφρων.
    [30.] caput exserere ut caput efferre, VIII, 251. Cf. Ovid.
    Fast.

    I, 300.
    32. propius, præsentius adeoque majus periculum.
    --furor, ut semel moneam, omnes animi motus vehementiores,
    inprimis furiosam, insanam, acerrimam cupiditatem amoremque
    designat, ut f. decoris, II, 324; f. laudum, III, 146; furiæ
    auri
    , II, 500; furere, X, 27, quod de militibus propr. adhiberi
    monent Burm. ad Petron. 122, et Broukh. ad Prop. IV, vi, 56. Sic et
    insania, insanire, μανία et μαίνεσθαι. Cf. VII, 253, 497; VIII,
    26. Intpp. ad Hor. Od. I, 15, 27. Kœppen ad Hom. Il. γ, 39; ζ, 160.
    Ill. Beck ad Aristophan. Aves 1096; Schwebel ad Mosch.

    VII, 2;
    Spanh. ad Callim. H. in Cer. 30, et Burm. ad Val. Fl. V, 521.
    33. Sed enim ut ap. Virg. Æ. I, 19, al. pro at vero, ut enim pro
    vero dixit Virg. Æ. V, 580; VI, 52; VIII, 84; X, 874, ad quæ loca
    vid. Heyne. Vel τὸ enim παρέλκει et transitioni servit, ut at
    enim
    , verum enim, immo enim, enim vero, etc. Sed vero,
    sed enim, XII, 332.
    34. Contuso ut retuso, fracto et represso. Vid. Ind. et Jani ad
    Hor. Od. IV, iii, 8. Heins. ad Claud. Cons. Hon.

    IV, 627; VI, 302.
    --pugnæ primæ, belli Punici I.
    --cœptis Libycis, Pœnorum.
    --in gurgite Sicanio, mari Siculo, in quo C. Lutatius Catulus,
    A.U. 512, tam splendidam de classe Pœnorum ad Ægates ins., inter
    Siciliam et Africam sitas, victoriam reportavit, ut b. Punicum I
    finiret. Cf. v. 61, 102; IV, 80; VI, 684 sq.; XI, 530; XIII, 731.
    Polyb. I, 60 sq. Flor.

    II, 2.
    36. Arma, bellum, remolitur, instaurat, renovat.
    --Dux unus, Hannibal, subficit, subpeditat, subministrat,
    agmina Junoni, turbanti cet., motus in mari et terra excitanti.
    --Subficit, ut ap. Virg. Æ. II, 618; IX, 803; et Ge. II, 424,
    436.
    Withof. interpretatur: unus præstat et quasi repræsentat agmina;
    unus instar multorum agminum est. Cf. inf. v. 498, et Eumen. Paneg.
    ad Constant. c. 13.

    1. agmine Parm. magnæ Col.
    2. terra Put. quod N. Heinsio adridebat et receptum est a

    Lefeb. coll. XIII, 865, XVI, 50, in fragm. restit. et Virg. Ecl.
    I, 12. Drak. vulgatum firmat ex III, 174, et XVII, 357.

    Jamque Deæ cunctas sibi belliger induit iras
    Hannibal: hunc audet solum componere fatis.
    Sanguineo tum læta viro, atque in regna Latini 40
    Turbine mox sævo venientum haud inscia cladum,
    «Intulerit Latio, spreta me, Troius, inquit,
    Exsul Dardaniam, et bis numina capta Penates,
    Sceptraque fundarit victor Lavinia Teucris;

    1. sibi induit iras, eleganter pro, iram mente concipit. Drak.

    laudat XV, 739. Stat. Th. VIII, 392. Senec. Epist. 47, et Petron.
    c. 4, ubi vid. Burm.
    39. Poeta ἐναργῶς exprimit summam audaciam animumque invictum,
    Hannibalis, qui ipsis fatis, quibus victoria Romanorum fixa erat et
    quorum vi etiam Dii cedunt (vid. ad V, 76), obponitur, cf. IX, 543;
    X, 54, 67, 68; XVII, 318.
    --componere ut comparare, voc. propr. de gladiatoribus, quum
    par pari componitur, ut invicem pugnent. Vid. Ind. «Ecce par Deo
    dignum, vir fortis cum mala fortuna compositus,» etc. dixit Senec.
    Prov. c. 2. Cf. Lucan.

    III, 195.
    40. Tum Juno læta viro... inquit, Intulerit, etc.
    --Sanguineus, ut cruentus et αἱματώδης, est sanguinolentus,
    cruoris cupidus, αἱμοχαρὴς, φιλαίματος (conf. v. 60); nisi poeta ad
    Hannibalem transtulit formam Martis, qui μιαιφόνος dicitur Hom.
    Iliad. ε, 844; φ, 402; et sanguineus, Ovid. Rem. Am. 153, et Virg.
    Æn. XII, 332, ubi Cel. Heyne illam verbi notionem in dubium fere
    vocasse videri potest.
    41. Turbine δεινῶς pro impetu, motu.
    --sævo, vid. ad v.

    2.
    --clades, calamitates, ut exitia, damnum, noxa, πῆμα,
    λύμη, ἄτη, λοιγὸς, βλάβη, ἧσσα.
    42. Per me, inquit, Æneas Lavinium condiderit, sedemque ibi regni
    fixerit, dummodo Romanos, a Trojanis oriundos, per Hannibalem ad
    Ticinum, Trebiam, Trasymenum lacum et Cannas ingentibus prosternere
    possim cladibus. Hæc magno verborum ornatu et dilectu, si singula
    excusseris, expressa videbis: sed poeta vestigia Maronis persecutus
    est, Æ. I, 37 sq. Cf. et Æ. VII, 292 sq., 313 sq.

    Ita jam Ernesti:
    per me, inquit Juno, Æneas imperium in Italia fundaverit; per me
    vincant in fine Romani, dummodo interea sanguinem profundant:
    consentanea vox Junonis iratæ, at victoriam Romanorum, ut Dea est,
    prævidentis.
    43. Exsul Troius, Τρώϊος, Æneas, a Troja profugus.
    --Latio, in Latium.
    --Dardaniam, Trojam, h. Trojanos eorumque leges et instituta,
    ut v. 668 et ap. Ovid. Met. III, 539; Epist. VII, 151; et Fast.
    IV, 251.
    --Penates, sacra et religionem, ut VII, 475. Hæc adumbrata ex
    Virg. Æ. I, 6, 68; III, 12; ubi vid. Heyne et in Exc.

    IX ad Æn.
    II, 293.
    --numina et religio.
    --bis capta, h. Trojanorum bis captorum, ab Hercule et
    Agamemnone, unde bis capti Phryges et gens bis victa Maroni
    dicuntur: quam interpretationem cur tanquam nimis argutam damnaverit
    Heyne ad Æ. IX, 599, eo minus adsequor, quum eamdem Vir summus ad
    Æ. XI, 402, adsensu suo comprobaverit. Alii, v.c. Theocritus,
    Τευκρίδα τρίπορθον, Trojam ter eversam, et quidem tertium ab
    Amazonibus, memorant. V. Heyne ad Virg. Æ. I, 490, et ad Apollod.
    p. 373, ut de Lavinio Exc. III ad Æ. VII.

    1. Voces Punicas, Hannibal, Hamilcar, Hasdrubal, Hannon,

    Hammon, cum adspirat. scribere jubent, auctoritate c. Col. et
    numorum moti, N. Heins. et Drak. probb. Cellar. Orthogr. lat.
    p. 109 sqq. ed. Ill. Harles., Corte ad Sallust. B. Jug. 5, p. 431
    et Cl. Heusing. ad Corn. Nep. Hamilc. c. 1, quos secutus sum, etsi
    auctoritas fere par est, et Græci adspirat. respuere solent, ut in
    vocc. Ἀδρίακος, Ἀδρίας et Ἰβηρία, in quibus nihilo secius eam
    retinui, præeunte Drak., qui tamen harena quoque et harundo
    scribendum esse, minus mihi persuasit. Vid. ad v.

    54, 145, et
    VIII, 440. [recte VIII, 438]
    40. tum e scriptis recte, puto, restituere Heinsii, quoniam
    sententia sic melius procedit: quæ pro tum ex Rom. 2, in
    contextum recepit Lefeb. Vulgo cum.
    41. haud inscia Col. et Ox. cum priscis edd. haud nescia
    Gryph., Ascens. al. aut inscia Put. venientum nescia Mars.
    Nut. al.
    43. Interrogationis notam, vulgo post Dardaniam, et in sqq.
    verss. positam, recte delevit N. Heins.

    Dum Romana tuæ, Ticine, cadavera ripæ 45
    Non capiant, similisque mihi per Celtica rura
    Sanguine Pergameo Trebia et stipantibus armis
    Corporibusque virum retro fluat, ac sua largo
    Stagna reformidet Trasymenus turbida tabo;

    [45.] Ticinus (il Tessino) et Trebia (Trebbia) fluvii Galliæ
    Cisalp., clade Romanorum inclyti. Vid. IV, 81 sqq., 485 sq.
    46. similis, similiter, Trebia mihi (vid. var. lect.)
    retrofluat, summa cum vi dictum, pro repleatur. Conf. XIII, 743
    --Celtica rura, Gallorum agros.
    --47. Sanguine Pergameo, Trojano, h. Romano.
    --stipantibus se, stipatis, densis, cumulatis. Vid. App. et ad
    v. 539.
    Versus 48 et 49 pulcherrimi dilectu verborum et idearum. Cf. Virg.
    Æ. XI, 405, ibique Heyne.
    49. reformidet, cum horrore videat.

    Terror Romanorum ad fluvium
    translatus, ut III, 463; IV, 445, 602. Vid. ad V, 542.
    --Trasymenus lacus Etruriæ (Tusciæ) in agro Perusino, hod. il
    Lago di Perugia
    , sen di Passignano et di Castiglione;
    nobilitatus clade Flaminii, unde ipse prœlii locus Ossariæ nomen
    accepit. Vid. V, 1 sqq.

    1. capient. Tel. tibi, scil. Ticino, corrig. Grot. et Gronov.

    Obss. II, 9, ed. prior. Nam in poster. sententiam mutavit et jam
    ante in gustu ad Stat. Th. V, 579 monuerat, τὸ mihi h.l.
    eleganter παρέλκειν. Sic et tibi, nobis, vobis in omnibus
    fere linguis orationi inseruntur, ut plus ei vitæ vigorisque
    concilient. Drak. laudat Virg. Æ. V, 391; Liv. præf. med.; Stat.
    Th. VIII, 671; Claud. Cons. Hon. VI, 470; Serv. ad Virg. Ge. I,
    45; Manut. ad Cic. Ep. ad fam. IX, 2; Heins. ad Claud. bell. Gild.
    47; Broukh. ad Tibull. I, 4, 47; Burm. ad Petron. cap. CI, et
    Vechner. Hellenol. I, 6; cf. App. Sed præferenda videtur ratio
    N.

    Heins., qui τὸ mihi ad retrofluat refert, ut sit dat.
    comm., quia Romanis infesta Juno.
    49. Thrasymenus ubivis scripsit Drak. et eo duce Lefeb. Alii
    Thrasumenus, Trasimenus, Trasumenus, Romani et Græci in hac
    voce scribenda parum sibi constant. Ταρσιμένην, non Θρασιμένην
    λίμνην exhibent omnes antt. libri Polyb. III, 82, teste Cl.
    Schweigh. Τρασυμένη dicitur Strab. V, p. 157, quem secutus sum.

    Dum Cannas tumulum Hesperiæ, campumque cruore 50
    Ausonio mersum sublimis Iapyga cernam,
    Teque vadi dubium coeuntibus, Aufide, ripis
    Per clipeos, galeasque virum, cæsosque per artus
    Vix iter Hadriaci rumpentem ad litora ponti.»
    Hæc ait, ac juvenem facta ad Mavortia flammat. 55

    1. Cannae (Canna Distrutta), olim urbs, postea ignobilis vicus

    Apuliæ (vid. ad VIII, 624), ad Aufidum fluv. (Ofanto) qui in
    mare Hadriat. exoneratur.
    --tumulum Hesperiæ, sepulcrum Italiæ, præclare, quoniam
    quadraginta, vel, teste Polyb. III, 117, septuaginta Romanorum
    millia ibi perierunt. Bene comparant Catull. ad Manl. LXVIII, 89:
    «Troja, nefas, commune sepulcrum Asiæ Europæque;» Propert. II, I,
    27: «Civilia busta Philippi;» Claud. bell. Get. 637: «Pollentia,
    bustum Barbariæ;» Liv.

    XXXI, 29: «Capua, sepulcrum ac monumentum
    Campani populi.
    51. Ausonio, Romano.
    --mersum ut IX, 189.
    --sublimis, de cælo.
    --Iapyx, campus Iapygius, h. Apulus, seu Cannensis: nam Iapygiæ
    nomen apud poetas etiam Apuliam, Calabriam et Messapiam
    complectitur. Vid. Ind. Silio præivit Virg. Æn. XI, 247, 678; ubi
    vid. Heyne.
    52. Aufide, etc. Conf.

    VIII, 671; X, 320.
    --vadum non modo locus est in aqua, per quem vadere licet, quum
    parum sit profundus; sed etiam fontis, lacus, maris, fluvii fundus
    vel alveus, per quem aqua vadit vel in quo continetur, etiam in
    locis præaltis; et hinc denique aquæ et flumen vel mare ipsum. Vid.
    Gronov. Obss. I, 19.
    --vadi dubium, cujus alveus est dubius.
    54. Cf. Virg. Æ. V, 806 sq.
    --Rumpere iter pro perrumpere, sibi iter facere, seu viam aperire,
    ut r. cursum et aditus. Vid. Ind. et Virg. Æ. II, 494. Heins. et
    Burm. ad Val. Flacc. I, 3, et ad Ovid. Epist.

    XVIII, 43.
    55. flammare, ut adcendere et incendere.

    1. Hadriaci, non Adriaci, Col. et lapp. prob. Drak. v. ad v.
    2. Broukh. ad Prop. I, 6, 1. Cellar. Geogr. T. I, L. II, 9, et

    Intpp. ad Hor. Od. I, 3, 15, 16, 4.

    Ingenio motus avidus fideique sinister
    Is fuit; exsuperans astu; sed devius æqui.
    Armato nullus Divum pudor; improba virtus,
    Et pacis despectus honos; penitusque medullis
    Sanguinis humani flagrat sitis: his super, ævi 60
    Flore virens, avet Ægates abolere, parentum
    Dedecus, ac Siculo demergere fœdera ponto.

    1. Bene fecit poeta, quod statim initio carminis egregiam veramque

    herois sui imaginem intexuit lectorumque oculis subjecit. Cf. v. 239
    sqq., et Liv. XXI, 4.
    --motus, turbarum et bellorum.
    --fidei sinister, sinistræ, malæ; perfidus.
    58. Armato nullus divum pudor, metus et religio. Finge tibi virum.
    qui hæc dicere possit, «Dextra mihi Deus, et telum, quod missile
    libro, nunc adsint;» vel «virtus mihi numen et ensis;» et «adsis
    mihi dextera tantum, Tu præsens bellis et inevitabile numen, Te
    voco, te solam superum contemtor adoro:» quæ ap. Virg. Æ. X, 773;
    Stat. Th. II et XII leguntur. Drak. laudat. v. 117; II, 309; XII,
    634; XVII, 318, et Liv. XXI, 4. Add. inf.

    XI, 183, 4.
    --virtus improba, h. magna, vel etiam constans, invicta, quæ nulla
    fortuna frangitur. Vid. Ind. et ad v. 2; Heyne ad Virg. Ge. I, 146;
    Æ. II, 356; IX, 62, et XII, 687. Sic et virtus horrida, XI, 205,
    421; et atrox, XIII, 369; fides atrox, VI, 378; ubi vid. not.
    [“XI... 421” recte XI... 419]
    59. pacis despectus honos, contemtus odiumque pacis, quæ colenda
    erat et amanda. Cf. III, 123, et ad IV, 607.
    60. ævi Flore virens, ut ἄκμη et ἀκμάζουσα ἡλικία, vel ἄνθος ἥβας
    ἄρτι κυμαίνει, ap. Pind. Pyth. IV, 281. Cf. ad v.

    376, et VII, 691.
    61. abolere Ægates, h. maculam et memoriam cladis, ad Æ. insulas
    Hannoni a Lutatio inlatæ; ut abo. Sychæum dixit Virg. Æn. I, 720.
    Cf. ad v. 34, et VI, 684.
    62. Siculo demergere fœdera ponto, egregie pro delere, et hoc pro
    violare, rumpere fœdus in hoc mari ictum. Nam tradere ventis,
    flammæ, aquæ poetis pro delere et irritum facere dicitur.
    Καταβρέχειν σιγᾷ, Pind. Isthm. V, 65. Vid. Intpp. ad Tibull. I, ix,
    49 sq., et Hor. Od. I, xvi, 3, 4; xxvi, 2, 3.

    1. sinistræ primæ edd.
    2. exsuperans Ox. et Put. cum Med. Vulgo exuberans, perperam

    et adversante metro. Cf. Virg. Æ. XII, 19. Ovid. Trist. IV, 4, 2.
    Exsuperabat astu et Pœnos et hostes. Cf. v. 188, et Polyb. X, 30,
    Drak. æquis R. 2.
    59. penitisque conj. Voss. in marg. libri sui.
    60. his super, h. insuper, præterea, ἐπὶ τούτοις, scripti cum
    edd. Marsi, Junt. Ald. Nut. Gryph. et Ascens. Conf. VIII, 21, 652;
    XI, 142; XII, 407; XIV, 333; Virg. Æn. I, 29; IX, 274; XI, 685;
    insuper ed. Ven. an. 1504 et aliæ, prob. Dausq. hic super
    R. 2, Parm. et Med.
    61. paternum malebat N. Heins. refrag.

    Drak., qui monet,
    Hannonem, non Hamilcarem, ad Ægates ins. superatum esse. Ægades,
    seu Ægadas scribendum esse putabat Cluver. Sicil. ant. II, 15,
    p. 419, repugn. metro et melioribus libris.
    62. detergere, h. detrahere, abolere ignominiam fœderis, ut ap.
    Claud. Eutrop. II, 10, et Gunther Ligur. I, 123 (ubi vid.
    Rittershus.); VII, 380, olim conj. N. Heins. sed postea damnavit.

    Dat mentem Juno, ac laudum spe corda fatigat.
    Jamque aut nocturno penetrat Capitolia visu,
    Aut rapidis fertur per summas passibus Alpes. 65

    1. Dat mentem, θυμὸν, μένος ἔμπνευσε, animum vel iram quoque et

    desiderium, hanc ignominiam delendi, in eo excitat. Cf. Virg. Ge.
    III, 267, et inf. ad v. 80, et VI, 609.
    --fatigare, propr. fatim, adfatim, frequenter agere; hinc
    precibus, hortatu, spe, etc. sæpius et vehementer movere, agitare,
    vexare. V. Heyne ad Virg. Æn. I, 280; IV, 572; VII, 582; VIII, 94.
    64. Egregie sic adumbratur summa, qua Hannibal flagrat, cupiditas,
    Romanis bellum inferendi, quibuscum jam in somnis quoque armis
    contendit. Nam quæ interdiu cura singulari agimus vel cogitamus,
    eorum species nos per somnum agitare solent. Cf. simil. loc. VII,
    325 sq. Drak. laudat Accium ap. Cic. Divin. I, 22.

    Auctor, Octaviæ
    v. 740. Petron. Sat. CIV, ubi vid. Gonsal., Aristoph. Nub. I, 1, et
    Macrob. Somn. Scip. I, 3.

    1. et cladum, duo vett. libri, nescio qui, prob. et recip.

    Lefeb. coll. v. 41, et VIII, 26. Sed non opus est, vulgatam
    sollicitare, quæ potius exquisitior est.
    64. nocturno nisu. h. ὁρμῇ, quæ in somnis a dormientibus fit,
    et Virg. Æn. XII, 910 conatus dicitur, h.l. et II, 621, emend.
    D. Heins. ingeniose; sed frustra in contextum recepit Cell.

    Sæpe etiam famuli turbato ad limina somno
    Expavere trucem per vasta silentia vocem,
    Ac largo sudore virum invenere futuras
    Miscentem pugnas, et inania bella gerentem.

    1. famuli ad limina, servi, ut ap. Plin. Ep. VI, 16, 13, ii

    limini obversabantur; Withof. sed Lefebvre de Villebrune alio
    sensu: sunt stipatores, armigeri. Ex Hom. quidem notissimi sunt
    θεράποντες et ἑταῖροι heroum, verb. c. Patroclus Achillis, Meriones
    Idomenei, Thrasymedes Sarpedonis tam amicus et comes, quam famulus:
    quin et heroinis δμωΐδες famulæ, comites tribuuntur, ut Penthesileæ
    a Qu. Calab. I, 33. Sed famuli ad limina ab his prorsus diversi
    et servili potius conditione sunt, qui ad fores cubiculi excubant,
    θυρωροὶ, ἀμφίπολοι, ut in gloss. vett. et ap. Hom. Odyss. ζ, 18,
    quod jam monuit Drak. Cf. Lips. ad Tac. Ann. XIV, 44.

    Si tamen
    Silius eos confudisse censendus est, fecit hoc Maronis exemplo Æ.
    IX, 648.
    67. vasta, magna, alta silentia noctis, quæ terrorem augent.
    Vid. Virg. Æ. II, 755.
    69. Miscere pugnas, μιγνύναι ὑσμίνην, pro miscere, conferre manus,
    congredi, pugnare. De auctore pugnæ occurrit II, 528 et ap. Tibull.
    I, 3, 64.
    --inania bella bene dicit, ut σκιαμαχοῦντος, Ern.

    1. ad limina scripti, quibus favent Gloss. vett., Virg. Æn. IX,

    648, et Appul. Met. II, p. 241, ed Basil. in-8 ubi vid. Beroald.
    Vulgo ad lumina, h. de nocte, adcensis et inlatis luminibus, ut
    ita famuli, clamore Hannibalis territi, lumina intulisse dicantur,
    monente Drak. coll. Hor. Ep. II, 2, 97. Prop. III, 6, 1, et Burm.
    ad Petron. CIII. Dausq. perperam λυχνούχους s. λυχνάπτας
    intelligit.

    Hanc rabiem in fines Italum Saturniaque arva 70
    Addiderat quondam puero patrius furor: ortus
    Sarrana prisci Barcæ de gente, vetustos
    A Belo numerabat avos: namque orba marito
    Quum fugeret Dido famulam Tyron, impia diri
    Belides juvenis vitaverat arma tyranni, 75
    Et se participem casus sociarat in omnes.

    1. Saturnia arva, vid. Virg. Æ. I, 569.

    --Addiderat, dederat, inspiraverat. Vid. Ind.
    71. patrius furor, pater furens, iratus: abstr. pro concr. vid.
    App.
    72. Sarrana gens, Tyria, a prisco Tyri nomine Sarra, ציר.
    V. Gell. XIV, 6.
    --Barcas, nomen Punicum, quod vulgo ab hebr. ברק, fulguravit,
    deducitur. Ab hoc gentis auctore et Hamilcar Barcas et factio
    Barcina dicta.
    73. Belus, nomen ab hebr. בעל dominus formatum, priscis et diis
    et regibus Assyriæ, Ægypti, Babyloniæ et Phœnices proprium. Cf. ad
    v. 87.
    74. Tyrum famulam, servientem Pygmalioni, tyranno. Cf.

    Heins. ad
    Ovid. Fast. I, 286.
    75. Belides juvenis, Barcas.

    1. Hunc versum a Silii elegantia abhorrere gravique

    interpolationis suspicione laborare censebat N. Heins. Sed vellem
    rationes hujus judicii adjecisset. Vid. not. tandem Ox. et Put.
    cum Parm. et Med. quod recep. Lefeb. cui vox emphatica videtur.
    74. famulis Nut. famulum Asc.
    75. Belidæ quidam libri impressi.

    Nobilis hoc ortu, et dextra spectatus Hamilcar,
    Ut fari primamque datum distinguere lingua
    Hannibali vocem, sollers nutrire furores,
    Romanum sevit puerili in pectore bellum. 80

    1. spectatus dextra, ut ferro, VIII, 263, δόκιμος τὰ πολέμια,

    Spectata, h. certis experimentis, an proba sint, nec ne, explorata
    et cognita, dicuntur propr. metalla, numi, histriones et
    gladiatores: unde spectaculum, VIII, 556, spectatio et
    spectamen, pro specimine, experimento. Cf. Ern. Clav. in hh. vv.
    et Ill. Harles. ad Val. Fl. I, 100, ad Ovid. Pont. II, 7, 82, et in
    Anthol. lat. poet. ad Lucret. I, 141.
    78. distinguere vocem, verba distincte enunciare, articulatim
    loqui.
    --Hæc verba non nimis urgenda, et ad pueritiam immaturamque ætatem
    Hannibalis significandam generatim ac paulo licentius dicta
    existimari debent; Ern.

    Cf. ad II, 349 sq.
    79. sollers nutrire, græca formula, satis nota. Vid. App. et
    Bentl. ad Hor. Od. I, i, 6.
    --furores bellandi, ut v. 32.
    80. bellum, cupiditatem, cum Romanis bellandi, sevit, insevit,
    indidit, inspiravit, movit, ἔν φρεσὶν ἐνέφυσεν, Hom. Od. χ, 348,
    ἐνῆκε, ἐνέθηκε, ἔμπνευσε μένος; Iliad. ο, 262; τ, 37, 159;
    υ, 80, 110; φ, 145.

    1. primaque Put. non male: primas voces, teste Lefeb., vetus

    unus, nescio quis.
    80. sevit Ox. Vulgo, sævit.

    Urbe fuit media sacrum genetricis Elissæ
    Manibus, et patria Tyriis formidine cultum,
    Quod taxi circum et piceæ squalentibus umbris
    Abdiderant, cælique arcebant lumine, templum.

    1. Silii oculis et animo observabantur loca Virg. Æ. IV, 457 sq.,

    et 494 sq. ad quæ vid. Heyne. Egregie autem fingit, Hannibalem non
    in templo Jovis, quod Polyb. III, 11, et Corn. Nep. c. 2 tradunt,
    sed Didonis, Trojanis, Romanorum majoribus, infensissimæ, jurasse.
    --sacrum, sacratum, dedicatum.
    --genetricis, conditricis urbis.
    --Elissæ, Didonis unde Pœni Elissæi dicuntur II, 239 al.
    82. patrius, πάτριος, πατρώϊος, γενναῖος. Vid. Heins. et Burm. ad
    Val. Fl. II, 156.
    --formido deorum, δεισιδαιμονία, religio, ut metus, timor,
    horror, pavor et similia, in omnibus fere linguis obvia.

    Dausq.
    hæc intelligebat de metu paterno, ne filii sorte ducti immolentur,
    coll. IV, 767 sq. inpr. 821, 2.
    [83.] squalentibus, pro squalentes. Cf. ad v. 211.
    --umbris squalentibus, atris, quales fieri solent ex densis et
    nigricantibus frondibus picearum; Ern.
    84. cæli arcebant lumine, pro cæli lumen, solis radios. a templo
    arcebant.

    1. Vulgo Elysæ, et pessime Elisæ. Sed Ἔλισσα dicitur, cf.

    Heins. ad Virg. Æ. IV, 335; ad Ovid. Ep. VII, 1, et Claud. laud.
    Seren. v. 147.
    84. cælique arcebant lucida templa, formula Lucret. II, 1037,
    conj. P. Scriverius, a Vossio ad marg. libri sui laudatus. Male:
    nisi sacrum v. 81, cum Dausq. per templum, ἱερὸν, exponendum
    statuas, quod tamen non magis probandum videtur.

    Hoc sese, ut perhibent, curis mortalibus olim 85
    Exuerat Regina loco. Stant marmore mœsto
    Effigies, Belusque parens, omnisque nepotum
    A Belo series: stat gloria gentis Agenor,
    Et qui longa dedit terris cognomina Phœnix.

