Eta Eyolf
by Henrik Ibsen · Esperanto · Gutenberg #23837 · 120,246 chars · public domain (US)
The Project Gutenberg eBook of Eta Eyolf
This eBook is for the use of anyone anywhere in the United States and
most other parts of the world at no cost and with almost no restrictions
whatsoever. You may copy it, give it away or re-use it under the terms
of the Project Gutenberg License included with this eBook or online
at www.gutenberg.org. If you are not located in the United States,
you will have to check the laws of the country where you are located
before using this eBook.
Title: Eta Eyolf
Author: Henrik Ibsen
Translator: Odd Tangerud
Release date: December 13, 2007 [eBook #23837]
Language: Esperanto
Other information and formats: www.gutenberg.org/ebooks/23837
Credits: Produced by Andrew Sly with thanks to Odd Tangerud for his
continuing assistance in preparing his Ibsen translations
for Project Gutenberg
*** START OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK ETA EYOLF ***
Produced by Andrew Sly with thanks to Odd Tangerud for his
continuing assistance in preparing his Ibsen translations
for Project Gutenberg
HENRIK IBSEN
ETA EYOLF
(LILLE EYOLF)
(1894)
Dramo en tri aktoj
Tradukis
Odd Tangerud
Eldono 1997
Jec Scandinavia a/s
Postboks 28, N -
3401 Lier
Tlf.. 32 85 50 03. Fax. 32 85 50 82
ISBN 82-91707-58-8
ETA EYOLF
ROLOJ:
ALFRED ALLMERS, bienulo, literaturisto, iama pohora instruisto.
Sinjorino RITA ALLMERS, lia edzino.
EYOLF, ilia infano; naux jarojn agxa.
Frauxlino ASTA ALLMERS, pli juna duonfratino de Alfred.
Ingxeniero BORGHEJM.
RATO-FRAUxLINO.
(La okazajxoj trovas lokon en la bieno de _Allmers_ cxe la fjordo,
kelkajn mejlojn de la urbo.)
UNUA AKTO
(Bela, ricxe ekipita gxardena cxambro. Multaj mebloj, floroj,
plantoj. En la fono malfermitaj vitraj pordoj al verando. Vasta
elvido super la fjordon. Arbarkovritaj montetoj fore. Sur ambaux
flankaj muroj estas pordoj; tiu dekstre estas duobla pordo kaj iom
pli malantauxa. Antauxe dekstre estas sofo kun opaj kusenetoj kaj
kovriloj. Segxoj kaj malgranda tablo cxe la sofoangulo. Antauxe
maldekstre estas pli granda tablo kun apogsegxoj cxirkauxe. Sur la
tablo staras kofreto. Estas frua somermateno en varma sunvetero.)
(_Sinjorino Rita Allmers_ staras apud la tablo, kun la dorso
dekstren, elprenante el la kofreto. Sxi estas bela, iom granda,
sxvelbrusta, blonda sinjorino de proksimume 30 jaroj. Vestita en hela
matenrobo.)
(Iom poste _frauxlino Asta Allmers_ envenas tra la pordo dekstre,
vestita en helbruna somerkostumo kun cxapelo, jako kaj sunsxirmilo.
Sub la brako sxi havas suficxe grandan, sxlositan tekon. Sxi estas
svelta, mezalta, kun malhelaj haroj kaj profundaj, seriozaj okuloj.
25 jara.)
ASTA
(enveninta tra la pordo) Bonan matenon, kara Rita.
RITA
(turnas la kapon kaj kapsignas al sxi) Jen, -- cxu estas vi, Asta!
Cxu vi tiel frue venas el la urbo? Tiom foren al ni?
ASTA
(metas la vestajxojn sur segxon apud la pordo) Jes, mi havis ecx ne
momentan kvieton. Sxajnis al mi, ke mi nepre _devis_ iri cxi tien kaj
vidi etan Eyolf hodiaux. Kaj ankaux vin. (metas la tekon sur la
tablon cxe la sofo) Kaj mi veturis per la vaporsxipo.
RITA
(ridetas al sxi) Kaj surborde vi eble renkontis iun aux alian bonan
amikon? Tiel hazarde, mi pensas.
ASTA
(trankvile) Ne, mi tute ne renkontis iun konatulon. (rigardas en la
kofreton) Sed, Rita, -- kio do tio estas?
RITA
(dauxre elpakas) La valizo de Alfred. Cxu vi ne rekonas gxin?
ASTA
(gxoja, proksimigxas) Cxu! Alfred revenis hejmen?
RITA
Jes, imagu, -- li venis tute neatendite per la nokta trajno.
ASTA
Ho, do estis _tio_, kion mi sentis! Estis _tio_, kio tiris min cxi
tien! -- Kaj li nenion skribis antauxe? Ecx ne posxtkarton?
RITA
Ecx ne unu vorton.
ASTA
Ecx ne telegrafis?
RITA
Jes, horon antaux ol li venis. Tute mallonge kaj malvarme. (ridas)
Cxu ne kutimas al li, Asta?
ASTA
Jes ja. Cxion li faras tiel senemocie.
RITA
Sed des pli gxuinde estis, kiam mi havis lin reen.
ASTA
Jes, mi ja komprenas.
RITA
Ecx dek kvar tagojn antaux ol mi atendis lin!
ASTA
Kaj li fartas bone? Ne deprimata?
RITA
(fermas la kofreton kaj ridetas al sxi) Li aspektis kvazaux
transformita, kiam li envenis tra la pordo.
ASTA
Kaj ecx ne laca, cxu?
RITA
Jes, laca mi kredas ke li vere estis. Suficxe laca, jes. Sed, la
kompatindulo, li ja iris piede preskaux la tutan vojon.
ASTA
Kaj la aero inter la altaj montoj certe estis iom akra por li.
RITA
Ne, tion mi vere ne opinias. Mi auxdis lin tusi ecx ne unu fojon.
ASTA
Jen, vi vidu! Do estis tamen bone, ke la kuracisto decidigis lin fari
tiun ekskurson.
RITA
Jes, nun, kiam gxi fine estas finita, jen --. Sed komprenu, ke estis
terura tempo por mi, Asta. Pri tio mi neniam volis paroli. Kaj vi ja
malofte vizitis min --
ASTA
Jes, eble ne estis juste de mi. Sed --
RITA
Nu, nu, nu, -- vi havas ja la lernejon tie en la urbo. (ridetas)
Kaj nia vojkonstruisto -- li estis ja forvojagxinta, ankaux li.
ASTA
Ho, lasu nun tion, Rita!
RITA
Nu ja do. Ni lasu la vojkonstruiston. -- Sed kiom mi sopiris por
Alfred! Tia malpleneco! Forlasita, en dezerto! Hu, aspektis kvazaux
iu estus enterigxinta en la domo --!
ASTA
Nu, bona Dio, -- nur ses aux sep semajnojn --
RITA
Jes, sed memoru, ke Alfred neniam antauxe estis for de mi. Ecx ne
tagnokton. Neniam en cxiuj tiuj dek jaroj --
ASTA
Ne, sed tial mi opinias, ke vere ne tro frue estis, ke li cxi-jare
iom elvenis. Li devus fari montaran ekskurson cxiun someron. Tion li
estus devinta.
RITA
(duone ridetante) Ak do, vi facile parolas, vi. Se mi estus tiom --
tiom sagxa kiel vi, mi eble lasus lin libera pli frue -- eble. Sed
sxajnis al mi, ke mi ne povis, Asta! Aspektis al mi, kvazaux mi
neniam plu revidus lin. Cxu vi _tion_ ne komprenas?
ASTA
Ne. Sed eble estas pro tio, ke mi mem havas neniun por perdi.
RITA
(kun sxercema rideto) Vere neniun -- cxu?
ASTA
Ne laux mia scio. (interrompante) Sed diru, Rita, -- kie estas
Alfred? cxu li ankoraux dormas?
RITA
Ho, ne. Li ellitigxis same frue hodiaux, kiel li kutimas.
ASTA
Nu, kaj do li versxajne ne estis tro laca.
RITA
Jes, cxi-nokte. Kiam li venis. Sed nun li havis Eyolf ene cxe si pli
ol unu horon.
ASTA
La kompatinda, eta, pala knabo! Cxu li nun denove komencu lernadi kaj
lernadi?
RITA
(levante la sxultrojn) Vi scias, ke estas kiel Alfred deziras.
ASTA
Jes, sed mi opinias, ke vi devus tion kontrauxstari, Rita.
RITA
(iom senpacienca) Ne, -- kiel do vi pensas, -- en tio mi vere ne
povas min enmiksi. Tiujn rilatojn Alfred pli bone komprenas ol
mi. -- Kaj pri kio vi opinias ke Eyolf sin okupigu? Li ja ne povas
cxirkauxkuri kaj ludi, li, -- kiel aliaj infanoj.
ASTA
(decidite) Mi parolu kun Alfred pri tio cxi.
RITA
Jes, kara, tion faru. -- Nu, jen vidu --
(_Alfred Allmers_, en somerkostumo, permane kondukante _Eyolf_,
envenas tra la pordo maldekstre. Li estas svelta, belstatura viro de
36-37 jaroj, kun placxaj okuloj, maldensa hararo kaj barbo. Lia
vizagxo aspektas serioze kaj penseme. -- _Eyolf_ havas vestajxon de
fasono kiel uniformo kun oraj sxnuroj kaj leonbutonoj. Li lamas kaj
havas lambastonon sub la maldekstra brako. La gambo estas lama. Li
estas malaltkreska, aspektas malsane, sed havas belajn, sagxajn
okulojn.)
ALLMERS
(lasas _Eyolf_; gxoja aliras kaj donas al _Asta_ ambaux
manojn) Asta! Karega Asta! Jen vi cxi tie en nia forejo! Kaj ke mi
baldauxe vin vidus!
ASTA
Sxajnis al mi ke mi devus --. Bonvenon ree hejmen!
ALLMERS
(agitas sxiajn manojn) Dankon.
RITA
Cxu li ne aspektas admirinde?
ASTA
(fiksrigardas lin) Aminde! Vere aminde! Kun brilaj okuloj! Nu, do vi
certe multe skribis dumvoje. (gxoje ekkriante) Cxu eble la tuta
libro estas preta, Alfred?
ALLMERS
(sxultrotiras) La libro --? Ho, _gxi_ --
ASTA
Jes, mi imagis, ke por vi pli facile farigxus, kiam vi elvenus.
ALLMERS
Tion ankaux mi opiniis. Sed vidu, -- farigxis tute alie, kara. Mi
vere ecx ne skribis linion en la libro.
ASTA
Vi ne skribis --!
RITA
Nu tiel! Mi ne komprenis, kial la amaso da papero kusxas netusxita
en la valizo.
ASTA
Sed, kara Alfred, pri kio vi do okupigxis dum tiu longa tempo?
ALLMERS
(ridetas) Nur promenadis kaj pensis kaj pensis kaj pensis.
RITA
(metas sian brakon cxirkaux lian sxultron) Iomete pensis pri tiuj,
kiuj hejme sidis?
ALLMERS
Jes, kompreneble. Ecx multe. Cxiun opan tagon.
RITA
(lasas lin) Nu, do cxio estas ja en bona ordo.
ASTA
Sed nenion skribis en la libro? Kaj tamen vi jen povas aspekti tiom
gxoja kaj kontenta? Tia vi ne alie kutimas esti. Ne kiam la laboro
estas peza, mi opinias.
ALLMERS
Jen vi pravas. Cxar mi vere estis stulta antauxe, komprenu. La
pensado, _gxi_ entenas la plej bonan en la homo. Kio skribigxas sur
la paperon, ne multe tauxgas.
ASTA
(ekkriante) Ne multe tauxgas!
RITA
(ridas) Sed cxu vi frenezigxus, Alfred!
EYOLF
(fideme suprenrigardas al li) Ho jes, pacxjo, -- kion _vi_ skribas,
tio tauxgas.
ALLMERS
(ridetas kaj glittusxas liajn harojn) Ja, ja, cxar _vi_ tion diras,
do --. Sed kredu min, -- iu venos poste, kiu ecx pli tauxgos.
EYOLF
Kaj kiu li do estus? Ho, diru!
ALLMERS
Paciencu. Li certe venos kaj prezentos sin.
EYOLF
Kaj kion do vi jen faros?
ALLMERS
(serioze) Tiam mi denove iros en la montaron --
RITA
Fi, hontu, Alfred!
ALLMERS
-- supren sur la altejojn kaj la altajn vastejojn.
EYOLF
Pacxjo, cxu vi ne kredas, ke mi baldaux estos tiom forta, ke mi povos
akompani vin?
ALLMERS
(dolorige tusxata) Ho jes, eble, mia knabeto.
EYOLF
Cxar al mi aspektas tiom grande, ke ankaux mi povus grimpi la
montojn.
ASTA
(deturnante) Jen, kiel bela kaj belvestita vi estas hodiaux, Eyolf!
EYOLF
Jes, cxu ne, onklino?
ASTA
Jes ja. Cxu estas pro pacxjo, ke vi metis la novajn vestajxojn?
EYOLF
Jes, mi petis panjon pri tio. Cxar mi volis ke pacxjo vidu min tia.
ALLMERS
(mallauxte al _Rita_) Vi ne devus doni al li tian kostumon.
RITA
(mallauxte) Ho, li tiom longe petegis min. Ege petis. Li ne lasis
min en paco.
EYOLF
Kaj auxdu, pacxjo, -- Borghejm acxetis al mi pafarkon. Kaj ankaux
trejnigis min pafi.
ALLMERS
Jen, jes, vere estas io por vi, Eyolf.
EYOLF
Kaj kiam li venontfoje revenos, mi ankaux petos lin instrui al mi
nagxi.
ALLMERS
Nagxi! Ho, sed kial vi do tion volas!
EYOLF
Jes, cxar cxiuj knaboj malsupre sur la marbordo, ili scipovas nagxi.
Estas nur mi, kiu ne scipovas.
ALLMERS
(kortusxita, metas la brakojn cxirkaux lin) Estas permesite lerni
cxion kion vi volas! Cxion kion vi mem deziras lerni.
EYOLF
Jes, cxu vi scias kion mi pleje deziras, pacxjo?
ALLMERS
Nu? Diru?
EYOLF
Pleje mi deziras lerni farigxi soldato.
ALLMERS
Ho, eta Eyolf, estas multaj aliaj okupoj, kiuj estas pli bonaj ol
tiu.
EYOLF
Jes, tamen kiam mi estos granda, tiam mi ja devas esti soldato. Tion
vi ja scias.
ALLMERS
(premegas la manojn) Jes, jes, jes; ni vidos --
ASTA
(eksidas cxe la tablo dekstre) Eyolf! Venu al mi, kaj mi ion al vi
rakontos.
EYOLF
(iras al sxi) Kio estas, onklino?
ASTA
Imagu, Eyolf, mi vidis la Rato-frauxlinon.
EYOLF
Cxu! Vi vidis la Rato-frauxlinon! Ho, vi nur sxerctrompas min!
ASTA
Ne, estas vero. Mi vidis sxin hieraux.
EYOLF
Kie vi do vidis sxin?
ASTA
Mi vidis sxin sur la vojo, ekster la urbo.
ALLMERS
Ankaux mi vidis sxin ie en la kamparo.
RITA
(kiu sidas en la sofo) Eble ankaux ni vidos sxin, Eyolf.
EYOLF
Onklino, cxu ne estas strange, ke sxi estas nomita Rato-frauxlino?
ASTA
La homoj nur nomas sxin tiel, cxar sxi iras tra kamparo kaj laux
bordoj forpelante cxiujn ratojn.
ALLMERS
Efektive sxi lauxdire estas nomita frauxlino Lup, mi kredas.
EYOLF
Lup? Tio ja signifas lupo.
ALLMERS
(Frapetas lin sur la kapon) Jen, ankaux _tion_ vi scias, Eyolf!
EYOLF
(pensema) Do eble estas vero, ke sxi estas lup-fantomo dum la nokto.
Cxu vi tion kredas, pacxjo?
ALLMERS
Ho ne, tion mi ne kredas. -- Sed nun vi devus iri eksteren kaj iom
ludi en la gxardeno.
EYOLF
Cxu vi ne opinias, ke estas pli bone ke mi kunportu kelkajn librojn?
ALLMERS
Ne, de nun neniujn librojn. Prefere iru malsupren al la aliaj knaboj
sur la bordo.
EYOLF
(gxenata) Ne, pacxjo, mi ne volas malsupreniri al la knaboj hodiaux.
ALLMERS
Kaj kial ne?
EYOLF
Ne, cxar mi surhavas cxi tiujn vestajxojn.
ALLMERS
(sulkas la frunton) Cxu ili mokridas -- mokridas viajn belajn
vestajxojn!
EYOLF
(eviteme) Ne, tion ili ne kuragxas. Cxar tiam mi batus ilin.
ALLMERS
Nu ja, -- kion do --?
EYOLF
Sed ili estas tiom malbonkondutaj, tiuj knaboj. Kaj ili diras, ke mi
neniam povos farigxi soldato.
ALLMERS
(kun subpremata kolero) Kial ili do tion diras?
EYOLF
Eble ili estas enviemaj. Cxar, pacxjo, ili estas ja tiom malricxaj,
ke ili devas iri nudpiede.
ALLMERS
(mallauxte, kun sufokata vocxo) Ho, Rita, -- kiom jeno turmentas
mian koron!
RITA
(trankviligante, ekstaras) Nu, nu, nu!
ALLMERS
(minacante) Sed tiuj knaboj, iam ili lernos, kiuj estas majstroj tie
malsupre sur la bordo!