    1. Silio præivit Virg. Æn. I, 453 sq.; VII, 177; et Ge. III, 34 sq.
    2. Effigies, signa et statuæ. Vid. ad III, 32. Verba marmore

    mœsto de colore nigro et ob vetustatem sordido, qui tristem
    adspectum præbeat, accipienda esse, per literas mihi humaniter
    significavit Cel. Heyne. Sed, nisi me omnia fallunt, poetæ animo
    inhærebant potius verba Virg. Ge. I, 480: «Et mœstum illacrimat
    templis ebur, æraque sudant:» ubi vid. Heyne. Cf. var. lect. et
    v. 98, et ad VIII, 647, 8. Exemplo Virg: Æ. I, 729, et poetarum
    Græcorum stirps regum Tyriorum a Belo parente, h. auctore ejus
    deducitur. De Belo, Agenore et Phœnice vid. Heyne ad Virg, Æ. I,
    338. Exc. XXIII, ad Æ. I, 619; et ad Apollod. p. 259 sq., 525 sq.
    88. Stat Agenor, h. ejus statua, ut ap.

    Ovid. Epist. II, 67, et ex
    Ponto IV, 9, 107. Vid. Burm. ad Anthol. I, 63, 10.
    --gloria gentis ut ap. Virg. Æn. VI, 767.
    89. cognomina longa, cognomen diuturnum, diu usitatum.

    1. curis mortalibus, h. vita misera, qualis solet esse hominum,

    qui inde ægri et miseri Maroni, δειλοὶ et ὀϊζυροὶ βροτοὶ Hom.
    Od. δ, 197; λ, 19, Il. ν, 566 dicuntur. Sed suspicor fere poetam
    scripsisse curis mordacibus, ab amore scil. profectis, quæ
    Græcis θυμοβόροι, θυμοδακεῖς, ἀνίαι θυμοφθόροι, Callim. Fragm.
    131, coll. Bentl., et γυιοκόροι, vel potius ex emendat. Cel.
    Ruhnken. γυωβόροι μελεδῶνες Hesiodo Ἔργ. 66, vocantur. cf. ad
    VII, 271.

    Quidquid tamen legas, sensus est, se tristi vita hic
    liberaverat, morte sibi conscita; non vero, in secretum hujus
    sacelli olim, h. nonnunquam secesserat, ut a curis humanis,
    imperii inprimis, animum abduceret, ut interpretatur vir doctus in
    Annal. liter. senens. (All. Lit. Zeit. 1789, N. 262, p. 551.)
    Nam poeta addit, ut perhibent, et respexit ad Virg. Æn. IV, 529
    sq. inpr. 652, conf. inf. VIII, 128 sq. Curas Didoni amor Æneæ
    injecerat. [“ad VII, 271”: in Not.]
    86. mœsto non mœstæ, omnes scripti, prob. N. Heins. ad h.l.,
    ad Claud. Cons. Hon. VI, 379 et Val.

    Fl. II, 466 ubi inpr. conf.
    Burm. Uterque multis exemplis docet, statuas et imagines, summa
    arte elaboratas, sæpe a poetis ita laudari, ut eas quasi vivere ac
    spirare, et tam lætitiæ, quam mœroris indicia prodere dicant. Id
    vero alienum ab h.l., ubi nulla tristitiæ causa est. Vid. not.

    Ipsa sedet tandem æternum conjuncta Sychæo: 90
    Ante pedes ensis Phrygius jacet: ordine centum
    Stant aræ cælique Deis Ereboque potenti.
    Hic, crine effuso, atque Hennææ numina divæ,
    Atque Acheronta vocat Stygia cum veste sacerdos.

    1. ensis Phrygius, Trojanus, donum Æneæ. Conf. VIII, 150 sq.

    Virg. Æ. IV, 495, 507, 646, 663 sq. Et hæc adumbrata ad exemplum
    Virg. Æ. IV, 509 sq.
    --centum poetice positum puta, ut ap. Virg. Ge. III, 18; Æ.
    I, 416; IV, 199. Argutatur D. Heins., qui numerum centenarium
    infernis sacrum, ἑκατὸν τῆς Ἑκάτης, numerum esse monet: præterea et
    de cæli diis agitur.
    92. Erebo, diis inferis.
    93. atque geminatur, ut ap. Virg. Ecl. V, 23.
    --numina pro numen, et numen dei pro ipso deo poni, nota res
    est. Vid. mox v. 118. Virg. Æ.

    I, 666; III, 359, 543; VII, 310.
    --Henneæ divæ, Proserpinæ, a Plutone raptæ, in nemore juxta
    Hennam, urbem, in media Sicilia (unde et ὀμφαλὸς Σικελίας,
    Umbilicus Siciliæ, dicitur), loco edito et undique præcipiti
    sitam, temploque Cereris (quæ inde Hennæa vocatur v. 214 al.) et
    Proserpinæ nobilitatam. Confer. Liv. XXIV, 39: Cic. Verr. IV, 106;
    V, 187: Heins. et Burmann. ad Ovid. Met. V, 385; et Spanh. ad
    Callim. Cer. 15 et 31. 94. Acheronta ut ap. Virg. Æn. VII, 91,
    id. quod Erebus, v. 92.
    --vocat, invocat, ut Æ. III, 264; VI, 247. Ibid.

    IV, 510, gravius
    dicitur tonat: cave tamen id propterea h.l. substituendum judices.
    --Stygia, nigra (vid. ad v. 119) vel potius magica, ut apud Val.
    Fl. VI, 155; Lucan. VI, 766, et Senec. Œd. 621.

    1. Vulgg. Sichæo. Sed vid. Heyne ad Virg. Æn. I, 343. 93.

    crinem effusa, ut ap. Virg. Æ. IV, 509, refingerem, si ubivis
    elegantias venari mihi placeret.
    --Æthnææ Ox. prob. Barth. Adv. VII, 15; XXI, 8. Alii Etneæ,
    et, non male, Ætnææ h. Siculæ. Ætneæ Med. et Antw. a. 1566.
    Ennææ Asc. Dausq. Cell. al. prob. Gron. Diatr. Stat. c. 59. Gr.
    Ἔννα. Sed Hennææ auctoritate numorum et prisc. membrr. defendunt
    Drak. ad h.l., Heins. ad Claud. R. Pros. I, 121; Salmas. ad Solin.
    p. 77; Spanhem. de V. et P. N. p. 906 et ad Callim. in Cer. 15;
    Jac. Gronov. Diss. Epist. in Liv. p.

    31. Henneæ scribit Lefeb
    cui vox Punica videtur: nomina suspic. D. Heins. ut ad
    πολυωνυμίαν deorum referatur, refragg. Dausq. et Drak. Huic
    conjecturæ, quæ et nobis in mentem venit, favet locus Virg. Æn.
    IV, 508 sq. vid. ibi Heyne et ad Æn. VII, 337; it. Spanhem. ad
    Callim. in Dian. v. 7. Sed ex vulgata lectione eadem exsculpi
    potest sententia, si meminerimus, numen poetis primum voluntatem
    ejusque indicium, monitum et oraculum, deinde potentiam ac
    majestatem, vel opem et tutelam Dei, hinc vero ipsum deum, et
    denique ejus vel naturam, vel nomen quoque ac titulum dici.

    Vid.
    Heyne ad Virg. Æn. I, 8, 133, 666; II, 123; III, 372; IV, 611; V,
    56; VII, 119; VIII, 78; IX, 661; XI, 232.

    Immugit tellus, rumpitque horrenda per umbras 95
    Sibila; inadcensi flagrant altaribus ignes.
    Tum magico volitant cantu per inania manes
    Exciti, vultusque in marmore sudat Elissæ.

    1. Manifesta Maronis vestigia Æ. IV, 490, et VI, 255 sq.

    --per umbras: nam sacra magica noctu fiunt.
    --rumpere Sibila, ἐναργῶς, pro sonum edere, emittere, cum vi et
    impetu, ut rum. vocem, VIII, 301; querelas, III, 558; gemitum
    ad sidera
    , IV, 458. Cf. Virg. Æ. II, 129; III, 246; IV, 553. Sic et
    Gr. ῥηγνύναι φωνὴν, δάκρυα, seu ῥήξαι κλαυθμὸν, Plutarch. in
    Pericl. p. 172; ῥήξαι οἰμωγὴν, Philostr. Icon. II, 9. Hebræi Esai.
    LIV, 1 (ubi v. LXX), al. et nos, in Gesang, Geschrey ausbrechen.
    [“VIII, 301” recte VIII, 299]
    96. inadcensi ignes, non nisi carmine magico adcensi. Sic v.

    103
    flammæ surgentes audito carmine, ad cantum magicum, quem audire
    quasi videbantur; v. 430 ignis cantatus, magicus; VIII, 503,
    vocatis silvis; XI, 447, aggeribus vocatis, et XI, 448,
    cantatas turres, h. muros Thebanos, Amphionis lyra cantuque
    exstructos et sponte surgentes: quæ omnia nihil aliud quam summam
    carminum vim et præstantiam exprimunt, unde et Orphei cautum saxa
    et arbores secutæ dicuntur. Conf. var. lect. et inpr. a D. Heins.
    laudatum Pausan. Ἡλιακῶν, lib. V, cap. ult. 97. Cf. Virg. Æ.
    VII, 89; Ge. I, 477. [“XI, 447 ... 448” recte XI, 444 ...

    445]
    97. per inania, ut plene per vacuum aera, et ἐρήμας δι᾽ αἰθέρος
    ap. Pind. Ol. I, 10. Tironibus nota esse debet vis et consuetudo
    magorum, præstigiis, herbis, φαρμάκοις, formulis et carminibus,
    ἐπῳδαις, inprimis vero lacte, vino et sanguine victimarum in specum
    defuso, animas defunctorum ex inferis exciendi, ψυχαγωγεῖν, vel
    cadavera rogo inposita in vitam revocandi, et tum ab iis responsa de
    rebus quæsitis postulandi.

    Mens enim hominum, futura sciendi cupida,
    facile sibi persuadere poterat, ψυχὴν, sc. animam animalem, quæ non,
    ut φρὴν, rationalis et divinior hominis pars, in cælum venire, sed
    ad inferos descendere credebatur, et pro aere halituque haberi,
    indeque umbra, imago, simulacrum, εἴδωλον, et voce Eurip.

    Hec.
    389, φάντασμα dici solebat, victima in scrobem, sc. fossam, sub qua
    inferi sunt, cæsa, ad sanguinem ebibendum invitari, eo autem hausto
    vocis usum recipere et tum denique, quum animus e corporis
    compagibus ac vinculis exemtus acrius eo, qui illis adhuc
    includitur, videat et plura cognoscat, de rebus futuris consuli
    posse. Tota hæc manium evocandorum superstitio, νεκυομαντεία, seu
    νεκρομαντεία et ψυχαγωγία, e somniis forte orta, in quibus imago
    defunctorum nonnunquam cernitur; quod deinde homines arte quoque et
    mediis quibusdam adhibitis efficere posse sibi videbantur. Nota est
    vel ex 1 Sam. 28, 11 sq. et inpr. ex Hom.

    Odyss. lib. XI, quem inde
    νεκυίαν adpellarunt, et Silius imitatus est XIII, 400... 895. Fuere
    et olim loca manibus evocandis destinata, ut ψυχοπομπεῖον prope
    Heracleam, et Νεκυμάντιον apud Thesprotos. Conf. Orph. Argon. 569
    sq. Cuper. Obss. I, 12. Broukh. ad Prop. I, 19, 11; idem et Heyne
    ad Tibull. I, ii, 48; IV, i, 68.
    98. marmore, statua marmorea.
    --sudat, vid. ad v. 86.

    1. inaccensi Ox. Parm. Med. al. conf. Heins. ad Claud. R. Pros.

    I, 225. Intpp. ad Sueton. Tib. 14, et Burm. de Jove Fulgerat. c.
    9. Vulgo in accensis, vel et accensi.

    Hannibal hæc patrio jussu ad penetralia fertur,
    Ingressique habitus atque ora explorat Hamilcar. 100
    Non ille evantis Massylæ palluit iras,
    Non diros templi ritus, adspersaque tabo
    Limina, et audito surgentes carmine flammas.
    Olli permulcens genitor caput, oscula libat,
    Adtollitque animos hortando, et talibus implet: 105

    1. Cf. XIII, 744 seq. penetrale propr. locus secretus, interior

    et sanctus in templo, ubi numen ejus præcipua cum vi commoratur, et
    sacerdotes, præter quos nemini intrare licet, ab ipso in furorem
    aguntur, θεοφορουνται, ἐνθουσιάζουσι, ut adytum Sibyllæ Æ. VI, 98.
    Sed forte simpl. Didonis templum innuitur. V. Heyne ad Virg. Æ.
    IV, 494.
    101. Massylæ evantis, Libycæ vatis. Cf. Æ. IV, 483, et ibi Heyne.
    --Evans propr. Baccha, seu Mænas, a verbo εὐάζειν, evare, seu
    evari, orgia celebrare, et hoc a voce bacchantium εὐαν, seu εὐοῖ,
    pro εὖ οἱ, lat. evoe, unde ipse Bacchus Gr. Εὔαν et ὁ Εὔιος,
    Romanis Evan et Evius dicitur.

    Hinc ad quamcunque vatem ἔνθεον,
    seu ἐνθουσιάζουσαν transfertur.
    --palluit propter iras, ut ap. Horat. Od. III, 27, 28. Pers. I,
    124.
    --Ira, ut furor, rabies, insania, ὀργὴ, θυμὸς, etc.
    quemvis vehementiorem animi, imbris, cæli, maris, fluvii, venti
    motum exprimunt, et sæpius tribuuntur poetis ac vatibus, quorum mens
    a corpore abstracta, divino quodam instinctu et vi ita concitatur,
    ut iratis furentibusque similes videantur.

    Hinc et Aristoteles
    ὀργιαστικὰ μέλη καὶ ὀργιαστικὴν ἁρμονίαν adpellat, quæ ἐνθουσιασμὸν
    ἐμβάλλει τῇ ψυχῇ, καὶ ἡ παρίστησι τὴν ποιητικὴν δύναμιν.
    102. diros ritus, vid. ad II, 427.
    103. surgentes ut VII, 352; XI, 219. Cf. ad v. 96.
    104. Silio observabatur imago Jovis placidi, oscula libantis natæ
    ap. Virg. Æn. I, 254, 256, ubi vid. Heyne.
    105. implet talibus vocibus, ut ap. Val. Fl. II, 126, h. hortatur.
    Vid. Heins. ad Ovid. Met. VII, 120.

    1. expalluit Gryph. aras conj. D. Heins. quoniam ad aras hæc

    gesta sunt vid. II, 425 sq. et Liv. XXI, 1. Sed vulgatam, tam
    venustam lectionem, a librariis profectam esse, quis sibi
    persuadebit?
    102. exspersaque suspic. N. Heins. coll. Virg. Æn. III, 625. Sed
    ita ipsos auctores vett., non librarios corrigere videbimur.
    103. carmine Ox. Vulgo cardine.

    «Gens recidiva Phrygum Cadmeæ stirpis alumnos
    Fœderibus non æqua premit: si fata negarint
    Dedecus id patriæ nostra depellere dextra,
    Hæc tua sit laus, nate, velis! age, concipe bella
    Latura exitium Laurentibus! horreat ortus 110
    Jam pubes Tyrrhena tuos; partusque recusent,
    Te surgente, puer, Latiæ producere matres.»

    1. recidiva, quæ post interitum quasi resurgit, restituitur,

    viresque amissas recuperat, ut ap. Virg. Æn. IV, 344; VII, 322;
    X, 58. Vox vel a cadendo et a seminibus, quæ, etsi temere
    cecidisse, et vel penitus adeo interiisse videntur, tamen resurgunt
    plantamque instaurant; vel a cædendo et surculis, seu arboribus,
    quæ recidendo renascuntur et repullulant, repetita; sed prius ob
    brevitatem syllabæ sec. præferendum videtur. Vid. Gesner. Thes.,
    Gron. ad Sen. Troad. 472. Heins. ad Ovid. Fast. IV, 45, et ad Claud.
    Phœn. 66.
    --Gens recidiva Phrygum, Trojanorum, h. Romani, quibus quasi
    restituta est.
    --Cadmeæ stirpis alumnos, vid. ad v.

    5.
    107. Fœderibus, finito primo bello junctis. Vid. Polyb. I, 62 sq.
    --non æqua, pro inique vel iniquis. Romani cum Pœnis injusta
    fœdera pepigerunt: quam sententiam vide quam invidiose et infeste
    extulerit Hamilcar; Ern. qui etiam monet, in voce premere notionem
    latere dedecoris, quod Pœnis ex illa pace et fœderibus adhæreat.
    109. concipe animo bella, bellicam virtutem, bellandi
    cupiditatem. Malim tamen interpretari: conceptis verbis jura
    bellum. Conf. XIII, 746, et Varr. L. L. IV, 15. Sic concipere
    fœdus
    (Virg. Æ.

    XII, 13), vadimonium, jusjurandum, etc. Cf.
    Ern. ad Tac. Hist. IV, 31.
    110. Laurentibus, Latinis, seu Romanis. Laurentium urbs
    Latii, non longe a Tiberi eo loco sita, qui nunc non S. Lorenzo,
    sed Paterno, seu Torre di Paterno dicitur. Sed a poetis toti
    Latio designando adhibetur. Vid. Heyne Exc. III, ad Virg. Æn. VII,
    v. 108.
    110. Sententiarum verborumque vim et ἐνέργειαν quilibet facile, vel
    me non monente, sentiet. Cf. III, 73; IV, 731. Horat. Epod. XVI, 8.
    112. Te surgente, crescente, ut Æn.

    IV, 274; VI, 364.
    --producere, edere, vel educare.

    1. recidiva, ut ap. Virg., Ox. Put. Parm. Med. Junt. Ald.

    Gryph. Nut. rediviva, Bas. Ascens. al. prob. Dausq. redeviva
    R. 2, conf. ad X, 257.
    108. patriâ Put. Sed reliqui libri vulgatam tuentur, et sic
    aurium quoque fastidio occurritur.
    109. Hæc tua laus, si, nate, velis, conj. D. Heins. velim
    malebat N. Heins. cui adstipulatur Drak. ut sit hiatus et
    cæsura, propter quam litera m producatur, si non absorbeatur.
    Vid. Brouch. ad Tibull. I, 5, 33, et ad Prop.

    II, 12, 1, 23, 101.
    Sed vulgata loco non movenda et poetico etiam sermone dignior
    videtur, modo ita exponatur: Si mihi forsan ipsi hanc patriæ
    ignominiam ulcisci per ætatem non licuerit; utinam velis,
    cupias, optes, postules, nate, ut hæc gloria tibi sit propria,
    tibi soli reservetur! Præter Heins. Drak. et Broukhus. etiam
    Oudend. ad Lucan. V, 526, putabat, ecthlipsi neglecta, literam m
    nonnunquam propter cæsuram produci, non elidi. Sed Schrader in
    emendatt. libro p.

    136, 137 docet nihil simile Grammaticos,
    præstantiores quidem, tradere, atque adeo loca, quibus viri docti
    se tueantur, aut suspecta esse, aut perspicue mendosa.

    His acuit stimulis; subicitque haud mollia dictu:
    «Romanos terra atque undis, ubi competet ætas,
    Ferro ignique sequar, Rhœteaque fata revolvam. 115
    Non Superi mihi, non Martem cohibentia pacta,
    Non celsæ obstiterint Alpes, Tarpeiaque saxa.

    1. acuit, θήγει, ὀξύνει, h. hortatur, excitat, παροξύνει, ὦρσεν,

    ὤτρυνεν, ut ap. Virg. Æ. VII, 330, 406.
    --acuit stimulis, stimulat, incitat ad bellum, ut fodere,
    V, 159; VII, 512. Formulæ a stimulo, κέντρῳ, seu σαυρωτῆρι, petitæ,
    quo equi, seu boves aratores pungi et incitari solebant, unde
    proverb. πρὸς κέντρα λακτίζειν. Vid. Æschyl. Prom. 322. Pind. Pyth.
    II, 173, et in N. T. Act. IX, 5. Cf. ad VII, 702.
    --Subicit, ὑποβάλλει, respondet, sc. Hannibal, ut Æn. III, 314.
    Subicit ἀρχαϊκῶς, ut XIII, 298; inicit, X, 571; adicere,
    proicere, obicere, obices, etc. Vid. Munker. ad Fulgent. II,
    4, p. 71; III, 6, p. 117.

    Intpp. ad loc. class. Gell. IV, 17.
    Broukh. et Heyne ad Tibull. I, viii (ix), 54. Semper hæsi in h.l. et
    offendi: nunc nullus dubito, quin verba acuit et subicit ad idem
    subjectum, ad Hamilcarem, filio verba diri jurisjurandi præeuntem,
    referenda sint. Dele itaque majorem distinct. ac lege: His acuit
    stimulis
    (sc. Hamilcar filium), subicitque haud mollia dictu, et
    hanc diram jurisjurandi formulam adjecit, etc. haud mollia dictu,
    ut haud mollia fatu ap. Virg. Æn. XII, 25.
    115. sequar, persequar, ut Æn. XI, 674. Ovid. Met.

    II, 498
    --revolvere, vel iterum pati et subire, ut ap. Virg. Æ. X, 61,
    quem locum male comparat Drak., vel, ut h.l. reducere, denuo moliri.
    Nam volvere poetis est, magna cum molestia et difficultate aliquid
    vel tolerare, vel perficere, expedire, moliri.
    --fata Rhœtea, Trojana: nam Rhœteum, τὸ Ῥοίτειον, Troadis opp.
    et promont. Hinc sensus est: exitium Trojano simile Romanis, Trojana
    stirpe oriundis, parabo. Cf.

    XVII, 230. Rhœtei Silio et Romani,
    a Trojanis oriundi, dicuntur: unde Dausq. interpretatur: Romanorum
    fata, quæ æternum illis imperium promittunt, retexam, retraham,
    h. irrita faciam. Nam revolvere voc. propr. de stamine, ut II,
    181, et de filis Parcarum; unde fata mutare significat ap. Stat. Th.
    VII, 774. Sen. Herc. fur. 181. Cf. Heins. ad Ovid. Met. II, 654, et
    Intpp. ad Prop. IV, vii (viii), 51.
    116. Idem orationis color ap. Stat. Th. II, 453 seq.

    Nulla religio,
    nulla fides, nullus labor impediet, vel coercebit; Ern.
    117. Tarpeia saxa, colles Romæ, quorum præcipuus, Capitolinus,
    Jovis sedes, memoratur.

    1. haud mollia dicta, h. dura, irata, minacia, conj. Burm. et

    e R. 1, recepit Lefeb. coll. Virg. Ge. III, 41, et. Æn. IX, 804.
    Sed vulgata exquisitior. conf. v. 175. Sic et seria dictu ap.
    Horat. Art. P. 107.
    --mirabile dictu etc.
    114. competat et conferet in antt. edd.
    117. Non c. abstulerint Alp., T. s. Hanc mentem: juro etc.
    refinxit Nicander in Junt. ed., unde Ald. Gryph. aliasque
    occupavit.

    Hanc mentem juro nostri per numina Martis;
    Per Manes, Regina, tuos.» Tum nigra triformi
    Hostia mactatur Divæ, raptimque recludit 120
    Spirantis artus poscens responsa sacerdos,
    Ac fugientem animam properatis consulit extis.

    1. per numina (vid. ad v. 93) mentem nostri, h. per Martem

    meum, summum hoc, quod veneror, numen; vel nostri est, mihi
    faventis, ut nostro omine dixit Plaut. Casin. II, viii, 74; meos
    deos
    , Ovid. Epist. XII, 84; αὕτη ὑμῶν ἔστιν ἡ ὥρα, Luc. XXII, 53;
    suos Consules, Cic. Mil. 33; ventus suos, Sen. Agam. 91; quæ
    loca laudat Drak. ad XII, 193. Add. inf. v. 480; IV, 650; VI, 707.
    Liv. IX, 19 extr. nostris locis, Cic. Verr. III, 19, horis tuis,
    Mart. X, 58, 7, dies meus, Polyb. XVII, 18, Σὺ νῦν ἡμέρα, σὸς ὁ
    καιρὸς et alia ap. Gron. Obss. I, 2, et ad Liv. 35, 12.
    119. Silius more suo legit vestigia Virg. Æn.

    VI, 242 sq. ubi vid.
    Heyne.
    --nigra, quoniam omnia, quæ ad inferos spectant, vel ibi sunt,
    nigra, atra, furva dici solent. Cf. VIII, 116, 119; XIII, 405,
    429. Magis hæc ὁρκωμοσία est et juramentum ἐπὶ τομίων, quam θυσία;
    et hic, ut ap. Hom. Iliad. τ, 266 et al., victima juramentum
    sequitur; D. Heins.
    --diva triformis, ut triceps, triplex, tergemina, τρίμορφος,
    τριπρόσωπος, τρισσοκάρηνος, Hecate, quæ triplicem personam, Lunæ,
    Dianæ et Proserpinæ, gerere credebatur, unde hæc nomina in rebus
    inferis promiscue usurpantur.
    121.

    Silius habuit, quem sequeretur, Virg. Æn. IV, 63 seq.
    --Spirantes, ἀσπαίροντας, palpitantes.

    1. Spirantis, non spirantes, Col. ἀρχαϊκῶς, unde recepi.
    2. Hunc versum præcedentis glossam esse, ingeniose suspicatur

    vir doctus, ad v. 85 laudatus. Sed poeta forte ne quidquam, ut
    solet, intactum relinqueret, etiam τὸ consulit ex Virg. Æn. IV,
    64, petiit et amplificavit, ut sensus sit: animam victimæ, quum
    jam in eo esset, ut aufugeret, extis raptim inspectis, vel
    properanter in extis, consulit. Hæc quidem verba salvo sensu
    abesse poterant: sed ejusmodi loca in luxuriantis, nec satis
    castigati ingenii poeta, qualis Silius est, ubivis occurrunt.

    Ast ubi quæsitas artis de more vetustæ
    Intravit mentes Superum, sic deinde profatur:
    «Ætolos late consterni milite campos, 125
    Idæoque lacus flagrantes sanguine cerno.
    Quanta procul moles scopulis ad sidera tendit,
    Cujus in aerio pendent tua vertice castra!

    1. vetustæ, nam haruspicina jam Pelasgis in usu fuit et ab

    Etruscis, qui maxime eam excoluerunt, ad Romanos pervenit.
    124. Intravit sacerdos mentes Superum, ut i. in sensum, mentem,
    rerum naturam, terram
    , etc. ap. Cic. Or. II, 25; Fin. V, 16; Flacc.
    10; Academ. IV, 39; h. exploravit, cognovit fata et consilia, νοῦν
    deorum, per extispicii ritus. Drak. laudat Stat. Achill. I, 507,
    irrumpere deos, et ej. Theb. III, 549, 633. Alio sensu deus vatem
    intrat. Vid. ad III, 697.
    125.

    Frequens est in poetico sermone usus vaticiniorum, quæ tam per
    se, quam propterea quod grandiorem orationem admittunt, multum
    habent gravitatis, et quod Gallis intéressant dicitur. Cf. III,
    570 sq.; VI, 613 sq.; VII, 435 sq.; XII, 320 sq. Virg. Ecl. IV; Æn.
    I, 254; III, 458; VI, 756, et inpr. VI, 86 sq., ubi similiter vates
    non modo futura prædicit, sed et omnia ut jam præsentia cernit.
    Conf. Jani ad Hor. Od. I, xv, 9.
    --campos Ætolos, h. Apulos, Cannenses, ut c. Diomedis, et
    Graium æquor, vid. Ind.

    Nam Diomedes, Tydei, Ætoliæ regis,
    filius, redux a Troja, in Daunia, Apuliæ parte, consedisse traditur.
    Vid. Heyne Exc. I ad Virg. Æ. XI, 243.
    126. lacus, lacum Trasymenum.
    --Idæo, Trojano, h. Romano.
    --flagrantes Lefeb. exponit tepentes; melius Burmann. rubentes.
    Purpura certe ardens dicitur (vid. ad IV, 270), et genæ, vultus,
    oculi flagrantes, ardentes, ignei, flammei, αἴθωνες,
    φλέγοντες, μαρμαίροντες. Vid. Burm. ad Val. Fl. III, 216.

    Sed propr.
    tum coloris potius fulgor, splendorque (german. brennende helle
    Farbe
    , feurige, glühende Augen), non rubor innuitur, nisi forte
    ad fulgentem ruborem transferri possit. Conf. VII, 486, fulgebit
    strage Metaurus
    , quibus verbis vulgata lectio h.l. firmatur.
    127. moles, Alpes.
    128. pendent ob altitudinem, pro vulg. posita sunt. Cf. III, 556;
    XII, 531. Heinsii conject. crepitantia improbat etiam Withof. quia
    crepitent incendio virgulta aliaque, non mœnia, et sacerdos se
    futura cernere fingat, non etiam audire sonos in extis.

    1. vetustæ scripti cum R. 3. Parm. Med. Vulgatum vetusto

    exquisitius videri potest. Sed poetæ epitheta a substant.
    sejungere, et librarii ea proximo voc. adcommodare solent.
    126. fragrantes Oxon. manifestus error librarr., judicio Drak.,
    non nostro. Sic agros olentes cædem dixit Lucan. VII, 821, τοῦ
    φόνου ὄζοντας Theophr. H. P. III, c. ult. stagnantes conj.
    N. Heins. Possis et fumantes, vel cum Drak. ex Virg. Æn. VI, 87,
    spumantes, et quot non alia? tentare.
    128. Calpes R. 1.

    Jamque jugis agmen rapitur; trepidantia fumant
    Mœnia, et Hesperio tellus porrecta sub axe 130
    Sidoniis lucet flammis: fluit ecce cruentus
    Eridanus: jacet ore truci super arma virosque,
    Tertia qui tulerat sublimis opima Tonanti.
    Heu! quænam subitis horrescit turbida nimbis
    Tempestas, ruptoque polo micat igneus æther? 135

    1. axe Hesperio, plaga occidentali.

    --tellus, Italia.
    132. Eridanus, Padus, cruentus, quia Ticinus et Trebia, sanguine
    Romanorum infecti, eo miscentur.
    133. Cf. Virg. Æn. VI, 856 sq. et ibi Heyne. Flor, II, 4. Propert.
    IV, ii, 39 sq. Res a Marcello in b. Punico II, gestæ satis notæ sunt
    ex Liv. inpr. XXIII, 16, 46; XXIV, 35 sq.; XXV, 23 sq., 31, 40, 41;
    XXVII, 12, 14, ut ejus mors ex Liv. XXVII, 26 sq. Conf. inf. XII,
    278 seq.; XIV, 639 seq.; XV, 390 sq.
    --Tertia opima sc. spolia, ut III, 587; VIII, 256; XII, 280.
    --sublimis, ut ap. Virg. l.c. v.

    856, 857, vel in sublimis, in
    altum, h. in Capitolium.
    --Tonanti, ad Jovem Feretrium. Cf. V, 167, 168.
    135. Tempestas, quæ Pœnum a mœnibus Romæ repulit. Cf. XII, 612 sq.
    Liv. XXVI, II.
    --rupto polo, cælo, micat ignibus æther, cf. Virg. Æn. I, 90.
    Nubes et cælum fulmine rumpuntur, abrumpuntur, scinduntur.
    Vid. Ind. et Heyne ad Virg. Æn. III, 199; XII, 451. Ἀιθέρος
    ἀμφιραγέντος ὑπαὶ νεφέων ἐπιδούπων dixit Q. Calab. et οὐρανόθεν
    ὑπεῤῥαγη ἄσπετος αἰθὴρ, Hom. Il. θ, 554; π, 300.

    1. crepitantia suspic. N. Heins. ut sonus incendii adumbretur.

    Ita legi posse concedimus: sed poetam quoque sic revera
    scripsisse, quo pignore contendas? Verendum potius, ne Silio
    elegantia aliqua, quam aut repudiavit, aut non recordatus est,
    obtrudatur: quod si satis secum reputassent Heinsii, Bentleii,
    Scaligeri aliique, quorum acumen ingenii admiramur, cautius
    criticam exercuissent.
    133. tulerat R. 3. Parm. Med. Junt. Ald. Gryph. al. tulerit
    aliæ.
    134. quianam conj. N. Heins. coll. Virg. Æn. V, 13; X, 6, non
    improb. Drak. unde recepit Lefeb. Sed vid. ad v. 129.
    135. ignibus malebat Drak. ex Virg. Æn. I, 90.

    Sed cur Silium in
    imitatores servum pecus reponere lubet?

    Magna parant Superi: tonat alti regia cæli;
    Bellantemque Jovem cerno.» Venientia fata
    Scire ultra vetuit Juno, fibræque repente
    Conticuere: latent casus longique labores.

    1. parant Superi, ut XII, 555.

    --tonat alti regia cæli, h. cælum altum. Vid. Heyne ad Virg. Ge.
    I, 503; III, 261.
    137. Jovem, cui proprium est, tempestates ciere et inmittere,
    ingeniose poeta pro Romanis pugnantem inducit. Juno autem hisce
    Trojanorum posteris inimicissima, ne Hannibalis animus in ipso rerum
    gerendarum principio frangatur, venientia, μέλλοντα, futura et
    novissima ejus fata adversa ex victimæ extis cognosci prohibet. Hinc
    fibræ repente conticuere, h. exta nihil amplius signi, sc. augurii
    exhibuere, non pluribus signis voluntatem deorum declararunt.

    Sic
    vocem moribundo in corpore quærit augur, dixit Lucan., fibra
    locuta deos
    , Prop. IV, i, 104; viscera loquebantur, Martian.
    cap. I, p. 5; et Festus, «Muta exta adpellabant, ex quibus nihil
    divinationis animadvertebant;» quæ loca jam excitarunt D. Heins. et
    Drak.

    Sic clausum linquens arcano pectore bellum, 140
    Atque hominum finem Gades Calpenque secutus,
    Dum fert Herculeis Garamantica signa columnis,
    Occubuit sævo Tyrius certamine ductor.

    1. Hamilcar Hispaniam petit ibique perit.

    --Gades (Cadiz) hominum finem, extremam Europæ ins. et opp.
    versus occidentem, ἐσχατόωντα Γάδειρα, Dionys. Per. Cf. XVII, 642,
    et Horat. Od. II, ii, 10.
    --sequi, petere, adire locum, ut II, 87. Virg. Æn. IV, 361;
    V, 629.
    142. fert columnis Herculeis, ad columnas Herculeas, τὰς
    Ἡρακλείους στήλας, Calpen (Gibraltar) Europæ et Abylam
    (Ceutam) Africæ montem, laborum H. metas et monumenta, ut στῆλαι
    Διονύσου in extremis Indiæ montibus, ap. Dionys. per 1164.

    Montes
    illos dirimit fretum Gaditanum, seu Herculeum. (die Strasse).
    --signa, arma, agmina, Garam., Libyca, Punica. Vid. ad v. 414.
    143. sævo certamine, in prælio adversus Vettones. Vid. Polyb.
    II, 1. Appian. b. Hannib. c. 2, et b. Hisp. c. 5; Corn. Nep. c. 4;
    Frontin. Strateg. II, 4, 17; Zonaras, Ann. VIII, 19. Castrum altum
    (forte Cuença in Castilla nova) locum ejus cæde insignem fuisse
    docet Liv. XXIV, 41. Sed teste Diodor. XXV, 2, cum Helicen
    obpugnaret, ab Orisone (al.

    Orisso) rege Hisp., socio suo, inproviso
    obpressus et fluvio, quem equo trajecturus erat, submersus interiit;
    unde Dausq. exponit: sævo, in undis, quod viris detestabile. Male!

    1. arcano in pectore R. 1.
    2. Calpenque, Parm. non Calpemque.
    3. Occubuit Put. R. 3. Parm. Sed vulgatum occumbit forte non

    deserendum erat, quoniam fert præcedit; nisi id ipsum corrigendi
    occasionem præbuit.

    Interea rerum Hasdrubali traduntur habenæ,
    Occidui qui solis opes, et vulgus Hiberum, 145
    Bæticolasque viros furiis agitabat iniquis.

    1. rerum habenæ, ut alibi rerum freni, summa imperii.

    --Hasdrubal, Magonis f., Hamilcaris gener et successor, diversus
    ab Hasdrubale, Hamilcaris f., Hannibalis et Magonis fratre, cui
    bello in Italia orto, Hispania decreta provincia, et ab Hasdrubale,
    Gisgonis f., alio Poenorum duce in Hispania.
    145. Hispania tribus modis designatur.
    --vulgus Hiberum, populum Hisp., propr. incolas ejus partis, quæ
    intra Iberum (Ebro) continetur.
    146. Bæticolasque viros, adcolas Bætis fl. (Guadalquivir,
    corrupto nomine Arab. Wadi al Kabir, h. fluvius magnus) qui
    Hispaniæ Bæticæ nomen dedit. Cf.

    IX, 234.
    --Hispanos acerbe et crudeliter agitabat, h. vexabat, ut II, 530;
    III, 700; XVI, 683. Silium, communi Romanorum de Poenis judicio, de
    Hasdrubale nimis inique existimare, et ab aliis ejus comitatem
    humanitatemque, qua Hispanos magis, quam bello et armis, sibi
    conciliaverit, laudari, jam alii observarunt. Vid. Liv. XXI, 2;
    Polyb. II, 36; Appian. rer. Hisp. c. 4 et 6. Silio tamen Fabius ap.
    Polyb. III, 8, pr. adstipulatur, de cujus fide adversus Polybium
    disputavit Ernesti Opusc. philol. pag. 64 sq.

    1. Hiberus et Hiberia, ut in monum. antt., ubivis scripsit

    Drak. Gr. Ἰβηρία.
    146. furiis Col. fatis Ox. Put. et antt. edd. quod minus
    poeticam dignitatem spirat. spatiis Dausq. Cell. al.

    Tristia corda ducis, simul immedicabilis ira,
    Et fructus regni feritas erat: asper amore
    Sanguinis, et metui demens credebat honorem;
    Nec nota docilis poena satiare furores. 150

    1. Tristia corda, severa, inexorabilis, crudelis, sæva mens. Sic

    tristia jussa, h. dura, acerba, II, 2; dicta, VII, 548; XI, 84.
    Cf. Broukh. et Heyne ad Tibull. III, iii, 35.
    148. fructus regni feritas, insolentia ejus et crudelitas, imperii
    summa ipsi tradita, crevit et effrenata esse cœpit.
    --asper, flagrans, vel sævus. Vid. Heyne ad Virg. Æ. I, 14.
    149. Demeos honorem esse credebat, si metueretur. An metui est
    substant., ut sensus sit, honorem metui committebat, firmabat?
    150. Nec nota, nova, insolita, inaudita. Ingenio valebat ad
    insolitas poenas et exquisita supplicia invenienda.

    1. duci recte, opinor, corrig. N. Heins. et ex duobus antt.

    libris (qui sint, nescio) recepit Lefeb. iræ... feritas, quum
    Silius secundos casus maxime amet, emend. N. Heins. qui et
    vulgatam distinct. feritas, erat asper mutavit.
    149. en! metui ex libro ant., nescio quo, recepit Lefeb.

    Ore excellentem et spectatum fortibus ausis
    Antiqua de stirpe Tagum, Superumque hominumque
    Immemor, erecto subfixum robore mœstis
    Ostentabat ovans populis sine funere regem.

    1. Argute exornantur Liviana XXI, 2. Silius, ut poeta, isque

    scenas tristiores gravioresque maxime amplectens, hoc sibi licentiæ
    sumsit, ut ex historia mallet ambigua vitiorum Hasdrubalis
    documenta, quæque in pejorem adcipi possent, conligere, qnam
    expressiora virtutum ejus testimonia sequi. Ern.
    153. robore erecto, cruce: quo supplicio Pœni non servos tantum,
    sed summos æque ac infimos adficere solebant. Drak. laudat. Polyb.
    I, 11; Justin. 18, 7; Liv. Epit. XVII. Add. Justin.

    XXII, 7.
    154. sine funere, insepultum.
    --Ostentabat, quod summum olim scelus erat et mos barbarorum, a
    quo eos legum latores et philosophi religione sepulturæ reducere et
    avocare studebant. Cf. ad IV, 671; V, 156. Heyne ad Virg. Æn. VI,
    325 sq.; IX, 485; et Obss. ad Tibull. III, ii, 15. Jani ad Horat.
    Od. I, xxviii, 23 sq.

    1. Togum emend. Reines. Epist. 35 ad Rupert. et in Comm. ad

    Class. I. Inscr. 191. Sed vid. mox v. 155.
    153. suffossum antt. edd. Sed conf. v. 165.

    Auriferi Tagus adscito cognomine fontis 155
    Perque antra et ripas Nymphis ululatus Hiberis.
    Mæonium non ille vadum, non Lydia mallet
    Stagna sibi, nec qui riguo perfunditur auro
    Campum, atque inlatis Hermi flavescit arenis.

    1. Auriferi, χρυσοῤῥόου, fontis, Tagi fl. (Taio, seu

    Teio), in quo nunc quidem non arenæ, sed numi tamen et globuli
    aurei aliorumque metallorum partes reperiuntur.
    156. ululatus, deploratus: ululare de quovis sono et cantu tam
    læto quam tristi, usurpatur, ut ὀλολύζειν et ὀλολυγὴ. Vid. Intpp. ad
    Callim. H. in Del. 258.
    157. Mœonium vadum, Pactolum, Lydiæ fl. auriferum.
    --mallet, magis optaret, seu permutaret, h. permutasset ille,
    Tagus rex, cum Tagi fl. auro et opibus: h.e. ditissimus rex erat
    idemque (v. 160 sq.) fortissimus.

    Ludit manifeste poeta in Tago;
    cui nomini quum duplex notio, hominis et fluvii auriferi, adhæreret,
    et nunc efferenda esset sententia hæc: «capturam et cædem Tagi
    reguli Hasdrubali gratam fuisse,» placuit eam ita enunciare: hic
    Tagus Hasdrubali gratior erat, quam Pactolus et Hermus cum toto
    eorum auro; Ernesti, et jam olim Marsus.

    Quia ratione nihil
    contortius vidi, ille haud dubie est Tagus rex, ad quem et verba,
    quæ tam præcedunt, quam sequuntur, spectant; non Hasdrubal, neque
    etiam fluvius aurifer, quem, ut ceteris præstantem designari putat
    Lefeb.
    --Stagna Lydiæ, non Caici, Caystri et aliorum Lydiæ fluminum, sed,
    quoniam de auriferis fluviis sermo est, ejusdem Pactoli, qui nunc
    Sarabat dicitur æque ac Hermus, qui cum eo in Ægæum mare eodem
    alveo profluit.

    Uterque campos Smyrnæ et Phocidis dirimunt et sic
    fecundos reddunt, unde forsan aureas arenas, quæ jam Strabonis ætate
    frustra quærebantur, traxisse feruntur.
    158. nec qui, etc., conf. Lucan. III, 210, et Virg. Ge. II, 137;
    ubi in nota Heynii pro Drakenb. leg. Dausq. Nam prior recte
    monet, Hermum poetis auriferum dici, et v. 159 arenas in campum,
    non a Pactolo in Hermum inlatas innui.
    --auro riguo, arenis aureis, quæ campum inrigant, vel fluvii,
    campum inrigantis. Riguum dicitur, quod inrigatur, et quod rigat.
    Cf. Virg. Ge. II, 485.

    1. ululatur invitis libris edidit Lefeb. Recte, puto; etsi

    vulgata ferri, et forte puncto post Hiberis sublato adjuvari
    potest.

    Primus inire manu, postremus ponere Martem. 160
    Quum rapidum effusis ageret sublimis habenis
    Quadrupedem, non ense virum, non eminus hasta
    Sistere erat: volitabat ovans, aciesque per ambas
    Jam Tagus auratis adgnoscebatur in armis.

    1. Primus, etc., cf. v. 242. Sic de Hannibale Liv. XXI, 4,

    «princeps in prælium ibat, ultimus conserto prælio excedebat.»
    161. habenis effusis, remissis, sublimis eques magis stans quam
    sedens, in concitato equi cursu, Ern.
    163. erat, dabatur, licebat, ut est, erit, fit, fuerit,
    aderit, ἦν, ἔστι, ἔσται, ἔστω, γένοιτο, ἐνδέχοντο, πάρεσται,
    εἶναι, pro ἐξῆν, ἔξεστι vel ἐστι δύναμις, seu θέμις, etc. Vid.
    Gronov. Obss. IV, 8, et Heins. ad Ovid. A. A. II, 28.

    1. Quadripedem e R. 2, recepit Lefeb. nec est, cur improbet

    aliquis. vid. Burm. et Heyne ad Virg. Æn. XI, 614 et 875.

    Quem postquam diro suspensum robore vidit 165
    Deformem leti famulus, clam conripit ensem
    Dilectum domino, pernixque inrumpit in aulam,
    Atque inmite ferit geminato vulnere pectus.
    At Pœni succensi ira, turbataque luctu
    Et sævis gens læta, ruunt tormentaque portant. 170

    1. Cf. Liv. XXI, 2 et 6. Justin. XLIV, 2 et 5. Val. Max. III, 3.
    2. Livius l.c. Hasdrubalem palam, Appian. de reb. Hisp. c. 8, et

    Hannib. c. 2, ex insidiis in venatione, sed Polybius, II, 36, ἐν
    τοῖς ἑαυτοῦ καταλύμασι νυκτὸς ὑπὸ τινὸς Κελτοῦ τὸ γένος,
    obtruncatum esse tradit.

    1. Deformem leti in scriptis, h. deformatum et dehonestatum

    propter (ἕνεκα) fœdum et infame mortis genus. conf. Heins. ad Val.
    Fl. III, 342. Vulgg. D. lateri etc. D. lacerum Nut. letho
    R. 3. Parm. lœto Med.
    167. Dilectus quædam edd. Male! conf. XVI, 68. Virg. Æn. VII,
    640, et Val. Fl. III, 342. pernixque scripti, R. 3. Parm. Med.
    irrupit Ox. R. 3. Parm. Vulgo pernix irrumpit.
    170. ruunt tormenta parare frustra emend. N. Heins. et pluribus
    illustrat ad Val. Fl. III, 133 et ad Claud. R. P. III, 387.

    Non ignes candensque chalybs, non verbera passim
    Ictibus innumeris lacerum scindentia corpus,
    Carnificesve manus, penitusve infusa medullis
    Pestis, et in medio lucentes vulnere flammæ
    Cessavere: ferum visu dictuque, per artem 175
    Sævitiæ extenti, quantum tormenta jubebant,
    Creverunt artus, atque, omni sanguine rapto,
    Ossa liquefactis fumarunt fervida membris.

    1. Candentes laminæ in quæstionibus et tormentis adhiberi

    solebant. Vid. Cic. Verr. V, 63.
    173. Carnifices manus, ut vindices manus, ap. Prudent. X, 447;
    carnifices epulæ et pedes ap. Claud. b. Gild. 179, et Martial.
    XII, 48; virgulta valle, h. virgultis obsita inf. XII, 354; grex
    minister
    , XI, 277; jussum magistrum, III, 387 et, quod ibi Drak.
    monet, manus serva, Ovid. Epist. X, 90; torus maritus, ib. II,
    41; ventus pluvius, Hor. Od. I, xvii, 4; aræ dominæ, Stat. Th.
    V, 588; animi mares, Appul. Met. III, p. 131; et Elmenh.
    tempestas autumna, Gell.

    XIX, 7; genius maritus, Ennod. Ticin.
    I, 4; vitis autumna, Tertull. judic. Dom. 4; juvenca cornua,
    Pith. Catal. p.m. 572. Cf. Gronov. Obss. III, 24; Heins. ad Ovid.
    Epist. II, 74; III, 100; IV, 12; IX, 86; XIV, 19 inpr.; XV, 83; ad
    ej. Met. III, 728; ad Claud. nupt. Hon. et Marc. 88; b. Gild.
    v. 407; laud. Stil. I, 121; et ad Petron. c. 35.
    [“XI, 277” recte XI, 274]
    [174.] infusa medullis Pestis, laminæ ardentes inustæ. Pestis,
    seu lues, quidquid noxium et exitiosum est, ὄλεθρος. Vid. Intpp.
    ad Val. Fl. II, 498; et Heins. ad Ovid. Met. IX, 197; h.l. ignis, ut
    passim.

    Vid. Ind. et Virg. Æn. V, 683; IX, 540 al.
    175. ferum visu dictuque, δεινὸν ἰδεὶν καὶ λέγειν. Cf. Heyne ad
    Virg. Æn. III, 621.
    176. extenti equuleo. Comparant Senec. Epist. 67; Prudent. hymn.
    I, περὶ στεφ. v. 105, et in Romano v. 109.

    1. Carnificæve Ox. eum priscis edd. quod voc. nusquam

    reperitur.
    174. luctantes, quæ invitæ quasi ad hunc usum adhibebantur,
    R. 3, et Med. probb. N. Heins. et Drak. nude tacite id recepit
    Lefeb.
    176. sinebant et videbant in aliis edd.
    177. rapto scripti. Vulgatum rupto retinuit Lefeb.
    178. liquescentis non addicentbus libris emend.

    Lefeb., qui
    gravem hunc errorem a Drak. relictum miratur, quum sensus sit,
    ossa servi liquescentis vi tormentorum fumasse in ejus membris.
    Sed ex vulgata lectione liquefactis h. consumtis igne et
    tormentis, eadem sententia exoritur, nec metrum repugnat: nam
    secunda syll. verbi liquefacio non semper corripitur. vid. Ovid.
    Met. VII, 161; IX, 175; Catull. 88, 6. fervida Col. cum R. 2.
    Bas. Asc. et al. turbida edd. antt. et Gryph. Nut. al. torrida
    malebat N. Heins. nervis Col. cum ed. Gryph. et al.

    Non male:
    nec tamen minus aptum τὸ membris, qua voce etiam caro et inpr.
    musculi innuuntur. conf. II, 468.

    Mens intacta manet; superat, ridetque dolores,
    Spectanti similis, fessosque labore ministros 180
    Increpitat, dominique crucem clamore reposcit.

    1. Mens intacta scil. doloribus, ut tangi h.e. adfici

    dolore dixit Prop. III, vii, 68 (al. III, vi, 34), et alii
    tangi cupidine, religione, etc. Withof. conj. invicta. Non
    male: sed illud exquisitius. Cf. Liv. XXI, 2.
    181. Increpitat, reprehendit et objurgat, nisi malis exhortatur,
    ut ap. Virg. Æn. I, 738, ubi vid. Heyne. En summa dolorum contemtio!
    --reposcit pro simpl. poscit, vel sæpius poscit.

    Hæc inter spretæ miseranda piacula pœnæ,
    Erepto trepidus ductore exercitus, una
    Hannibalem voce atque alacri certamine poscit.
    Hinc studia adcendit patriæ virtutis imago, 185
    Hinc fama in populos jurati didita belli,
    Hinc virides ausis anni fervorque decorus,
    Atque armata dolis mens et vis insita fandi.

    1. Inter funesta iræ piacula et pœnas, a Tagi famulo sumtas, qui

    eas spernebat, etc.
    184. Cf. Liv. XXI, 3; et Virg. Æ. VII, 472 sq.
    185. studia adcendit, favorem ei conciliat. Factiones, σπουδὰς,
    exponit Burm. ad Val. Fl. III, 628.
    186. jurati, quod adversus Romanos se gesturum esse patri
    jurasset.
    187. virides ausis anni, ætas ad audendum resque præclaras
    gerendas idonea, ob vigorem; unde viridis plerumque juventus
    dicitur. Ἄνθος ἥβας ἄρτι κυμαίνει, dixit Pind. Pyth. IV, 281. Cf.
    III, 255; V, 570; et Virg. Æn. V, 295; viridi juventa.

    1. Hinc ter continue in scriptis. Vulgg. Huic studia militum

    accendit, conciliavit; prob. Dausq.
    186. didita Col. et R. 3 in marg., h. passim vulgata vel sparsa,
    ut IV, 1, Virg. Æ. VII, 144; VIII, 132. Drak. laudat Gifan. Ind.
    Lucret., Rittershus. ad Gunth. Ligur. p. 144. Grot. ad Martian.
    Capell. p. 2, et Heins. ad Prudent. περὶ στεφ. hymn. II, 91.
    Vulgg. dedita, et debita Med.
    187. anni, non animi, scripti, R. 3. Med. Gryph. Nut. probb.
    Modio et Drak., qui monent, virides animos propriam senum laudem
    esse, qui plerumque animis frigent. conf. v. 60, 216; V, 414;
    XVI, 597.

    Primi ductorem Libyes clamore salutant;
    Mox et Pyrenes populi, et bellator Hiberus: 190
    Continuoque ferox oritur fiducia menti,
    Cessisse imperio tantum terræque marisque.
    Æoliis candens austris et lampade Phœbi
    Æstifero Libye torquetur subdita Cancro,
    Aut ingens Asiæ latus, aut pars tertia terris. 195

    1. Populi tam Africæ, quam Hispaniæ eum imperatorem salutant.

    Illorum terra describitur v. 193... 219, horum 220... 238. Ipsi
    autem nominatim recensentur III, 231 sqq.
    193. Non nisi fines imperii Carth. declarandi erant, quod ex v.
    191... 193, intelligitur. Hunc parum apte h.l. totius Lybiæ situs,
    termini, cæli solique diversitas, et variæ veterum sententiæ de
    terræ divisione memorantur, doctrinæ ostentandæ causa.
    195. Conf. Lucan. IX, 411 seq. Non defuisse inter veteres, qui
    Africam vel ad Europam, vel ad Asiam referrent, nota res est. Præter
    Lucan. l.c., vid. Agathem. II, 2. Sallust. Jug. 17. Varr. R. R. I,
    et L. L. IV, 2. Plin. III, 1 Eustath. ad Dionys. Per.

    8; et Morus ad
    Isocrat. Paneg. cap. 48 pr.

    1. Libyes, non Libyci, scripti et Parm. Libys, Λίβυς, pro

    Libycus, h. Carthaginiensis. vid. Ind.
    194. Pestifero Ox. cum priscis edd. torretur Asc. probb.
    Dausq., N. Heins. et Drak. qui hoc in contextum recepit. Sed
    vulgata torquetur, si ex criticis præceptis arbitrium feras,
    tanquam difficilior et omnium fere librr. lectio, loco non movenda
    est, et poeta, propter conversionem terræ nostræ, subdita
    torquetur
    exquisite pro s. jacet, vel est, dicere
    potuit: τὸ torretur autem languet, quoniam cum candens,
    æstifero s. C.
    et lampade P. jungitur.

    Hinc vulgatum
    torquetur servavi cum Lefeb., qui illud ex Virg. Æn. VI, 798
    (ubi tamen de cœlo agitur) et Cic. Ac. Qu. IV, 39 (terra circum
    axem se torquet
    ) petitum putat.
    195. mundi pro terris quidam libri, teste Dausq. Sed libri
    scripti et editi, quos Drak. consuluit, nihil mutant.

    Terminus huic roseos amnis Lageus ad ortus
    Septeno inpellens tumefactum gurgite pontum:
    At qua diversas clementior adspicit Arctos,
    Herculeo dirimente freto, diducta propinquis
    Europes videt arva jugis: ultra obsidet æquor; 200
    Nec patitur nomen proferri longius Atlas,
    Atlas subducto tracturus vertice cælum.

    1. Sic et Plin. III, 1, et alii. Nam veteres Geographi vel totam

    Ægyptum, vel ejus partem Asiæ partibus adjecerunt, excepto Strab. I,
    p. 60 sq. qui, Arabico sinu inter Asiam Africamque termino
    constituto, eam Africæ adjungit.
    --roseos ad ortus sc. solis. ῥοδοδάκτυλος Ἠώς.
    --Nilus dicitur h.l. amnis Lageus, h. Ægyptius, a Ptolemæo Lagi
    f., clarissimo Ægypti rege. Cf. X, 322; XVII, 592, et Lucan. I, 684.
    197. Septeno gurgite in mare fluit, h. septem ostiis, quæ adhuc
    supersunt, teste Pocockio Itin. T. I, p.

    29 sq., 433 sq. vers.
    german.
    198. At qua parte clementior, temperatior calore et frigore,
    adspicit, sita est versus Arctos diversas, Ursam majorem et
    minorem, Helicen et Cynosuram, h. septemtrionem.
    --Arctos diversas, ut non æquas, III, 192 ubi vid. not.
    199. diducta, diremta, divisa, jugis, montibus, Calpe et Abyla.
    Cf. ad v. 141, 142.
    200. obsidet, claudit, terminat.
    --æquor, mare Atlanticum.
    201. Atlas in occidentali Africæ ora ejus terminus est.
    --nomen Libyæ, h.

    Libyam ipsam proferri, longius protendi.
    202. Manifesta imitatio ornatissimi loci Virg. Æ. IV, 246 sq., ubi
    vid. Heyne.
    --tracturus secum, detracturus cælum, si caput oneri
    subtraheret.