ASTA
(auxskultante) Iu frapas.
EYOLF
Certe estas Borghejm!
RITA
Envenu!
(La _Rato-frauxlino_ envenas silente kaj trankvile tra la dekstra
pordo. Sxi estas malalta, maldika, kurba estajxo, maljuna, grizhara,
kun akraj pikantaj okuloj. Vestita en malnovmoda, flordesegnita robo
kun kufo kaj manteleto. Per la mano sxi tenas grandan, rugxan
pluvsxirmilon, kaj sur la brako, en sxnuro, nigran saketon.)
EYOLF
(mallauxte, tenante la robon de _Asta_) Onklino! Eble estas sxi!
RATO-FRAUxLINO
(genufleksas cxe la pordo) Mi humile petas permeson, -- cxu la
gesinjoroj havas ion rongxantan en la domo?
ALLMERS
Ni? Ne, mi ne kredas.
RATO-FRAUxLINO
Jes, cxar alie mi volonte sxatus helpi la gesinjorojn senigi sin de
tio.
RITA
Jes, jes, ni komprenas. Sed ni havas neniujn tiajn.
RATO-FRAUxLINO
Estas vere malfelicxe. Cxar gxuste nun mi faras rondvojagxon. Kaj
neniu scias, kiam mi revenos en tiu cxi regiono. -- Ho, kiom laca mi
estas!
ALLMERS
(montras al segxo) Jes, vi tiel aspektas.
RATO-FRAUxLINO
Oni devus ja neniam farigxi laca bonfarante al la malfelicxaj etuloj,
kiuj estas malamataj kaj persekutataj tiom severe. Sed la fortoj
elcxerpigxas.
RITA
Eble vi volas sidi kaj iom ripozi?
RATO-FRAUxLINO
Multajn dankojn. (eksidas sur segxon inter la pordo kaj la sofo)
Cxar la tutan nokton mi okupigxis en aferoj.
ALLMERS
Nu tiel?
RATO-FRAUxLINO
Jes, sur la insuloj. (klukridas) La homoj vere bezonis sendi por mi.
Nu, ili ege malemis. Sed estis la nura rimedo. Ili tamen devis rongxi
la acidan pomon. (rigardas _Eyolf_ kaj kapsignas) Acidan pomon,
sinjoreto. Acidan pomon.
EYOLF
(senpere, iom timigita) Kial devis ili --?
RATO-FRAUxLINO
Kion?
EYOLF
Rongxi gxin?
RATO-FRAUxLINO
Fakte ili ne povis sin plu nutri. Pro la ratoj kaj cxiuj iliaj
ratinfanoj; la juna sinjoro certe komprenas.
RITA
Hu! La kompatinduloj, cxu ili havas tiom da _ili_?
RATO-FRAUxLINO
Jes, svarmegis. (ridas silente kaj kontente) En la litoj ili
svarmadis kaj cxirkauxkuris la tutan nokton. En la laktujojn ili
falis. Kaj trans la plankojn ili siblante kuradis cxiudirekten.
EYOLF
(mallauxte, al _Asta_) Tien mi neniam volas vojagxi, onklino.
RATO-FRAUxLINO
Kaj jen _mi_ venis -- kaj krome iu alia. Kaj ni kunprenis ilin,
cxiujn. La dolcxajn etulojn! Al ili cxiuj ni du metis finon.
EYOLF
(kriante) Pacxjo, -- jen, jen!
RITA
Bona Dio, Eyolf do!
ALLMERS
Kio okazas?
EYOLF
(montras) Estas io baraktanta en la saketo!
RITA
(maldekstren; krias) Hu do! Elpelu sxin, Alfred!
RATO-FRAUxLINO
Ho, karega sinjorino, ne timu tian etan figuracxon.
ALLMERS
Sed kio do tio estas?
RATO-FRAUxLINO
Estas nur Mopsulo. (malligas la saketon) Venu nun el la mallumo, vi
karega amiko mia.
(_Hundeto_ kun largxa, nigra muzelo metas sian kapon el la saketo.)
RATO-FRAUxLINO
(kape kaj mane signas al _Eyolf_) Proksimigxu nur fide, vi eta
vundita batalanto! Gxi ne mordas. Alvenu! Alvenu!
EYOLF
(tenas sin al _Asta_) Ne, mi ne kuragxas.
RATO-FRAUxLINO
Cxu ne sxajnas al la juna sinjoro, ke gxi havas mildan kaj sxatindan
aspekton?
EYOLF
(surprizita, montras) Tiu _jena_?
RATO-FRAUxLINO
Jes, gxuste gxi.
EYOLF
(duonlauxte, fiksrigardas la hundon seninterrompe) Sxajnas al mi ke
gxi havas la plej teruran -- aspekton kiun mi iam vidis.
RATO-FRAUxLINO
(fermas la saketon) Ho, sxangxigxos, sxangxigxos.
EYOLF
(senpere proksimigxas, tute proksime, kaj facile glitfrapetas la
saketon.) Delikata, -- delikata gxi tamen estas.
RATO-FRAUxLINO
(kun konsiderema vocxo) Sed nun gxi estas tiom laca kaj elcxerpita,
la kompatindulo. Tiom ege laca gxi estas. (rigardas al _Allmers_)
Cxar estas fortostrecxa, -- tia ludo, sinjoro komprenu.
ALLMERS
Kian ludon vi sugestas?
RATO-FRAUxLINO
La allogado.
ALLMERS
Aha, estas eble la hundo, kiu logas la ratojn.
RATO-FRAUxLINO
(kapsignas) Mopsulo kaj mi. Ni du kunlaboras. Kaj tio iras glate.
Almenaux _aspekte_. Gxi ekhavas sxnuron ligitan al la kolringo.
Kaj jen mi kondukas gxin tri fojojn cxirkaux la domon. Kaj ludas
busxharmonikon. Kaj kiam _tion_ ili auxdas, tiam ili trudigxas
supren el la keloj kaj malsupren de la subtegmentejoj kaj el le truoj,
-- cxiuj tiuj benindaj, etaj kreajxoj.
EYOLF
Cxu tiam gxi mortmordas ilin?
RATO-FRAUxLINO
Ho, fore de tio! Ne, ni iras en la boaton, li kaj mi. Kaj ili sekvas
post ni. La grandaj kaj iliaj etuloj.
EYOLF
(strecxita) Kaj jen kio --? Rakontu!
RATO-FRAUxLINO
Jen ni debordigxas. Kaj mi julas kaj ludas busxharmonikon. Kaj
Mopsulo, gxi nagxas malantauxe (kun fajrer-sxutantaj okuloj) Kaj
cxiuj tiuj kiuj svarmadis kaj cxirkauxkuris, ili sekvas, sekvas nin
sur la profundan akvon. Jes, cxar tion ili devas!
EYOLF
Kial ili devas?
RATO-FRAUxLINO
Gxuste cxar ili ne _volas_. Cxar ili tiom timotremas antaux la akvo,
-- tial ili trudigxas en gxin.
EYOLF
Cxu tiam ili dronas?
RATO-FRAUxLINO
Cxiu kreita opulo. (pli mallauxte) Kaj jen cxio estas tiom trankvila
kaj bona kaj malluma por la sxatindaj etuloj, kiom ili nur povas
deziri. Dormas tie malsupre en tia dolcxa kaj longa dormo. Cxiuj tiuj
kiujn la homoj malamas kaj persekutas. (ekstaras) Nu, en pli fruaj
tempoj mi ne bezonis Mopsulon. Tiam mi mem allogis. Mi sola.
EYOLF
Kion vi allogis?
RATO-FRAUxLINO
Homojn. Precipe unu.
EYOLF
(strecxita) Ho, diru al mi, kiu li estis!
RATO-FRAUxLINO
(ridas) Estis mia amato, tiu, vi eta cxarmulo!
EYOLF
Kie li do nun estas?
RATO-FRAUxLINO
(malmole) Malsupre cxe cxiuj tiuj ratoj. (denove milde) Sed nun mi
devas denove eliri al la aferoj. Cxiam survoje. (al _Rita_) Cxu la
gesinjoroj tute ne bezonas min hodiaux? Cxar tial mi povus finfari
samtempe.
RITA
Dankon ne; mi opinias, ke ne estas bezonata.
RATO-FRAUxLINO
Nu-ja, plej kara sinjorino, oni neniam scias --. Se la gesinjoroj
rimarkus, ke estas io kio rongxadas, -- kaj svarmas kaj
cxirkauxkuras. -- jen sendu por mi kaj Mopsulo. -- Adiaux, adiaux
milfoje. (Sxi eliras tra la pordo dekstre.)
EYOLF
(mallauxte triumfe al _Asta_) Onklino, jen pensu, ke ankaux
_mi_ vidis la Rato-frauxlinon!
(_Rita_ eliras sur la verandon kaj ventumas sin per posxtuko. Iom
poste _Eyolf_ gardeme kaj nerimarkite eliras dekstren.)
ALLMERS
(prenas la tekon de la tablo cxe la sofo) Cxu estas _via_ teko, tiu
cxi, Asta?
ASTA
Jes, mi havas kelkajn malnovajn leterojn en gxi.
ALLMERS
Nu, la familiajn leterojn --
ASTA
Cxar vi ja petis min ordigi ilin por vi dum via foresto.
ALLMERS
(frapetas sxian kapon) Kaj jen por _tio_ vi trovis tempon, vi!
ASTA
Ho jes. Mi faris tion parte cxi tie kaj parte en la urbo cxe mi mem.
ALLMERS
Dankon, kara --. Cxu vi trovis ion apartan en ili?
ASTA
(suprajxe aludante) Nu, -- ion aux alian oni ja cxiam trovas en tiaj
malnovaj paperoj, vi scias. (mallauxte, sincere) Tio en la teko, tio
estas la leteroj de patrino.
ALLMERS
Do, tiujn vi ja kompreneble mem retenos.
ASTA
(kun sindevigo) Ne. Mi deziras, ke ankaux vi tralegu ilin, Alfred.
Iam, -- pli malfrue en la vivo. -- Sed hodiaux mi ne kunprenis la
sxlosilon de la teko.
ALLMERS
Ne estas bezonata, kara Asta. Cxar mi tamen neniam legos la leterojn
de via patrino.
ASTA
(fiksrigardas lin) Do mi iam, -- tiel en hejmeca vespera horo,
rakontu al vi ion de tio, kio tie estas rakontita.
ALLMERS
Jes, tion vi prefere faru. Sed gardu nur la leterojn de via patrino.
Vi ne havas tro da memorajxoj post sxi.
(Li donas la tekon al _Asta_. Sxi prenas gxin kaj metas gxin sur la
segxon sub la supervestajxojn.)
(_Rita_ reen venas en la cxambron.)
RITA
Hu, sxajnas al mi, ke tiu maljuna, terura virinacxo kvazaux kunportis
kadavran odoron.
ALLMERS
Jes, iom timiginda sxi ja estis.
RITA
Mi preskaux sentis min malsana, dum sxi estis en la cxambro.
ALLMERS
Krome mi povas kompreni tiun trudan, logantan forton, pri kiu sxi
parolis. La soleco supre inter la montopintoj kaj sur la vastaj
altebenajxoj havas ion de la sama.
ASTA
(rigardas lin atenteme) Kio vere okazis en vi, Alfred?
ALLMERS
(ridetas) En mi?
ASTA
Jes, io estas. Kvazaux metamorfozo. Ankaux Rita rimarkis tion.
RITA
Jes, mi tion vidis tuj kiam vi revenis. Sed tio do nur estas por
bono, tio, Alfred?
ALLMERS
_Devas_ esti por bono. Kaj estu kaj farigxu por bono.
RITA
(ekkrie) Vi ion spertis dum la vojagxo! Ne neu! Cxar mi vidas laux
via aspekto!
ALLMERS
(skuas la kapon) Ecx nenion -- ekstere. Sed --
RITA
(strecxita) Sed --?
ALLMERS
Interne en mi vere okazis eta metamorfozo.
RITA
Ho Dio --!
ALLMERS
(trankviligante, frapetas sxian manon) Nur por bono, kara Rita. Pri
tio vi senzorge fidu.
RITA
(eksidas sur la sofon) Tion cxi vi nepre al ni tuj rakontu. Cxion!
ALLMERS
(turnas sin al _Asta_) Jes, ni eksidu, ankaux ni. Jen mi provos
rakonti. Plej eble bone.
(Li eksidas sur la sofon apud _Rita_. _Asta_ antauxentiras segxon kaj
eksidas proksime apud li. Mallonga pauxzo.)
RITA
(rigardas lin kvazaux esperante) Jen do --?
ALLMERS
(rigardas antauxen) Kiam mi pripensas mian antauxan vivon -- kaj
mian sorton -- dum la lastaj dek -- dekunu jaroj, gxi aspektas por mi
kvazaux fabelo aux kvazaux revo. Cxu ne ankaux al vi tiel aspektas,
Asta?
ASTA
Jes, multmaniere ankaux mi tion trovas.
ALLMERS
(dauxrigante) Kiam mi pensas pri tio, kion ni du estis pli frue,
Asta. Ni du kompatindaj, malricxaj, orfoj --
RITA
(senpacience) Nu do, tio okazis ja antaux longe.
ALLMERS
(sen sxin auxskultante) Kaj nun mi sidas cxi tie en ricxeco kaj
pompo. Povis plenumi mian vivotaskon. Povis labori kaj studi, -- cxio
laux propra emo. (etendas la manon) Kaj tiun tutan, nekompreneblan
felicxon -- gxin ni sxuldas al vi, kara Rita.
RITA
(duone sxerce, duone senvole, ekfrapetas lin sur la manon) Nun vi
bonvole cxesu pri tiu babilado.
ALLMERS
Mi ja nur tion mencias kiel ia enkonduko --
RITA
Ho, transsaltu do tiun enkondukon!
ALLMERS
Rita, -- ne kredu, ke estis la konsilo de la kuracisto, kiu pelis min
supren en la montaron.
ASTA
Vere ne, Alfred?
RITA
Kio do pelis vin?
ALLMERS
Estis tio, ke mi ne plu trovis trankvilon cxe mia labortablo.
RITA
Ne trankvilon! Kara, kiu do gxenis vin!
ALLMERS
(skuas la kapon) Neniu de ekstere. Sed mi havis senton en mi, ke mi
rekte misuzis -- aux -- neglektis miajn plej bonajn talentojn. Ke mi
malsxparis la tempon.
ASTA
(grandokule) Dum vi skribis la libron?
ALLMERS
(kapjesas) Cxar mi havas ja ne nur por tio talentojn. Mi eble povus
fari ankaux ion alian.
RITA
Cxu pri tio vi sidis cerbumante?
ALLMERS
Jes, pleje tio.
RITA
Kaj tial vi laste farigxis nekontenta pri vi mem. Kaj ankaux pri ni
aliuloj. Jes, cxar tia vi estis, Alfred!
ALLMERS
(rigardas antauxen) Tie mi sidis kurbigita super la tablo kaj
skribis tagon post tago. Multfoje ankaux duonan nokton. Skribis kaj
skribis sur la granda, dika libro pri "La homa respondeco". Hm!
ASTA
(metas sian manon sur lian brakon) Sed, kara, -- tiu libro estu ja
la verko de via vivo.
RITA
Jes, tion vi ja suficxe ofte diris.
ALLMERS
Tiel mi pensis. Gxuste de la tempo kiam mi komencis farigxi
plenkreska. (kun varma esprimo en la okuloj) Kaj jen vi igis min
kapabla ekkomenci gxin, vi, kara Rita --
RITA
Ho, bla, bla!
ALLMERS
(ridetas al sxi) -- vi kun via oro kaj viaj verdaj arbaroj --
RITA
(duone ridante, duone cxagrenita) Se ankorauxfoje vi elbusxigas tiun
stultajxon, mi batos vin.
ASTA
(rigardas lin maltrankvile) Sed la libro, Alfred?
ALLMERS
Gxi kvazaux komencigxis forigxi. Sed pli kaj pli altigxis la penso
pri pli superaj devoj, kiuj prezentis postulojn al mi.
RITA
(radia, prenas lian manon) Alfred!
ALLMERS
La penso pri Eyolf, kara Rita.
RITA
(seniluziigita, malprenas lian manon) Nu ja, -- pri Eyolf!
ALLMERS
Pli kaj pli profunden eta Eyolf prenis lokon en mi. Post la fatala
falo de la tablo --. Kaj pleje post kiam ni certigxis, ke estas
nekuraceble --
RITA
(insiste) Sed vi ja zorgas pri li laux cxiuj povoj, Alfred.
ALLMERS
Kiel lerneja instruisto, jes. Sed ne kiel patro. Kaj patro estas kio
mi de nun volas esti por Eyolf.
RITA
(rigardas lin kaj skuas la kapon) Aspekte mi ne vere komprenas vin.
ALLMERS
Mi celas, ke mi el cxiuj miaj povoj volas provi igi lian nekuraceblan
staton tiom milda kaj facila kiom elpenseble.
RITA
Ho, sed, vi, -- dank' al Dio, mi opinias, ke li ne sentas tion tiom
profunde.
ASTA
(kortusxita) Ho jes, Rita, li sentas.
ALLMERS
Jes, estu certa, ke li sentas tion profunde.
RITA
(senpacience) Sed, kara, -- kion pli povas vi do por li fari?