    1. roseus quædam edd.
    2. tactior Tell. tacturus Put. non improb. Lefeb., ut

    subducto pro sursum ducto positum sit.

    Sidera nubiferum fulcit caput, æthereasque
    Erigit æternum compages ardua cervix:
    Canet barba gelu, frontemque inmanibus umbris 205
    Pinea silva premit; vastant cava tempora venti,
    Nimbosoque ruunt spumantia flumina rictu.
    Tum geminæ laterum cautes maria alta fatigant;
    Atque ubi fessus equos Titan inmersit anhelos,
    Flammiferum condunt fumanti gurgite currum. 210

    203 sq. Hinc eum κίονα τοῦ οὐρανοῦ λέγουσι οἱ ἐπιχώριοι εἶναι, teste
    Herodoto IV, 184. Cf. Heyne l.c.
    204. Erigit, fert.
    206. Pinea silva Atlantis, quem Pausan. Att. 53 dicit ἄβατον ὑπὸ
    ὕδατος καὶ δένδρων, ἃ διὰ παντὸς πέφυκε, Ern. Cf. Heyne ad Virg. Æ.
    IV, 249.
    207. rictu Nimboso, ore nimbis ventisque pulsato.
    208. laterum cautes, h. cautes, sc. brachia Atlantis, quæ ab
    utroque ejus latere in mare procurrunt.
    --fatigant, commovent, turbant. Vid. ad v.

    63.
    --cautes, quod Drak. monet, maria fatigant, cum undis undique
    inpactis resistunt et impetum fluctuum frangunt, quo sensu lassare
    et prædelassare dixerunt Ovid. Met. XI, 729, et Lucan. II, 618;
    VI, 265; IX, 453.
    --maria alta, mare Atlanticum, ut mox gurges.
    209. Cf. Virg. Æ. IX, 913.
    210. fumanti gurgite ob. vapores, quos, si procul spectes, sol tum
    producere videtur.

    1. quassant conj. N. Heins. ad h.l. et Ovid. Fast. V, 83. Non

    male; modo ita poetæ placuisse constaret. Conf. tamen Heyne ad
    Virg. Æn. IV, 249.
    208. cautes Col. quod præter Drak. et Lefeb., olim etiam
    probavit N. Heins. ad Ovid. Fast. V, 83, qui tamen ad h.l. conj.
    crates, ut ap. Ovid. Met. VIII, 806; XII, 370, 396. Virg. Æ.
    XII, 508, forte quia imago tum continuatur. Vulgg. fauces.

    Sed qua se campis squalentibus Africa tendit,
    Serpentum largo coquitur fecunda veneno.
    Felix qua pingues mitis plaga temperat agros,
    Nec Cerere Hennæa, Phario nec victa colono.

    1. Sub zona torrida.

    --campis squalentibus, ut III, 655; IV, 375; XII, 373; XIV, 591,
    qui nimio solis et cancri ardore exusti, sordido colore ac nitore
    pulverulento obducti, tristes adspectu, inornati, vel inculti et
    steriles sunt, ut horrens campus ap. Virg. Ge. III, 161, et
    στυφελὴ χθῶν ap. Apoll. II, 1007; III, 411; quam Schol. exponit
    τραχεῖαν καὶ σκληράν: nisi poeta simul ad serpentes respexit, quorum
    mentio fit v. sq. nam Libyæ humus serpentibus atris squalet, ut
    utar verbis Ovid. Met. XIV, 410, et Lucan. IX, 384, et squalere
    est voc. propr. de serpentibus v.c. II, 547, 585; III, 209; XIII,
    643; XV, 139.

    Vid. de hoc verbo Heyne ad Virg. Ge. IV, 91; Æn. X,
    314, et XII, 87. Alii, v.c. D. Heins. ad III, 655. Drak. ad XII,
    373, et Ern. ad Tac. Ann. XV, 42, squalentem campum interpretantur
    τὸ ἄνομβρον πεδίον, ut squalens significet siccum, aridum,
    quemadmodum τὸ αὐχμηρὸν sit id. qd. τὸ ῥυπαρὸν vel τὸ ἄνομβρον.
    212. coquitur pro tingitur, inficitur; sed vi caloris, quo id
    efficitur, simul expressa.
    213. Felix, fertilis, εὐδαίμων. Strab. II, eadem regio. Cf. ad
    IV, 359. [recte IV, 357]
    214. Nec Siciliæ, nec Ægypto fertilitate cedit.
    --Cerere Hennæa, vid. ad v.

    93.
    --Pharos, parva Ægypti ins., cum Alexandria aggere (heptastadio)
    et ponte olim juncta, et notissima vel ob turrim excelsam et
    marmoream ejusdem nominis, a Ptolemæo Philadelpho per Sostratum
    Cnidium exstructam, in qua ignes nocturni erant et speculum arte
    elaboratum. Totam Ægyptum designat ap. Lucan. VIII, 433. Stat. Silv.
    III, ii, 22 al.

    Hic passim exsultant Nomades, gens inscia freni; 215
    Quîs inter geminas per ludum mobilis aures
    Quadrupedem flectit non cedens virga lupatis.
    Altrix bellorum bellatorumque virorum
    Tellus, nec fidens nudo sine fraudibus ensi.

    1. exsultant equis, ut apud Virg. Æn. XI, 648, 663, exquisite de

    gente vaga et feroci.
    --gens inscia freni, quæ equos sine frenis, virga regit, ut hodie
    Mauri in Africa. Cf. II, 64; III, 293; XVI, 200. Intpp. ad Virg. Æn.
    IV, 41. Lucan. IV, 682. Herodian. VII, 9.
    217. lupata, seu lupi, λύκοι, frena asperrima, aculeis ferreis
    et inæqualibus, instar dentium lupinorum, quibus Galli utebantur ad
    equos feroces domandos, ut ap. Virg. Ge. III, 208. Horat. Od.

    I,
    viii, 6 al.
    218. Altrix tellus, θρέπτειρα, μήτηρ, patria: quæ multa concitavit
    bella virosque fortes, Masinissam, Syphacem, Micipsam, Jugurtham et
    alios, genuit.
    219. nudo ensi, μόνῳ τῷ ξίφει, ut γυμνὸς pro μόνος, D. Heins. et
    Drak. coll. XIII, 161, 198; Ovid. Met. XIII, 159. Lucan. III, 481;
    IX, 593 al. Cf. Burm. ad Petron. cap. 88.
    --fraudes de dolis adcipit D. Heins., ut VI, 307; XII, 52. Dausq.
    de veneno, quo barbari gladios et tela inficere solent, quod de
    Dacis et Getis ex pluribus Ovidii locis notum est. Cf. v. 322, 326,
    et Heyne ad Virg. Æn. IX, 773, et X, 140.

    Drak. comparat Lucan.
    VIII, 303, 304.

    1. Nomades, non Numidæ, Col. more Græcorum.

    Altera complebant Hispanæ castra cohortes, 220
    Auxilia Europa genitoris parta tropæis.
    Martius hinc sonipes campos hinnitibus inplet,
    Hinc juga cornipedes erecti bellica raptant:
    Non Eleus eat campo ferventior axis.

    1. Altera, et quidem præstantissima exercitus pars erant Hispani.

    Cf. Liv. XXVII, 14.
    221. Europa, in E.
    --genitoris, Hamilcaris. tropæis, victoriis.
    222. Hispania præstantissimos equites et equos præbuit. Hæc quam
    ornate splendideque expressit!
    --campos hinnitibus inplet, ut ap. Virg. Ge. III, 94.
    223. juga bellica, currum bellicum, cui agitando generosiores equi
    olim adhibebantur.
    224. axis Eleus, currus in Olympiis, quæ Elide, prope Alpheum
    agebantur.
    --ferventior, celerius.

    1. Europa scripti et priscæ edd. probb. N. Heins., Drak. et

    Lefeb., qui posterior Europa pro ex E. positum putat, ut
    prole VIII, 535, quem elegantem idiotismum adseruerint Jan.
    Gruter. in Criticis et Scalig. Lect. Anson. II, 12, p. 118, ed.
    Gryph. Aptius laudasset Virg. Æn. I, 167, V, 663. Propert. I, 2,
    2, 4, 13; II, 31, 11; III, 17, 37, τεύχεα χαλκῷ Hom. Il. ζ, 504.
    Vulgg. Europæ, quo aures minus offenduntur. Europeis Tell.
    Europe conj. N. Heins.
    222. hinc s. et Hinc juga scripti. Vulgo huic. Sed hic
    campos sonipes
    et Hinc juga Med.

    Prodiga gens animæ, et properare facillima mortem. 225
    Namque ubi transcendit florentes viribus annos,
    Inpatiens ævi spernit novisse senectam,
    Et fati modus in dextra est. Hic omne metallum:

    1. Hispanos olim ad αὐτοχειρίαν admodum proclives fuisse, more

    eorum, qui, quum natura timidi sint et melancholici, facile malis
    adflicti animum despondent, plures testantur v.c. Liv. XXXIV, 17, et
    Justin. XLIV, 2.
    --prodiga animæ, vitam spernens et profundens, tanquam rem vilem.
    conf. Hor. Od. I, xii, 38, et quæ loca Drak. laudat, Ovid. Am. III,
    ix, 64. Stat. Th. III, lxix, 602 (largus animæ). Claud. in Rufin.
    II, 183, et Prudent. περὶ στεφ. hymn. II, 17. Sic et projicere
    animam
    , vitam, etc. Vid. ad V, 226. Sic saxo, h.e. præcipitio
    mortem adcelerant Cantabri inf. III, 328 sq. Vel alio modo teste
    Strab. I. c. et gladio Iazyges, de quibus vid.

    Val. Fl. VI, 123 sq.
    227. Inpatiens ævi, vitæ pertæsus, spernit, non vult, recusat,
    ut ap. Ovid. Met. IX, 117, et Hor. Od. I, i, 21.
    228. Fati modus, vitæ, fato adsignatæ, finis et terminus,
    in dextra est, dextra vitæ finem imponit; h. ipsa necem sibi
    consciscit. Cf. III, 328. Strab. III, p. 156, 249. Montes Hispaniæ,
    quos veteres auctt. miris laudibus prædicant, nunc quoque omnibus
    metallis abundant, sed inpr. ferrum effoditur, et aurum argentumque
    eorum, quamdiu America utrumque copiose suppeditat, in futura fere
    tempora reservatur.

    De copia et celebritate auri Fodinarum in terris
    Callaicorum, Asturum et Cantabrorum, quibuscum Hannibali multæ
    gravesque fuerunt pugnæ, (unde debellata procul, etc. inf. IV, 59)
    Cf. Hens. ad Claud. Cons. Prob. v. 49; et Laud. Seren. v. 75.
    Withof.

    Electri gemino pallent de semine venæ,
    Atque atros chalybis fetus humus horrida nutrit. 230
    Sed scelerum causas operit Deus. Astur avarus
    Visceribus laceræ telluris mergitur imis,
    Et redit infelix effosso concolor auro.

    1. Electrum, ἤλεκτρον, h.l. non succinum, gemma illa ex resina,

    quam nos Bernstein, seu Agtstein, vocamus, sed nobilius metalli
    genus, cujus quatuor partes auro constant et quinta argento, ut ap.
    Hom. Od. δ, 73; ο, 459; ς, 295. Ovid. Met. XV, 319, al. Vid. loc.
    class. Plin. XXXIII, 4, s. 23, et Intpp. ad Virg. Ge. III, 522, et
    Æn. VIII, 402, 624.
    --gemino de semine, h. auro et argento.
    231. Conf. egregius Ovidii locus, Met. I, 137 sqq.
    --Astur, etc. Comparant verba Plin. XXXIII, 4, «Plurimum auri
    Asturia gignit; neque in alia parte terrarum tot sæculis hæc
    fertilitas.»
    233.

    Silius hunc versum, quod alios jam monuisse video, debet Statio
    Silv. IV, 7, 15, 16. Cf. Barth. et Gesn. ad Claud. in Cons. Mall.
    Theod. 41.

    Hinc certant, Pactole, tibi Duriusque, Tagusque,
    Quique super Gravios lucentes volvit arenas, 235
    Infernæ populis referens oblivia Lethes.
    Nec Cereri terra indocilis, nec inhospita Baccho,
    Nullaque Palladia sese magis arbore tollit.

    1. certant tibi, ut pugnare, contendere, bellare, luctari

    alicui. Vid. hæc verba in Ind. Id potissimum moneo, ne quis cum
    Drak. ad IV, 592 luctari pro obluctari positum, vel cum
    N. Heins. ad XIV, 454, obluctari legendum censeat. Est potius
    græca loquendi forma, pro certare, etc. cum aliquo, ut μάχεσθαι,
    vel ἐρίζειν τινὶ h. σύν τινί.
    --In Durio (Duero) olim aurum, quod nunc frustra in eo, æque ac
    in Lethe, quæritur, repertum aureumque inde sceptrum Joannis III,
    confectum dicitur.
    235. Gravii, populus Hispaniæ Tarrac., inter Lethen et Durium.
    Conf. V.L. et III, 366.

    Ubi Silius Gravios violato, h. corrupto
    nomine Graium, adeoque quasi Graios dici, et Græcorum coloniam
    esse memorat; captus forte perverso Romanorum studio et more, urbium
    populorumque nomina et origines a Græcis repetendi, de. quo vid.
    Heyne Exc. IV, ad Virg. Æn. VII, p. 118 sq. ed. prior. Sed vera
    quoque historia subesse potest: nam Diomedem certe, priusquam in
    Italia consideret, in Hispaniam venisse, testatur Dionys.

    Per. v.
    483 sqq. quem Silii narrationi III, 366 sq. favere jam monuit Drak.
    ad XVI, 368: Nollem itaque Cellario miram oscitantiam, et poetæ
    turpem errorem exprobrasset Lefeb., qui non minus turpiter errat,
    putans, veteres Grabios esse Sarmatas, seu Scythas, quorum nomen
    hodie supersit in Polonia et Germania, ubi plura loca nomine
    Grabow, et Sarmatas in Hispania memorari III, 384. Ab iisdem nomen
    Graviscæ, seu Grabiscæ VIII, 475, deducendum putat, ut alia
    passim. --lucentes, aureas.

    Terra tam agri, quam vini culturæ
    idonea.
    236. Lethes, ὁ Λήθης (vel ὁ τῆς Λήθης Strab., Oblivionis
    fluvius
    Plin.), qui et Limæas, Limæa, Limeas, Limia et
    Limius, nunc Lima vocatur, Hispaniæ citerioris, seu Tarrac. fl.,
    inter Durium et Minium, diversus ab inferorum fluvio, qui Lethe,
    Λήθη, femin. genere, ἀπὸ τῆς λήθης, h. ab oblivione, dicitur.
    Lusitani Celtici, Guadianam s.

    Anam fl. adcolentes, illum cum
    Turdulis, bell; sociis, olim trajecisse, deinde, orta ibi seditione,
    ducem communem amisisse, et tandem offensionum oblitos terræque
    amœnitate captos, sedem eo loco communem stabilemque fixisse
    perhibentur: unde fluvius ille, æque ac Lethe apud inferos, (unde
    referens obliv. I. L.) vi aquis propria, patriæ rerumque
    præteritarum oblivionem inducere credebatur et Oblivio nominari
    solebat. Quam diuturna et constans hæc fama fuerit, vel ex eo patet,
    quod D. Junius Brutus, A.U.

    DCXVII pro consule huc missus, milites
    nec precibus nec minis ad flumen illud transmittendum inpellere
    potuit. Vid. Flor. II, 17. Liv. Epit. LV. Mel. III, 1. Ptol. II, 6.
    Plin. IV, 22 s. 35. Plutarch. Qu. Rom. p. 272. Strab. III,
    p. 153, C; et Appian. de reb. Hispan. c. 71 sqq. ubi vid. Cl.
    Schweighæus. T. III, p. 295 sq.
    237. Cereri indocilis, ut XI, 11.
    238. Palladia arbore, Palladi sacra, oliva. Conf. III, 324, 405,
    ubi vid. not.
    --Olea non alia major in Bætica arbor, Plin. XVII, 12.

    1. Hic recte, opinor, emend. Dausq. et N. Heins.
    2. Gromos vel Grumos e c. Ox. (cujus alia excerpta, quæ

    Drak. possidebat, et Groinos habebant) et Gronios ex Put.,
    quocum ed. Med. congruit, ad marg. Silii notavit N. Heins. Vossius
    ad Mel. III, 1, p. 228, monet, h.l. in melioribus Silii libris,
    quos vellem nominasset, Grovios inveniri, quam lectionem, in
    MSS. quoque Melæ, Plin. IV, 20 s. 34, et Ptolem. III, 6 (ubi
    Γρούϊοι) expressam, non improbat N. Heins. ad III, 366, ubi tamen
    omnes libri constanter vulgatam tuentur, excepta ed. Veneta, quæ
    Gravidos habet, manifesto operarum errore: nam h.l. Gravios
    exhibet.

    Hæ postquam Tyrio gentes cessere tyranno,
    Utque dati rerum freni, nunc arte paterna 240
    Conciliare viros; armis consulta Senatus
    Vertere, nunc donis: primus sumsisse laborem,
    Primus iter carpsisse pedes, partemque subire,
    Si valli festinet opus: nec cetera segnis,
    Quæcumque ad laudem stimulant: somnumque negabat 245
    Naturæ, noctemque vigil ducebat in armis;

    1. Tyrio tyranno. Hannibali, cujus indolem et naturam iisdem

    fere coloribus adumbrat Liv. XXI, 4
    240. arte paterna; πολλὰς πόλεις τῇ πειθῷ προσηγάγετο, de
    Hamilcare Diodor. XXV, 2.
    --partem laboris, operis.

    1. Atque frustra emend. Lef.
    2. Non deserenda videtur vulgaris distinctio, Conciliare viros

    armis, c. S. V. n. donis, h. nunc populos ad belli societatem
    sollicitare, nunc, etc. nunc scita pro consulta conj. Dausq.
    Sed vid. Gron. ad Liv. III, 37.
    246. Alternum pro Naturæ malebat N. Heins.

    Interdum projectus humi: turbæque Libyssæ
    Insignis sagulo duris certare maniplis:
    Celsus et in magno præcedens agmine ductor
    Imperium perferre suum: tum vertice nudo 250
    Excipere insanos imbres cælique ruinam.

    1. turbæ Libyss., militum gregariorum. «Multi sæpe militari

    sagulo opertum, humi jacentem inter custodias stationesque militum
    conspexerunt», Liv. XXI, 4.
    248. duris certare maniplis, patientia et laboribus certabat cum
    milite, molestiis ærumnisque adsueto et ad bellum indurato.
    251. insana dicuntur magna, vel quæ modum excedunt, ut ap. Virg.
    Æn. II, 776; VI, 135 al. cf. ad v. 2, 58 et 101. Burm. ad Val. Fl.
    I, 605; II, 525; IV, 641, et, quos Drak. laudat, Barth. ad Stat. Th.
    I, 367, et Intpp. ad Plaut. Trin. III, 2, 47. Valetudinis προξένους,
    insalubres imbres intelligit Dausq., eodemque sensu Sardiniæ montes
    insanos (Liv. XXX, 39 et Flor.

    II, 6, 35), dictos putat.
    --cœli ruinam, ut XII, 630, ventum ac procellam, vel tonitru: nam,
    quod Drak. monet, quum tonat, Jupiter, vel cælum et æther ruere
    dicitur. Vid. Cerda et Heyne ad Virg. Ge. I, 324, et Æn. I, 129.
    Heins. et Burm. ad Val. Fl. I, 663; VIII, 334. Broukh. ad Prop. I,
    viii, 7. Jani ad Horat. Od. I, xvi, 12. Burm. ad Phædr. IV, xvii,
    24. Possis etiam grandinem, vel pluviam, quæ de cœlo ruit, seu
    decidit, intelligere, ut VI, 322, et ruina grandinis apud
    Lucretium, libro VI, versu 155.

    246, 247. Ita distinguit Drak., ut sensus sit, Hannibalem noctu
    interdum vigilasse, interdum in terra nuda cubasse, sed semper
    armatum. Vulgo post armis colon, et post humi comma ponunt:
    quod posterius certe non spernendum videtur. Vid. not.
    248. Insigni quædam edd. Incinctus sagulo corrig. N. Heins.,
    refrag.

    Drak., qui monet, Pœnis sinus cingere inadsuetum fuisse
    ipsosque propterea passim discinctos vocari (vid. ad II, 56),
    Silii vero mentem esse, Hannibalem hoc præter reliquos duces
    insigne habuisse, quod gregarii militis habitu semper usus fuerit,
    quod etiam memorant Liv. XXI, 4; Frontin. Strat. IV, 3, ex. 7; et
    Saresb. Polycr. V, 7. [“ad II, 56”: in Not.]
    250. par ferro, tanquam dignius tanto duce, suspic. Barth. Adv.
    XLIII, 5.
    251. ruinam scripti et primæ edd. Vulgo ruinas; non male,
    conf. Virg. Æn. III, 571 al.

    Spectarunt Pœni, tremuitque exercitus Astur,
    Torquentem quum tela Jovem, permixtaque nimbis
    Fulmina, et excussos ventorum flatibus ignes
    Turbato transiret equo: nec pulvere fessum 255
    Agminis ardenti labefecit Sirius astro.

    1. Sæpe in ipsa tempestate equo vectus conspiciebatur.
    2. Torquentem tela, ut Διὸς βέλος dixit Pind. et βέλος ἐνέσκηψε

    θεὸς Herod.
    254. Cf. Lucan. I, 151. Sed poeta h.l. tumet.
    --Vulgari sententia, impulsu nubium a ventis, qui in tempestate
    dominantur, facto ignes elici putabantur, unde ap. Virg. Æn. II,
    648. --venti Fulminis, et ib. VI, 594 turbo pro fulmine; ap.
    Claudian. Rufin. II, 222. madidis elisa tonitrua Coris; Ern.
    255. Turbato equo, consternato, ap. Virg. Æ. VII, 767.

    1. exterritus Astur Ox. et Put. cum priscis editis, prob.

    Barth. Adv. VII, 15. Sed exquisitior est lectio Col., R. 2, et al.
    edd., exercitus Astur, pro Asturicus, h. Hispanicus, ἁπλοῦν et
    ἐθνικὸν ἀντὶ κτητικοῦ, simplex pro possessivo, ut exercitus
    Scytha
    dixit Claud. Eutrop. I, 508. Astur equus Martial XIV,
    197. Ἕλληνα πόλεμον Thucyd. ap. Thom. Mag. Ἕλληνα στρατὸν,
    Σκύθην οἶμον, Ἄραψ τέκτων, ἄνθρωπον ἦθος, Κυζικηνὸς, Τυρσηνοὶ
    et similia alii, ut monent D. Heins. et Drak. ad h.l. et XVI, 180,
    cf. not. ad v. 14. Bentl. ad Hor. Od. I, 22, 2; II, 13, 8. Broukh.
    ad Prop. I, 11, 30. Scalig. ad Virg. Culic. p. 5. Merul. ad Enn.
    Ann. 1, p. 42.

    Barth. ad Claud. Cons. Hon. IV, 310. Heins. ad
    Claud. R. Pros. I, 17, ad Ovid. Fast. IV, 362; V, 683, et inf.
    III, 339; XVII, 11, al. exerritus Tell.
    254. ventorum ex flatibus edd. recentt.

    Flammiferis tellus radiis quum exusta dehiscit,
    Candentique globo medius coquit æthera fervor,
    Femineum putat inventa jacuisse sub umbra:
    Exercetque sitim, et spectato fonte recedit. 260

    1. medius fervor, m. dies, seu meridies, quo tempore sol medium

    cæli spatium tenet, μέσον οὐρανον ἀμφιβεβήκει, Il. θ, 68; π, 777.
    Vid. Burm. ad Val. Flacc. III, 482, et ad Phædr. III, xix, 8.
    --Candenti globo solis, ut ap. Virg. Æ. VI, 725.
    260. Comparant Curt. VII, 5, 9 sq. et Lucan. IX, 591 sq.
    --Exercet sitim, h. exercet se in siti perferenda, tolerat sitim,
    ut ex. curas, XI, 374. Vid. ad v. 675.

    1. æquora priscæ edd., h. campos, propr. apertos et æquabiles.

    ut passim; vid. Ind.
    259. umenti j. s. umbra Col., unde humenti edidit Drak. et
    uventi conj. N. Heins., ut II, 469; III, 522; VII, 650; VIII,
    227, 451, 460; IX, 30; XI, 510. Non ignoro quidem, sæpius propter
    rorem noctem humidam ejusque umbram humentem dici v.c. II,
    469. Virg. Æn. II, 8; III, 589 (ubi vid. Cerda et Heyne) IV, 7,
    351; V, 738, 835. Id vero ab h.l. alienum est, et horrenti
    potius refingerem, nisi satis apta esset vulgaris lectio, umbra
    arboris inventa, h. casu oblata, obvia, ut monent Burm. et
    Lefeb.

    Idem conreptis sternacem ad prælia frenis
    Frangere equum, et famam letalis amare lacerti;
    Ignotique amnis tranare sonantia saxa,
    Atque e diversa socios arcessere ripa.

    261, 262. equum sternacem, ferocem qui facile equitem sternit,
    effundit: ut ap. Virg. Æn. XII, 364.
    --Frangere equum, ejus ferociam, h. domare, ut fr. iram, vim,
    furorem, gentem, urbem, etc., ἐπιγνάμπτειν κῆρ Hom. Il. α,
    569; ἐνικλᾷν νόημα Il. θ, 408; στρατηγοὺς κλαστήσεις Aristoph.
    Equit. p. 596. Drak. laudat Senec. Herc. fur. v. 31, et Gronov. ad
    Senec. Herc. Œt. v. 20.
    263. lacerti letalis, ut fatiferæ juvenis dextræ, v.

    641.
    --lacerti, jactus eo inpulsi, ut XVI, 562.
    264. tranare amnis saxa, h. amnem, in quo sunt saxa sonantia,
    fluctibus adlisis, ut apud Virg. Æn. I, 200; VI, 551.

    1. Fingere conj. Ulit. ad Grat. Cyneg., ut ap. Horat. Ep. I,

    2, 64, et Macrob. Sat. VI, 2, conf. Bentl. ad Horat. Od. III, 6,
    22, et Burm. ad Petron. c. 128. Sed vid. not. flammam R. 3,
    frameam conj. N. Heins. novandi prurigine.
    264. Atque e diversa scripti cum Parm. Med. Bas. et al.,
    h. adversa, obposita, contraria, ut, monente Drak., VIII, 351;
    XIV, 77. Sallust. Cat. 5. Curt. IV, 4, et aliis locis, quæ
    excitavit Broukh. ad Prop. I, 3, 31 et ad Tibull. IV, i, 45. Vulgo
    Gaudet et adversa, verbis forte e v.

    270 conflatis. socios,
    non populos, scripti cum Parm. et al. edd. accersere Col. et
    omnes libri a Lefeb. consulti, ut XI, 204; XIII, 160 al. Tirones
    consulant Cl. Schelleri præc. stili bene lat. T. I, p. 38.
    [“XIV, 77” recte XIV, 76]

    Idem expugnati primus stetit aggere muri; 265
    Et quoties campo rapidus fera prælia miscet,
    Qua sparsit ferrum, latus rubet æquore limes.

    1. agger, quidquid altum est (Anhöhe), v.c. vallum et murus,

    inf. v. 308, 368, 373, 418; VIII, 629. Virg. Æn. VII, 159 agger ex
    terra lignisque confectus, cui turris rotata imponebatur, v. 348.
    --aggeres murorum Virg. Æn. X, 24, 144; XI, 381, a. viæ ibid.
    V, 273; a. fluminis h. ripa inf. X, 92; a. æquoris, h. fluctus,
    XVII, 275.
    267. Sparsit ferrum, huc illuc gladium movit; nisi malis, tela
    jecit, misit, ut XI, 390. Virg. Æn. XI, 650; XII, 50. Sic et
    fundere, II, 109; V, 655; VII, 647; βέλεα χέειν Hom. Ill. ο, 590.
    [“XI, 390” recte XI, 388]
    --rubet sanguine effuso.
    --limes, conf.

    IV, 463, 464; IX, 378, 379; et, quem Silius his
    locis imitatus est, Virg. Æn. X, 513, latumque per agmen ardens
    limitem agit ferro
    , etc.

    1. lato Nut. et al.

    Ergo instat fatis, et, rumpere fœdera certus,
    Quo datur, interea Romam comprendere bello
    Gaudet, et extremis pulsat Capitolia terris. 270
    Prima Saguntinas turbarunt classica portas,
    Bellaque sumta viro belli majoris amore.

    268 seq. Poeta res prius ab Hann. gestas omittit, quia poeticam
    tractationem non admittebant.
    --instat fatis, ut addere cursum fatis, XII, 45, fata
    irritare
    , V, 234 et fato urgenti incumbere ap. Virg. Æn. II, 653.
    Conf. ad II, 407.
    --fœdera vid. ad v. 294
    270. extremis terris, in Hispania, obpugnatione Sagunti.
    --pulsat Capitolia, δεινῶς ut II, 303.
    272. Bella sumta, quæsita et adrepta, vel simpl. inchoata,
    suscepta ut XIV, 296. Conf. Burm. et Cuper. ad Petron. c. 89 et 122.
    Gron. ad Stat. Diatr. c. 57. Heins. ad Ovid. Epist.

    XVI, 371. In
    causam belli Saguntus delecta est
    , Flor. II, 6.

    1. erumpere fœdera e R. 2 in contextum recepit Lefeb. coll.

    XIII, 865 et Virg. Æn. I, 580, ut sit, omnino et impune solvere.
    Verbum erumpere non sexto, sed quarto casui nonnunquam jungi,
    nemo negabit. Sed quis umquam erumpere fœdera dixit?
    269. Quo Col. Vulgg. certus. Qua datur cet. vallo mallebat
    N. Heins. pro bello, quod voc. mox bis sequitur.
    271. Saguntinas, non Sagunthinas, in priscis edd. et marmm.
    Σαγοῦντος Steph. Σαγοῦντον Ptol. Σάγουντον Strab. III, p. 159 et
    167. Sic et in optimis membrr. Livii aliorumque, refrag. Schotto
    ad Aurel. Vict de vir. illustr. c. 42.

    Haud procul Herculei tollunt se litore muri,
    Clementer crescente jugo, quîs nobile nomen
    Conditus excelso sacravit colle Zacynthos. 275
    Hic comes Alcidæ remeabat in agmine Thebas
    Geryone exstincto, cæloque ea facta ferebat.

    1. Poeta egregie describit originem, situm et fata Sagunti,

    urbis Hispaniæ Tarrac., ubi nunc Murviedro h. Muri veteres, in
    regno Valeniciæ. Conf. Liv. XXI, 6... 15, et Polyb. III, 17 seq.
    --Haud procul litore maris mediterr. vel Balearici, a quo alii
    bis mille passibus, alii v.c. Liv. et Polyb. ll. cc. septem stadiis
    Saguntum distare memorant.
    --muri Herculei, h. Saguntini, quos ab Hercule exstructos esse
    (cf. v. 505; II, 507, 654) et ab ejus comite, Zacyntho, nomen
    adcepisse, poeta comminiscitur.
    274. jugo crescente, colle adsurgente.
    --Clementer ut ap. Tac. Ann. XIII, 38, et Germ. I.
    275. Conditus, sepultus. Cf.

    II, 581 seqq.
    --sacravit pro vulg. dedit, ut ap. Virg. Æn. XII, 141.
    --Zacynthus, Dardani f., a quo Zacynthus insula et urbs dicta,
    notus est ex Dionys. I, 50. Pausan. Arcad. c. 24, p. 491 et Steph.
    Byz. in Ζάκυνθος. Alii, v.c. Strab. III, p. 110, ducti eadem
    nominis similitudine et more, origines populorum urbiumque a Græcis
    repetendi (vid. ad v. 235), Saguntum a Zacynthiis conditam tradunt,
    a quibus Silius urbem potius auctam esse v. 288 sq. memorat.
    276. Alii Geryonis cædem Herculi Tyrio tribuunt. Sed poetæ omnes,
    quamvis diversissimæ indolis, fabulas in Herculem Thebanum
    transferunt. Vid.

    Heyne ad Apollod. p. 325 sq.
    --Alcidæ v. Heyne ibid. p. 338 sq.
    --remeabat Thebas, ut venere lacus, IV, 763 et similia, quæ, ut
    semel tironum causa id moneam, respondent Gr. ἔρχεσθαι, ἀπάγεσθαι,
    οἴχεσθαι, πορεύεσθαι, παραγίνεσθαι, ἥκειν πόλιν, etc., omissa
    præpos. εἰς vel κατὰ et πρὸς. Conf. Heyne ad Virg. Æn. I, 2.
    Spanhem. ad Callim. in Pall. 18.
    277. cælo ferebat, ad cælum efferebat facta Herculis. Vid.
    Heynium ad Virg. Æneid. lib. X, 548. Dixerat ille aliquid magnum...
    cæloque animum fortasse ferebat
    .

    1. Zacynthos, non Zacynthus, scripti et primæ edd. h.l. et

    v. 290, conf. Virg. Æn. III, 270. Zazynthus Dausq. et al.
    perperam. Gr. Ζάκυνθος.
    277. facta, non fata, Colon. cum R. 3. Parm. Med. gerebat
    R. 1, male, quoniam mox sequitur.

    Tres animas namque id monstrum, tres corpore dextras
    Armarat, ternaque caput cervice gerebat.
    Haud alium vidit tellus, cui ponere finem 280
    Non posset mors una viro, duræque Sorores
    Tertia bis rupto torquerent stamina filo.

    1. Hæc ad vim et magnitudinem Geryonis exprimendam valent; vid.

    Jani ad Horat. Od. II, xiv, 8, et Heyne ad Apollod. p. 385 sq. cf.
    inf. III, 422; VI, 629; XIII, 200 sq. Ceterum simile monstrum,
    Herilus, eodem fere orationis colore describitur a Virg. Æn. lib.
    VIII, v. 563 seq., cui tres animas... mater... dederat, terna arma
    movenda
    .
    --Paria quidem de Herilo refert Virgil. Sed tellus h.l. sola
    Hispania esse videtur; Withof.
    281. duræ sorores, ut XIII, 74, et tristes s. ap. Tibull. III,
    3, 35 (ubi vid. Broukh. et Heyne) h. Parcæ severæ, inexorabiles.

    1. virum malebat N. Heins. quod nollem tanto viro excidisset.

    Nam haud alium... cui viro est exquisitior loquendi ratio pro,
    haud alium virum, cui; ut apud Horat. Sat. I, 10, 16, et alios
    passim.

    Hinc spolia ostentabat ovans, captivaque victor
    Armenta ad fontes medio fervore vocabat,
    Quum tumidas fauces adcensis sole venenis 285
    Calcatus rupit letali vulnere serpens;
    Inachiumque virum terris prostravit Hiberis.

    1. medio fervore, die, ut medio æstu dixit Virg. Ge. I, 297.

    --Armenta... vocabat; conf. Virg. Æn. VII, 663, et ibi Heyne.
    vocabat, ducebat.
    285. fauces tumidas veneno refer ad serpentem, qui eas rupit
    (immani fauces diduxit hiatu inf. III, 194) letali vulnere, ut
    vulnus letale infligeret Zacyntho, non ad Zacynthum; de quo
    dubitasse mireris virum doctum in N. Allgem. deutsch. Biblioth.
    T. VIII, P. II, p. 418.
    --letali vulnere ad vulnus letale infligendum.
    287. Inachium virum Zacynthum, Græcum, ab Inacho, primo Argivorum
    rege.

    1. Hinc, non Hic, scripti, h. a quo sc. Geryone, et hoc pro

    cujus, ut unde et Gr. ὅθεν pro ἐξ οὗ. Drak. laudat III, 106.
    Terent. Adelph. III, 3, 7, et Hecyr. II, 2, 4. Sallust. Jug.
    c. 14. Serv. ad Virg. Æn. I, 6; VIII, 71, et Bentl. ad Horat. Od.
    I, 12, 19.

    Mox profugi ducente Noto advertere coloni,
    Insula quos genuit Graio circumflua ponto,
    Atque auxit quondam Laertia regna Zacynthos. 290

    1. Noto pro quocumque vento: alioquin poeta Eurum potius

    nominasset.
    289, 290. Insula Zacynthos, ex adverso Elidis, in Ionio mari,
    inter Strophades et Cephaloniam sita, et olim etiam Hyrie dicta,
    nunc vero Zante. cf. Plin. IV, 12, et Heyne ad Virg. Æ. III, 270,
    et ibid in Exc. I, p. 345 edit. prior. Ex eodem loco Virg. v. 272
    Silius.
    --Laërtia regna petiit.

    1. advenere emend. D. Heins. Male! Advertere sc. se.

    h. advertebantur, (vid. not. ad v. 539) vel potius advertere
    sc. navem, proram, terræ, litori, ut adpellere et Gr. ἀνάγειν,
    κατάγειν, ἐπανάγειν, ἐλαύνειν, προσβάλλειν, ἐμβάλλειν, εἰσβάλλειν
    scil. τὴν ναῦν ap. Luc. V, 3. Joh. VI, 19. Eurip. Cycl. 99, et
    Bacch. 1043. Thucyd. II, 47. Aristoph. Equ. 599 et Ran. 208.
    Polluc. I, 9, al. Sic et advertere scil. mentem, προσέχειν,
    ἐπέχειν, προσποιεῖσθαι scil. τὸν νοῦν. Cf. Heyne ad Virg. Æn. VII,
    35; VIII, 101.
    290. ausit Put. hausit R. 3. aluit Parth.

    Firmavit tenues ortus mox Daunia pubes,
    Sedis inops; misit largo quam dives alumno,
    Magnanimis regnata viris, nunc Ardea nomen.
    Libertas populis pacto servata decusque
    Majorum, et Pœnis urbi imperitare negatum. 295

    1. Saguntum amplificavit colonia ab Ardea eo deducta. Conf. Liv.

    XXI, 7.
    --Daunia pubes, Rutuli, seu Ardeates, sic dicti a Dauno, Turni
    patre; a quo diversus est Daunus, priscus Apuliæ Dauniæ
    (Capitanatæ, seu Luceræ provinciæ) rex, Diomedis socer (Strab.
    V, p. 283 seq. Plin. III, 11. Tzetz. ad Lycophr. p. 60), unde Apulia
    Dauni arva, IV, 556, Daunia tellus, VII, 157, et Daunia regna,
    IX, 499. Tota vero Italia passim Daunia et Romani Daunia pubes,
    V, 631 et Dauni nepotes, IV, 504, dicuntur. Cf. Heyne Exc. VII,
    ad Virg. Æn. VII, et Cluver. Ital. ant. III, 5, p. 970 sq.
    292. Sedis inops, misit, etc.

    Conf. v. 667 et ad VIII, 361.
    --Sedis inops hominum multitudine abundans, quam Ardea urbs non
    caperet; Ern. Pars Ardeatium, ob nimiam incolarum frequentiam, unde
    seditiones, potentiorum dominatus et factiones plerumque oriuntur,
    urbem patriamque deseruisse censenda est. Ver sacrum, ἔτος ἱερὸν, in
    causa fuisse suspicatur Lefeb. Cf. Heyne Op. acad. Vol. I, p. 296
    seq.
    293. viris, Dauno inpr. et Turno, ejus filio.
    --nunc Ardea nomen, nil præter nomen superest. Silius hæc
    mutuatus est a Virg. Æn. VII, 411, 413 ubi vid. Heyne in V.L. Quoad
    verba Drak. et alii cf. VI, 478; X, 583. Ovid. Met. XV, 430.

    Liv.
    V, 18; VII, 29. Catal. Pithœi, III, pr. Mel. II, 3. Cfr. Heins. ad
    Vellei. Pat. II, 30 et Liv. XXIX, 1.
    294. Cum Hasdrubale (Hamilcaris in Hispania successore, XIII annis
    post finem b. Punici I, A.U.C. 526, a. Chr. 228) fœdus «renovaverat
    populus Rom., ut finis utriusque imperii esset amnis Iberus,» Liv.
    XXI, 2. Conf. infr. v. 480, 643; II, 449 seq. Flor. II, 6, ubi vid.
    Duker. p. 288. Polyb. II, 13; III, 21, 27.

    Sagunto dein obpugnata,
    Romani, Pœnos perfidiæ arguentes, responsum ab his tulere,
    Hasdrubalis fœdus non ratum a Senatu Carthag. factum, nec in eo
    Saguntum, versus occidentem ab Ibero situm, exceptum fuisse, cum de
    sociis utriusque populi, qui cis Iberum habitarent et qui tum
    essent, non de iis, qui, ut Saguntini, post pacem futuri essent,
    cautum fuisset. Conf. Liv. XXI, 18. Polyb. III, 29. Appian. Hisp.
    c. 7. Hannib. c. 2, et Pun. c. 6 et 67, ubi vid. Cl. Schweigh. et
    Heyne in Commentatt. de fœderibus Carthagin. cum Romanis, in Opusc.
    Acad. T. III, inpr. p. 73 sq.

    1. populi Put.
    2. at Pœnis corrig. Modius et Dausq. ubi imp. Col. et Put.

    Hinc postquam pro ubi in contextum vulgg. edd. e glossa
    irrepsisse suspicor. Sed urbi recte, puto, emendavit et post
    negatum pro commate punctum posuit N. Heins.

    Admovet abrupto flagrantia fœdere ductor
    Sidonius castra, et latos quatit agmine campos.
    Ipse caput quassans circumlustravit anhelo
    Muros sævus equo, mensusque paventia tecta,
    Pandere jamdudum portas ac cedere vallo 300
    Inperat, et longe clausis sua fœdera, longe
    Ausoniam fore, nec veniæ spem Marte subactis;

    1. flagrantia cupiditate pugnandi.
    2. castra, copias.

    --Verba latos quatit agmine campos refer simpl. ad incessum
    equorum et agmen in campos eductum, vel simul ad agrorum vastationem
    incolarumque perturbationem; (cf. Intp. ad Virg. Æn. VIII, 596 et
    XI, 513) nam Livius XXI, 7, Hannibal, ait, infesto exercita
    ingressus fines, pervastatis passim agris, urbem tripartito
    adgreditur
    ; Ern.
    298. caput quassans, iratus, ut ap. Virg. Æn. VII, 292.
    299. mensus oculis.
    301. longe esse eleganter pro, inutile esse, nihil juvare, ut
    contra adesse aliqui, παρεῖναι, pro opem ferre Drak. ad XVII, 80
    laudat Passerat. ad Prop.

    I, 7, 17. Burm. ad Petron. c. 58. Gronov.
    ad Senec. Hippol. v. 974. Heins. ad Ovid. Met. VIII, 435, et
    Freinshem. Ind. in Flor. Add. Heyne et Cerda ad Virg. Æ. XII, 52.
    Intpp. ad Flor. II, 6. Broukh. et Heyne ad Tibull. I, v, 2.
    302. Ausoniam, fœdus et auxilium Rom.

    1. latos q. a. campos Col. et Oxon. cum ed. Ald. in marg.

    Proprie agmen vel equi potius campum quatiunt; quo spectant
    exempla a N. Heins. congesta. Vulgg. lætas q. a. causas, quæ
    Marsus interpretatur: quærebat, Dausq.: movebat causas belli
    Romanis inferendi. Latias causas Parm.

    Scita Patrum, et leges, et jura, fidemque, Deosque
    In dextra nunc esse sua. Verba ocius acer
    Intorto sancit jaculo, figitque per arma 305
    Stantem pro muro et minitantem vana Caicum.

    1. fidem, promissa, pacta, vel etiam auxilium.

    --Deos, fœderis testes, seu religionem et sanctitatem fœderis.
    304. Verba, quæ modo dixerat, sancit, confirmat, ut ap. Virg. Æ.
    XII, 200.
    305. jaculo Intorto, quo hostilitatis initium fecit. Conf. IV, 134
    et Virg. Æn. IX, 52, 53.
    306. Stantem, pro muro, h. in muro, ut ap. Virg. Æn. IX, 575.

    1. minitantem vana Caicum Col. h. μάτην ἀπειλοῦντα, vel,

    monente D. Heins., μάτην πομπεύοντα καὶ λοιδοροῦντα, sine effectu
    ullo conviciis hostes proscindentem, et multa quidem jactantem,
    nihil vero præstantem, conf. XII, 662. Horat. Sat. II, 3, 9 et Ep.
    I, 8, 3. Ita nihil amplius est, quod in h.l. nos morari possit:
    sed magna hic est varietas lectionis, quæ quomodo ex his verbis
    orta videri queat, vix adparet. monstrantem membra Bas. Gryph.
    al. monstrantem tela Nut. motantem membra quidam libri.
    mutantem membra Put. R. 3. Asc. nutantem membra Ox.

    Cell. al.
    mutantem verba, altercantem, convicia facientem, malebat
    Victorius ad Varr. R. R. II, extr. Melius nudantem membra olim
    emend. Heins. ad Claud. bell. Gild. v. 281; ut XIII, 211; XVII,
    445, et ap. Virg. Æ. V, 586. Possis et refingere sudantem
    membra
    , vel minitantem magna, μεγάλα, ἔπος μέγα vel turgentem
    vana
    et muro atque tumentem vana, ut XVII, 434, et ap. Virg.
    Æn. XI, 854. Caicum Col. cum Med. et Parm.

    Recte: nam Silius,
    Maronis exemplo, nomina militum non modo ab insulis, populis et
    urbibus, sed etiam inpr. a fluviis, et plerumque ejus regionis,
    unde orti sunt, repetere solet. Sic Tagus, Durius, Galæsus,
    Sicoris, Bagrada, Cydnus, Rhyndacus, Farfarus,
    Metaurus, Padus, Symæthus, Mincius, ut alia omittam, sunt
    nomina fluviorum, quæ in virilia convertit. cf. Gronov. Obss. IV,
    18. Caïcus vero, Κάϊκος, est Mysiæ Phrygiæque fl. satis notus
    vel ex Virg. Ge. IV, 370 et præterea militis nomen ap.

    Virg. Æn.
    I, 183; IX, 35, et Val. Fl. VI, 688. Caycum, Naicum et
    Vaicum alii.

    Concidit exacti medius per viscera teli;
    Effusisque simul prærupto ex aggere membris,
    Victori moriens tepefactam retulit hastam.

    1. medius teli, h. ita transfossus, ut æqua pars teli et a

    fronte et a tergo promineret, ut medius alni, XIV, 481, vid.
    Gronov. ad Liv. XXVIII, 6, ad Senec. Consol. ad Marc. c. 16. Heyne
    ad Virg. Æn. IV, 663 in V.L.
    --exacti, transacti, trajecti. Vid. Ind. et Gronov. ad Senec. l.c.
    et in gustu ad Stat. Th. VIII, 468.
    --exacti teli medius, exacto per media viscera telo, vel mediam
    partem teli corpore tenens, hinc mucrone, hinc capulo promiminente;
    Ern. coll. Ovid. Met. XII, 484.
    308. aggere, muro. Vid. ad v. 265.

    1. exacti medius teli scripti et priscæ edd. ante Nycandrum,

    qui in Juntina primus edidit injecto medius telo.
    309. retulit, non rettulit, Col. ubivis, prob. Drak., qui
    monet, syllabam re in verbis compositis, quæ a consona
    incipiunt, apud veteres ancipitem fuisse, ut contra brevem in iis,
    quæ hiatus vitandi causa literam inserebant, ut in redeo,
    redoleo, aliisque; cf. Broukh. ad Prop. IV, 8, 44. Heins. ad
    Ovid. Epist. XIV, 46. Doctrinam Drak. falsam esse h.l. monet
    Schrader in Emendatt. libro Præf. p.

    XLIII, ubi docet, ab optimis
    poetis primam syll. verborum refero, reperio, repello semper
    produci in præs., et conripi in præter. temp.

    At multo ducis exemplum clamore secuti 310
    Involvunt atra telorum mœnia nube.
    Clara nec in numero virtus latet: obvia quisque
    Ora duci portans, ceu solus bella capessit.

    1. nubes poetis metaphor. dicitur multitudo, inpr. avium, quæ

    instar atræ nubis aerem secant et tenebris quasi involvunt, ut II,
    37; IV, 553; VI, 336. Virg. Ge. IV, 60. Æn. VII, 705; VIII, 637. Sic
    et nimbus (vid. Ind.), telorum tempestas ac ferreus imber, Æn.
    XII, 284. grando telorum et lapidum, tela pluunt, Gr. νέφος
    γεράνων Anthol. III, 25. Epigr. 60. ψαρῶν Hom. Il. ρ, 755. πεζῶν
    Il. δ, 274. Τρώων Il. π, 66, et doctius νέφος πολέμοιο Il. ρ, 243
    et Pind. Nem. X, 16, unde nubes belli, V, 379; XVI, 651, et ap.
    Virg. Æn. X, 809 (ubi vid. Cerda et Heyne), et nubes simpl. pro
    bello inf. VII, 84. Cf. Weitz. ad Val. Fl. I, 396.
    312.

    Quisque ante ducis oculos tam fortia facta edit, tamquam solus
    pugnaret. Contra dixit Val. Fl. VI, 200, mixta perit virtus,
    h. in tanta militum multitudine facta singulorum dignosci non
    possunt.

    1. capessit scripti et editi ante Martin Herbipol., quo

    præeunte editores recentt. capessat substituerunt.

    Hic crebram fundit Baliari verbere glandem,
    Terque levi ducta circum caput altus habena 315
    Permissum ventis abscondit in aere telum.
    Hic valido librat stridentia saxa lacerto:
    Huic inpulsa levi torquetur lancea nodo.

    1. fundit, χέει, jacit, emittit. Drak. monet, fundere esse

    voc. propr., quoniam teste Isidoro Orig. XVIII, 10, «funda dicta eo,
    quod ex ea fundantur lapides, id est, emittantur.»
    --Baliari, conf. III, 365.
    --verbere scil. fundæ, quæ verberatur, mittitur, ut ap. Virg. Ge.
    I, 309.
    315. Verba Maroniana; vid. ad Æn. IX, v. 587, vol. IV, nost. edit.
    Ed.
    317. Hic, ille, librat, jacit, mittit. Proprie a fluctuante
    libræ motu sursum deorsum movere denotat, unde passim de avibus
    adhibetur, quæ alas ita movent. Vid. Ind.
    318. nodo, amento, loro hastarum et jaculorum, cujus ope fortius
    vibrantur. Vid. Ind., Eurip. Androm. v. 1132.

    Lips. Poliorc. IV, 5.
    Barth. ad Stat. Th. IV, 153. Drak. adscripsit verba Isid. Orig.
    XVIII, 7, «Lancea est hasta amentum habens in medio: dicta autem
    lancea, quia æqua lance, id est, æquali amento, ponderata vibratur.»

    1. Baliari pro Baleari ubivis reposuerunt N. Heins. et

    Drak., quoniam Baliaris III, 365 in Col., Βαλιαρίδες in Steph.
    Byz., Βαλλιαρίδες in Strab., et Baliares, teste Tenull., in
    plerisque MSS. Frontini II, 3, 16, reperiuntur. cf. Salmas. Exerc.
    Plin. p. 199. Plerumque tamen Græcis Βαλεαρεῖς dicuntur.
    316. adscendit scripti, accendit conj. N. Heins., quod impense
    arridebat Drak. coll. Virg. Æ. IX, 588. Stat. Th. X, 528. Ovid.
    Met. XIV, 825, et Lucan. VII, 512. Uterque tamen profitetur,
    vulgatam bene se habere, ut sensus sit, glandem funda emissam tam
    alte evolasse, ut aciem oculorum effugerit.

    Ante omnes ductor, patriis insignis in armis,
    Nunc picea jactat fumantem lampada flamma, 320
    Nunc sude, nunc jaculo, nunc saxis inpiger instat:
    Aut hydro inbutas, bis noxia tela, sagittas
    Contendit nervo, atque insultat fraude pharetræ:

    1. Conf. Virg. Æn. IX, 535.

    322 sq. vid. ad v. 219.
    --hydro, serpentum veneno.
    --bis noxia, vulnere et veneno. Stat. Th. VIII, 418 formidandæ
    non una morte sagittæ
    .
    --bis noxia, cuspide et veneno. Drak. comparavit Ovid. ex Ponto,
    I, 2, 17. Claud. Laud. Stilic. I, 351. Sidon. Apoll. V, 407. Iscan.
    bell. Troj. VI, 233.
    323. Contendit nervo, arcu, quem nervo, νευρῇ,
    intenderat, emittit. conf. Heins. ad Virg. Æ. V, 520.
    --fraude ut v. 219.

    1. venenis pro pharetræ Tell.

    Dacus ut armiferis Geticæ telluris in oris,
    Spicula quæ patrio gaudens acuisse veneno 325
    Fundit apud ripas inopina binominis Histri.

    1. acuere veneno imbuere, ut ap. Virg. Æn. IX, 773, armare

    veneno ferrum; Ern. gaudent emend. Livin. patrio veneno, ut
    ap. Claudian. B. Get. 237. Colum. X, 406, et Virg. Æn. XII, 857, ex
    ingeniosa emendat. Schraderi in Observatt. p. 18, ubi conj. Armatam
    sævo patrii quam felle veneni
    , etc. Withof. h.l. emendat. Spicula,
    quæ patrio gaudet tinxisse veneno, fundit
    , etc. coll. II, 610, et
    Ovid. ex P. IV, 10, 31. Sed ita nodus ferro secatur.
    --binominis Histri, ut ap. Ovid. ex P. I, 8, 11, et Stat. Silv.
    V, 1, 90, nam idem fluvius veteribus a fonte usque ad Mœsiam, quod
    b. Kolerus putabat et forte Mela II, 3 extr.; vel, teste Plin.

    IV,
    24, ad Illyricum, vel denique, si fides habenda Agathem. Geogr.
    II, 4, Vindobonam usque Danubius, et inde, donec Pontum Euxinum
    influit, Hister seu Ister dicebatur.
    [326.] Dacia, in qua Getæ habitabant, hod. Moldavia, Valachia et
    Transilvania.

    1. qui pro quæ vel invitis libris scribendum videtur, judice

    etiam N. Heins., nisi malis, gaudet fucasse, ut ap. Virg. Ge.
    II, 465.

    Cura subit, collem turrita cingere fronte,
    Castelloque urbem circumvallare frequenti.
    Heu priscis numen populis, at nomine solo
    In terris jam nota Fides! stat dura juventus: 330
    Ereptamque fugam, et claudi videt aggere muros.

    1. collem cf. v. 274.

    --turrita fronte, aggere, cui turres imponuntur. Cf. v. 331, et
    Lucan. III, 455, 456.
    329. ut ap. Virg. Æ. VI, 879. Nota autem est Fides prisca, cana,
    antiqua.
    330. dura juventus, infelix, dura patiens.

    1. at, non ac, Col.

    Sed dignam Ausonia mortem putat esse Sagunto,
    Servata cecidisse fide. Jamque acrius omnes
    Intendunt vires; adductis stridula nervis
    Phocais effundit vastos ballista molares, 335
    Atque eadem, ingentis mutato pondere teli,
    Ferratam excutiens ornum media agmina rumpit.

    1. Ausonia Saguntus Modio et Barth. est Romanis addicta eorumque

    partes secuta Conf. IV, 650, 703. Ab Ardeatibus exstructam
    interpretatur N. Heins. prob.

    Drak., qui monet, Saguntum duplicis
    originis, partim Græcæ, ab Hercule Thebano et Zacynthiis, partim
    Latinæ, ab Ardeatibus repetitæ, fuisse, et h.l. Ausoniam, Latinam,
    in laudem, sed III, 178, Graiam per contemtum dici, ut Neapolin
    Graia munimina, XII, 41 et Græca seu Græcula passim, de quo vide
    Burmann. ad Petronium, caput 46.
    333. omnes Saguntini.
    334. stridula, ut λίγξε βιὸς, νευρὴ δὲ μέγ᾽ ἴαχεν Il. δ, 125.
    335. Phocais forte Ionica, Græca, et hinc Saguntina: nam poeta
    epithetis paulo longius petitis uti solet, et Saguntus tam Græca,
    quam Latina urbs fuit.

    Vid. ad v. 6, et 332. An Phocais dicta pro
    Massiliensis, ut sit epith. orn. (vid. Strab. IV, p. 171 sqq.) an
    pro Phocensis? quorum voc. discrimen ne veteres quidem satis
    observasse monet Spanhem. ad Callim. H. in Pall. 24. Hinc
    quodammodo defendi possit, quod Dausq. et alii monent, Saguntinos
    adpellari posse Phocenses propterea, quod Zacynthus, Thebanus, eorum
    urbem condiderit, et Phocis a quibusdam referatur ad Bœotiam, vel
    ager certe Thebanus Phocidem complectatur.