ALLMERS
Mi volas provi lumigi cxiujn tiujn ricxajn eblecojn, kiuj aperas en
lia infana animo. Cxio kion li havas en si de noblaj gxermoj, mi
volas instigi al kresko, -- porti florojn kaj fruktojn. (pli kaj pli
arde; ekstaras) Kaj mi volas pli ol _tio_! Mi volas helpi lin
harmoniigi siajn dezirojn kaj tion, kio kusxas atingebla antaux li.
Cxar tia li ne estas nun. Lia tuta aspiro celas tion, kio lian tutan
vivon restos por li neatingebla. Sed mi volas krei senton de felicxo
en lia animo.
(Li pasxas kelkajn fojojn tien kaj reen sur la planko. _Asta_ kaj
_Rita_ sekvas lin per la okuloj.)
RITA
Vi devus preni tiujn aferojn pli trankvilanime, Alfred!
ALLMERS
(haltas apud la tablo maldekstre kaj rigardas ilin) Eyolf dauxrigu
la verkon de mia vivo. Se li tion volas. Aux li povas elekti ion, kio
estas plene lia propra. Plej eble tio. -- Do, cxiuokaze mi lasas mian
resti.
RITA
(ekstaras) Sed, plej kara Alfred, -- cxu vi ne povas labori por vi
ambaux, vi kaj Eyolf?
ALLMERS
Ne, tion mi ne povas. Neeble! Mi ne povas dividi min mem. Kaj tial mi
cedas. Eyolf estu la superulo en nia parencaro. Kaj mi faros _tion_
la verko de mia vivo fari lin la superulo.
ASTA
(ekstaris kaj iras al li) Tio cxi kostis por vi terure severan
batalon, Alfred.
ALLMERS
Jes, efektive. Cxi-hejme mi ne estus reginta min mem. Neniam trudinta
min mem al rezigno. Neniam cxi-hejme.
RITA
Tial vi do faris vojagxon cxi-somere?
ALLMERS
(kun lumantaj okuloj) Jes! Kaj jen mi atingis supren en la senfinan
solecon. Vidis la sunlevigxon lumi sur la pintojn. Sentis min pli
proksima al la steloj. Kvazaux en kompreno kaj komunumo kun ili. Kaj
jen mi kapablis.
ASTA
(malgxoje) Sed neniam plu vi dauxrigos skribi la libron pri
"La respondeco de la homo"?
ALLMERS
Ne, neniam, Asta. Mi ne povas dividi min inter du taskoj, mi ja
diras. -- Sed mi volas realigi la respondecon de la homo -- en mia
vivo.
RITA
(kun rideto) Cxu vi vere kredas ke vi povas subteni tiajn altajn
intencojn cxi-hejme?
ALLMERS
(prenas sxian manon) Lige kun vi mi povas. (etendas la alian manon)
Kaj lige ankaux kun vi, Asta.
RITA
(retiras sian manon) Do kun du. Vi tamen povas vin dividi.
ALLMERS
Sed plej kara Rita --!
(_Rita_ foriras de li kaj haltas cxe la pordo de la gxardeno.)
(Iu frapas facile kaj rapide sur la pordon dekstre. _Ingxeniero
Borghejm_ rapide envenas. Li estas juna viro iom pli ol 30 jaroj.
Hela kaj brava esprimo, Rekta staturo.)
BORGHEJM
Bonan matenon, bonan matenon, sinjorino! (Haltas gxoja je la vido de
_Allmers_.) Ho ne, kion mi vidas! Jam reen hejme, sinjoro Allmers?
ALLMERS
(skuas lian manon) Jes, mi revenis cxi-nokte.
RITA
(gaje) Li ne plu havis forpermeson, sinjoro Borghejm.
ALLMERS
Ho ne, tio do ne estas vero, Rita --
RITA
(venas pli proksimen) Jes, certe estas vero. Lia forpermeso finigxis.
BORGHEJM
Nu, vi tenas vian edzon per strecxaj bridoj, sinjorino?
RITA
Mi subtenas miajn rajtojn. Kaj cxio devas ja havi finon.
BORGHEJM
Ho, ne cxio, -- mi esperas. -- Bonan matenon, frauxlino Allmers!
ASTA
(eviteme) Bonan matenon.
RITA
(rigardas al _Borghejm_) Ne cxio, vi diras?
BORGHEJM
Jes, mi plene kaj fide kredas, ke almenaux _io_ en cxi tiu mondo ne
havas finon.
RITA
Nun vi certe pensas pri amo -- aux tiajxo.
BORGHEJM
(varme) Mi pensas pri cxio tio, kio estas inda.
RITA
Kaj kio neniam finigxas. Jes, ke ni pensu pri tio. Ni cxiuj esperu
pri tio.
ALLMERS
(proksimigxas al ili) Nun vi baldaux finfaris la vojlaboron cxi tie?
BORGHEJM
Mi _jam_ finfaris. Finfaris hieraux. Gxi dauxris suficxe longe. Sed,
dank' al Dio, _tio_ do finigxis.
RITA
Kaj pri tio vi estas gxojega?
BORGHEJM
Jes, efektive mi estas!
RITA
Nu, tion mi diru --
BORGHEJM
Kion, sinjorino?
RITA
Ne estas tute afable de vi, sinjoro Borghejm.
BORGHEJM
Cxu? Kial ne?
RITA
Ne, cxar tial vi poste ne ofte venos en niajn regionojn.
BORGHEJM
Ne, tio estas vero. Pri tio mi ne pensis.
RITA
Nu, foje kaj foje vi do certe povos tamen viziti nin.
BORGHEJM
Ne, bedauxrinde, tio neeblos por mi dum longa tempo.
ALLMERS
Cxu? Kial do?
BORGHEJM
Jes, cxar nun mi ricevis grandan, novan laboron, kiun mi devas tuj
komenci.
ALLMERS
Cxu vere? (premas lian manon) Gxojigas min kore.
RITA
Gratulon, gratulon, sinjoro Borghejm!
BORGHEJM
Tsx, tsx, -- vere mi ne havas permeson paroli lauxte pri tio
ankoraux! Sed mi ne povas reteni min! -- Estas granda vojlaboro --
supre en la nordo. Kun montaraj transpasejoj -- kaj kun la plej
nekredeblaj malfacilajxoj por supervenki! (ekdire) Ho, vi granda,
bela mondo, -- kia felicxo tio estas esti vojkonstruisto!
RITA
(ridetas kaj rigardas lin sxerce) Cxu estas nur por tiu vojlaboro, ke
vi venas cxi tien tiel senrega pro gxojo hodiaux?
BORGHEJM
Ne, ne por tio sole. Sed por cxiuj la helaj promesplenaj esperoj,
kiuj malfermas sin por mi.
RITA
(kiel antauxe) Aha, eble estas io pli delikata malantauxe!
BORGHEJM
(ekrigardas al _Asta_) Kiu scias! Kiam la felicxo unue alvenas, gxi
kutimas veni kiel printempa inundo. (turnas sin al _Asta_) Frauxlino
Allmers, cxu ni du faru etan promenadon kune? Kiel ni kutimas?
ASTA
(rapide) Ne, ne, dankon. Ne nun. Ne hodiaux.
BORGHEJM
Ho, venu do! Nur etan promenadon! Mi pensas, ke mi havas multon por
priparoli kun vi, antaux ol mi forvojagxos.
RITA
Eble estas io pri kio vi ankoraux ne povas paroli lauxte.
BORGHEJM
Hm, nu dependas de --
RITA
Jes, cxar vi povas ja ankaux flustri (duone mallauxte) Asta,
kompreneble vi devas iri kun li.
ASTA
Sed kara Rita --
BORGHEJM
(petante) Frauxlino Asta, -- memoru, ke tio cxi estus adiauxa
promenado -- por longaj, longaj tempoj.
ASTA
(prenas sian cxapelon kaj sunsxirmilon) Nu do, ni iomete cxirkauxiru
malsupre en la gxardeno.
BORGHEJM
Ho dankon, dankon por tio!
ALLMERS
Kaj samtempe iomete atentu pri Eyolf.
BORGHEJM
Jes, Eyolf, vere! Kie estas Eyolf hodiaux? Mi kunportis ion por li.
ALLMERS
Li estas ludanta ie malsupre.
BORGHEJM
Cxu vere! Li do nun komencis ludi? Alie li kutimas nur sidi interne
legante.
ALLMERS
Tio havu finon. Vera liberaera knabo li farigxu.
BORGHEJM
_Jen_ gxuste! Elen en la liberan naturon ankaux _li_, la
kompatindulo! Bona Dio, oni ne povas ja ion pli bonan fari ol ludi en
cxi tiu benita mondo. Sxajnas al mi, ke la tuta vivo estas kiel
ludo! -- Do venu, frauxlino Asta!
(_Borghejm_ kaj _Asta_ eliras sur la verandon kaj malsupren tra la
gxardeno.)
ALLMERS
(staras postrigardante ilin) Vi, Rita, -- cxu vi kredas, ke estas io
inter la du?
RITA
Mi ne scias kion diri. Antauxe mi tion kredis. Sed Asta farigxis tiel
neklarigebla, -- tiel tute nekomprenebla dum la lasta tempo.
ALLMERS
Nu? Cxu tiel? Dum mi estis for?
RITA
Jes, la lastajn kelkajn semajnojn, mi pensas.
ALLMERS
Kaj vi kredas, ke sxi ne plu iome pensas pri li?
RITA
Ne serioze. Ne tute kaj plene. Neniel reteneme. Tion mi ne kredas.
(rigardas lin esplore) Cxu al vi estus kontrauxdezire, se sxi
farus?
ALLMERS
Ne vere kontrauxdezire. Sed estus ja sendube maltrankviliganta penso --
RITA
Maltrankviliganta?
ALLMERS
Jes, cxar memoru, ke mi havas respondecon por Asta. Por sxia felicxo
en la vivo.
RITA
Ho kion -- respondeco! Asta do estas matura? Sxi certe komprenas
elekti mem, mi opinias.
ALLMERS
Jes, tion ni esperu, Rita.
RITA
Mi almenaux ne havas iun malfidon al Borghejm.
ALLMERS
Ne, kara, -- tion ankaux mi ne havas. Kontrauxe. Sed tamen --
RITA
(dauxrige) Kaj mi volonte vidus, ke farigxus paro de li kaj Asta.
ALLMERS
(malkontenta) Jes, sed kial nu efektive tio?
RITA
(en kreskanta animskuo) Jes, cxar tiam sxi devis longe foren vojagxi
kun li! Kaj tiam sxi ne povus veni cxi tien al ni kiel nun!
ALLMERS
(rigardas sxin surprize) Kion! Cxu vi dezirus kvitigxi de Asta!
RITA
Jes, jes, Alfred!
ALLMERS
Sed kial je la mondo --?
RITA
(pasie jxetas la brakojn cxirkaux lian kolon) Jes, cxar tiam mi fine
havus vin sola por mi mem! Tamen -- ecx ne tiam! Ne tute por mi!
(ekploregas) Ho, Alfred, Alfred, -- mi ne povas malkapti vin.
ALLMERS
(milde liberigas sin) Sed plej kara Rita, -- estu do prudenta!
RITA
Ne, mi tute ne sxatas esti prudenta! Mi nur sxatas vin! Nur sole vin
en la tuta mondo! (denove cxirkauxbrakas lian kolon) Vin, vin, vin!
ALLMERS
Lasu, lasu, -- vi sufokas min --!
RITA
(malkaptas lin) Je Dio se mi povus! (rigardas lin fajre) Ho, se vi
scius, kiom mi estas vin malaminta --!
ALLMERS
Malaminta --!
RITA
Jes, -- kiam vi sidis tie ene cxe vi mem. Kovante sur via laboro.
Gxis longe -- longe en la noktojn. (plendante) Tiom longe, -- tiel
malfrue, Alfred. -- Ho, kiel mi malamis vian laboron!
ALLMERS
Sed nun estas ja finite pri tio.
RITA
(ridas trancxe) Jes, certe! Nun vi ja estas okupata pri tio, kio
estas pli malinda.
ALLMERS
(ekscite) Pli malinda! Cxu vi nomas la infanon tio, kio estas pli
malinda?
RITA
(impete) Jes, mi faras. En la rilato inter ni du, mi gxin tiel nomas.
Cxar la infano, -- la infano, gxi aldone estas viva homo, gxi.
(en kreskanta ekscitigxo) Sed mi tion ne toleras, Alfred! Mi ne
toleras, -- mi jenon diras al vi!
ALLMERS
(rigardas sxin fikse kaj diras mallauxtete) Multajn fojojn mi
preskaux timas vin, Rita.
RITA
(sombre) Mi foje ankaux timas min mem. Kaj gxuste tial vi ne devas
veki la malicon en mi.
ALLMERS
Jes, sed je la nomo de Dio, -- cxu tion mi faras?
RITA
Jes, vi faras, -- kiam vi pecen sxiras la plej sanktan inter ni du.
ALLMERS
(emfaze) Sed pripensu do, Rita. Estas ja via propra infano, -- nia
sola infano pri kiu temas.
RITA
La infano estas nur duone mia propra. (denove en eksplodo) Sed _vi_
estu sole mia! Tute mia vi estu! Tion mi rajtas postuli de vi!
ALLMERS
(ektiras la sxultrojn) Ho kara Rita, -- ne utilas ion postuli. Cxio
devas esti donata libervole.
RITA
(rigardas lin strecxe) Kaj tion vi de nun eble ne povas?
ALLMERS
Ne, mi ne povas. Mi devas dividi min inter Eyolf kaj vi.
RITA
Sed se Eyolf neniam estus naskita? Kiel tiaokaze?
ALLMERS
(cedante) Nu, tiaokaze estus alie. Tiam mi ja havus nur vin por ami.
RITA
(malrapide; tremante) Do mi esperus, ke mi neniam estus lin
naskinta.
ALLMERS
(eksaltas) Rita, vi ne scias mem kion vi diras!
RITA
(skuigxas de eksciteco) Mi naskis lin en la mondon sub nedirebla
turmento. Sed mi portis cxion kun gxojego pro vi.
ALLMERS
(varme) Ho jes, jes, tion mi ja scias.
RITA
(decide) Sed per tio gxi havu finon. Mi volas vivi la vivon. Kune kun
vi. Tute kun vi. Mi ne povas ekzisti nur kiel la patrino de Eyolf.
Nur tio. Nenio pli. Mi ne _volas_, mi diras! Mi _ne povas_! _Mi_
volas esti _cxio_ por vi! Por vi, Alfred!
ALLMERS
Sed tio vi ja _estas_, Rita. Tra nia infano --
RITA
Ho, nauxzigaj, tepidaj parolturnigxoj --. Nenio alia. Ne do, tiajxo
ne estas por _mi_. Mi estis tauxga por _farigxi_ patrino al la
infano, sed ne por _esti_ patrino de gxi. Vi devas preni min kiel mi
estas, Alfred.
ALLMERS
Vi tamen kore sxatis Eyolf antauxe.
RITA
Mi kompatis lin. Cxar vi malzorgis lin. Nur igis lin legi kaj muele
lerni. Preskaux neniam vidis lin.
ALLMERS
(kapsignas malrapide) Ne; mi estis blinda. La tempo ne estis por mi
alveninta --
RITA
(rigardas lin) Sed _nun_ gxi do estas veninta?
ALLMERS
Jes, nun fine. Nun mi vidas, ke la plej alta, kion mi havas por fari
en la mondo, estas esti vera patro por Eyolf.
RITA
Kaj por _mi_? Kion vi volas esti por _mi_?
ALLMERS
(milde) Vin mi dauxrigos ami. En silenta intimeco. (Li provas kapti
sxiajn manojn.)
RITA
(evitas lin) Mi ne sxatas vian silentan intimecon. Mi volas havi vin
tute kaj plene! Kaj sola! Tiel kiel mi havis vin en la unuaj, ravaj,
sxvelantaj tagoj. (impete kaj malmole) Neniam en la mondo mi lasas
min regali per restajxoj kaj postlasajxoj, Alfred!
ALLMERS
(kvietanima) Sxajnas al mi, ke povus esti suficxe ricxe da felicxo
cxi tie por cxiuj tri, Rita.
RITA
(moke) Sekve vi estas malpostulema. (eksidas cxe la tablo
maldekstre) Auxskultu nun jenon.
ALLMERS
(alproksimigxas) Nu? Kio estas?
RITA
(rigardas lin per okulo perdinta la brilon) Kiam mi ricevis vian
telegramon hieraux vespere --
ALLMERS
Jes? Kaj kion?
RITA
-- mi vestis min blanke --
ALLMERS
Jes, mi vidis ke vi estas blanke vestita, kiam mi venis.
RITA
Libere faligis la harojn --
ALLMERS
Vian ricxe odorantan hararon --
RITA
-- tiel ke gxi ondis malsupren laux la nuko kaj la dorso --
ALLMERS
Mi vidis. Mi vidis. Ho kiel delikata vi estis, Rita.
RITA
Estis rozkoloraj sxirmiloj super ambaux lampoj. Kaj ni estis solaj,
ni du. La solaj maldormaj en la tuta domo. Kaj estis cxampana vino
sur la tablo.
ALLMERS
El gxi mi nenion trinkis.
RITA
(rigardas lin amare) Ne, estas vero. (ridas akre)
"_Vi havis cxampanon, ecx ne tusxis gxin_", -- kiel estas skribite.
(Sxi ekstaras de la apogsegxo kaj iras kvazaux laca al la sofo, kaj
eksidas duone kusxanta.)
ALLMERS
(iras trans la planko kaj haltas antaux sxi) Mi estis tiel plena de
sinceraj pensoj. Mi estis decidinta paroli kun vi pri nia estonta
vivo, Rita. Kaj unue kaj cxefe pri Eyolf.