    Alioquin Phocais,
    Φωκαὶς, formatur a Phocaia, Φώκαια, Ioniæ seu Phrygiæ minoris
    urbe, a qua diversa est Phocis, Φωκὶς, parva Ἑλλάδος regio, unde
    Phocenses, Φωκεῖς, ut a Phocæa Phocæenses vel Phocæi,
    Φωκαῖοι, vocantur. Marsus suspicabatur, non probabat, Saguntinos
    ballistarum usum a Massiliensibus, Phocæorum colonis (vid. ad IV,
    52) accepisse, qui Bellicarum machinarum fabricis inclaruerunt.
    --molares, ut ap. Virg. Æn. VIII, 250. Ovid. Metam. III, 59, et
    Stat. Th.

    V, 561.
    337. Ferratam ornum, hastam ferro præfixam, ex orno, quæ et
    fraxinus, μελίη, poetis dicitur: nam orni sunt fraxini silvestres.

    1. Sagunto scripti. Vulgo Saguntum prob. Dausq., qui

    exponit: universum Saguntum putat, esse suam mortem dignam
    Ausonia
    , si ob fidem servatam interirent, quum contra Italiam
    violata fide prodituri sibi viderentur, si fœdera refringerent.
    Sagunton vel Ausoniæ... Servata fide etiam legi posse observat
    N. Heins.
    334. Intendi (infin. hist.) corrig. idem. Non male; sed non
    necesse. conf. ad II, 333; IX, 645. eductis Put. ut idem et Col.
    II, 127. Sed adducere nervos, arcus, etc. (ut ap. Virg. Æn. V,
    507; IX, 632; Ovid. Met. I, 455 et aliis locis, a Drak. adductis)
    proprie dicitur, ut ἀνέλκεσθαι τόξον ap. Aratum.

    Qui tamen critica
    prurigine laborat, malit forte h.l. legere ac vel et ductis,
    ut ducti nervi arcus, II, 127. ducere cornua nervo Val. Fl.
    VI, 376, et Virg. Æn. XI, 860. ducere remos Ovid. Met. I, 294:
    ἕλκειν νεῦρα et τόξον Hom. Il. δ, 122; λ, 582. conf. Gron. Obss.
    I, 13. Heins. ad Val. Fl. I, 122.
    335. Pro Phocais vix temperare mihi possum, quo minus reponam
    Phœnissa, cujus. voc. syllaba posterior propter elisionem
    facile excidere poterat. Ballistæ et fundæ a Phœnicibus inventæ,
    si fides habenda Plinio VII, 56, et Strabo VIII, p.

    357, Ætolis
    quidem fundæ inventionem tribuit, sed p. 167 Baliarium incolas
    optimorum funditorum famam tenuisse memorat, ex quo Phœnices hasce
    insulas occupaverint. Ab inventoribus autem epitheta rerum peti
    solent, unde tuba Tyrrhena aliaque passim obvia.

    Alternus resonat clangor: certamine tanto
    Conseruere acies, veluti circumdata vallo
    Roma foret; clamatque super, «Tot millia, gentes 340
    Inter tela satæ, jam capto stamus in hoste?
    Anne pudet cœpti? pudet ominis? en bona virtus,
    Primitiæque ducis! Taline inplere paramus
    Italiam fama? tales præmittere pugnas?»

    1. super, insuper, ut ap. Virg. Æn. II, 71; XI, 226, 685, vel

    desuper, ut ibid. IX, 168; X, 384, e loco altiore, ex aggere.
    341. Inter tela, arma, satæ, natæ, h. bellicosæ, armis
    tractandis bellisque gerendis adsuetæ.
    --stamus, segnes adstamus, hæremus, ut sedere.
    342. ominis, Ovid. Fast. I, 178, omina principiis inesse solent.
    343. bonæ primitiæ ducis, præclarum sane initium imperii, mihi
    delati! cf. Virg. Æn. XI, 156 sq. Vim sarcasmi facile senties.

    1. fores conj. N. Heins., qui ejusmodi elegantias omnibus

    locis intrudere solet. clamantque scripti, quod respuunt, quum
    Hannibalis verba sint, quæ sequuntur. Hujus tamen subjecti
    ellipsis non minus forte dura est, quam si exponas, Hannibal et
    principes Pœnorum undique milites increpant stimulantque: nisi
    legere malis, clamorque sc. fuit, resonat. Emendatio, a
    N. Heins. proposita, clamatque vel clamansque super, Tot millia
    gentis
    tanto Critico indigna est. Exquisitiorem formulam Silius
    Maroni debet Æn. IX, 132, ubi τὸ gentes ex nostro quoque loco
    firmari potest.

    Ceterum vulgo male interpungunt: clamatque super
    tot millia: Gentes... hoste. Anne
    , etc.
    342. Nonne Col. recte, opinor. ominis, non omnis vel
    omneis, Col cum Med. et al. edd.
    344. promittere opinabatur N. Heinsi.

    Adcensæ exsultant mentes, haustusque medullis 345
    Hannibal exagitat, stimulantque sequentia bella.
    Invadunt manibus vallum, cæsasque relinquunt
    Dejecti muris dextras. Subit arduus agger,
    Inponitque globos pugnantum desuper urbi.

    1. haustus medullis Hannibal, egregie pro, animo concepta virtus

    et audacia H., qui nil nisi bella spirabat; vel pro, vox H. intima
    pectora et medullas penetrans; Ern. Cf. Gronov, ad Senec. Thyest. 53
    et 242. Intpp. ad Val. Flacc. I, 263. Barth. ad Stat. II, 417 et
    loca a Drak. et aliis ad h.l. et VIII, 318, congesta, Juven. Sat.
    VIII, 72. Claud. Cons. Mall. Theod. v. 196. Lucan. VIII, 285. Senec.
    Troad. 614 al.
    346. sequentia bella, Romana, cum hoc arte connexa.
    347. cæsasque... dextras, cf. XIV, 490, 491, Lucan. III, 610 sq.
    348. Subit, admovetur urbi, arduus agger, machina super muros
    urbis eminens, unde globus, turba militum inscendat, ut ap.

    Virg.
    Æn. II, 47, machina inspectura domos venturaque desuper urbi; Ern.

    1. stimulantque, non stimulatque, scripti cum R. 3. Parm.

    Med.

    Armavit clausos, ac portis arcuit hostem 350
    Librari multa consueta falarica dextra,
    Horrendum visu robur, celsisque nivosæ
    Pyrenes trabs lecta jugis, cui plurima cuspis;
    Vix muris toleranda lues, sed cetera pingui
    Uncta pice, atque atro circumlita sulfure fumant. 355

    1. Similiter a Liv. XXI, 8, et XXXIV, 14, describitur falarica,

    seu phalarica, missile telum, a falis, sou phalis sic dictum,
    h. turribus ligneis, e quibus catapulta, adeoque multa dextra,
    emitti solebat. Conf. VI, 214, 273; IX, 339. Festus h.v., Serv. ad
    Virgilium Æn. IX, 705, seq. (ubi eam sola Turni manu librari monet
    Drak.; sed vid. ibi Heyne) Stewech. ad Veget. IV, 18, p. 377. Lips.
    Poliorc. V, 5. Salmas. ad Solin. p. 640 seq. et Casaub. ad Æn. Tact.
    34.
    353.

    Telum illud erat hastili abiegno, et cetera tereti, præterquam
    ad extremum, unde ferrum quadratum, tres longum pedes, et stuppa
    circumligatum inlitumque pice, exstabat, Liv. l.c.
    --cui plurima cuspis erat, v. Heyne ad Virg. Æn. I, 419, et
    Bentl. ad Hor. Od. IV, 2, 29.
    [354.] lues vid. ad v. 174.
    355. vid. Liv. et Serv. ll. cc.

    1. Vibrari conj. Ulit. ad Grat. Cyneg. v. 342, frustra.
    2. secta malebat N. Heins, coll. Virg. Æneid. II, 85; IV, 505;

    VI, 214. Idem v. 355 fumat corrig., quod recepit Lefeb. Non
    male, ut sensus sit: falarica fumat κατὰ cetera.

    Fulminis hæc ritu, summis e mœnibus arcis
    Incita, sulcatum tremula secat aera flamma.
    Qualis sanguineo præstringit lumina crine,
    Ad terram cælo decurrens ignea lampas.

    1. Conf. Virg. Æn. IX, 705, 706.
    2. sulcatum aëra, ut Οἷος δὲ οὐρανόθεν πυρόεις ἀναπάλλεται

    ἀστὴρ Ὁλκὸν ὑπαυγάζων dixit Apollon. III, 1376.
    358. Silius more poetarum sequitur vulgi opinionem de his ἀστέρων
    διαδρομαῖς et ἀποῤῥοίαις, stellis transcurrentibus seu διάττουσι.
    vid. Intpp. ad Virg. Ge. I, 365. Æn. II, 693 seq. V, 527, et
    Spanhem. ad Callim. in Del. 38.
    --præstringere est vehementer stringere, et stringere vel
    destringere, sive leviter adtingere (vid. ad IV, 119), sive arte
    et firmiter prehendere, manu premere eaque desuper mota ramos inpr.
    exterioribus asperisque partibus, foliis ac frondibus privare,
    streinfein, abstreinfein; (vid. Cuper. Obss.

    IV, 5.) et hinc vel
    nudare re aliqua v.c. gladium vagina (vid. Drak. ad XVII, 164.
    Gronov. ad Liv. XXVII, 13. Heins. ad Ovid. Fastor. II, 99, 207.) et
    arbores fructibus, (ap. Virg. Ge. II, 368. Ecl. IX, 61.) vel
    minuere v.c. rem familiarem ap. Hor. Sat. I, i, 8, et inpr. aciem
    oculorum et mentis hebetare, obtundere, ut h.l. et ap. Horat. Od.
    II, i, 18. Cic. Sen. 12. Phil. XII, 2, et ad Brut. ep. 18. Stat. Th.
    V, 666. Plin. II, 18; XV, 14 extr. Plaut. Mil. I, i, 4. Gell. XII,
    13 extr. Senec. ep. 71 extr. Liv.

    XL, 58, quibus locis in optimis
    edd. præstringere, non perstringere legitur.
    [“ad IV, 199”: in V.L.]
    --sanguineo, rubente. Conf. v. 461, 462. Plin. II, 25.
    --crine, flamma ejusque radiis et longo tractu, ut v. 461; VIII,
    638. Virg. Ge. I, 367. Æn. V, 528, et Valer. Flacc. I, 205; II, 42.
    Sic et coma ap. Senec. Œdip. 311 et Herc. Œt. 727. Catull. LX, 77,
    πυρὸς ἀμφήκης βόστρυχος apud Æschyl. in Prom. Conf. de stellarum
    comis Dorville ad Charit. p.

    746.
    --crinis de face, quæ quum habet ignem solutiorem, aeris inpetu
    in caudæ criniumque passorum formam extendi solet; unde Artemidor.
    II, 28, ἀστέρας παγωνίους barbatos adpellavit; Ern.

    1. perstrinxit Put. perstringit priscæ edd. vid not.

    præstringit Col. et Oxon. quod multis exemplis Drak. defendit
    adversus Lambin. ad Hor. Epist. II, i, 14, ad Lucret. III, 1058,
    et ad Cic. pro Rabir. 16, ubi voc. præstingere damnat, eique
    ubivis præstringuere substituendum putat. conf. Gifan. Ind.
    Lucret., Heins. ad Prudent. περὶ στεφ. II, 86. Grutter. ad Cic. in
    Vatin. 10. Taubman. ad Plaut. Mil. pr. Heins. et Oudendorp. ad
    Lucan. I, 154, cujus verba, obliqua præstringens lumina flamma,
    simul docent, causam non esse, cur nubila h.l. pro lumina,
    auctore N. Heins., reponamus.

    Hæc ictu rapido pugnantum sæpe per auras, 360
    Adtonito ductore, tulit fumantia membra.
    Hæc vastæ lateri turris ceu turbine fixa,
    Dum penitus pluteis Vulcanum exercet adesis,
    Arma virosque simul pressit flagrante ruina.

    1. tulit ut XIV, 491.
    2. Conf. Th. IX, 554 sq. Val. Fl. VI, 383, et Virg. Æn. IX, 535

    seq. 363. Vulcanum exercet, ut Eurus ignem exercens dixit Ovid.
    Epist. XV, 9. Rem exercere, vel fatigare dicimur, qua multum
    utimur, ut quasi lassetur. Vid. Burm. ad Val. Fl. III, 162 et ad
    Virg. Ge. III, 529.

    1. quassæ pro vastæ malebat N. Heins. ceu, non cum, Ox.

    cum Med. Ald. Junt. Gryph. al.
    363. adustis quædam edd. Sed conf. Virg. Æn. IX, 537, et Heins.
    ad Ovid. Am. I, 15, 41.

    Tandem condensis actæ testudinis armis 365
    Subducto Pœni vallo, cæcaque latebra,
    Pandunt prolapsam subfossis mœnibus urbem.

    1. condensis, condensatis. Conf. Virg. Æn. IX, 514.

    --Testudinem scutorum, συνασπισμὸν, vulgo h.l.
    intelligunt, de qua vid. Liv. XLIV, 9. Sed in obpugnationibus magis
    in usu erat altera testudo, machina lignea, tabulis contexta et
    coriis vel centonibus obducta, quæ arietes, falces et musculos
    continebat, et tegebat eos, qui cuniculos agere murumque subruere
    conabantur. vid. Liv. X, 29; XXXIV, 29. Cæs. B. G. V, 42, 52.
    Vitruv. X, 19, 21. Lips. Poliorc. I, 8; V, 1.
    366. Subducto vallo, h. sursum ductis, eductis, evulsis vel
    ablatis vallis, aggeri infixis: mox v. 368 aggere victo.

    An
    subducto est, simpl. convulso, proruto, ut forma loquendi petita
    sit a fundamento, quo subducto, ablato, totum ædificium corruit?
    --cœca latebra, testudine, ut tecta acies, armorum tegmina
    et cœcus Mars ap. Virg. Æn. IX, 513, 517, 518. Vulgo male de
    cuniculis cogitant, quos non tam ad murum subruendum, quam ad urbem
    ingrediendam spectare, jam monuit Drak.

    1. arctæ scripti et Parm. apte Med. aptæ R. 3. Sed testudo

    proprie agi dicitur. vid. loca a N. Heins. et Drak. adscripta,
    Virg. Æn. II, 441 (ubi conf. Heyne) IX, 505. Cæs. B. G. V, 43, et
    Sallust. b. Jug. c. 94.

    Terribilem in sonitum procumbens aggere victo
    Herculeus labor, atque inmania saxa resolvens,
    Mugitum ingentem cælo dedit. Alpibus altis 370
    Aeriæ rupes, scopulorum mole revulsa
    Haud aliter scindunt resonanti fragmine montem.

    1. Cf. Liv. XXI, 12.

    --in sonitum, cum sonitu.
    369. Herculeus labor; vid. ad v. 273.
    371. Rupes aeriæ, altæ, ut apud Virg. Ecl. VIII, 39. Georg. III,
    474; Æn. VIII, 221, scindunt montem, dum revulsæ chasma in monte
    faciunt; Ern.

    1. resolvens, non revolvens, scripti, ut III, 643.
    2. Male quidam, cælo dedit Alpibus altis. Aëriæ etc.

    distinguunt: cæli dedit Col. et Ox. casu dedit Junt. Ald.
    Gryph. Male! cf. v. I, 277, 508; II, 353; XII, 410 al.

    Surgebat cumulo certatim prorutus agger,
    Obstabatque jacens vallum, ni protenus instent
    Hinc atque hinc acies media pugnare ruina. 375

    1. Surgebat agger, e ruina murorum. Conf. Lucan. III, 508.
    2. ni vid. Heyne ad Virg. Æn. III, 686.

    --protenus non confestim expono, sed porro tenus, porro, ut ap.
    Virg. Æn. V, 485; IX, 337 et Ecl. I, 13, ubi vid. Heyne.
    --instent, insistant, vel incipiant, de quo vid. Græv. ad Cic.
    Div. X, 16, et Drak. ad Liv. XXX, 12.
    375. ruina valli media, quum in medio esset.

    1. certatim Col. Vulgo certantum, non male. certantem

    Oxon. prorutus, non protinus, Col. Asc. Gryph. prob. etiam
    Dausq. Drak. laudat III, 642; IV, 602 al. conf. Gronov. ad Liv.
    IV, 29, et ad Tac. Ann. I, 68.
    374. ni non ne, omnes scripti et R. 2, unde cum Lefeb.
    reposui: nec adsequor, cur N. Heins. et Drak., qui tamen
    archaismos, inter quos vulgo ni refertur, sectari solent, id
    spreverint. cf. a Drak. jam laudati Intpp. ad Virg. Æn. III, 686.
    Broukh. ad Prop. II, 6, 3, et Noris. ad Cenotaph. Pis. IV, 5,
    p. 474.

    Emicat ante omnes primævo flore juventæ
    Insignis Rutulo Murrus de sanguine: at idem
    Matre Saguntina Graius, geminoque parente
    Dulichios Italis miscebat prole nepotes.

    1. Emicat ut ap. Virg. Æn. V, 319.
    2. Rutulo vid. ad v. 291.
    3. Dulichios, h. Zacynthios, Græcos, qui Saguntum auxerunt.

    Conf. v. 288 sq.; II, 603.
    --Dulichium, maris Ionii ins., prope Zacynthium et Cephaloniam.
    Vid. Heyne ad Virg. Æn. III, 271.

    1. primævæ f. i., ut XVI, 405, emend. N. Heins. cui Drak.

    obponit V, 18; VI, 65. Virg. Æn. VII, 162. Senec. Hippol. 620. Sed
    vid. ad v. 113.

    Hic magno socios Aradum clamore vocantem. 380
    Qua corpus loricam inter galeamque patescit,
    Conantis motus speculatus, cuspide sistit,
    Prostratumque premens telo, voce insuper urguet:

    1. In ipsa cervicis vertebra. Cf. Virg. Æn. XI, 691, 692, (ubi

    vid. Heyne in V.L.) et XII, 381.
    382. Conantis clamare, et hinc caput tollentis.
    --sistit, clamare, vel progredi prohibet, dum transfigit. Cf.
    II, 98.
    383. premens telo, ut apud Virg. Æneid. II, 530; VIII, 249; IX,
    330, 793; X, 347.
    --voce urget, maledictis insectatur. Conviciis acerbisque verbis,
    αἰσχροῖς et ὀνειδείοις ἐπέεσσι, vel χαλεπῷ μύθῳ, et provocare
    hostem, et victum inprimis, aut male jam tractatum adhuc incessere,
    non magis barbarorum populorum, quam heroum vitæ consentaneum. Conf.
    ad v. 398. Burm. ad Val. Fl. IV, 313. Cerda et Heyne ad Virg. Æn.
    II, 547; X, 737.

    1. Aradum Col. et Ox. cum Med. Arados (hod. Laraca)

    Phœniciæ, seu Syriæ ins. vel potius petra. vid. ad v. 306. Pœnos
    autem, ex quorum numero hic Aradus, ductu Didonis ex Phœnicia in
    Africam venisse, monet Drak.

    «Fallax Pœne, jaces: certe Capitolia primus
    Scandebas victor! quæ tanta licentia voti? 385
    Nunc Stygio fer bella Jovi.» Tum fervidus hastam
    Adversi torquens defigit in inguine Hiberi;
    Oraque dum calcat jam singultantia leto;
    «Hac iter est, inquit, vobis ad mœnia Romæ,
    O metuenda manus! sic, quo properatis, eundum.» 390
    Mox instaurantis pugnam circumsilit arma,
    Et rapto nudum clipeo latus haurit Hiberi.

    1. Quoniam Jovem Capitolinum bello quasi superare non potuisti,

    nunc Jovi Stygio, h. Plutoni, bella fer, infer. V. ad III, 365,
    in V.L.
    387. in inguine v. Hom. Il. ν, 568, 569.
    --Hiberi, Hispani, ut vulgo putant. Sed nomen proprium est.
    388. singultantia in leto, ἀποβλύζοντα, emittentia sanguinem
    cum singultu.
    392. latus haurit, ut, V, 524, ubi Drak. comparat Ovid. Met.
    V, 126. Senec. Agam. 890. Val. Fl. VI, 554. Stat. Th. VIII, 666;
    X, 308. Liv. VII, 10. Curt. VII, 2; IX, 5. Cf. Heyne ad Virg. Æn.
    II, 600; X, 314.

    1. in inguen R. 3, in marg.
    2. singultantia cæde h. sanguine, ut pro φόνος pro αἷμα,

    paulo calidior quis conjicere possit, coll. Virg. Æ. IX, 333.

    Dives agri, dives pecoris, famæque negatus
    Bella feris arcu jaculoque agitabat Hiberus.
    Felix heu! nemorum, et vitæ laudandus opacæ, 395
    Si sua per patrios tenuisset spicula saltus!
    Hunc miseratus adest infesto vulnere Ladmus.

    1. Dives agri ut ap. Virg. Æn. X, 563.

    --famæ negatus, famæ virtutis sibi comparandæ occasione, ob
    privatam, quam agebat, vitam, destitutus.
    394. Bella feris agitabat, venatui operam dabat, Draken. proprie
    de bello feris inferendo cogitabat, vel bella feris movebat,
    inferebat.
    395. vitæ opacæ, quæ in nemoribus et venando transigebatur, ut
    quies o. ap. Stat. Silv. III, 5, 17. Cellar. interpretatur
    privatam, a strepitu bellico remotam.
    397. infesto vulnere, telo, quo vulnus infligitur. ut II, 92;
    V, 251. Sed vid. Heyne ad Virg. Æneid lib. II, v. 529, p. 274, T. II
    nost. edit. Ed.

    1. Bella ferens scripti cum R. 3. Parm. Med. unde serens

    omnino legendum putabat N. Heins, qui hanc elegantiam et III, 365,
    VIII, 266, sæpiusque sectatur et male comparat sup. v. 80, et Liv.
    XXXI, 6, bella ex bellis serere. Aptiores sunt dictiones,
    serere certamina, discordias, mentionem, lites, etc. pro
    movere ap. Liv. II, 1; III, 40, 43; XXIV, 31, al. prælia serere,
    h. conserere, ap. Tac. Hist. V, 11. vulnera serere V, 235, et
    ap. Lucret. V, 1292, ut alibi spargere vulnera, tela, de quo
    vid. not. ad v. 267. Si quid tamen mutandum h.l., præstat forte,
    judice quoque Lefeb., lectio ed. R.

    2. famæque n. κατὰ Bella,
    feras, etc. agitabat, olim, in patria; cujus verbi tempus
    imperf. cur plane alienum ab h.l. visum sit viro docto in N.
    Allgem. deutsch. Bibl. T. VIII, P. II, p. 418. haud adsequor.
    Idem v. 403. probat vibrantem capillum, ut respondent verbis
    horrentes e.c.g.
    396. tenuasset, h. minuisset, consumsisset paulatim, aliquando
    malebat N. Heins. coll. Stat Achill. I, 644. Claud. Cons. Hon.
    VI, 128 al.
    397. Lagmus et Lagnus alii. Laudus Oxon prob.

    Drak. quia
    Laudia Ptolem. est opp. Mauritaniæ Cæsariensis, et Laud Plinio
    Mauritaniæ Tingitanæ fl. Hinc tacite id in contextum recepit
    Lefeb. Latmus conj. N. Heins. a Latmo ins., quam mihi ignotam
    esse fateor: fuit quidem hujus nominis Ciliciæ fl., et Cariæ, seu
    Ioniæ mons et urbs: sed h.l. Pœni mentio fit.

    Cui sævum adridens; «Narrabis Hamilcaris umbris
    Hanc, inquit, dextram, quæ jam post funera vulgi
    Hannibalem vobis comitem dabit:» et ferit alte 400
    Insurgens gladio cristatæ cassidis æra,
    Perque ipsum tegimen crepitantia dissipat ossa.

    1. sævum adridens, δεινὸν ἐπιμειδήσας, vel μειδιόων, adject. pro

    adverbio. Vid. App. μειδιόων βλοσυροῖσι προσώπασι Hom. Il. η, 212,
    laudatus a D. Heins.
    --Idem victoris sarcasmus IV, 288 sq.; V, 561 sq.; XI, 258. Præter
    Homerum Silio præivit Virg. Æn. II, 547 sq.; IX, 742; X, 829 seq.;
    XI, 688 seq., ubi vid. Cerda. Conf. Zinzerl. ad Val. Fl. IV, 313 et
    sup. ad v. 383. [“XI, 258” recte XI, 255]
    399. post funera, stragem, cædem, vulgi, militum gregariorum, ut
    IV, 266, 267. Sic λαὸς ap. Hom., et populus, II, 579.
    400, 401. alte Insurgens, ἐπερείδων Hom. vel ἀνασχόμενος sc. τὴν
    χεῖρα Il. γ, 362. Conf. Virg. Æn.

    XI, 697, et XII, 902.
    --cassidis cristatæ, Κόρυθος ἱπποδασείης. tegimen capitis,
    galeam.
    402. ossa crepitantia, quæ perfracta sonant, IV, 380.

    1. funera vulgi scripti, R. 3. Parm. Med. Paris. Vulgo

    vulnera vulgi, sono auribus ingrato.
    402. tegimen, non tegmen, in optimis membrr. ubique, prob.
    N. Heins., qui tamen ad Virg. Æ. III, 594 et VII, 666, utramque
    scripturam damnat, et tegumen defendit.

    Tum frontem Chremes intonsam umbrante capillo
    Septus, et horrentes effingens crine galeros;
    Tum Masulus, crudaque virens ad bella senecta 405
    Karthalo, non pavidus fetas mulcere leænas;

    1. horrentes effingens crine galeros, crines formans in speciem

    galeri, quum tot cincinnis implicati essent, ut galero similes
    viderentur. Male itaque Dausq. ex h.l. efficit, galerum nativam
    quoque comam, non semper adscititiam esse, quod jam monuere Drak.,
    et Gronov. Obss. IV, 18.
    405. cruda virens senecta, ex Virg. Æ.

    VI, 304.
    --crudus, ὠμὸς, proprie, non coctus, mollitus, corruptos,
    fractus et debilitatus, vel annis, ut h.l. et III, 386; V, 569;
    XII, 348, vel voluptatibus, ut III, 303, hinc et rudis, durus, asper
    III, 514, crudelis, ut ὠμὸν πρᾶγμα seu βούλευμα, et terribilis
    VII, 113, fortis V, 423; X, 98; XIII, 224, et malis insuperabilis
    IV, 35.
    --Cf. II, 439; III, 289; XVI, 236.
    406. mulcere, domare.
    --fetas, non gravidas intelligo; sed enixas, quæ jam pepererunt
    (ut ap. Virg. Æn. VIII, 630. Ecl. I, 5 al.) et amori iterum
    indulgent: tum enim sævissimas esse eas, notum vel ex Virg. Ge.

    III,
    245 sq.

    1. Chromis i. vibrante emend. N. Heins. quoniam vulgata in

    leges metricas peccat. Sed Chromis mox v. 439. inter Saguntinos
    memoratur. Chremetes corrig. Gronov. Obss. IV, 18, et
    umbrante, pro vulg. vibrante, ex Col. et Ox. recipiendum
    putabat, prob. Drak. ubrante Put. Versus 403 et 404 in edd.
    Junt. Ald. et Nut. duobus sequentibus postponuntur.
    406. Karthalo (pro quo rectius forte Carthalo scripseris; vid.
    ad v. 3), Gr. Καρθάλων, non Harcalo, vel Cartalo, Colon.
    probb. N. Heins. et Drak. coll. XV, 453. Liv. XXII, 15, 58.
    Justin. XVIII, 7. Polyb. I, 53, et Appian. Hannib. c.49. Add.

    Liv.
    XXVII, 16, et Appian. Pun. c. 68 et 74.