RITA
(ridetas) Tion vi ja ankaux faris, kara --
ALLMERS
Ne, mi ne atingis. Cxar vi komencis malvesti vin.
RITA
Jes, kaj dume vi parolis pri Eyolf. Cxu vi ne memoras tion? Vi
demandis kiel statas pri la stomako de eta Eyolf.
ALLMERS
(rigardas sxin riprocxe) Rita --?
RITA
Kaj vi kusxigis vin en via lito. Kaj dormis tiel ege bone.
ALLMERS
(skuas la kapon) Rita, -- Rita!
RITA
(kusxigas sin tute plate kaj rigardas lin) Vi? Alfred?
ALLMERS
Jes?
RITA
"_Vi havis cxampanon, ecx ne tusxis gxin_".
ALLMERS
(preskaux malmole) Ne, mi ne tusxis gxin.
(Li foriras de sxi kaj starigas sin cxe la gxardena pordo. _Rita_ dum
tempeto kusxas senmova kun fermitaj okuloj.)
RITA
(subite eksaltas) Sed unu aferon mi volas diri al vi, Alfred.
ALLMERS
(turnas sin cxe la pordo) Nu?
RITA
Vi ne sentus vin tiel sekura, vi!
ALLMERS
Ne sekura?
RITA
Ne, vi ne devus esti tiel senzorga! Ne tiel sekura, ke vi _havas_
min!
ALLMERS
(proksimigxas) Kion vi aludas per _tio_?
RITA
(kun tremantaj lipoj) Neniam per penseto mi estis malfidela al vi,
Alfred! Neniam momenton.
ALLMERS
Ne, Rita, tion mi ja scias. Mi, kiu konas vin tiel bone.
RITA
(kun fulmantaj okuloj) Sed se vi rifuzas min --!
ALLMERS
Rifuzas --! Mi ne komprenas kien vi celas!
RITA
Ho, vi ne scikonas cxion tion, kio elmergus en mi, se --
ALLMERS
Se --?
RITA
Se mi iam observis, ke vi ne plu sxatus min. Ne plu sxatus min kiel
antauxe.
ALLMERS
Sed, vi mia karega Rita, -- la homa sxangxigxo tra la jaroj, -- gxi
devas ja iam okazi ankaux en _nia_ kunvivo. Kiel en tiu de aliuloj.
RITA
Neniam en mi! Kaj mi ne akceptas iun sxangxon ecx en vi. Mi tion ne
eltenus, Alfred. Mi volas havi vin por mi mem sola.
ALLMERS
(rigardas sxin zorgoplene) Vi havas terure jxaluzan animon --
RITA
Mi ne povas krei min alia ol mi estas. (minacante) Se vi pecigas vin
inter mi kaj iu alia --
ALLMERS
Kio jen --?
RITA
Tiam mi vengxas min kontraux vi, Alfred!
ALLMERS
Per kio vi vengxus vin?
RITA
Mi ne scias. -- Ho jes, mi tamen scias!
ALLMERS
Nu?
RITA
Mi iros forjxeti min --
ALLMERS
Vi iros forjxeti vin, vi diras!
RITA
Jes, mi tiel faros. Mi jxetos min rekte inter la brakojn de -- de la
unua venanta!
ALLMERS
(rigardas sxin varme kaj skuas la kapon) Tion vi neniam faros, -- vi
mia sincera, fiera, fidela Rita.
RITA
(metas la brakojn cxirkaux lian kolon) Ho, vi ne scias, kion mi povus
farigxi, se vi, -- se vi ne plu sxatus min.
ALLMERS
Ne plu sxatus vin, Rita? Imagu ke vi povus diri tiajxon!
RITA
(duone en rido malkaptas lin) Mi povus ja eljxeti miajn retojn por
li, -- tiu vojkonstruisto, kiu vagas cxi tie.
ALLMERS
(malpezigita) Ah, dank' al Dio, -- vi do sxercas.
RITA
Tute ne. Kial ne same bone li, kiel kiu ajn alia?
ALLMERS
Ne, cxar li jam estas suficxe ligita!
RITA
Des pli bone! Cxar tiaokaze mi prenus lin de iu alia. Estas ja la
sama kion Eyolf faris kontraux mi.
ALLMERS
Cxu vi diras, ke nia eta Eyolf _tion_ faris?
RITA
(kun la montrofingro strecxita al li) Jen vidu! Jen vidu! Tuj kiam
vi nur mencias la nomon de Eyolf, vi farigxas mola, kaj vibras la
vocxon! (minacante pugnigas la manojn) Ho, mi preskaux tentigxus
deziri ke -- nu!
ALLMERS
(rigardas sxin time) Kion vi dezirus, Rita --
RITA
(impete foriras de li) Ne, ne, ne, -- tion mi ne diras al vi! Neniam!
ALLMERS
(proksimigxas al sxi) Rita, mi petegas al vi, -- pro vi kaj pro mi,
ne lasu vin tenti al io malbona.
(_Borghejm_ kaj _Asta_ venas de la gxardeno. Ambaux estas en regata
animskuo. Aspektas serioze kaj timigitaj, _Asta_ restas staranta
ekstere sur la verando. _Borghejm_ eniras la cxambron.)
BORGHEJM
Jen vidu. Nun frauxlino Allmers kaj mi iris nian lastan promenadon
kune.
RITA
(ekmire) Ah! -- Kaj ne sekvas iu pli longa vojagxo post la promenado?
BORGHEJM
Jes, por mi.
RITA
Por vi sola?
BORGHEJM
Jes, por mi sola.
RITA
(ekrigardas sombre al _Allmers_) Cxu vi auxdas tion, Alfred?
(turnas sin al _Borghejm_) Mi kuragxas veti, ke estas malicaj okuloj,
kiuj ludis ruze pri vi.
BORGHEJM
(rigardas sxin) Malicaj okuloj?
RITA
(kapsignas) Malicaj okuloj, jes.
BORGHEJM
Cxu vi kredas pri malicaj okuloj, sinjorino Allmers?
RITA
Jes, mi komencis kredi pri malicaj okuloj nun. Pleje pri malicaj
infanokuloj.
ALLMERS
(agitigita, flustras) Rita, -- kiel povas vi, --!
RITA
(duonlauxte) Estas vi kiu faras min malica kaj malbela, Alfred.
(Fora, eturdita kriado auxdigxas de malsupre cxe la maro.)
BORGHEJM
(iras al la vitra pordo) Kia bruo estas tio --?
ASTA
(cxe la pordo) Vidu kiom da homoj, kiuj kuras malsupre sur la kajo!
ALLMERS
Kio tio povas esti? (Momenton li elrigardas.) Certe la stratbuboj,
kiuj petolas.
BORGHEJM
(vokas elen trans la barilon) Auxdu vi knabetoj tie sube! Kio okazas?
(Pluraj auxdigxas respondi malklare samtempe.)
RITA
Kion ili diras?
BORGHEJM
Ili diras ke estas infano, kiu dronis.
ALLMERS
Infano dronis?
ASTA
Eta knabo, ili diras.
ALLMERS
Ho, ili povas ja cxiuj nagxi.
RITA
(krias en timo) Kie estas Eyolf!
ALLMERS
Nur trankvile. Trankvile. Eyolf estas ja ludanta en la gxardeno.
ASTA
Ne, en la gxardeno li ne estas --
RITA
(kun supren etendataj brakoj) Ho, ke ne estas _li_!
BORGHEJM
(auxskultas kaj vokas malsupren) Kies infano estas, vi diras?
(Malklaraj vocxoj auxdigxas. _Borghejm_ kaj _Asta_ eligas sufokitan
krion, kaj ekkuras malsupren tra la gxardeno.)
ALLMERS
(en anima timo) _Ne estas_ Eyolf! _Ne estas_ Eyolf, Rita!
RITA
(sur la verando, auxskultante) Tsx; silentu! Lasu min auxdi kion ili
diras! (Rita fugxas kun trancxanta krio enen en la cxambron.)
ALLMERS
(post sxin) Kion ili diris?
RITA
(glitfalas apud la apogsegxo) Ili diris: La lambastono flosas!
ALLMERS
(preskaux lamigita) Ne! Ne! Ne!
RITA
(rauxke) Eyolf! Eyolf! Ho, ili _devas_ savi lin!
ALLMERS
(duone freneza) Aliajxo ne eblas! Tia kara vivo! Tia kara vivo!
(Li kuregas malsupren tra la gxardeno.)
DUA AKTO
(Malgranda, malvasta valo en la arbaro de _Allmers_ malsupre cxe
la marbordo. Altaj, maljunaj arboj maldekstre klinas sin super la
loko. Malsupren laux la deklivo en la fono fluegas rivereto, kiu
malaperas inter la sxtonoj cxe la rando de la arbaro. Vojeto
serpentumas apude laux la rivereto. Dekstre staras nur kelkaj opaj
arboj, inter kiuj videtigxas la fjordo. Antauxe vidigxas la angulo de
boatejo kun surteren tirita boato. Sub la maljunaj arboj maldekstre
staras tablo kun benko kaj kelkaj segxoj, cxio farita el maldikaj
betultrunkoj. Estas peza, pluvema tago kun drivantaj nebulnuboj.)
(_Alfred Allmers_, vestita kiel antauxe, sidas sur la benko
apogante la brakojn sur la tablo. Lia cxapelo kusxas antaux li.
Li fiksrigardas senmove kaj spirite forestante rekte antauxen
super la akvon.)
(Iom poste venas _Asta Allmers_ malsupren laux la arbara vojeto. Sxi
portas malfalditan pluvsxirmilon.)
ASTA
(proksimigxas al li silente kaj gardeme) Vi ne devus sidi cxi tie
malsupre en la nuba vetero, Alfred.
ALLMERS
(kapsignas malrapide sen respondo)
ASTA
(kunfaldas la pluvsxirmilon) Mi iris longe por sercxi vin.
ALLMERS
(senesprime) Dankon.
ASTA
(translokigas segxon kaj sidigas sin apud li) Cxu vi longe sidis cxi
tie? La tutan tempon?
ALLMERS
(ne respondas; post iom li diras:) Ne, mi ne povas tion imagi.
Sxajnas al mi, ke estas tute neebla, -- tio cxi.
ASTA
(konsolante metas la manon sur lian brakon) Vi malfelicxa Alfred.
ALLMERS
(fiksrigardas sxin) Estas do vero, cxu, Asta? Aux cxu mi farigxis
freneza? Aux mi nur songxas? Ho, se estus nur songxo! Imagu kiom
felicxege, se mi nun vekigxus!
ASTA
Ho, se mi vere povus vin veki.
ALLMERS
(rigardas super la akvon) Kiom senkora aspektas la fjordo hodiaux.
Kusxas peza kaj dormema. Plumbogriza, -- kun flavaj ekflagroj, kaj
spegulas la pluvnubojn.
ASTA
(petante) Ho, Alfred, ne sidadu tie fikse rigardante la fjordon!
ALLMERS
(sen sxin auxskultante) La suprajxon, jes. Sed en la profundo, --
tie fluas la forta subfluo --
ASTA
(timeme) Ho, pro Dio en la cxielo, -- ne pensu pri la profundo!
ALLMERS
(rigardas sxin milde) Vi certe kredas, ke li kusxas tie gxuste
eksterborde, vi? Sed tion li ne faras, Asta. Ne kredu tion. Memoru,
kiel cxi tiu fluo torentas foren. Rekte en la maron.
ASTA
(jxetas sin plorante sur la tablon kun la manoj antaux la vizagxo)
Ho, Dio, -- ho Dio!
ALLMERS
(peze) Tial nun eta Eyolf forigxis tiom longe -- longe for de ni,
la liaj.
ASTA
(rigardas lin petante) Ho, Alfred, ne diru do tiajxon!
ALLMERS
Jes, vi povas mem elkalkuli. Vi kiu estas tiel lerta --. En dudek ok
-- dudek naux -- horoj. Konsideru --! Konsideru --!
ASTA
(krias kaj kovras la orelojn) Alfred --!
ALLMERS
(premegas la manon forte kontraux la tablon) Sed cxu vi komprenas la
sencon en io tia?
ASTA
(rigardas lin) En kio?
ALLMERS
En tio cxi, farita kontraux mi kaj Rita.
ASTA
La sencon en tio?
ALLMERS
(senpacience) Jes, La sencon, mi diras. Cxar senco devas ja
trovigxi en gxi. La vivo, la ekzistado, -- la sorto estu do ne
tiel tute sensenca.
ASTA
Ho, kiu povas diri ion certe kaj decide pri tiuj aferoj, kara Alfred?
ALLMERS
(ridas amare) Ne-ne; vi eble vere pravas. Eble cxio iras
tiel hazarde, Asta. Prizorgante sin mem, kiel rompita sxipo sen
stirilo. Vere povas esti tiel. -- Almenaux tiel aspektas.
ASTA
(pensema) Se nur aspektis --?
ALLMERS
(impete) Nu? Cxu vi povas klarigi por mi? Cxar _mi_ ne povas.
(pli milde) Jen Eyolf preta eniri spirit-konscian vivon. Enhavas
en si senfinajn eblecojn. Ricxajn eblecojn, eble. Plenumus mian
ekzistadon kun gxojo kaj fiero. Kaj jen bezonigxas nur freneza,
maljuna virinacxo venanta -- montranta hundon en saketo --
ASTA
Sed ni ja ne scias, kiel tio vere okazis.
ALLMERS
Jes, ni scias. La knaboj vidis sxin remanta foren sur la fjordo.
Ili vidis Eyolf staranta sola sur la egxo de la kajo. Vidis lin
fiksrigardi post sxin -- kaj kvazaux sveni. (tremetanta) Kaj jen li
ekfalis malsupren, -- kaj malaperis.
ASTA
Jes, jes. Sed tamen --
ALLMERS
Sxi tiris lin en la profundon. Pri tio estu certe, Asta.
ASTA
Sed, kara, kial sxi tion farus?
ALLMERS
Jes, -- _jen_ estas la afero! Kial sxi faris? Estas neniu vengxo
kasxita. Neniu pentofaro, mi pensas. Eyolf neniam faris al sxi
malbonon. Neniam fikriis post sxin. Neniam jxetis sxtonon al sxia
hundo. Li ecx ne vidis sxin aux sxia hundo antaux siaj okuloj antaux
hieraux. Neniu vengxo do. Tiel senkauxza cxio. Tiel tute sensenca,
Asta. -- Kaj tamen la monda ordo tion bezonas.
ASTA
Cxu vi parolis kun Rita pri tiuj pensoj?
ALLMERS
(skuas la kapon) Sxajnas al mi ke mi pli facile povas paroli kun
_vi_ pri tiajxoj. (spiras pene) Kaj ankaux pri cxio alia.
(_Asta_ prenas kudrajxojn kaj paketon en papero el la posxo.
_Allmers_ sidas spiritforesta kaj rigardas sxin.)
ALLMERS
Kion jen vi havas, Asta?
ASTA
(prenas lian cxapelon) Pecon da nigra krepo.
ALLMERS
Ho, pro kio tiajxo?
ASTA
Rita petis min. Permesu?
ALLMERS
Ho jes; volonte por mi. (Sxi kudras la krepon sur la cxapelon.)
ALLMERS
(sidas sxin rigardante) Kie estas Rita?
ASTA
Sxi iom promenadas supre en la gxardeno, mi kredas. Borghejm estas
kun sxi.
ALLMERS
(iom surprizita) Cxu? Borghejm estas cxi tie ankaux hodiaux?
ASTA
Jes. Li venis per la meztaga trajno.
ALLMERS
Tion mi ne atendis.
ASTA
(kudras) Li tiom kore sxatis Eyolf.
ALLMERS
Borghejm estas fidela ulo, Asta.
ASTA
(kun silenta varmo) Jes, fidela _li_ vere estas. _Tio_ certas.
ALLMERS
(fiksas la rigardon sur sxin) Funde vi vere sxatas lin.
ASTA
Jes, mi sxatas.
ALLMERS
Sed tamen vi ne povas decidigi vin --?
ASTA
(interrompante) Ho, kara Alfred, ne parolu pri _tio_!
ALLMERS
Jes, jes, -- diru al mi nur kial vi ne povas --?
ASTA
Ho ne, ne! Mi petas vin sincere. Ne demandu min. Cxar estas
malagrable por mi. -- Jen. Nun la cxapelo estas preta.
ALLMERS
Dankon.
ASTA
Kaj jen estas la maldekstra brako.
ALLMERS
Cxu ankaux tiu havu krepon?
ASTA
Jes, tio estas konveneco.
ALLMERS
Nu, -- do faru kion vi volas.
(Sxi proksimigxas kaj komencas kudri.)
ASTA
Tenu la brakon trankvila. Por ke mi ne piku vin.
ALLMERS
(kun duona rideto) Tio estas kiel frue en antauxaj tagoj.
ASTA
Jes, sxajnas al vi, cxu?
ALLMERS
Kiam vi estis malgranda knabino, vi ankaux sidis tiel pretigante
miajn vestajxojn.
ASTA
Kiom eble bone, jes.
ALLMERS
La unua ajxo, kiun vi kudris por mi, -- ankaux gxi estis nigra krepo.
ASTA
Cxu?
ALLMERS
Cxirkaux la studentan cxapon. Kiam patro formortis de ni.
ASTA
Cxu mi tiam kudris? Imagu, tion mi ne memoras.
ALLMERS
Ho ne; tiam vi ja estis malgranda.
ASTA
Jes, tiam mi estis malgranda.
ALLMERS
Kaj du jarojn poste, -- kiam ni perdis vian patrinon, -- vi kudris
grandan brakkrepon ankaux por mi.
ASTA
Mi opiniis ke tiel estu.
ALLMERS
(frapetas sxian manon) Jes, jes, estus ja ankaux tiel, Asta. -- Kaj
kiam ni jen staris solaj en la mondo, ni du --. Cxu vi jam finis?
ASTA
Jes. (kunmetas la kudrajxojn) Estis tamen felicxa tempo por ni,
Alfred. Ni du solaj.
ALLMERS
Jes, estis. Ecx se severe ni penegis.
ASTA
Vi penegis.
ALLMERS
(pli vivece) Ho, vi vere penegis viamaniere, ankaux vi, -- (ridetas) vi,
mia kara fidela -- Eyolf.
ASTA
Hu, -- ne memorigu al mi tiun stultajxon pri tiu nomo.
ALLMERS
Nu, se vi naskigxus knabo, vi nomigxus Eyolf.
ASTA
Jes, okaze se, jes. Sed kiam vi farigxis studento --. (ridetas
senpere) Imagu ke vi tamen povis esti tiel infaneca.
ALLMERS
Cxu estis mi, kiu estis infaneca!
ASTA
Jes, vere sxajnas al mi tiel nun, kiam mi rememoras. Cxar vi hontis
cxar vi ne havis fraton. Nur fratinon.
ALLMERS
Ne; vere estis vi, kara. Vi hontis.
ASTA
Nu ja, iom, ankaux mi, eble. Kaj mi kvazaux bedauxris vin --
ALLMERS
Jes, vi certe faris. Kaj jen vi retrovis miajn malnovajn
knabovestajxojn --
ASTA
La belajn dimancxvestajxojn, jes. Cxu vi memoras la bluan bluzon kaj
la genupantalonojn?
ALLMERS
(liaj okuloj ripozas sur sxi) Kiom bone mi memoras, kiam vi surtiris
kaj portis ilin.
ASTA
Jes, sed tion mi nur faris, kiam ni estis solaj hejme.
ALLMERS
Kaj kiom seriozaj kaj gravaj ni estis, Asta. Kaj mi cxiam nomis vin
Eyolf.
ASTA
Tamen Alfred, tion cxi vi neniam rakontis al Rita, cxu?
ALLMERS
Jes, mi opinias, ke iam mi rakontis.
ASTA
Ne do, Alfred, kiel povis vi fari!
ALLMERS
Ho, jen vidu, -- oni ja rakontas cxion al sia edzino -- preskaux.
ASTA
Jes, oni ja eble tion faras, mi komprenas.
ALLMERS
(kvazaux vekigxanta, premas sian frunton kaj eksaltas) Ha, -- ke mi
povas sidi kaj --
ASTA
(ekstaras, rigardas lin maltrankvile) Kio estas al vi?
ALLMERS
Li preskaux malaperis de mi. Li tute forigxis.
ASTA
Eyolf!
ALLMERS
Jen mi sidis vivante en la memoroj. Kaj li ne kunestis.
ASTA
Jes do, Alfred, -- eta Eyolf estis malantaux cxio.
ALLMERS
Li ne estis. Li forglitis el mia animo. El miaj pensoj. Mi vidis lin
ecx ne momenton dum ni kunparolis. Tute forgesis lin tiun longan
tempon.
ASTA
Ho, vi tamen devas iom ripozi el la funebro.
ALLMERS
Ne, ne, ne, -- gxuste tion mi ne devas. Mi ne rajtas. -- Ne rajtas.
-- Kaj ecx ne koron por tio mi havas. (iras ekscitita dekstren) Al
_mi_ estu nur vizie vidi lin tie, kie li kusxas drivanta en
la profundo!
ASTA
(post lin, lin kaptanta) Alfred, -- Alfred! Ne al la fjordo!
ALLMERS
Mi nepras al li! Lasu min, Asta! Mi prenos la boaton.
ASTA
(terurigxita) Ne al la fjordo, mi diras!
ALLMERS
(cedante) Ne, ne, -- mi ne iros. Lasu min nur.
ASTA
(kondukas lin al la tablo) Vi _devas_ lasi vian menson ripozi,
Alfred. Jen venu, kaj sidigxu.
ALLMERS
(volas sidigi sin sur la benkon) Jes, jes, -- kiel vi do volas.
ASTA
Ne, vi ne sidu _tie_.
ALLMERS
Jes, lasu min.
ASTA
Ne; ne faru! Cxar jen vi sidas nur rigardante sur la fjordon --
(devigas lin sidi sur segxo kun la dorso dekstren) Jen vidu. Nun vi
sidas bone. (Sxi mem sidigas sin sur la benkon.) Kaj nun ni dauxrigu
iom kunparoli.
ALLMERS
(spiras auxdeble) Mildigxis iom la sento de perdo kaj funebro
momenton.
ASTA
Vi devas, Alfred.
ALLMERS
Sed cxu ne sxajnas al vi, ke mi estas terure laca kaj apatia, --
_povante_ forgesi?
ASTA
Ho ne do. Cxar certe neeblas cxiam turnadi cxirkaux unu sola penso.
ALLMERS
Jes, por mi neeblas. Antaux ol vi venis malsupren al mi, mi sidis
lamentante tiom nepriskribeble en cxi pelanta, rongxanta funebro --
ASTA
Jes?
ALLMERS
Kaj cxu vi kapablas kredi, Asta -- Hm --?
ASTA
Nu?
ALLMERS
Meze en la angoro mi kaptis min mem en la penso diveni kion ni havu
por tagmangxo hodiaux.
ASTA
(trankviligante) Jes, jes, se nur estas ripozo en gxi, do --
ALLMERS
Jes, pensu kara, -- mi trovis, ke estas kvazaux ripozo en gxi.
(etendas al sxi la manon trans la tablon) Kiom bone estas, ke mi
havas vin, Asta. Pri tio mi gxojas, gxojas -- meze en la funebro.
ASTA
(rigardas lin serioze) Unue vi estu gxoja pro tio, ke vi havas Rita.
ALLMERS
Jes, memkompreneble. Sed Rita ne estas parenca al mi. Ne estas kiel
havi fratinon.
ASTA
(atenta) Cxu tion vi diras, Alfred?
ALLMERS
Jes, nia parencaro estas io aparta. (duone sxerce) Cxiam ni elektis
helajn antauxliterojn en niaj nomoj. Cxu vi memoras, kiom ofte ni
parolis pri tio antauxe? Kaj cxiuj parencoj, -- cxiuj ili estas same
malricxaj. Kaj cxiuj havas ni egalajn okulojn.
ASTA
Cxu vi trovas, ke ankaux mi havas --?
ALLMERS
Ne, vi parencas ja tute al via patrino, vi. Tute ne similas al ni
aliaj. Ecx ne al patro. Sed tamen --
ASTA
Tamen --?
ALLMERS
Jes, mi kredas ke la kuna vivo tamen premis nin ambaux reciproke laux
niaj bildoj. En la menso, mi sugestas.
ASTA
(varme emocia) Ho, tion vi neniam diru, Alfred. Estas mi, kiu
stampigxis laux vi. Kaj estas al vi, ke mi cxion sxuldas, cxion bonan
en la mondo.
ALLMERS
(skuas la kapon) Vi sxuldas al mi nenion, Asta. Kontrauxe --
ASTA
Cxion mi sxuldas al vi! Tion vi ja povas diri al vi mem. Neniu ofero
estis tro peza por vi --
ALLMERS
(interrompante) Cxu do -- ofero! Ne prezentu tiajxon. -- Mi nur
amis vin, Asta. Ekde kiam vi estis infaneto. (post mallonga pauxzo)
Kaj mi cxiam pensadis, ke estas tiom da maljusteco, kiom mi devis
kompensi.
ASTA
(surprizita) Maljusteco! Vi?
ALLMERS
Ne precize pro mi. Sed --
ASTA
(atente) Sed --?
ALLMERS
Pro patro.
ASTA
(duone ekstaras de la benko) Pro -- patro! (ree eksidas) Al kio vi
aludas, Alfred?
ALLMERS
Patro neniam estis vere bonvola kontraux vi.
ASTA
(ekscitita) Ho, tion do ne diru!
ALLMERS
Jes, cxar estas vero. Li ne amis vin. Ne tiel kiel li devus.
ASTA
(evitante) Ne, eble ne tiel, kiel li amis vin. Estis ja tute
kompreneble.
ALLMERS
(dauxrigas) Kaj severa li ofte estis ankaux kontraux via patrino.
Almenaux la lastajn jarojn.
ASTA
(kviete) Patrino estis ja multege pli juna ol li. Memoru tion.
ALLMERS
Vi ne kredas, ke ili interharmoniis, cxu?
ASTA
Eble ili ne tion faris.
ALLMERS
Jes, sed tamen --. Patro, kiu alie estis tiel milda kaj molkora --.
Tiel afabla al cxiuj homoj --
ASTA
(silente) Ecx patrino ne cxiam estis tia, kia sxi devus.
ALLMERS
Cxu via patrino ne estis!
ASTA
Eble ne cxiam.
ALLMERS
Kontraux patro, vi aludas?
ASTA
Jes.
ALLMERS
Tion mi ja neniam rimarkis.
ASTA
(batalante kontraux la ploro, ekstaras) Ho, kara Alfred, -- lasu
ilin ripozi, tiuj, kiuj estas for. (Sxi iras dekstren.)
ALLMERS
(ekstaras) Jes, lasu ilin ripozi. (tordas la manojn) Sed tiuj
kiuj estas for, -- ili ne lasas nin ripozi, Asta. Nek tagon nek
nokton.
ASTA
(rigardas lin varme) Post dauxro de la tempo cxio sentigxos pli
milde, Alfred.
ALLMERS
(rigardas sxin senhelpe) Jes, ankaux vi kredas tion, cxu ne? -- Sed
kiel mi supervenku tiujn terurajn, unuajn tagojn --. (rauxke)
Ne, tion mi ne komprenas.
ASTA
(petante, metas la manojn sur liajn sxultrojn) Iru al Rita. Ho, mi
petegas vin --
ALLMERS
(ekscitita, formovigxas) Ne, ne, ne, -- ne parolu al mi pri tio!
Cxar mi ne povas, komprenu. (pli trankvila) Lasu min resti cxi tie
kune kun vi.
ASTA
Jes, mi ne foriros de vi.
ALLMERS
(prenas sxian manon kaj tenas gxin firme) Dankon! (rigardas momenton
sur la fjordon) Kie estas nun mia eta Eyolf? (ridetas al sxi peze)
Cxu tion vi povas diri al mi, -- vi, mia granda, sagxa Eyolf?
(agitas la kapon) Neniu en la tuta mondo povas tion al mi diri.
Al mi la nura scio estas, ke mi ne plu havas lin.
ASTA
(rigardas supren maldekstren kaj retiras sian manon) Nun ili venas.
(_Sinjorino Allmers_ kaj _ingxeniero Borghejm_ venas promenante
malsupren la arbaran vojeton; sxi antauxe; li malantaux sxi. Sxi
estas nigre vestita, kun nigra vualo super la kapo. Li portas
pluvsxirmilon sub la brako.)
ALLMERS
(iras sxin renkonte) Kiel statas pri vi, Rita?
RITA
(preterpasas lin) Ho, ne demandu.
ALLMERS
Kion jen vi volas?
RITA
Nur sercxi vin. Pri kio vi okupetadas?
ALLMERS
Nenio. Asta venis al mi.
RITA
Jes, sed antaux ol Asta venis? Vi forestis de mi la tutan
antauxtagmezon.
ALLMERS
Mi sidis rigardante eksteren sur la akvon.
RITA
Hu, -- cxu vi eltenas!
ALLMERS
(senpacience) Prefere mi nun estu sola!
RITA
(maltrankvila pasxadas cxirkauxe) Kaj jen sidi trankvile! Sur unu kaj
la sama loko!
ALLMERS
Mi havas ja nenion en la mondo kion postsopiri.
RITA
_Mi_ eltenas nenie. Precipe ne cxi tie, -- kun la fjordo gxuste
antauxe.
ALLMERS
Gxuste pro tio, ke la fjordo estas tiom proksima.
RITA
(al _Borghejm_) Cxu ne ankaux vi trovas, ke li supreniru kun ni
aliaj?
BORGHEJM
(al _Allmers_) Mi opinias, ke estus pli bone por vi.
ALLMERS
Ne, ne, -- lasu min do sidi, kie mi estas.
RITA
Do mi restu cxe vi, Alfred.
ALLMERS
Nu ja, do faru tion. -- Restu ankaux vi, Asta.
ASTA
(flustras al _Borghejm_) Lasu ilin solaj!
BORGHEJM
(kun komprenema rigardo) Frauxlino Allmers, -- cxu promenadon --
laux la marbordo? La finan fojon?
ASTA
(prenas sian pluvsxirmilon) Jes, venu. Ni iru iom pluen.
(Asta kaj Borghejm iras kune malantaux la boatejon.)
(Allmers iom pasxadas cxirkauxe. Poste li sidigas sin sur sxtono
sub la arboj antauxe maldekstre.)
RITA
(proksimigxas kaj staras antaux li kun interplektitaj, pendantaj
manoj) Cxu vi eblas imagi, Alfred, -- ke ni perdis Eyolf?
ALLMERS
(rigardas peze malsupren antaux si) Al la penso ni kutimigxu.
RITA
Mi ne povas. Mi ne povas. Mi vidis tiun teruran vidajxon, kiu staros
antaux mi tra mia tuta vivo.
ALLMERS
(suprenrigardas) Kiun vidajxon? Kion vi vidis?
RITA
Mi mem nenion vidis. Nur auxdis la rakonton. Ho --!
ALLMERS
Diru do prefere tuj.
RITA
Mi iris kun Borghejm al la kajo --
ALLMERS
Kion vi tie volis?
RITA
Demandi al la knaboj, kiel tio okazis.
ALLMERS
Tion ni ja scias.
RITA
Ni eksciis pli.
ALLMERS
Nu!
RITA
Ne estas vero, ke li tuj tute malaperis.
ALLMERS
Cxu nun ili _tion_ diras?
RITA
Jes. Ili diras, ke ili vidis lin kusxanta sur la fundo. Profunde
malsupre en la klara akvo.
ALLMERS
(dentgrincigante) Kaj ili ne savis lin!
RITA
Eble ili ne povis.
ALLMERS
Ili scipovas nagxi -- cxiuj --. Cxu ili diris kiel li kusxas, dum ili
vidis lin?
RITA
Jes. Ili diris, ke li kusxas surdorse. Kaj kun grandaj, malfermitaj
okuloj.
ALLMERS
Malfermitaj okuloj. Sed tute trankvila?
RITA
Jes, tute trankvila. Kaj jen io venis kondukante lin foren. Ili nomis
gxin marfluo.
ALLMERS
(kapsignas malrapide) _Tio_ do estis la lasta vido de li.
RITA
(plorsufokite) Jes.
ALLMERS
(kun apatia vocxo) Kaj neniam, -- neniam ni plu vidos lin.
RITA
(lamentante) Tagon kaj nokton li staros antaux mi tiel, kiel li kusxis
tie sube.
ALLMERS
Kun la grandaj, malfermitaj okuloj.
RITA
(sxokita) Jes, kun la grandaj malfermitaj okuloj. Mi vidas ilin!
Mi vidas ilin antaux mi!
ALLMERS
(starigxas malrapide kaj rigardas sxin silente minace) La okuloj,
cxu ili estis malicaj, Rita?
RITA
(paligxas) Malicaj --!
ALLMERS
(tute proksime al sxi) La okuloj, kiuj fiksrigardis supren, cxu ili
estis malicaj? De tie profunde?
RITA
(sin retirante) Alfred --!
ALLMERS
(sekvas) Respondu al mi! cxu estis malicaj infanokuloj?
RITA
(krias) Alfred! Alfred --!
ALLMERS
Nun estas por ni, -- kiel vi deziris, Rita.
RITA
_Mi_! Kiel deziris _mi_?
ALLMERS
Ke Eyolf ne estus cxi tie.
RITA
Neniam en la mondo mi tion deziris! Ke Eyolf ne starus inter ni du,
-- _tion_ mi deziris.
ALLMERS
Nu ja, -- de nun li ja tion ne faros.
RITA
(malrapide, rigardante antauxen) Eble de nun ankoraux pli. (skuigxas)
Ho, tiu terura vidajxo!
ALLMERS
(kapsignas) La malicaj infanokuloj, jes.
RITA
(timigita, retirigxas) Lasu min, Alfred! Mi timas vin! Tia mi neniam
vidis vin antauxe.
ALLMERS
(rigardas sxin malmole kaj malvarme) Aflikto igas malica kaj abomena.
RITA
(timigita sed tamen obstina) Jen kiel ankaux mi sentas.
(_Allmers_ iras dekstren kaj rigardas foren sur la fjordon. _Rita_
sidigas sin cxe la tablo. Mallonga pauxzo.)
ALLMERS
(turnas la kapon al sxi) Vi neniam vere kaj sincere amis lin.
Neniam!
RITA
(malvarme, sinrega) Eyolf neniam lasis al mi gajni sin tute kaj
komplete.
ALLMERS
Cxar vi ne volis.
RITA
Ho jen do. Mi volis pli ol volonte. Sed iu staris bare. Ecx de la
komenco.
ALLMERS
(turnas sin tute) _Mi_, mi staris bare, vi sugestas?
RITA
Nu ne. Ne de la komenco.