    Flumineaque urna cælatus Bagrada parmam;
    Et vastæ Nasamon Syrtis populator Hyempsal,
    Audax in fluctu laceras raptare carinas;
    Una omnes dextraque cadunt iraque peremti. 410

    1. Imitat. Virg. Æn. VII, 792. In Bagradæ clipeo expressus sui

    nominis fluvius (vel urna potius, ejus emblema), ubi forte patria
    ejus, vel unde originem duxit; ut in heroum scutis, eorum origo et
    imago, vel historia majorum rerumque ab his et a toto olim populo
    præclare gestarum, adumbrari solebat. Conf. II, 158; IV, 153; VIII,
    385 sq. (ubi Drak. hæc exempla jam excitavit), X, 175; XIV, 212;
    XVII, 397. De Bagrada fl. vid. ad VI, 140 seq.
    --cœlatus parmam urna fluminea, durior formula pro, parmam
    gerens, in qua urna, fluvii emblema, sculpta erat; Ern.
    408. Nasamones, adcolæ Syrtis vastæ h. majoris, ex navium
    captarum spoliis ditescentes. Vid. Plin.

    V, 5; VII, 2; Lucan. IX,
    438 sq., 891; Herodot. II, 32; IV, 172, 183.
    409. Audax raptare, θρασὺς ἁρπάζειν.

    1. Bagrada, non Bragrada, Col. R. 3. Parm. Med. vid. ad VI,

    141.

    Nec non serpentem diro exarmare veneno
    Doctus Athyr, tactuque graves sopire chelydros,
    Ac dubiam admoto sobolem explorare ceraste.

    1. exarmare veneno, ut contra armare v. dixit Virg. Æn. IX,

    773.
    412. chelydros graves, h. gravi fœtore, ut ap. Virg. Ge. III, 415,
    ubi lectio vulgaris ex h.l. firmari potest. Vid. ibi Heyne.
    --tactu sopire; nam præter carmina, etiam manuum tactu serpentes
    domare et sopire solebant ἐπῳδοὶ, vel ἀσπιδοθῆραι et ὀφιοδιῶκται.
    Conf. III, 302; V, 354; VIII, 498 sq. Heyne ad Virg. Æn. VII, 753
    seq. et de utroque modo angues domandi, ut de arte ὀφιοδήκτοις
    medendi, Plin. VII, 2; Cels. XXVII, 5; Lucan. IX, 891 sq. 922 sq.
    (ubi de Marmaridarum Psyllis, ut inf. III, 302, agitur) Strab. XIII,
    p. 588; Gell. IX, 2; XVI, 11; Gronov. Obss. II, 1; Heins. ad Ovid.
    A. A.

    II, 102.
    413. Afri et inpr. Psylli, genuinam sobolem ab adulterina, admotis
    anguibus, dignoscere et explorare, δοκιμάζειν, solent. «Mos
    Psyllis liberos genitos protinus objiciendi sævissimis
    serpentibus, eoque genere pudicitiam conjugum experiendi, non
    profugientibus adulterino sanguine natos serpentibus,» Plin. VII, 2.
    «Psylli quum arbitrantur, suppositum aliquem esse in stirpe, ei
    admovent, ut pungat, colubram. Quum pupugerit, si de genere sit,
    vivere: si non sit, mori.» Varro ap. Priscian. VII, 2; Cf. Lucan.
    IX, 891 sq. inpr. 906 sq. Solin. c. 27, p. 52; Tzetz. Chil. IV,
    hist. 135, v. 339; Ælian. Hist.

    Anim. I, 57, et Dio. LI, p. 453,
    qui posterior præter alia memorat, serpentes veste puerorum tacta
    continuo marcescere. Poetam h.l. agnoscas in variandis serpentum
    nominibus.

    1. serpentem, non serpentes, scripti.
    2. Athyr, non Atyr, Col.

    Tu quoque fatidicis Garamanticus adcola lucis,
    Insignis flexo galeam per tempora cornu, 415
    Heu! frustra reditum sortes tibi sæpe locutas
    Mentitumque Jovem increpitans, occumbis, Iarbas.
    Et jam corporibus cumulatus creverat agger,
    Perfusæque atra fumabant cæde ruinæ.

    1. Ad Iarbam militem traducta, quæ de Iarba, rege Numidiæ, Jovis

    Hammonis f., nota sunt vel ex II, 59 sq. VIII, 54 sq.; Virg. Æ. IV,
    36, 196 seq.; Justin. XVIII, 6. al.
    --fatidicis lucis, in quibus oraculum Jovis Hammonis, de quo vid.
    III, 10, 673 sq.
    --Garamanticus, Libycus; vel Silio, ut aliis, laxior est
    geographia. Nam Garamantes longe ab hoc oraculo in Marmarica remoti
    erant, et vel inter Æthiopiam et Gætuliam, vel in extrema Africæ
    parte ultra Gætuliam, colebant. Septemtrionales autem diversi ab
    australibus, qui non nisi 20 dierum iter ab Ammoniis aberant. Vid.
    Plin. V, 4. Herodot. IV, 174, 183. Cl. Schlichthorst. Geogr. Afric.
    Herod. p.

    7, 140, 155. Garamanticus pro Garamantice, ut
    ditissimus V, 260 al.
    415. Galeam cornibus arietinis, insigni Jovis Hammonis, ornatam
    habebat, ut ipse ille deus, IX, 298; et ap. Diod. III, 73; et Nabis,
    ejus sacerdos, inf. XV, 682; regesque Macedonum post Alexandrum M.,
    qui ejusdem dei filius haberi cupiebat, de quo vid. Spanhem. de Usu
    et P. Num. Diss. V, p. 346 sqq. Notus enim veterum mos, vel patriam
    et originem, vel illustria majorum facta exprimendi ejusmodi
    ornamentis, seu clipei, ut sup. v. 407 (ubi vid. not.), seu galeæ,
    ut II, 157; V, 79; Liv. XXVII, 33; Stat. Th.

    VII, 279; Herodian.
    I, 14, quæ loca Drak. ad XV, 682 excitavit. Nec minus nota res est,
    Jovi Hammoni, ut et Baccho, Pani aliisque, fluviorum inprimis,
    numinibus cornua, ad vim majestatemque declarandam apta, tribui:
    quæ idea priscis temporibus, quibus homines pelle serina vestium
    loco utebantur, orta et a Macedonum regibus renovata est. Vid.
    Lessing. Laoc. c. 8, p. 95, c. 9, p. 103; Broukh. ad Prop. III, 15,
    19, 30, ad Tibull. II, 1, 3; Jani ad Horat. Od. II, 19, 30.
    416. Oraculum mendax frustra incusabat.
    --sortes, κλῆρος, oraculum, quoniam oracula olim etiam per
    sortes, ψήφους, edebantur.
    419.

    Cædes δεινῶς, depingitur.
    --cæde, sanguine, ut φόνος pro αἷμα.
    --Perfusæ cæde, adspersæ sanguine. Ern., exponit, mixtæ et
    confusæ cadaveribus, quod usui loquendi minus convenit.

    1. Iarba, non Hyarba Col. ut II, 58, al. vid. Intpp. ad

    Virg. Æn. IV, 36 et 196. Hiarba cum adspirat. Cell. et more suo
    Drak.
    418. En, jam tacite edidit Lefeb.
    419. Confusæque ed. Junt. et inde expressæ Nut. al. prob. Dausq.
    Male! fumabant, non fumabat, vel fervebat, scripti et
    pleræque melioris notæ edd.

    Tum ductorem avido clamore in prælia poscit 420
    Fulmineus ceu Spartanis latratibus actus,
    Quum silvam occursu venantum perdidit, hirto
    Horrescit sætis dorso, et postrema capessit
    Prælia, canentem mandens aper ore cruorem,
    Jamque gemit geminans contra venabula dentem. 425

    1. ductorem Hannibalem poscit Murrus in prælia, ad singulare

    certamen provocat, more heroum.
    421. Splendida comparatio, concinnata ad exemplum Virg. Æ. X, 707,
    718, ubi vid. Heyne.
    --Fulmineus solemne apri et inpr. ejus dentium epitheton, quod
    nonnulli ab exertis utrimque dentibus, fulminis cuspides
    referentibus, repetunt; alii, qui ad Ovid. Met. VIII, 289,
    provocant, ab ardente et calido oris adflatu; alii vero inde, quod,
    ut fulmina non in rectum, sed in obliquum feruntur, sic et aper
    obliquo latrantes dissipat ictu, ut utar verbis Ovid. Met. VIII,
    344; unde σῦς δοχμὸς et λικριφὸς αΐξας apud Hom. Il. μ, 148 et
    Odyss. τ, 451.

    Sed poetis fulminea potius dicuntur, quæcumque
    instar fulminis cum impetu ruunt, et tam terrorem incutiunt, quam
    omnia contundunt et necant, v.c. ira, XI, 99; juvenis, IX, 393;
    ductor, XVII, 549; Scipiadæ fulmina gentis et belli, VII, 106;
    Lucret. III, 1049; Virg. Æn. VI, 843; IX, 812; fulmen Carthaginis
    Hannibal
    , XV, 667; fulmina belli milites Pœnorum, VII, 223;
    patria fulmina, XV, 408; fulmen linguæ, VIII, 412; f. verborum
    Cic. ad Div. IX, 21, quo teste Orat. c. 9, Periclem fulgere et
    tonare dixit Aristoph. Conf. Virg. Ge.

    IV, 561; ἀστεροπῇ ἐναλίγκιος
    Hom. Il. ν, 242; πρηστὴρ κεραύνιος al. [“XV, 408” recte XV, 404]
    --Spartani canes præstantius genus. Conf. II, 689; III, 295, et
    Heyne ad Virg. Ge. III, 345 et 405.
    422. perdidit silvam, h. securitatem et latebras in silva,
    spemque in ea positam; vel viam et reditum in silvam. Sic perdere
    terga
    , XIII, 171; p. fugam, viam fugæ amittere Martial. de Spect.
    XI, 2. 423. Horrescit sætis dorso; nam aprorum sætæ erigi solent,
    si ad pugnam se expediunt. Φρίξας εὖ λοφίην Hom. Od. τ, 446. Conf.
    Stat. Th. II, 129, XI, 531; Virg. Æn. X, 711, ubi vid.

    Heyne.
    Horrere autem, ut semel moneamus, poetis dicuntur, quæ erecta
    sunt, seu eminent v.c. segetes, arma, pili ac sætæ, (quæ in subito
    frigore et pavore, vel in ira vehementiore eriguntur) omniaque ea,
    quibus aspera est et squalida superficies, non lævor ac nitor. Sic
    et φρίσσειν, v.c. κάπρος φρίσσει τρίχας, seu ἐθείραις, λήϊον, vel
    ἄρουρα φρίσσει σταχύεσσιν, μάχη ἐγχείῃσι, etc. ap. Hesiod. Scut.
    171, 391; Hom. Il. ν, 339, 473, ψ, 599 al. Conf. Heyne ad Virg. Æn.
    X, 237; nostræ Collect. Vol. IV, p. 122. et VII, 86. Ed.

    1. latrantibus etiam legi posse monet N. Heins. Sed vulgata

    exquisitior, quam Drak. ex Virg. Ge. III, 412. Ovid. Metam. XIII,
    806, et Fast. II, 231 firmat.
    423. sætis, non sævus, Col. prob. N. Heins. nisi quod sætas
    maluerit.
    424. canentem Col., h. spuma cana mixtum et mandendo in eam
    mutatum, ut cana aqua, πολιὴ ἅλς, seu θάλασσα. Spumas
    cruentas
    inversa loquendi forma dixit Virg. Ge. III, 203. Drak.
    conf. IV, 252, et Claud. laud. Stil. II, 350, ubi vid. Heins.
    spumantem R. 3. Parm.

    Med. ex interpr. tenentem Ox. et Put.
    Vulgg. candentem, et quidam ferventem.
    425. Jamque gemet geminum c. ven. dentem Col. Sic et Oxon. nisi
    quod vitiose in eo decem pro dentem. Vulgg. J. gemens geminum
    c. v. torquet
    ; sed τὸ torquet, quod nec scripti, nec meliores
    editi agnoscunt, grammatici potius acumen sapit, quam dentem,
    cujus ellipsis dura est. J. gemens geminum v. c. fertur Put. et
    R. 3. quam lectionem ex verbis Virg. Æ. IX, 553 margini adscriptis
    ortam suspicor.

    Ad hæc corrigenda viri docti certatim operam suam
    contulere. J. acuens geminum c. v. torquet conj. Barth. Adv.
    VII, 15. J. ciet geminum c. v. dentem, vel J. fremens genuino
    intra v. fertur
    , vel J. fremens genuinum intra v. torquet, vel
    denique, quod ipsi et Drak. præ reliquis placebat, J. fremens
    genuino intrat v. dente
    , tentabat N. Heins. Fremere voc. propr.
    de feris iratis; dentes vero genuini sunt posteriores et
    novissimi in extrema gena, seu gingiva, κραντῆρες et
    σωφρονιστῆρες. conf. X, 298 et vid. Fest. h.v., Cic. N. D. II,
    54; Plin.

    XI, 37. J. gemens gemituque intra v. fertur, vel
    geminum cornu in. v. torquet, vel gemino cornu in v. fertur
    invita Minerva emend. Ulit. ad Grat. 109. J. gemens genuinum
    intra v. torquet
    Scalig. in marg. libri sui. Mea qualicumque
    sententia, quam tamen ex VV. DD. judicio, vel stare jubebo, vel
    cadere patiar levissima, quam propterea in textum recepi,
    mutatione lectionis vetustiss. codd.

    Col. et Ox. locus haud dubie
    corruptus, optime ita reconcinnari potest: J. gemit geminans, ut
    capessit mandens vs. sup. gemit propter vulnera a venatoribus
    canibusque inflicta, ut ap. Hom. in simili loco de leone saucio
    Il. υ, 169, ἐν δὲ τέ οἱ κραδίῃ στένει ἄλκιμον ἦτορ, et Il. π, 489,
    ὤλετο στενάχων taurus. cf. Avien. fab. 17, et Virg. Ge. III, 226;
    ex quibus locis patet, hoc verbum immerito a Scalig. Poetic. V, 15
    carpi, quod gemitus non sit iracundi et rabidi, sed mœrentis; quod
    Drak. etiam refellit coll. Virg. Æn. VII, 15. Lucan. VI, 688.
    Petron. Sat. 115, al. conf. Heins. ad Val.

    Fl. I, 768, qui tamen
    h.l. in Scalig. sementiam discedit. Taceo, cujuscumque generis
    sonum et strepitum verbo gemere exprimi, (ut ap. Virg. Ge. III,
    133, 183; IV, 173. Æn. V, 806; VI, 413; XI, 138, et Hor. Od. I,
    14, 6) quia non video, cur gemitus a feris sauciis alienus sit.
    geminans dentem, h. dentium ictus, ut ap. Virg. Æ. V, 434, 457;
    XI, 698; XII, 714. Hor. Od. I, 16, 8. Hæc scripseram, quum deinde
    animadverterem, in eandem fere conject. incidisse Cl. Lefeb., qui
    coll. v. 168, 537; Virg. Æ. XI, 698, et Val. Fl.

    VI, 379, edidit.
    J. gemens geminat c. v. dentem, quæ lectio probatur in Annal.
    liter. Gœttingue., Additam. XVII, p. 262, a. 1782. Et sensu quidem
    a nostra non differt, sed ab ea, quam antiquiss. MSS. exhibent,
    paulo longius recedit, et perperam certe gall. vertitur, de ses
    broches il déchire à coups redoublés les filets des chasseurs
    .
    Cæterum non magnopere intercedo, quo minus tota cod. Col. lectio
    servetur, excepto verbo gemet, in cujus locum varia substituere
    possis, quæ tamen nemo præstare ausit, v.c. terit, aut acuit,
    ut ap. Hor. Od. III, 20, 10. Virg. Ge.

    III, 255, et σῦς seu
    Κάπριος θήγει ὀδόντας ap. Hom. Il. λ, 416; ν, 475, et ὑπαὶ δέ τε
    κόμπος ὀδόντων Γίγνεται, Il. λ, 417; μ, 149, vel premit, ut
    dentes in vite premere dixit Ovid. Fast. I, 355, nisi malis
    fremit, vel, ut ap. Virg. Æn. IX, 552, furit contra v. κατὰ
    geminum dentem, qui in ore apri utrinque prominent, ut ap. Ovid.
    Metam. VIII, 400.

    At parte ex alia qua se insperata juventus
    Extulerat portis, ceu spicula nulla manusque
    Vim ferre exitiumve queant, permixtus utrisque
    Hannibal agminibus passim furit et quatit ensem,
    Cantato nuper senior quem fecerat igni 430
    Litore ab Hesperidum Temisus; qui carmine pollens
    Fidebat magica ferrum crudescere lingua:

    1. insperata, ex insperato, contra spem et opinionem.
    2. Cantato, incantato, carmine incenso, magico, vid. ad v. 96,

    et VIII, 497; conf. Prop. IV, 5, 13; Ovid. Am. II, 5, 38 et Met.
    VII, 98.
    431. Litore ab Hesperidum, ut sacerdos illa magici sacri, sup. v.
    101, et ap. Virg. Æn. IV, 484. De Hesperidum hortis vid. Heyne ad
    Virg. l.c. ad Apollod. p. 406 seq. et Comm. de Theog. Hes. in Cer.
    v. 11, et Cl. Hermann. Mythol. T. I, p. 402. Conf. III, 282 sq. IV,
    638, VI, 184.
    432. crudescere, crudius, sævius, et hinc nocentius et efficacius
    fieri.

    1. Expulerat Asc. et Nut.
    2. Temisus Col. Remsus Parm. Rhemisus Med. Ald. Gryph. al.

    Hinc librariorum stupore in c. Oxon. irrepsit remissus, quod
    quum in versus legem peccaret, plerique editores missus
    reposuerunt, forte etiam obfensi locutione nostra, Temisus ab
    litore A.
    , quæ tamen passim obvia. cf. Liv. I, 50, pr. Virg. Ge.
    III, 2, et, quæ loca Drak. ad V, 271, excitavit, inf. VI, 42; X,
    174. Prop. IV, 6, 37, Val. Fl. I, 365, Liv. XXXI, 23. Plura
    exempla desideranti satisfacient Intpp. ad Petron. c. 38, et
    Heins. ad Ovid. Amor. II, 6, 1. ubi eodem modo etiam mox v. 433
    ab oris legendum putabat. Sed cave quidquam mutes.

    Quantus Bistoniis late Gradivus in oris
    Belligero rapitur curru, telumque coruscans,
    Titanum quo pulsa cohors, flagrantia bella 435
    Cornipedum adflatu tonat, et stridoribus axis.

    1. Comparatio desumta a Virg. Æn. XII, 331 seq. ubi vid. Heyne.

    --Quantus, h. tantum furit H., quantum.
    --Bistoniis oris, Thracia, (vid. Plin. IV, 11) propria sede
    Martis. Conf. IV, 433; Hom. Od. θ, 361; Virg. Æn. III, 13, 35.
    Claud. in Rufin. I, 334 sq. De curru Martis conf. IV, 432 sq. et
    Heyne ad Virg. Æn. VIII, 433.
    434. telum coruscans, vibrans, πάλλων δοῦρα Hom. Il. γ, 19,
    ε, 495. Ἄρης στιβαρὸν δόρυ κραδαίνων Anacr. XLV, 9.
    [435.] Titanum pro Gigantum, quos seriores inpr. poetæ confundere
    solent. Conf. Claud. Gigantom.

    75 sq.
    --bella flagrantia, vehementia et acria, vel ardentia quæ cum
    ardore geruntur, ut flag. comitia dixit Plin. H. N. Præf.
    436. adflatu, anhelitu.

    1. tonat R. 3. Parm. Med., h. tonare facit, cum strepitu edit.

    cf. Martial. VIII, 2, 14, et Heins. ad Claud. in Cons. Olybr. et
    Prob. v. 208. Prospera vibrati tonuerunt omina nimbi. Proprie
    arma et belli tonant, ut XII, 300, vel heros tonat armis,
    tonat et fulminat bello, ut IV, 254; XIV, 299. Virg. Ge. IV,
    561. Justin. XXXII, 4. Vulgg. domat, quod Lef. cum aliis damnat,
    cui tamen Scalig., qui idem fecerat, ineptire videtur. donat
    Junt.

    Jamque Hostum, Rutulumque Pholum, ingentemque Metiscum,
    Jam Lygdum, Duriumque simul, flavumque Galæsum,
    Et geminos, Chromin atque Gyan, demiserat umbris;

    1. Notus est poetarum mos, non numerum, sed nomina occisorum

    hostium recensendi, quod ad vim ornatumque narrationis, et ad animum
    lectoris in eam intendendum plurimum facit.
    [438.] Flavus, ut ξανθὸς, solenne epitheton virorum fortium et
    heroum, quos et pulchritudo decebat, unde iis ξανθὸς τρίχας, seu
    ξανθὴν κόμην tribui notum vel ex Hom. Il. α, 197; β, 642; γ, 284;
    Od. ν, 399. flavus Achilles dicitur Claud. Paneg. VIII, 556. Hinc
    forte et flaua coma Bellonæ inf. V, 220, ut ξανθὰ Γλαυκῶπις Pind.
    Nem. X, 13. Flavi autem crines veteribus non minus ac nobis
    placebant, unde flava Phyllis et Chloe, flavus Ganymedes etc.
    ap. Horat.

    Od. II, 4, 14; III, 9, 19; IV, 4, 4, ξανθὰς μὲν ἀνήψατο
    χερσὶν ἐθείρας Medea ap. Apollon. VIII, 828. Conf. inf. III, 402,
    IV, 200.
    439. demittere umbris, Orco, et hinc doctius neci, vel leto,
    ut X, 137; XI, 142; XII, 468; XIII, 459; poetis dicitur pro d. ad
    umbras
    , vel manes, ut IV, 342; XV, 470, ψυχὰς ἄϊδι πρόϊαψεν Hom.
    Il. α, 3, h. εἰς ἄϊδα, vel Ἄϊδος, Ἅδου δῶμα, οἶκον ἴαψε, seu
    ἔπεμψε ut Il. φ, 48, h. ἐφόνευσε. Conf. Intpp. ad Virg. Æn. II, 85,
    398; IX, 527; XII, 884.

    1. Ostum Col. unde Oscum conj. N. Heins. ab Osca, colonia

    Rom. in Hispania. Vulgg. Hoscum. Sed Hostum ex Oxon. Parm. et
    Med. recepit Drak. propterea, quod Hostus, et inde Hostius ac
    Hostilius nomina fuerint Romanis notissima, (prius avo et patri
    Tulli Hostilii, aliisque fuisse, tradunt Macrob. I, 6, Liv. I, 12,
    IV, 30) et Hostus, Hampsagoræ f., memoretur XII, 347, 403, 413,
    qui Hiostus, Hampsicoræ f., dicitur Liv. XXIII, 40, conf.
    Salmas. ad Solin. p. 24. Rutilumque Dausq. Pessime rutilumque
    Cell. conf. v. 261 sq. Metiscum vid. Heins. et Heyne ad Virg.
    Æn.

    XII, 469.
    438. Durium, non Dyrium vel Dirium, Col. Ox. Parm. Med.
    conf. V, 323, et sup. ad v. 306. Galæsum pro vulg. Galesum
    reposuit N. Heins. Γαλαῖσος, hod. Galaso, Calabriæ fl. juxta
    Tarentum. vid. Intpp. ad Virg. Ge. IV, 126. Æn. VII, 535, 575, et
    Hor. Od. II, 6, 10.
    439. Chromin Col. Chromim Put. Chronim Oxon. Vulgo
    Chronum. cf. Virg. Ecl. VI, 13, et Æn. XI, 675 ubi Heinsius non
    Chromin, ut h.l., sed Chromim scribendum putabat.

    Tantum
    itaque abest, ut viri docti in ejusmodi nominibus inter se
    consentiant, ut ne ipsi quidem satis sibi constent. Gyan, non
    Gyam, Col. Put. et priscæ edd. conf. Intpp. ad Virg. Æn. I, 222,
    612; V, 118, 152; X, 318. dimiserat Put. et Med. quod, nescio
    quare, concinnius videbatur N. Heins. ad XI, 142; qui tamen aliis
    locis (vid. not.) recte damnavit.

    Daunum etiam, grata quo non spectatior alter 440
    Voce movere fora, atque orando fingere mentes,
    Nec legum custos sollertior, aspera telis
    Dicta admiscentem: «Quænam te, Pœne, paternæ
    Huc adigunt Furiæ? non hæc Sidonia tecta
    Feminea fabricata manu, pretiove parata, 445
    Exsulibusve datum dimensis litus arenis;
    Fundamenta Deum Romanaque fœdera cernis.»

    1. movere fora, judices.

    --orando causas, agendo, dicendo.
    --fingere ut πλάσσειν, propr. ex luto, vel cera aliquid formare;
    hinc id. qd. formare, docere, et h.l. flectere, movere mentes,
    ut ap. Cic. Brut. 38 et inpr. Legg. III, 40. Cf. Burm. ad Petron.
    117, et, quos N. Heins. et Drak. laudarunt, Virg. Æn. VI, 80; Grat.
    105; Stat. Silv. V, 3, 192, et Val. Fl. V, 534 ubi Burm. hærebat.
    Sic et formare, XI, 452, ubi Drak. contulit Hor. Od. I, 10, 3, ej.
    Sat. I, 4, 122, et Epist. II, i, 128 al. Vid. Græv. ad Justin.
    XX, 4. [“XI, 452” recte XI, 449]
    443. Imitat. Virg. Æn.

    IX, 601 sq.
    444. non hæc Sidonia tecta, etc., hæc urbs, quam obpugnas, non est
    Carthago, a femina, Didone, condita. Conf. sup. v. 24 sq.
    445. pretio parata, conf. I, 24.
    447. Fundamenta Deum, urbem, cujus fundam. Deus, Hercules, jecit.
    Vid ad v. 273.
    --Romana fœdera urbem fœderatam Romanorum.

    1. figere malebat Modius. Male!
    2. Quænam, non quonam, scripti, R. 3. Parm. Med. Forte

    quianam, h. cur, præstiterit h.l. et II, 645; IV, 647 al.
    444. furiæ, h. furor, insania, non Furiæ cum Drak. scribendum
    videtur, ne de Furiis propr. sic dictis h.l. cogitetur. Quæ vos
    dementia adegit
    ap. Virg. Æn. IX, 601. conf. inf. II, 645; IV,
    648; X, 117.
    446. dimensæ litus arenæ malebat N. Heins.

    Ast illum, toto jactantem talia campo,
    Ingenti raptum nisu, medioque virorum
    Avulsum inter tela globo, et post terga revinctum, 450
    Hannibal ad pœnam lentæ mandaverat iræ.
    Increpitansque suos inferri signa jubebat;
    Perque ipsos cædis cumulos, stragemque jacentum
    Monstrabat furibundus iter, cunctosque ciebat
    Nomine, et in prædas stantem dabat inprobus urbem. 455

    1. lentæ iræ mandaverat, ut lonqa morte necabat ap. Virg. Æn.

    VIII, 488.
    452. Increpitans vid. ad v. 181.
    453. cædis, occisorum, ut VI, 603; VII, 614.
    454, 455. cunctos ciebat nomine, nam quod Drak. jam monuit, magnum
    habet momentum ad animos militum duci conciliandos eosque ad
    virtutem incitandos, si quisque se duci, qui pro meritis omnes, vel
    præmiis, vel pœnis adficere potest, notum videt et ab eo nominatim
    adpellatur. Conf. IX, 245 seq. Lucan. VII, 286 sq. Heyne et Cerda ad
    Virg. Æn. XI, 731; XII, 758. Heins. ad Claud. Cons. Hon. VI, 255, et
    Burm. ad Val. Fl.

    IV, 649.
    455. stantem, adhuc salvam, urbem militibus ad prædam proposuit.
    Conf. Liv. XXI, 11.

    1. cuneosque emend. idem h.l. cf. ad IV, 144. Sed vid. not.
    2. prædam Tell. a m. pr. quod recepit Lefeb., qui verba nostra

    e Cic. Phil. IV, 9, c. 4, petita putat. Sed vulgata doctior.

    Sed postquam a trepidis adlatum, fervere partem
    Diversam Marte infausto, Murroque secundos
    Hunc Superos tribuisse diem, ruit ocius amens
    Lymphato cursu, atque ingentes deserit actus.