ALLMERS
(proksimigxas) Kiu do?
RITA
La onklino.
ALLMERS
Asta.
RITA
Jes. Asta, -- sxi kaptis lin -- tuj post kiam okazis -- la malfelicxa
falo.
ALLMERS
Se sxi lin kaptis, sxi faris el amo.
RITA
(impete) Gxuste tio! Mi ne toleras dividi ion kun aliulo!
Ne en amo.
ALLMERS
Ni du devus dividi lin inter ni en amo.
RITA
(rigardas lin moke) Ni? Ho, vi funde neniam vere amis lin, ecx ne
vi.
ALLMERS
(rigardas sxin surprizite) _Mi_ ne, cxu!
RITA
Ne, vi lin ne amis. Unue vi estis ja tiom kaptita de tiu libro -- pri
la respondeco.
ALLMERS
(forte) Jes, mi estis. Sed gxuste gxin, Rita, -- gxin mi oferis
pro Eyolf.
RITA
Ne pro amo al li.
ALLMERS
Kial do, vi pensas?
RITA
Cxar vi vagis cxi tie kaj mordigxis de malfido al vi mem. Cxar vi
komencis dubi, cxu vi havas iun grandan vivotaskon, por kiu vivi en
la mondo.
ALLMERS
(esplorante) Cxu vi observis ion tian sur mi?
RITA
Jes ja, -- iom post iom. Kaj jen vi bezonis ion novan, kiu povus
plenigi vin. -- _Mi_, mi versxajne ne plu estis por vi suficxe.
ALLMERS
Estas la legxo de transformo, Rita.
RITA
_Tial_ do vi volis fari mirindan infanon el kompatinda eta Eyolf.
ALLMERS
Tion mi ne volis. Mi volis fari el li felicxan kreajxon. Sole tion mi
volis.
RITA
Sed ne pro amo al li. Esploru vin mem! (kun gxenataj okuloj) Kaj
esploru cxion, kio kusxas sube -- kaj malantauxe.
ALLMERS
(evitas sxiajn okulojn) Estas io, kion vi volas ignori.
RITA
Ankaux vi.
ALLMERS
(rigardas sxin penseme) Se estas kiel vi pensas, ni du vere neniam
posedis nian propran infanon.
RITA
Ne. Ne en profunda amo.
ALLMERS
Kaj tamen ni nun lamentadas lin tiom amare.
RITA
(amare) Jes, cxu ne estas strange tion pensi? Lamentadi tiel pri
eta, fremda knabo.
ALLMERS
(ekkriante) Ho, ne nomu lin fremda!
RITA
(peze agitas la kapon) Ni neniam al ni gajnis la knabon, Alfred. Ne
mi. Nek vi.
ALLMERS
(tordas la manojn) Kaj nun estas tro malfrue. Tro malfrue!
RITA
Kaj komplete malkonsolebla -- cxio.
ALLMERS
(subite ekkolerema) Jen _vi_ kulpas!
RITA
(ekstaras) Mi!
ALLMERS
Jes, vi! Estas _via_ kulpo, ke li farigxis, -- tia kia li farigxis!
Estas via kulpo, ke li ne povis savi sin el la akvo.
RITA
(deturnante) Alfred, -- ne jxetu la kulpon sur _min_!
ALLMERS
(pli kaj pli ekster si mem) Jes, jes, mi faras! Estis vi kiu lasis
la bebon kusxi sur la tablo sen atento.
RITA
Li kusxis tiom mole en la kusenetoj. Kaj dormis senriske. Kaj vi ja
promesis varti la infanon.
ALLMERS
Jes, mi promesis. (malaltigas la vocxon) Sed jen vi venis, vi, vi, --
kaj logis min enen al vi.
RITA
(rigardas lin obstine) Ho, diru prefere, ke vi forgesis kaj infanon
kaj cxion alian.
ALLMERS
(en subpremita kolero) Jes, vero. (pli trankvile) Mi forgesis la infanon
-- inter viaj brakoj!
RITA
(ekscitita) Alfred! Alfred, -- estas abomene de vi!
ALLMERS
(mallauxte, pugnigas la manojn kontraux sxi) En tiu momento vi
kondamnis al morto la etan Eyolf.
RITA
(sovagxe) Ankaux vi! Ankaux vi; -- se tiel estas!
ALLMERS
Nu jes, -- postulu ankaux de mi respondecon, -- se vi jen volas.
Ambaux ni krimis. -- Kaj tial tamen vere _estis_ vengxo en la morto
de Eyolf.
RITA
Vengxo?
ALLMERS
(pli sinrega) Jes. Jugxo super vi kaj mi. Nun ni iras cxi tie laux
merito. En kasxita, malkuragxa pento ni lasis nin fortimigi de li,
dum li vivis. Ne eltenis vidi tiun, -- tiun, kiun li devis kuntreni --
RITA
(mallauxte) La lambastonon.
ALLMERS
Jes, gxuste gxin. -- Kaj tio, kion ni nun nomadas funebro kaj
aflikto, -- tio estas rongxanta konscienco, Rita. Nenio alia.
RITA
(rigardas lin konfuzite) Sxajnas al mi ke tio portos nin en
malesperon, -- rekte en frenezon por ni ambaux. Cxar ni povas ja
neniam, -- neniam ripari.
ALLMERS
(kaptita de silenta animstato) Mi songxis pri Eyolf cxinokte.
Sxajnis al mi, ke li venas supren de la kajo. Li povis kuri, kiel
aliaj knaboj. Nenio estis do al li okazinta. Nenio. La sufokanta
realo do estas nur songxo, mi pensis. Ho, kiom mi dankis kaj
benis -- (haltas) hm --
RITA
(rigardas lin) Kiun?
ALLMERS
(eviteme) Kiun --?
RITA
Jes; kiun vi dankis kaj benis?
ALLMERS
(repusxante) Mi kusxis dormante, vi auxdas --
RITA
Iun, je kiu vi mem ne kredas?
ALLMERS
Gxi tamen hantis min. Mi ja dormis --
RITA
(riprocxante) Vi ne devus igi min dubema, Alfred.
ALLMERS
Cxu estus gxuste de mi se mi lasus vin travivi kun malplenaj
iluzioj?
RITA
Estus pli bone por mi. Cxar jen mi havus ion por konsolo. Nun mi
vagas nesciante cxu elen cxu enen.
ALLMERS
(rigardas sxin akre) Se vi nun povus elekti --. Se vi povus sekvi
Eyolf tien, kie li nun estas --?
RITA
Jes. Jen kio?
ALLMERS
Se vi estus tute konvinkita, ke vi retrovus lin, -- konus lin, --
komprenus lin --?
RITA
Jes, jes; jen kio?
ALLMERS
Cxu vi libervole volus fari la salton transen al li? Libervole
forlasi cxion jenan? Rezigni pri la tuta tera vivo? Cxu vi tion
volus, Rita?
RITA
(silente) Nun tuj?
ALLMERS
Jes; hodiaux. En cxi horo. Respondu al mi. Cxu vi volus?
RITA
(hezitante) Ho, mi ne scias Alfred. -- Ne; mi kredas, ke unue mi
volus resti iom da tempo cxi tie cxe vi.
ALLMERS
Pro mi?
RITA
Jes, nur pro vi.
ALLMERS
Sed jen poste? Cxu tiam --? Respondu!
RITA
Ho, kion mi respondu al tiajxo? Mi ja ne _povus_ foriri de vi.
Neniam! Neniam!
ALLMERS
Sed okaze ke mi irus al Eyolf? Kaj vi estus plene konvinkita, ke tie
vi renkontus kaj lin kaj min. Cxu jen vi volus transiri al ni?
RITA
Mi certe volus. Ho, volonte! Volonte! Sed --
ALLMERS
Nu?
RITA
(gxemas mallauxte) Mi ne povus, -- mi sentas. Ne, ne; mi tute ne
povus! Ne por cxiuj gloroj de la cxielo!
ALLMERS
Ecx mi ne.
RITA
Ne, cxu ne vere, Alfred! Ecx vi ne povus!
ALLMERS
Ne, cxar cxi tie, en la tera vivo, ni vivantaj havas hejmon.
RITA
Jes, cxi tie estas tia felicxo, kian ni komprenas.
ALLMERS
(sombre) Ho, la felicxo, -- la felicxo, Rita --
RITA
Vi do sugestas, ke la felicxo -- gxin ni neniam plu retrovos.
(rigardas lin demande) Sed okaze --? (impete) Ne, ne; mi ne
kuragxas tion diri! Ecx ne pensi.
ALLMERS
Jen diru. Diru do, Rita.
RITA
(hezitante) Cxu ni provu --? Cxu eblus lin forgesi?
ALLMERS
Forgesi Eyolf.
RITA
Forgesi la penton kaj la riprocxon, mi sugestas.
ALLMERS
Cxu tion vi dezirus?
RITA
Jes. Se estus eble. (ekkrie) Cxar cxi tiun staton, -- mi gxin ne
longe eltenos! Ho, cxu ne eblas ion elpensi, en kio estas forgeso?
ALLMERS
(skuas la kapon) Kio tio do estus?
RITA
Cxu eblus provi vojagxante tre foren?
ALLMERS
De la hejmo? Vi kiu nenie sentas vin komforta, se ne estas tie cxi.
RITA
Nu, do inviti multajn homojn al ni? Gastamece vivi. Jxeti nin en ion,
kio mildigus kaj kvietigus.
ALLMERS
Tia vivo ne konvenas al mi. -- Ne, -- mi prefere provus rekomenci
mian laboron.
RITA
(akre) Vian laboron? Tiun, kiu staradis kiel vando kaj muro inter ni?
ALLMERS
(malrapide, rigardas sxin fikse) De nun cxiam estu vando kaj muro
inter ni du.
RITA
Kial estu --?
ALLMERS
Kiu scias cxu ne grandaj, malfermitaj infanokuloj rigardos nin nokte
kaj tage.
RITA
(silente; timotremanta) Alfred, -- estas terure tion imagi!
ALLMERS
Nia amo estis kiel konsumanta fajro. _Nun_ gxi estu estingita --
RITA
(kontraux lin) Estingita!
ALLMERS
(malmole) Gxi jam _estas_ estingita, -- en unu el ni.
RITA
(kiel sxtonigita) Kaj _tion_ vi kuragxas diri al mi!
ALLMERS
(pli milde) Gxi estas morta, Rita. Sed en tio, kion mi nun, en kuna
kulpo kaj pentodeziro, sentas por vi, -- en tio mi kvazaux videtas
relevigxon --
RITA
(impete) Ho, mi ne interesigxas pri iu relevigxo!
ALLMERS
Rita!
RITA
Mi estas varmkora homo, mi! Ne cxirkauxvagas dormetante, -- kun
fisxsango en la vejnoj. (tordas la manojn) Kaj jen esti enfermita
tutvive -- en pento kaj riprocxo! Enfermita kun iu, kiu ne plu estas
mia, mia, mia!
ALLMERS
_Tiel_ devis ja foje finigxi, Rita.
RITA
Cxu _tiel_ devus finigxi! Tio, kio komencis inter ni en tia kune
akceptanta amo!
ALLMERS
Mia amo ne estis kune akceptanta de la komenco.
RITA
Kion vi do sentis por mi unue?
ALLMERS
Timo.
RITA
Mi komprenas. Sed kiel mi tamen gajnis vin?
ALLMERS
(mallauxte) Vi estis tiom rave delikata, Rita.
RITA
(rigardas lin esploreme) Nur tio do? Diru, Alfred! Sole tio?
ALLMERS
(sindevige) Ne; flanke estis ankaux io alia.
RITA
(ekkrie) Mi suspektas kio estis! Estis "oro kaj verdaj arbaroj",
kiel vi diradas. Jen, cxu estis, Alfred?
ALLMERS
Jes.
RITA
(rigardas lin profunde riprocxe) Kiel vi povis -- kiel vi tion povis!
ALLMERS
Mi devis pensi pri Asta.
RITA
Asta, jes! (amare) Estis do efektive Asta, kiu kunigis nin du.
ALLMERS
Sxi nenion sciis. Ecx ne hodiaux sxi suspektas.
RITA
(repusxante) Tamen estis Asta! (ridetas per rikana okuljxeto
flanken) Aux ne, -- estis eta Eyolf. Eta Eyolf, jen vi!
ALLMERS
Eyolf --?
RITA
Jes, cxu vi ne nomis sxin Eyolf antauxe? Sxajnas al mi, ke vi iam
tion diris, en intima momento. (proksimigxas) Cxu vi memoras gxin
-- la tentantan, ravan momenton, Alfred?
ALLMERS
(retiras sin kvazaux en teruro) Mi memoras nenion! Volas nenion
memori!
RITA
(sekvas lin) Estis en la momento, -- kiam via alia Eyolf farigxis
kriplulo!
ALLMERS
(obtuze, apogas sin al la tablo) La vengxo.
RITA
(minacante) Jes, la vengxo!
(_Asta_ kaj _Borghejm_ revenas cxe la boatejo. Sxi portas kelkajn
nimfeojn en la mano.)
RITA
(sinrege) Nu, Asta, -- jen, cxu vi kaj sinjoro Borgstrom ekhavis okazon
funde kunparoli?
ASTA
Nu jes, -- certagrade.
(Sxi formetas la pluvsxirmilon kaj metas la florojn sur segxon.)
BORGHEJM
Frauxlino Allmers estis tre parol-avara dum la promenado.
RITA
Vere tia? Jen do, Alfred kaj mi kunparolis tiom profunde ke suficxas --
ASTA
(rigardas ambaux strecxite) Kio estas --?
RITA
-- ke suficxas por la tuta vivo, mi diras. (interrompante)
Sed jen venu, kaj ni iru supren, cxiuj kvar. De nun ni devas havi
homojn cxirkaux ni. Alfred kaj mi ne eltenas solaj.
ALLMERS
Jes, nur iru antauxe vi aliaj. (turnas sin) Sed kun vi mi devas unue
intersxangxi kelkajn vortojn, Asta.
RITA
(rigardas lin) Nu? -- Jen jes, venu do vi kun mi, sinjoro Borghejm.
(_Rita_ kaj _Borghejm_ iras supren laux
la arbara vojeto.)
ASTA
(timeme) Alfred, kio okazis!
ALLMERS
(sombre) Estas tio, ke mi ne plu eltenas cxi tie.
ASTA
Cxi tie! Kune kun Rita, vi sugestas?
ALLMERS
Jes. Rita kaj mi ne povas dauxrigi la kunan vivon.
ASTA
(agitas lian brakon) Sed, Alfred, -- ne diru do ion tiel teruran!
ALLMERS
Estas vero, kion mi diras. Ni iradas cxi tie kaj igas unu la alian
malicaj kaj fiaj.
ASTA
(vunde tusxita) Ho, neniam, -- neniam mi suspektus ion tian!
ALLMERS
Ecx mi ne tion vidis antaux hodiaux.
ASTA
Kaj nun vi volas --! Jen, kion vi vere volas, Alfred?
ALLMERS
Mi volas forvojagxi de cxio jena. Forege de cxio.
ASTA
Kaj jen stari tute sola en la mondo?
ALLMERS
(kapsignas) Kiel iam antauxe, jes.
ASTA
Sed vi ne tauxgas por stari sola!
ALLMERS
Ho jes. Antauxe mi almenaux tauxgis.
ASTA
Jes, antauxe, jes. Tiam vi ja havis min cxe vi.
ALLMERS
(volas preni sxian manon) Jes. Kaj estas hejmen al vi, Asta, ke mi
nun rifugxas.
ASTA
(evitas lin) Al mi! Ne, ne, Alfred! Tute neeblas.
ALLMERS
(rigardas sxin peze) Borghejm do tamen staras en la vojo?
ASTA
(fervore) Ne, ne; li ne faras! En tio vi mispensas.
ALLMERS
Bone. Do mi venos al vi, -- vi kara, kara fratino. Mi _devas_ reveni
al vi. Hejmen al vi por purigxi kaj nobligxi de la kunvivo kun --
ASTA
(ekscitita) Alfred, -- vi pekas kontraux Rita!
ALLMERS
Mi _estas_ pekinta kontraux sxi. Sed ne en tio cxi. Ho, pripensu do,
Asta! Kia do estis la kuna vivo inter vi kaj mi? Cxu ne estis kiel
nura alta, sankta tago de komenco gxis fino?
ASTA
Jes, estis, Alfred. Sed ne estas revivebla.
ALLMERS
(amare) Cxu vi opinias, ke la geedzeco tiom neripareble degenerigis min?
ASTA
(trankvile) Ne, tion mi ne opinias.
ALLMERS
Jen do, ni du volas revivi nian iaman vivon.
ASTA
(decide) Ni ne _povas_, Alfred.
ALLMERS
Jes, ni povas. Cxar amo de frato kaj fratino --
ASTA
(strecxita) Kio pri _gxi_?
ALLMERS
Tiu rilato estas la sola, kiu ne estas sub la legxo de transformo.
ASTA
(malrapide; tremetanta) Tamen, se tiu rilato ne --
ALLMERS
Ne --?
ASTA
-- ne estas _nia_ rilato?
ALLMERS
(rigardas sxin fikse kaj surprizita) Ne _nia_? Kara, kion vi per tio
sugestas?
ASTA
Plej bone ke mi tuj al vi diras, Alfred.
ALLMERS
Jes, jes, jen diru!
ASTA
La leteroj de patrino --. Tiuj kiuj kusxas en la teko --.
ALLMERS
Nu jes?
ASTA
Tiujn vi legu -- kiam mi estos forvojagxinta.
ALLMERS
Kial mi faru?
ASTA
(batalante kun si mem) Jes, kaj jen vi vidos, ke --
ALLMERS
Nu!
ASTA
-- ke mi ne rajtas porti -- la nomon de via patro.
ALLMERS
(sxanceligxante malantauxen) Asta! Kion vi diras!
ASTA
Legu la leterojn. Jen vi vidos. Kaj komprenu. -- Kaj eble havu
pardonon -- por patrino, ankaux.
ALLMERS
(manpremas sian kapon) Mi ne povas kapti jenon. Ne fikse teni la
penson. Vi, Asta, -- ne estus --
ASTA
Vi ne estas mia frato, Alfred.
ALLMERS
(rapide, duone obstine, rigardas sxin) Nu, sed kion do vere tio
sxangxas en la rilato inter ni du? Funde nenion.
ASTA
(agitas la kapon) _Cxion_ gxi sxangxas, Alfred. Nia rilato ne estas
tia de frato kaj fratino.
ALLMERS
Ne-ne. Sed _tamen_ same sankta. Restos cxiam same sankta.
ASTA
Ne forgesu, -- ke gxi estas sub la legxo de transformo, -- kiel vi
jxus diris.
ALLMERS
(rigardas sxin esplore) Cxu per tio vi sugestas, ke --?
ASTA
(kviete, varme emociigita) Ne pliajn vortojn, -- vi kara, kara
Alfred. -- (prenas la florojn de la segxo) Jen vidu tiujn nimfeojn!
ALLMERS
(kapsignas malrapide) Estas el tiuj, kiuj supren strecxas sin, -- de
la profundo.
ASTA
Mi plukis ilin en la lago. Tie kie gxi fluas en la fjordon.
(strecxigas ilin antauxen) Cxu vi ilin volas, Alfred?
ALLMERS
(prenas ilin) Dankon.
ALLMERS
(rigardas sxin) De Eyolf tie fore? Aux de vi?
ASTA
(kviete) De ambaux. (prenas la pluvombrelon) Jen do venu supren al Rita.
(Sxi iras supren laux la arbara vojeto.)
ALLMERS
(prenas sian cxapelon de la tablo kaj flustras peze) Asta. Eyolf.
Eta Eyolf --! (Li sekvas supren laux la vojeto.)
TRIA AKTO
(Arbetajxaro sur altajxeto en la gxardeno de Allmers. Kruta
deklivo kun barajxo kontraux la fono; sxtuparo suben maldekstre.
Vasta elvidajxo super la fjordo, kiu kusxas profunde sube. Flagstango
kun sxnuroj, sed sen flago staras cxe la barajxo. Antauxe dekstre
estas pavilono, kovrata de grimpantaj plantoj kaj ampelopsoj. Benko
ekstere. Estas malfrua somervespero kun klara cxielo. Kreskanta
krepusko.)
(_Asta_ sidas sur benko kun la manoj sur la genuoj. Sxi portas
supervestojn kaj cxapelon, havas sian sunsxirmilon apud si kaj
malgrandan vojagxsakon pendanta per rimeno de la sxultro.)
(_Borghejm_ suprenvenas de la fono maldekstre. Ankaux li havas
vojagxsakon pendanta de la sxultro. Sur la brako li portas
kunruligitan flagon.)
BORGHEJM
(ekvidas _Asta_) Ho, cxi supre vi do sidadas.
ASTA
Mi sidas rigardante fjorden la lastan fojon.
BORGHEJM
Do estas bone, ke mi vizitetis ankaux _cxi tie_.
ASTA
Cxu vi min sercxadis?
BORGHEJM
Jes, mi faris. Mi volis adiauxi vin -- cxi tiun fojon. Ne la lastan,
mi esperas.
ASTA
(ridetas preskaux nevideble) Vi estas fervora, vi.
BORGHEJM
Vojkonstruisto tia devas esti.
ASTA
Cxu vi vidis Alfred? Aux Rita?
BORGHEJM
Jes, ambaux mi vidis.
ASTA
Kune?
BORGHEJM
Ne. Ili ambaux iris sian apartan flankon.
ASTA
Kion vi faros pri tiu flago?
BORGHEJM
Sinjorino Rita petis min suprenlevi gxin.
ASTA
Suprenlevi flagon nun?
BORGHEJM
Duonstange. Gxi flirtu noktojn kaj tagojn, sxi diris.
ASTA
(ekgxemas) Kompatinda Rita. Kaj kompatinda Alfred.
BORGHEJM
(okupata pri la flago) Cxu via koro permesas al vi forvojagxi de
ili? Jes, mi demandas. Cxar mi vidas, ke vi estas vojagxvestita.
ASTA
(kun malforta vocxo) Mi devas forvojagxi.
BORGHEJM
Nu ja, cxar vi devas, do --
ASTA
Kaj ankaux vi ja forvojagxos cxi-nokte.
BORGHEJM
Ankaux mi devas? Mi iros per la trajno. Cxu ankaux vi?
ASTA
Ne, mi iros per la vaporsxipo.
BORGHEJM
(ekrigardas al sxi) Cxiu sian apartan vojon do.
ASTA
Jes.
(Sxi sidas rigardante, dum li suprenlevas la flagon duone sur la
stangon. Fininte li iras al sxi.)
BORGHEJM
Frauxlino Asta, -- Vi ne povas imagi kiom mi funebras pro eta Eyolf.
ASTA
(suprenrigardas al li) Jes, mi certigxas, ke vi faras.
BORGHEJM
Sentigxas dolorige. Cxar funde ne konvenas por mi funebri.
ASTA
(rigardas al la flago) Kun la tempo cxio fordrivas, -- cxio. Cxiuj
sentoj de funebro.
BORGHEJM
Cxiuj? Jenon vi opinias?
ASTA
Kiel pluvondo. Kiam vi nur estas suficxe foren veninta, tiam --
BORGHEJM
Devus esti ege fora, jeno.
ASTA
Kaj vi ja ankaux ja havas la grandan, novan vojkonstruadon.
BORGHEJM
Sed neniun por helpi min en gxi.
ASTA
Nu jes, certe vi havas.
BORGHEJM
(agitas la kapon) Neniun. Neniun kun kiu dividi la gxojon. Cxar plej
ofte temas pri gxojo.
ASTA
Kaj ne la peno kaj embarasoj?
BORGHEJM
Pa, -- el tiajxoj oni verdire eltiras sin sola.
ASTA
Sed la gxojo, -- tiun oni devas dividi kun iu, vi opinias?
BORGHEJM
Jes, kia felicxo alie estus en tio esti gxoja?
ASTA
Nu ja, povas esti iu senco en tio.
BORGHEJM
Kompreneble oni povas iradi dum tempo kaj esti gxoja interne en si
mem. Sed ne tauxgas longtempe. Ne, la gxojo, gxi estas por du kune.
ASTA
Cxiam nur du? Neniam pluraj? Neniam multaj?
BORGHEJM
Nu, vidu, -- jen kio estas alia afero. -- Frauxlino Asta, -- cxu vi
do vere ne povas decidigi vin dividi felicxon kaj gxojon kaj -- kaj
penon kaj embarasojn kun unu, -- sole unu sola?
ASTA
Mi provis -- fojon.
BORGHEJM
Cxu provis _vi_?
ASTA
Jes, dum tiu tempo, kiam mia frato, -- kiam Alfred kaj mi logxis
kune.
BORGHEJM
Nu, kun via frato, jes. Tio estas ja io tute alia. Aspektas al mi pli
kiel paco ol kiel felicxo.
ASTA
Gxuinda tio tamen do estis.
BORGHEJM
Jen vidu, -- ecx tio aspektis por vi gxuinda. Sed jen imagu, -- se li
nun ne estus via frato!
ASTA
(volas ekstari, sed restas sidanta) En tiu kazo ni neniam vivus
kune. Cxar tiam mi estis nur infano. Kaj ankaux li, preskaux.
BORGHEJM
(iom poste) Cxu gxi vere estis tiom gxuinda, tiu tempo?
ASTA
Jes, kredu, gxi estis.
BORGHEJM
Cxu vi do tiam travivis ion vere serenan kaj felicxan?
ASTA
Ho jes, multege. Nekredeble multege.
BORGHEJM
Rakontu al mi iom pri tio, frauxlino Asta.
ASTA
Vere nur etaj okazajxoj.
BORGHEJM
Kiaj --? Nu?
ASTA
Kiel tiam kiam Alfred plenumis sian ekzamenon. Kaj bone sukcesis. Kaj
kiam li iom poste ricevis postenon en iu lernejo. Aux kiam li sidis
skribante artikolon. Kaj lauxtlegis gxin por mi. Kaj poste sukcesis
presigi gxin en periodajxo.
BORGHEJM
Jes, mi bone komprenas, ke estis bonega, paca vivo. Du gefratoj, kiuj
dividas la gxojon, (agitas la kapon) Kompreni mi ne kapablas, ke via
frato rezignis pri vi, Asta!
ASTA
(en subpremita emocio) Alfred ja edzigis sin.
BORGHEJM
Cxu ne estis dolorige por vi?
ASTA
Jes; en la komenco. Sxajnis al mi, ke mi tute perdis lin samtempe.
BORGHEJM
Nu, felicxe, tiel ja ne okazis.
ASTA
Ne.
BORGHEJM
Sed tamen. Sed ke li _povis_. Edzigi sin, mi sugestas. Cxar li ja
povus havi vin sola cxe si!
ASTA
(rigardas antauxen) Li eble estis sub la legxo de transformo, mi
pensas.
BORGHEJM
La legxo de transformo?
ASTA
Alfred nomas gxin tiel.
BORGHEJM
Pa, -- kia stulta legxo tiu estus! Tiun legxon mi neniel fidas.
ASTA
(ekstaras) Post tempo povos okazi ke vi fidos gxin.
BORGHEJM
Neniam en la mondo! (insiste) Sed jen auxskultu, frauxlino Asta!
Estu sagxa -- almenaux unu fojon. En tiu rilato, mi celas --
ASTA
(interrompante) Ho ne, ne -- ni ne rekomencu _jenon_!
BORGHEJM
(dauxrigas kiel antauxe) Ja, Asta, -- mi nepre ne lasas vin tiel
facile. Nun via frato ja havas por si cxion kiel li pleje sxatas.
Vivas sian vivon suficxe kontenta sen vi. Tute ne bezonas vin. -- Kaj
krome _tio_ -- _tio_, kio eksxangxas vian tutan situacion cxi tie
fore --
ASTA
(skuigxas) Kion vi sugestas pri tio?
BORGHEJM
La infano, kiu fortirigxis. Kio alie?
ASTA
(sinregas) Eta Eyolf estas for, jes.
BORGHEJM
Kaj kio pli estas por vi cxi tie farenda? Vi ne plu povas zorgi pri
la kompatinda knabeto. Neniujn devojn, -- neniujn taskojn cxi tie en
iu rilato --
ASTA
Ho, mi petas vin, kara Borghejm, -- ne insistu al mi tiom impete!
BORGHEJM
Ja; mi estus freneza, se mi ne provis gxis la ekstremo. Unu tagon mi
forvojagxos de la urbo. Eble ne renkontos vin tie. Eble ne revidos
vin dum longa, longa tempo. Kaj kiu scias, kio povos okazi
intertempe?
ASTA
(ridetas serioze) Cxu eble vi tamen timas la legxon de transformo?
BORGHEJM
Ne, certe ne. (ridas amare) Kaj estas ja ankaux nenio sxangxinda. Ne
en vi, mi pensas. Cxar vi ja ne suficxe sxatas min, mi komprenas.
ASTA
Vi bone scias, ke mi faras.
BORGHEJM
Jes, sed mankas multe por esti _suficxe_. Ne tiel, kiel mi jenon
deziras. (pli impete) Pro Dio, Asta, -- frauxlino Asta, -- estas ja
tiom malprudente de vi, ke ne eblas kompreni! Trans hodiaux kaj
morgaux eble kusxas la plena vivfelicxo atendanta. Kaj jen vi lasas
gxin kusxi! Cxu ni ne _tion_ pentos, Asta?
ASTA
(silente) Ne scias. Sed ni tamen devas lasi kusxantaj cxiujn helajn
eblecojn.
BORGHEJM
(rigardas sxin sinrege) Mi do konstruu miajn vojojn sola?
ASTA
(varme) Ho, se mi vere povus sekvi vin en tio! Helpi vin en la peno.
Dividi la plezuron kun vi --
BORGHEJM
Cxu vi volus, -- se vi povus?
ASTA
Jes. Tiam mi volus.
BORGHEJM
Sed vi ne povas?
ASTA
(rigardas malsupren antaux si) Cxu vi kontentigxus havi min duone?
BORGHEJM
Ne. Tute kaj komplete mi volas vin.
ASTA
(rigardas lin kaj diras kviete) Do mi ne povas.
BORGHEJM
Adiaux do, frauxlino Asta.
(Li volas foriri. _Allmers_ supren venas al la altajxeto de
maldekstre el la fono. _Borghejm_ haltas.)
ALLMERS
(ankoraux cxe la suprenirejo; mallauxte; montras) Rita, cxu sxi sidas
tie en la pavilono?
BORGHEJM
Ne; neniu alia ol frauxlino Asta cxeestas.
(_Allmers_ proksimigxas.)
ASTA
(al li renkonte) Mi malsupreniru por sercxi sxin, cxu? Eble kunpreni
sxin cxi tien?
ALLMERS
(deturnante) Ne, ne, ne, -- ne faru. (al _Borghejm_) Cxu estas vi,
kiu suprenlevis tiun flagon?
BORGHEJM
Jes. Sinjorino Rita petis min fari. Tial mi cxi tien supreniris.
ALLMERS
Kaj cxi-nokte vi ja forvojagxos?
BORGHEJM
Jes. Cxi-nokte mi definitive forvojagxos.
ALLMERS
(kun ekrigardo al _Asta_) Kaj akiris al vi bonan kunvojagxanton, mi
komprenas.
BORGHEJM
(agitas la kapon) Mi vojagxos sola.
ALLMERS
(ekmire) Sola!
BORGHEJM
Tiom komplete sola.
ALLMERS
(distrite) Jen tiel?
BORGHEJM
Kaj ankaux _restos_ sola.
ALLMERS
Estas io terura en tio, resti sola. Kvazaux frostas tra mi --
ASTA
Ho sed, Alfred, vi ja ne estas sola, vi!
ALLMERS
Povas esti io terura ankaux en _tio_, Asta.
ASTA
(timeteme) Ho, ne parolu tiel! Ne pensu tiel!
ALLMERS
(sen sxin auxskulti) Sed cxar vi ja ne vojagxos kun --? Cxar estas
nenio, kio ligas vin, kial vi do ne restos cxi tie cxe mi -- kaj cxe
Rita?
ASTA
(maltrankvila) Ne, cxar tion mi ne povas. Mi nepre devas al la urbo
nun.
ALLMERS
Sed nur al la urbo, Asta. cxu?
ASTA
Jes.
ALLMERS
Kaj vi promesas al mi baldaux reveni.
ASTA
(rapide) Ne, ne, tion mi ne kuragxas promesi nun.
ALLMERS
Bone. Kiel vi volas. Do ni renkontigxos en la urbo.
ASTA
(petante) Tamen, Alfred, vi ja devas resti hejme cxe Rita nun!
ALLMERS
(sen respondi, turnas sin al _Borghejm_) Estus eble pli bone por
vi, ke vi ankoraux ne havas kunvojagxanton.
BORGHEJM
(malema) Ho, kial vi povas diri tiajxon!
ALLMERS
Ja, cxar vi neniam scias, kiun vi eble renkontos poste. Survoje.
ASTA
(senpere) Alfred!
ALLMERS
La gxusta vojagxkamarado. Kiam estos tro malfrue. Tro malfrue.
ASTA
(silente, tremante) Alfred! Alfred!
BORGHEJM
(rigardas ilin lauxvice) Kion tio signifas? Mi ne komprenas --
(_Rita_ suprenvenas de maldekstre de la fono.)
RITA
(plende) Ho, ne foriru de mi, cxiuj!
ASTA
(al sxi renkonte) Vi ja preferis esti sola, vi diris --
RITA
Jes, tamen mi ne kuragxas. Komencas tiom malbele malheligxi. Sxajnas
al mi, ke estas grandaj, malfermitaj okuloj, kiuj rigardas min!
ASTA
(mole, kunsentanta) Se tiel do estus, Rita? Tiujn okulojn vi ne
timu.
RITA
Ke vi tion povas diri! Ne timu!
ALLMERS
(petege) Asta, mi petas vin, -- por cxio en la mondo, -- restu --
cxe Rita!
RITA
Jes! Kaj ankaux cxe Alfred! Restu! Restu, Asta!
ASTA
(batalante) Ho, mi dezirus ege volonte --
RITA
Nu, do jen tion faru! Cxar Alfred kaj mi _ne povas_ solaj travivi la
funebron kaj aflikton.
ALLMERS
(sombre) Prefere diru -- tra la riprocxo kaj turmento.
RITA
Jes, kion ajn vi preferas nomi jenon, -- ni ne portas gxin solaj, ni
du. Ho, Asta, mi petas vin elkore! Restu, kaj helpu nin! Estu por ni
en la loko de Eyolf --
ASTA
(retiras sin) De Eyolf --!
RITA
Jes, cxu ne, sxi povas, Alfred?
ALLMERS
Se sxi volas kaj povas.
RITA
Antauxe vi ja nomis sxin via eta Eyolf. (prenas sxian manon) De nun
vi estu _nia_ Eyolf, Asta! Eyolf kiel vi antauxe estis.