    1. Similis locus est Virg, Æn. IX, 691 sq.

    --adlatum, nuncius adlatus, nunciatum, ut, XII, 338.
    --a trepidis, ab iis, qui formidinis pleni festinabant.
    --fervere Marte, ut ap. Virg. Æn. VIII, 676.
    457, 458. secundos, faventes.
    459. ruit ocius amens Lymphato cursu, oratio turget. Conf. VII,
    357; VIII, 153; XII, 545; Virg. Æn. VII, 377.
    --Lymphatus, νυμφόληπτος, h. ὁ τῇ Νύμφῃ λαμβάνεται, qui ob
    Nympham et quodcumque aliud numen, sive conspectum, sive iratum,
    furore conripitur; hinc terrore aliquo divinitus
    injecto perturbatus, vel simpl. perterritus, et, ut h.l., insanus.
    Cf. Cuper. Obss. III, 12, et Burm. ad Val.

    Fl. III, 46.
    459. ingentes actus, res alia parte gestas et v. 426, 455
    memoratas.

    Letiferum nutant fulgentes vertice cristæ: 460
    Crine ut flammifero terret fera regna cometes,
    Sanguineum spargens ignem; vomit atra rubentes
    Fax cælo radios, ac sæva luce coruscum
    Scintillat sidus, terrisque extrema minatur.

    1. Δεινὸν δὲ λόφος καθύπερθεν ἔνευεν, Hom. Il. γ, 337 et al.

    --Letiferum conf. ad v. 398.
    --Vim comparationis, quam Silius sublegit Maroni, Æn. X, 270, 275,
    nonnulli in cursu, propensione, aut prolapsione, alii vero (quibus
    favet locus Virg. ubi vid. Heyne) in fulgore cristarum ac cometæ,
    et Drak. denique in eo positam putat, quod, quemadmodum cometæ
    adparitio pestem, famem aliaque mala humano generi portendere atque
    inmittere credebatur, ita quoque terribilis adspectus Hannibalis
    cristarumque in capite ejus nutantium, quæ ipso motu impetum ejus
    iramque declarabant, letiferum Saguntinis terrorem incuteret. Confer
    VIII, 636; Virg. Ge. I, 488; Plin. II, 25; Sueton. Ner. c.

    36, et
    Claud. 46; Tibull. II, 5, 71; Cic. de N. D. II, 5; Lucan. I, 526 sq.
    Tac. Ann. XIV, 22; XV, 47; Val. Fl. V, 370 sq. ubi vid. Burm.
    [461.] Crine, vid. sup. ad v. 358.
    --fera regna, h. barbaros incultosque populos, physicæ rationis
    ignaros.
    462. vomit, emittit.
    --atra, tristis, perniciosa, terribilis, ut mox sæva luce et
    dirum lumen.
    463. Fax poetis dicitur ignis, inpr. cometæ et stellarum, v.c.
    Virg. Æn. II, 694; Val. Fl. l.c. Sen. Octav. 232.
    464. extrema sc. mala.

    1. Letiferum nutant Col. probb. N. Heins. et Drak. coll. v.

    501, 524; II, 399; IV, 353; XVII, 397. Stat. Th. VII, 528; XII,
    410. Claud. Cons. Olyb. et Prob. 4, 119 (ubi vid. Heins.) et in
    Rufin. II, 355. Hom. Il. ν, 115; ο, 481; π, 138. Vulgg.
    Letiferumque micant; sed sane satis erat, fulgentes cristas
    dixisse, monente N. Heins. Letiferumque nutant tacite et vitiose
    edidit Lefeb. Letifero nutant surgentes Parm. Letiferæ alii.
    463. læva luce suspicari possis, coll. Virg. Æn. X, 275.

    Præcipiti dant tela viam, dant signa, virique; 465
    Atque ambæ trepidant acies: jacit igneus hastæ
    Dirum lumen apex, ac late fulgurat umbo.
    Talis ubi Ægæo surgente ad sidera ponto
    Per longum vasto Cori cum murmure fluctus
    Suspensum in terras portat mare, frigida nautis 470
    Corda tremunt: sonat ille procul, flatuque tumescens
    Curvatis pavidas transmittit Cycladas undis.

    1. apex, eminentia, summa pars v.c. galeæ, λοφός, conus ap.

    Virg. Æn. X, 270; XII, 492, h.l. hastæ, h. cuspis, αἰχμὴ,
    ἐπιδορατὶς, ἀκωκή.
    468. Quemadmodum fluctus, per longum, in alto, procul a litore,
    ubi frangitur, vento tumescens (qui nautis Hulle vel Surf.
    dicitur), ingenti cura impetu sonituque in litus fertur; sic
    Hannibal magno armorum strepitu, procul audito, præceps in hostes
    ruit. Conf. Lichtenberg. V. Cl. Magasin für d. physik T. II,
    P. III, p. 38. Egregia comparatio, repetita inf. IV, 243 seqq. et
    VIII, 428, 429, quam tamen Silius non minus debet Virg. Ge. III, 236
    seqq. coll. Æn. VII, 528 sq. XII, 365 sqq. hic autem Hom.

    Il. δ, 422
    seqq. (ubi vid. Koppen) coll. ν, 795, 799. Possis etiam vim ejus in
    terrore militum et nautarum quærere; sed ornatus tum minus placet.
    --Ægæum mare cum dilectu positum, quoniam tam propter insulas,
    Cycladas inprimis, et interjecta vada, scopulos ac promontoria
    periculosissimum, quam ob aquilones, vehementer in eo spirantes,
    procellosissimum est. Conf. Heyne ad Virg. Æn. XII, 366.
    469. Corus, seu caurus, ἀργέστης, Nordwest, ventus vehementior.
    vid. Heyne ad Virg. Ge. III, 278; Plin.

    XVIII, 34.
    470. Suspensum mare id. qd. mox unda curvata, alias sinuata,
    h. tumida, in altum sublata, ut XV, 154, κῦμα κυρτωθὲν Hom. Od. λ,
    243, vel κυρτὸν Il. δ, 426, et ν, 799. Conf. VV. DD. ad Virg. Ge.
    IV, 361, et Æn. III, 564; Burm. ad Val. Fl. I, 615, et Drak. ad h.l.
    ubi laudat Nonn. Dion. VI, 127 (Βορείοθεν ἀγκύλον ὕδωρ); Ovid. Met.
    XI, 505; XV, 508; Stat. Th. V, 384; XI, 437, et Avien. Descr. Orb.
    v.

    296.
    471. sonat ille procul, sæpe si plura milliara abest.
    --flatuque tumescens, nonnunquam ad altitudinem XX pedum.
    472. pavidas, quarum incolæ pavidi sunt ob æstum maris.
    --transmittit, transit, ut IV, 345; VIII, 551 al. Conf. Virg. Æn.
    IV, 154.

    1. Æque ambæ R. 3, et Parm. Non male.
    2. Talis, non Qualis, scripti. Egeo Dausq. Male! Est

    Ἀιγαῖον, cui αἶγες h. τὰ κύματα, fluctus et procellæ nomen
    dederunt, monente D. Heins.
    472. Turbatis gravidas emend. D. Heins. coll. XIII, 494. Male!

    Non cuncta e muris unum incessentia tela,
    Fumantesque ante ora faces, non saxa per artem
    Tormentis excussa tenent: ut tegmina primum 475
    Fulgentis galeæ conspexit, et arma cruento
    Inter solem auro rutilantia, turbidus infit:

    1. tenent, retinent.

    --tegmina galeæ, propr. capitis, ipsa Murri galea.
    476. cruento, cruore adsperso, vel rubro, ut ap. Virg. Ge. I, 306.
    477. turbidus infit, verba Maroniana Æn. XII, 10.
    --turbidus, ταραχθεὶς, seu τεταραγμένος, turbatus, commotus, ira
    furens. Conf. Heyne ad Virg. Æn. IX, 57; X, 648, 763; XI, 742, et
    inf. II, 529.

    «En, qui res Libycas, inceptaque tanta retardet,
    Romani Murrus belli mora! Fœdera, faxo,
    Jam noscas, quid vana queant, et vester Iberus. 480

    1. Amara irrisio Murri et fœderis, a Romanis cum Hasdrubale

    renovati, quo libertas Saguntinorum pacta, et Iberus finis
    utriusque imperii constitutus. Vid. Duker. ad Flor. II, 6, et sup.
    ad v. 294.
    479. belli mora (quæ verba vs. præc. explicantur) ut ap. Virg. Æn.
    X, 428, ubi vid. Heyne. Mora, is qui moratur, ut principium,
    princeps, vel is, unde quid principium ducit; spes is, qui sperat;
    palma is, de quo victoria restat reportanda; imperium imperator,
    quæ comparavit Drak. ad VIII, 33; XV, 749; XVI, 504, 507. Conf.
    Intpp. ad Val. Fl.

    I, 23.
    480. quid queant, quantum apud me valeant, quam vim habeant.
    --vester Iberus, qui vobis favet, quoniam nobis per pacta non
    licet, eum transire. Conf. ad I, 118 et IV, 648; Barthius Adv. VII,
    15, hæc notat: «Quomodo vester, qui ab iis contemnebatur? an
    Iberum dicit modo a Murro in pugna occisum, ut vester sit, quem
    ad urbem vestrum concidi posse speratis?» Sed vid. Gronov. Obss.
    IV, 18.

    Fer tecum castamque fidem servataque jura:
    Deceptos mihi linque Deos.» Cui talia Murrus:
    «Exoptatus ades! mens olim prælia poscit,
    Speque tui flagrat capitis: fer debita fraudum
    Præmia, et Italiam tellure inquire sub ima. 485
    Longum in Dardanios fines iter, atque nivalem
    Pyrenen, Alpesque tibi mea dextera donat.»

    1. Castus, purus a vitiis, sanctus, inviolabilis, ut ἁγνὸς pro

    ὅσιος, unde fides casta, quæ sancta dicitur, II, 479; sacra,
    XIII, 281, et alma, h. venerabilis, Cic. Off. III, 29. Hinc
    castus etiam est fidus, qui fidem servat, III, 1, et XVII, 131 ubi
    Drak. monet, castum obponi perfido, vel perjuro, v.c. apud Cic.
    pro Rosc. Com. c. 7. Conf. Ernesti Clav. Cic. et ad Tac. Germ.
    c. 40.
    --Fer tecum, tibi habe.
    --servata jura, religionem in pacis legibus servandis. Inpia
    verba, sed ab heroum et Hannibalis animo (vid. sup. v.

    56, 58) non
    aliena.
    482. Deceptos Deos, per quos pejeravimus, ut VI, 693, unde mox
    fraudum pro perjurio.
    483. olim, jamdudum.
    484. Spe tui capitis, h. te occidendi.
    485. Conf. Virg. Æneid. lib. X, v. 650, p. 164, T. IV, nost. edit.
    Ed.
    486. Similis sarcasmus in Homero et Marone passim obvius. Conf. II,
    325.
    487. donat, h. condonat, remittit, (erspart) laborem hos montes
    transeundi, et per eos in fines Dardanios, h. Italiæ contendendi.
    Vid. Ind. et cfr. II, 325; Gronov. Obss. III, 23; Jani ad Horat. Od.
    III, 3, 33; Heins. ad Ovid.

    A. A. III, 85; Burm. ad Val. Flacc. I,
    473; quosque Drak. ad h.l. et ad XV, 603, citavit; Sen. Œd. 1001;
    Lucan. IV, 764; VI, 58; IX, 1091. Val. Flacc. II, 473; Stat. Th.
    VII, 557; Ovid. ex Ponto II, 7, 51; Liv. VIII, 35; Græv. ad Cic. Ep.
    ad Div. V, 4; Gronov. ad Sen. Med. 1015, et Phœniss. 235, 456.

    1. Fert equum scripti, unde Fer tecum ingeniose reposuit

    D. Heins. Cf. loca a N. Heins. et Drak. adscripta, Avien. fab.
    XLII. Senec. Med. 270. Juven. Sat. III, 276. Quintil. Declam. III,
    p. 38. Vulgg. Ferto equum, et Fer æquum Parm. cassamque,
    h. inanem, nil profuturam Saguntinis, ut III, 17; X, 116, malebat
    N. Heins.

    Hæc inter cernens subeuntem comminus hostem,
    Præruptumque loci fidum sibi, conripit ingens
    Aggere convulso saxum, et nitentis in ora 490
    Devolvit, pronoque silex ruit incitus ictu.
    Subsedit duro concussus fragmine muri.

    Edition notice Project Gutenberg source, credits & licence

    The reading text above is the public-domain work. The Project Gutenberg header, production credits and licence are kept here as provenance rather than shown before the book.

    Title
    Punicorum Libri Septemdecim
    Author
    Tiberius Catius Silius Italicus
    Release date
    December 31, 2008 [eBook #27672]
    Language
    Latin
    Credits
    Louise Hope, Robert Connal and the Online Distributed Proofreading Team
    Most recently updated
    July 30, 2021
    Front matter as received (title page, contents)
    [Transcriber’s Note:
    
    This text is based on the 1823 Lemaire (Paris) edition, in turn based on
    the 1792 Ruperti (Göttingen) edition. The “Ed.” of the Notes is Lemaire.
    The poem alone, without notes and commentary, is available separately as
    e-text 27219.
    
    In the original book, each page of the poem had three sections: the
    poem itself; the Variae Lectiones; and the commentary. For this e-text
    the last two items have been reversed, with the commentary placed
    immediately after each short section of text, followed by the Variae
    Lectiones.
    
    In the Notes and Variae, line numbers in brackets were added by the
    transcriber for consistency with the HTML version, where explicit
    numbers were needed for linking. Duplicate numbers in the original are
    unchanged. Known errors in cross-references are noted in brackets
    immediately after each entry. _Not all errors were found._
    
    In the Notes, Variae and Index, punctuation errors such as comma for
    period have been silently corrected. Other errors are listed at the end
    of each Book.]
    
    
           *       *       *       *       *
    
                      BIBLIOTHECA
    Header as received
    The Project Gutenberg eBook of Punicorum Libri Septemdecim
        
    This eBook is for the use of anyone anywhere in the United States and
    most other parts of the world at no cost and with almost no restrictions
    whatsoever. You may copy it, give it away or re-use it under the terms
    of the Project Gutenberg License included with this eBook or online
    at www.gutenberg.org. If you are not located in the United States,
    you will have to check the laws of the country where you are located
    before using this eBook.
    
    Title: Punicorum Libri Septemdecim
    
    Author: Tiberius Catius Silius Italicus
    
    Editor: N. E. Lemaire
            Georg Alexander Ruperti
    
    
            
    Release date: December 31, 2008 [eBook #27672]
                    Most recently updated: July 30, 2021
    
    Language: Latin
    
    Other information and formats: www.gutenberg.org/ebooks/27672
    
    Credits: Louise Hope, Robert Connal and the Online Distributed Proofreading Team
    Full Project Gutenberg licence
        
    
    Updated editions will replace the previous one—the old editions will
    be renamed.
    
    Creating the works from print editions not protected by U.S. copyright
    law means that no one owns a United States copyright in these works,
    so the Foundation (and you!) can copy and distribute it in the United
    States without permission and without paying copyright
    royalties. Special rules, set forth in the General Terms of Use part
    of this license, apply to copying and distributing Project
    Gutenberg™ electronic works to protect the PROJECT GUTENBERG™
    concept and trademark. Project Gutenberg is a registered trademark,
    and may not be used if you charge for an eBook, except by following
    the terms of the trademark license, including paying royalties for use
    of the Project Gutenberg trademark. If you do not charge anything for
    copies of this eBook, complying with the trademark license is very
    easy. You may use this eBook for nearly any purpose such as creation
    of derivative works, reports, performances and research. Project
    Gutenberg eBooks may be modified and printed and given away—you may
    do practically ANYTHING in the United States with eBooks not protected
    by U.S. copyright law. Redistribution is subject to the trademark
    license, especially commercial redistribution.
    
    
    START: FULL LICENSE
    
    THE FULL PROJECT GUTENBERG™ LICENSE
    
    PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK
    
    To protect the Project Gutenberg™ mission of promoting the free
    distribution of electronic works, by using or distributing this work
    (or any other work associated in any way with the phrase “Project
    Gutenberg”), you agree to comply with all the terms of the Full
    Project Gutenberg License available with this file or online at
    www.gutenberg.org/license.
    
    Section 1. General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg
    electronic works
    
    1.A. By reading or using any part of this Project Gutenberg
    electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to
    and accept all the terms of this license and intellectual property
    (trademark/copyright) agreement. If you do not agree to abide by all
    the terms of this agreement, you must cease using and return or
    destroy all copies of Project Gutenberg electronic works in your
    possession. If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a
    Project Gutenberg electronic work and you do not agree to be bound
    by the terms of this agreement, you may obtain a refund from the person
    or entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8.
    
    1.B. “Project Gutenberg” is a registered trademark. It may only be
    used on or associated in any way with an electronic work by people who
    agree to be bound by the terms of this agreement. There are a few
    things that you can do with most Project Gutenberg electronic works
    even without complying with the full terms of this agreement. See
    paragraph 1.C below. There are a lot of things you can do with Project
    Gutenberg electronic works if you follow the terms of this
    agreement and help preserve free future access to Project Gutenberg
    electronic works. See paragraph 1.E below.
    
    1.C. The Project Gutenberg Literary Archive Foundation (“the
    Foundation” or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection
    of Project Gutenberg electronic works. Nearly all the individual
    works in the collection are in the public domain in the United
    States. If an individual work is unprotected by copyright law in the
    United States and you are located in the United States, we do not
    claim a right to prevent you from copying, distributing, performing,
    displaying or creating derivative works based on the work as long as
    all references to Project Gutenberg are removed. Of course, we hope
    that you will support the Project Gutenberg mission of promoting
    free access to electronic works by freely sharing Project Gutenberg
    works in compliance with the terms of this agreement for keeping the
    Project Gutenberg name associated with the work. You can easily
    comply with the terms of this agreement by keeping this work in the
    same format with its attached full Project Gutenberg License when
    you share it without charge with others.
    
    1.D. The copyright laws of the place where you are located also govern
    what you can do with this work. Copyright laws in most countries are
    in a constant state of change. If you are outside the United States,
    check the laws of your country in addition to the terms of this
    agreement before downloading, copying, displaying, performing,
    distributing or creating derivative works based on this work or any
    other Project Gutenberg work. The Foundation makes no
    representations concerning the copyright status of any work in any
    country other than the United States.
    
    1.E. Unless you have removed all references to Project Gutenberg:
    
    1.E.1. The following sentence, with active links to, or other
    immediate access to, the full Project Gutenberg License must appear
    prominently whenever any copy of a Project Gutenberg work (any work
    on which the phrase “Project Gutenberg” appears, or with which the
    phrase “Project Gutenberg” is associated) is accessed, displayed,
    performed, viewed, copied or distributed:
    
        This eBook is for the use of anyone anywhere in the United States and most
        other parts of the world at no cost and with almost no restrictions
        whatsoever. You may copy it, give it away or re-use it under the terms
        of the Project Gutenberg™ License included with this eBook or online
        at www.gutenberg.org. If you
        are not located in the United States, you will have to check the laws
        of the country where you are located before using this eBook.
      
    1.E.2. If an individual Project Gutenberg electronic work is
    derived from texts not protected by U.S. copyright law (does not
    contain a notice indicating that it is posted with permission of the
    copyright holder), the work can be copied and distributed to anyone in
    the United States without paying any fees or charges. If you are
    redistributing or providing access to a work with the phrase “Project
    Gutenberg” associated with or appearing on the work, you must comply
    either with the requirements of paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 or
    obtain permission for the use of the work and the Project Gutenberg
    trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or 1.E.9.
    
    1.E.3. If an individual Project Gutenberg electronic work is posted
    with the permission of the copyright holder, your use and distribution
    must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any
    additional terms imposed by the copyright holder. Additional terms
    will be linked to the Project Gutenberg License for all works
    posted with the permission of the copyright holder found at the
    beginning of this work.
    
    1.E.4. Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg
    License terms from this work, or any files containing a part of this
    work or any other work associated with Project Gutenberg.
    
    1.E.5. Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this
    electronic work, or any part of this electronic work, without
    prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with
    active links or immediate access to the full terms of the Project
    Gutenberg License.
    
    1.E.6. You may convert to and distribute this work in any binary,
    compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including
    any word processing or hypertext form. However, if you provide access
    to or distribute copies of a Project Gutenberg work in a format
    other than “Plain Vanilla ASCII” or other format used in the official
    version posted on the official Project Gutenberg website
    (www.gutenberg.org), you must, at no additional cost, fee or expense
    to the user, provide a copy, a means of exporting a copy, or a means
    of obtaining a copy upon request, of the work in its original “Plain
    Vanilla ASCII” or other form. Any alternate format must include the
    full Project Gutenberg License as specified in paragraph 1.E.1.
    
    1.E.7. Do not charge a fee for access to, viewing, displaying,
    performing, copying or distributing any Project Gutenberg works
    unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9.
    
    1.E.8. You may charge a reasonable fee for copies of or providing
    access to or distributing Project Gutenberg electronic works
    provided that:
    
        • You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from
            the use of Project Gutenberg works calculated using the method
            you already use to calculate your applicable taxes. The fee is owed
            to the owner of the Project Gutenberg trademark, but he has
            agreed to donate royalties under this paragraph to the Project
            Gutenberg Literary Archive Foundation. Royalty payments must be paid
            within 60 days following each date on which you prepare (or are
            legally required to prepare) your periodic tax returns. Royalty
            payments should be clearly marked as such and sent to the Project
            Gutenberg Literary Archive Foundation at the address specified in
            Section 4, “Information about donations to the Project Gutenberg
            Literary Archive Foundation.”
        
        • You provide a full refund of any money paid by a user who notifies
            you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he
            does not agree to the terms of the full Project Gutenberg™
            License. You must require such a user to return or destroy all
            copies of the works possessed in a physical medium and discontinue
            all use of and all access to other copies of Project Gutenberg™
            works.
        
        • You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of
            any money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the
            electronic work is discovered and reported to you within 90 days of
            receipt of the work.
        
        • You comply with all other terms of this agreement for free
            distribution of Project Gutenberg™ works.
        
    
    1.E.9. If you wish to charge a fee or distribute a Project
    Gutenberg™ electronic work or group of works on different terms than
    are set forth in this agreement, you must obtain permission in writing
    from the Project Gutenberg Literary Archive Foundation, the manager of
    the Project Gutenberg™ trademark. Contact the Foundation as set
    forth in Section 3 below.
    
    1.F.
    
    1.F.1. Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable
    effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread
    works not protected by U.S. copyright law in creating the Project
    Gutenberg™ collection. Despite these efforts, Project Gutenberg™
    electronic works, and the medium on which they may be stored, may
    contain “Defects,” such as, but not limited to, incomplete, inaccurate
    or corrupt data, transcription errors, a copyright or other
    intellectual property infringement, a defective or damaged disk or
    other medium, a computer virus, or computer codes that damage or
    cannot be read by your equipment.
    
    1.F.2. LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the “Right
    of Replacement or Refund” described in paragraph 1.F.3, the Project
    Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project
    Gutenberg™ trademark, and any other party distributing a Project
    Gutenberg™ electronic work under this agreement, disclaim all
    liability to you for damages, costs and expenses, including legal
    fees. YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT
    LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE
    PROVIDED IN PARAGRAPH 1.F.3. YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE
    TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE
    LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR
    INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH
    DAMAGE.
    
    1.F.3. LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a
    defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can
    receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a
    written explanation to the person you received the work from. If you
    received the work on a physical medium, you must return the medium
    with your written explanation. The person or entity that provided you
    with the defective work may elect to provide a replacement copy in
    lieu of a refund. If you received the work electronically, the person
    or entity providing it to you may choose to give you a second
    opportunity to receive the work electronically in lieu of a refund. If
    the second copy is also defective, you may demand a refund in writing
    without further opportunities to fix the problem.
    
    1.F.4. Except for the limited right of replacement or refund set forth
    in paragraph 1.F.3, this work is provided to you ‘AS-IS’, WITH NO
    OTHER WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT
    LIMITED TO WARRANTIES OF MERCHANTABILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE.
    
    1.F.5. Some states do not allow disclaimers of certain implied
    warranties or the exclusion or limitation of certain types of
    damages. If any disclaimer or limitation set forth in this agreement
    violates the law of the state applicable to this agreement, the
    agreement shall be interpreted to make the maximum disclaimer or
    limitation permitted by the applicable state law. The invalidity or
    unenforceability of any provision of this agreement shall not void the
    remaining provisions.
    
    1.F.6. INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the
    trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone
    providing copies of Project Gutenberg™ electronic works in
    accordance with this agreement, and any volunteers associated with the
    production, promotion and distribution of Project Gutenberg™
    electronic works, harmless from all liability, costs and expenses,
    including legal fees, that arise directly or indirectly from any of
    the following which you do or cause to occur: (a) distribution of this
    or any Project Gutenberg work, (b) alteration, modification, or
    additions or deletions to any Project Gutenberg work, and (c) any
    Defect you cause.
    
    Section 2. Information about the Mission of Project Gutenberg
    
    Project Gutenberg is synonymous with the free distribution of
    electronic works in formats readable by the widest variety of
    computers including obsolete, old, middle-aged and new computers. It
    exists because of the efforts of hundreds of volunteers and donations
    from people in all walks of life.
    
    Volunteers and financial support to provide volunteers with the
    assistance they need are critical to reaching Project Gutenberg’s
    goals and ensuring that the Project Gutenberg collection will
    remain freely available for generations to come. In 2001, the Project
    Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure
    and permanent future for Project Gutenberg and future
    generations. To learn more about the Project Gutenberg Literary
    Archive Foundation and how your efforts and donations can help, see
    Sections 3 and 4 and the Foundation information page at www.gutenberg.org.
    
    Section 3. Information about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation
    
    The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non-profit
    501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the
    state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal
    Revenue Service. The Foundation’s EIN or federal tax identification
    number is 64-6221541. Contributions to the Project Gutenberg Literary
    Archive Foundation are tax deductible to the full extent permitted by
    U.S. federal laws and your state’s laws.
    
    The Foundation’s business office is located at 41 Watchung Plaza #516,
    Montclair NJ 07042, USA, +1 (862) 621-9288. Email contact links and up
    to date contact information can be found at the Foundation’s website
    and official page at www.gutenberg.org/contact
    
    Section 4. Information about Donations to the Project Gutenberg
    Literary Archive Foundation
    
    Project Gutenberg™ depends upon and cannot survive without widespread
    public support and donations to carry out its mission of
    increasing the number of public domain and licensed works that can be
    freely distributed in machine-readable form accessible by the widest
    array of equipment including outdated equipment. Many small donations
    ($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt
    status with the IRS.
    
    The Foundation is committed to complying with the laws regulating
    charities and charitable donations in all 50 states of the United
    States. Compliance requirements are not uniform and it takes a
    considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up
    with these requirements. We do not solicit donations in locations
    where we have not received written confirmation of compliance. To SEND
    DONATIONS or determine the status of compliance for any particular state
    visit www.gutenberg.org/donate.
    
    While we cannot and do not solicit contributions from states where we
    have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition
    against accepting unsolicited donations from donors in such states who
    approach us with offers to donate.
    
    International donations are gratefully accepted, but we cannot make
    any statements concerning tax treatment of donations received from
    outside the United States. U.S. laws alone swamp our small staff.
    
    Please check the Project Gutenberg web pages for current donation
    methods and addresses. Donations are accepted in a number of other
    ways including checks, online payments and credit card donations. To
    donate, please visit: www.gutenberg.org/donate.
    
    Section 5. General Information About Project Gutenberg electronic works
    
    Professor Michael S. Hart was the originator of the Project
    Gutenberg concept of a library of electronic works that could be
    freely shared with anyone. For forty years, he produced and
    distributed Project Gutenberg eBooks with only a loose network of
    volunteer support.
    
    Project Gutenberg eBooks are often created from several printed
    editions, all of which are confirmed as not protected by copyright in
    the U.S. unless a copyright notice is included. Thus, we do not
    necessarily keep eBooks in compliance with any particular paper
    edition.
    
    Most people start at our website which has the main PG search
    facility: www.gutenberg.org.
    
    This website includes information about Project Gutenberg,
    including how to make donations to the Project Gutenberg Literary
    Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to
    subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks.

    Source: Project Gutenberg ebook #27672. Public-domain status is recorded per item; the licence text above is reproduced unchanged.

    Source
    Project Gutenberg
    Record
    ebook 27672
    Rights
    public domain (US)
    Rendered
    2026-11-21
    Completeness
    First 200,000 characters rendered.