ALLMERS
(en kasxata emocio) Restu -- kaj dividu la vivon kun ni, Asta. Kun
Rita. Kun mi. Kun mi, via frato!
ASTA
(decide, retiras sian manon) Ne. Mi ne povas. (turnas sin)
Borghejm, -- kiam ekveturos la vaporsxipo?
BORGHEJM
Nun baldaux.
ASTA
Jen mi devas preni la sxipon. Vi volas kuniri, cxu?
BORGHEJM
(mallauxta gxojkrio) Se mi volas! Jes, jes, jes!
ASTA
Jen do venu.
RITA
(malrapide) Ha, tiel. Jes, _do_ vi ja ne povas resti cxe ni.
ASTA
(jxetas sin cxirkaux sxian kolon) Dankon pro cxio, Rita! (aliras
kaptante la manon de Allmers) Alfred, adiaux! Mil, mil fojojn adiaux!
ALLMERS
(Mallauxte, strecxite) Kio estas tio cxi, Asta? Aspektas ja kiel
forkuro.
ASTA
(en silenta timo) Jes, Alfred, -- ja estas ankaux forkuro.
ALLMERS
Forkuro de -- _mi_!
ASTA
(flustre) Forkuro de vi -- kaj de mi mem.
ALLMERS
(sin retirante) Ha --!
(_Asta_ rapidas malsupren en la fono. _Borghejm_ svingas la cxapelon
kaj sekvas sxin.)
(_Rita_ apogas sin al la enirejo de la pavilono. _Allmers_ iras en
forta ekscito al la barajxo kaj staras tie rigardante malsupren. Pauxzo.)
ALLMERS
(turnas sin kaj diras kun sinrego, batale akirita) Jen la vaporsxipo.
_Jen_ rigardu, Rita.
RITA
Mi ne kuragxas rigardi gxin.
ALLMERS
Vi ne kuragxas?
RITA
Ne. Cxar gxi havas unu rugxan okulon. Kaj ankaux unu verdan. Grandajn
ardantajn okulojn.
ALLMERS
Ho, estas ja nur la lanternoj, vi scias.
RITA
De nun ili estas okuloj. Por mi. Ili fikse rigardadas el la mallumo.
-- Kaj ankaux enen en la mallumon.
ALLMERS
Nun gxi albordigxas.
RITA
Kie gxi albordigxas cxi-vespere?
ALLMERS
(pli proksime) Cxe la kajo, kiel kutime, kara --
RITA
(rektigas sin) Ho, kiel gxi do _povas_ albordigxi _tie_!
ALLMERS
Gxi ja devas.
RITA
Sed estas ja _tie_, ke Eyolf --! Kiel do _povas_ tiuj homoj
albordigxi tie?
ALLMERS
Jes, la vivo estas senkora, Rita.
RITA
La homoj estas senkoraj. Senkonsideraj. Al vivantaj kaj mortintaj.
ALLMERS
Jen vi pravas. La vivo, gxi antauxen marsxadas, gxuste kvazaux nenio
okazis.
RITA
(rigardas antauxen) Okazis ja vere nenio. Ne por la aliuloj. Nur por
ni du.
ALLMERS
(en vekigxanta doloro) Jes, Rita, -- tiel senutile estis, ke vi
naskis lin en doloro kaj plendo. Cxar nun li ree estas for -- sen
postsigno.
RITA
Nur la lambastono savigxis.
ALLMERS
(impete) Silentu do! Ne auxdigu al mi tiun vorton?
RITA
(Plendante) Ho, mi ne eltenas la penson, ke ni lin ne plu havas.
ALLMERS
(malvarme kaj amare) Vi kontente senestis de li dum vi lin havis.
Tutajn duontagojn vi ne vidis lin antaux viaj okuloj.
RITA
Ne, cxar tiam mi sciis, ke mi povis vidi lin, kiam ajn mi deziris.
ALLMERS
Jes, tiel ni maluzis la mallongan kunvivon kun eta Eyolf.
RITA
(auxskultas, timeme) Cxu vi auxdas, Alfred! Denove sonoras!
ALLMERS
(rigardas foren) Estas la vaporsxipo, kiu sonorigas. Gxi
debordigxos.
RITA
Ho, ne estas pri _tiu_ sonorilo ke mi pensas. La tutan tagon mi
auxdis sonoradon cxe la oreloj. -- Nun denove sonoradas!
ALLMERS
(al sxi) Vi misauxdas, Rita.
RITA
Ne, mi auxdas gxin tiel klare. Sonas kiel funebraj sonoriloj.
Malrapide. Malrapide. Kaj cxiam la samajn vortojn.
ALLMERS
Vortojn? Kiujn vortojn?
RITA
(kapsignas la takton) "Lam-bas-to-no flo-sas." "Lam-bas-to-no flo-sas."
Ho, sxajnas al mi, ke ankaux vi povus tion auxdi.
ALLMERS
(agitas la kapon) Mi auxdas nenion. Kaj ecx nenio estas.
RITA
Ja, ja, diru kion vi volas, vi. Mi tion auxdas tre klare.
ALLMERS
(rigardas trans la barajxon) Nun ili estas sursxipe, Rita. Cxar nun
la sxipo veturas enen al la urbo.
RITA
Cxu vere, ke vi ne tion auxdas! "Lam-bas-to-no flo-sas."
"Lam-bas-ton-- --".
ALLMERS
(iras antauxen) Ne staru auxskultante ion, kio ne ekzistas. Mi
diras, ke nun Asta kaj Borghejm estas sursxipe. Jam survoje. -- Asta
estas for.
RITA
(rigardas lin eviteme) Jen do ankaux vi baldaux estos for, Alfred?
ALLMERS
(rapide) Al _kio_ vi aludas?
RITA
Ke vi sekvos vian fratinon.
ALLMERS
Cxu sxi ion diris?
RITA
Ne. Sed vi ja mem diris, ke estis pro Asta, ke -- ke ni du trovis unu
la alian.
ALLMERS
Jes, tamen vi mem ligis min. Per la kunvivado.
RITA
Ho, por via animo mi ne plu estas -- ne plu tia -- rave delikata.
ALLMERS
La legxo de la transformo tamen povus eble kunteni nin.
RITA
(kapsignas malrapide) _Okazas_ transformo en mi nun. Tion mi
dolorige sentas.
ALLMERS
Dolorige?
RITA
Jes, cxar estas kvazaux ia nasko ankaux en _tio_.
ALLMERS
Jes estas. Aux relevigxo. Transiro al pli supera vivo.
RITA
(rigardas senkuragxe antaux si) Jes, -- sed pereo de la tuta, tuta
felicxo de la vivo.
ALLMERS
Tiu pereo, gxi estas ja vere la gajno.
RITA
(impete) Ho, parolturnoj! Bona Dio, ni estas ja tamen teraj homoj.
ALLMERS
Ni iom parencas ankaux al maro kaj cxielo, Rita.
RITA
Eble vi. Ne mi.
ALLMERS
Ho jes. _Vi_ pli ol vi mem scietas.
RITA
(pasxon pli proksimen) Auxskultu, Alfred, -- cxu vi ne volus pensi
rekomenci vian laboron?
ALLMERS
Tiun laboron, kiun vi malamis?
RITA
Mi farigxis facile kontentigebla nun. Mi estas preta dividi vin kun
la libro.
ALLMERS
Kial?
RITA
Nur por reteni vin cxi tie cxe mi. Proksime.
ALLMERS
Ho, mi vere ne povas helpi vin, Rita.
RITA
Sed eble mi povus helpi vin.
ALLMERS
Pri la laboro, vi celas?
RITA
Ne. Pri la vivado.
ALLMERS
(agitas la kapon) Sxajnas al mi, ke mi ne havas vivon vivindan.
RITA
Nu, do por subporti la vivon.
ALLMERS
(sombre, antauxen) Mi opinias, ke estus pli bone por ni ambaux, ke
ni rompus la geedzecon.
RITA
(rigardas lin esplore) Kien vi rifugxus? Eble tamen al Asta?
ALLMERS
Ne. De nun neniam al Asta.
RITA
Kien do?
ALLMERS
Supren en la solecon.
RITA
Supren inter la montojn? Cxu _tion_ vi sugestas?
ALLMERS
Jes.
RITA
Sed jeno estas ja nur fantaziajxoj, Alfred! Tie supre vi ja ne povas
vivi.
ALLMERS
Tamen tien mi nun tirigxas.
RITA
Kial? Diru al mi!
ALLMERS
Eksidu. Jen mi rakontos ion al vi.
RITA
Ion, kio okazis al vi tie supre?
ALLMERS
Jes.
RITA
Kaj pri kio vi silentis antaux Asta kaj mi?
ALLMERS
Jes.
RITA
Ho, vi silentas pri cxio. Vi ne devus.
ALLMERS
Eksidu tien. Kaj jen mi rakontos al vi.
RITA
Jes, jes, -- mi auxskultos! (Sxi sidigas sin sur la benkon cxe la
pavilono.)
ALLMERS
Mi estis sola tie supre. Meze inter la montegoj. Jen mi venis al
vasta, dezerta montara lago. Kaj mi devis transiri tiun lagon. Sed mi
ne povis. Cxar trovigxis nek boato nek homoj.
RITA
Nu? Kaj sekve kio?
ALLMERS
Jen mi iris sola en flankan valon. Cxar tie, mi opiniis, ke mi venus
trans la montodorsojn kaj inter la pintojn. Kaj poste malsupren al la
alia bordo de la lago.
RITA
Ho, kaj jen vi certe eraris pri la vojo, Alfred!
ALLMERS
Jes; mi misprenis pri la direkto. Cxar vojo aux vojeto tie ne
trovigxis. Kaj mi iris la tutan tagon. Kaj ankaux la tutan sekvantan
nokton. Kaj fine mi kredis, ke mi neniam plu trovus vojon al homoj.
RITA
Ne hejmen al ni? Ho, jen mi scias, ke viaj pensoj iris al ni.
ALLMERS
Ne, -- ili tion ne faris.
RITA
Cxu ne?
ALLMERS
Ne. Estis strange. Sxajnis al mi, ke vi kaj Eyolf, vi ambaux farigxis
tiom foraj, foraj de mi. Kaj ankaux Asta.
RITA
Sed pri kio vi do pensis?
ALLMERS
Mi ne pensis. Mi tiradis min laux la deklivoj, -- kaj gxuis la pacon
kaj placxan senton de la percepto de morto.
RITA
(eksaltas) Ho, ne uzu tiajn vortojn pri tiu terurajxo!
ALLMERS
Tiel mi sentis. Tute ne timo. Sxajnis al mi, ke mi kaj la morto
kuniris kvazaux du bonaj kamaradoj. Estis tiom nature, -- tiom
simple, cxio, sxajnis al mi tiam. En mia parencaro la homoj ne
kutimas farigxi maljunaj --
RITA
Ho, silentu pri tiajxoj, Alfred! Cxar vi ja tamen sekure elvenis.
ALLMERS
Jes; kaj jen subite mi atingis la celon. Sur la alia bordo de la
lago.
RITA
Estus nokto en teruro por vi, Alfred. Sed nun poste vi ne volas
konfesi tion por vi mem.
ALLMERS
Tiu nokto suprenlevis min al decido. Kaj jen okazis, ke mi turnis kaj
iris rekte hejmen. Al Eyolf.
RITA
(mallauxte) Tro malfrue.
ALLMERS
Jes. Kaj kiam jen -- la kamarado venis kaj prenis lin --. Jen
blovacxis teruro de li. De la tuto. De _cxio_, -- kion ni tamen ne
kuragxas forlasi. Tiom terligitaj ni ambaux estas, Rita.
RITA
(kun brileto de gxojo) Jes, cxu ne vere! Ankaux vi! (pli proksime)
Ho, ni vivu do la vivon kune plej eble longe!
ALLMERS
(levas la sxultron) Vivi la vivon. Jes! Kaj ecx nenion havi por gxin
plenigi. Dezerto kaj malpleneco cxio. Kien ajn mi rigardas.
RITA
(timigita) Ho, frue aux malfrue vi foriros de mi, Alfred! Mi tion
sentas! Kaj mi ankaux vidas laux via aspekto! Vi foriros de mi!
ALLMERS
Kun la vojkamarado, vi aludas?
RITA
Ne, mi aludas tion, kio ankoraux pli acxa estas. Libervole vi foriros
de mi. Cxar estas nur cxi tie, cxe mi, ke vi ne trovas, ke vi havas
vivotaskon. Respondu al mi! Cxu ne tiel vi pensas?
ALLMERS
(rigardas sxin firme) Kaj se nun mi pensis --?
(Bruo kaj kriado kvazaux de koleraj, ekscititaj vocxoj auxdigxas de
fore malsupre. _Allmers_ iras al la barajxo.)
RITA
Kio estas? (ekkriante) Ho, vidu, ili lin trovis!
ALLMERS
Li neniam estos trovata.
RITA
Sed kio do estas?
ALLMERS
(antauxeniras) Nur interbatado, -- kiel kutime.
RITA
Malsupre sur la marbordo?
ALLMERS
Jes. La tuta marborda vilagxo devus esti forigata. Nun la edzoj venas
hejmen. Ebriaj kiel kutime. Drasxas la infanojn. Auxdu kiel la knaboj
ululas! La virinoj kriacxas pri helpo por ili --
RITA
Jes, cxu ni ne sendu iun malsupren por helpi ilin?
ALLMERS
(malmole kaj kolere) Helpi ilin, kiuj ne helpis Eyolf! Ne, lasu ilin
perei, -- kiel ili lasis Eyolf perei!
RITA
Ho, ne parolu tiel, Alfred! Ne pensu tiel!
ALLMERS
Mi ne povas alimaniere pensi. Cxiuj tiuj domacxoj devus esti
malkonstruataj.
RITA
Kaj kio do farigxus de tiuj multaj malricxaj homoj?
ALLMERS
Ili rifugxu aliloken.
RITA
Kaj la infanoj?
ALLMERS
Cxu gravas, kie ili pereas.
RITA
(silente, riprocxe) Vi trudas vin mem al tia malmoleco, Alfred.
ALLMERS
(impete) De nun mi _rajtas_ esti malmola! Estas ankaux mia
_devo_!
RITA
Via devo?
ALLMERS
Mia devo al Eyolf. Li ne kusxu senvengxita. Jen, mallonge, Rita! Mi
al vi diras! Malkonstruu la tutan lokon kaj ebenigu la bordon, --
kiam mi estos for.
RITA
(rigardas lin profunde) Kiam vi estos for?
ALLMERS
Jes, cxar jen vi almenaux per _io_ plenigos vian vivon. Kaj taskon vi
havu.
RITA
(firme kaj decide) Vi rajtas. Mi havu. Sed cxu vi povas diveni, per
kio mi okupos min -- kiam vi estos for?
ALLMERS
Nu, kio tio do estos?
RITA
(malrapide, decide) Tuj kiam vi estos for, mi iros malsupren al la
marbordo kaj kunprenas cxiujn tiujn malricxajn, malsatajn infanojn
supren al nia hejmo. Cxiujn tiujn petolacxajn knabojn --
ALLMERS
Kion vi faros kun ili cxi tie!
RITA
Mi volas adopti ilin.
ALLMERS
_Vi_, vi volas?
RITA
Jes, tion mi volas. De la tago kiam vi estos forvojagxinta, ili estu
cxi tie, cxiuj, -- kvazaux ili estus miaj propraj.
ALLMERS
(ekscitita) En la loko de nia eta Eyolf!
RITA
Jes, en la loko de nia eta Eyolf. Ili logxu en la cxambroj de Eyolf.
Ili legu liajn librojn. Ludu per liaj etaj ajxoj. Ili lauxvice sidu
en lia segxo cxe la tablo.
ALLMERS
Auxdi tion estas ja kompleta frenezajxo! Mi ne konas homon en la tuta
mondo, kiu estas malpli tauxga por tiajxo ol vi.
RITA
Mi do eduku min al tio. Lernigu min. Ekzercu min.
ALLMERS
Se estas via sincera decido, -- cxion kion vi jen diras, okazigis
transformo en vi.
RITA
Vere okazigis, Alfred. Pri tio _vi_ zorgis. Vi kreis malplenan lokon
ene en mi. Kaj gxin mi devas provi per io plenigi. Io kio similus al
ia amo.
ALLMERS
(staras momenton pensante; rigardas sxin) Funde ni ne faris multe
por la povruloj tie malsupre.
RITA
Ni faris nenion por ili.
ALLMERS
Apenaux pensis pri ili.
RITA
Neniam pensis pri ili en kunsento.
ALLMERS
Ni, kiuj havis "la oron kaj la verdajn arbarojn" --
RITA
Ni havis por ili fermitajn manojn. Kaj ankaux fermitajn korojn.
ALLMERS
(kapsignas) Do estas ja kompreneble, ke ili ne riskis la vivon por
savi etan Eyolf.
RITA
(silente) Pripensu, Alfred. Cxu vi estas certa, ke -- ke ni mem tion
kuragxus?
ALLMERS
(maltrankvile repusxante) Sed ne dubu pri _tio_, Rita!
RITA
Ho, ni estas homoj el la mondo, ni du.
ALLMERS
Kion vi vere intencas fari por tiuj kompatindaj infanoj?
RITA
Mi eble devus provi, se mi povus mildigi -- nobligi ilian vivosorton.
ALLMERS
Se _tion_ vi povos, Eyolf ne naskigxis senutile.
RITA
Kaj li ne estas senutile de ni forprenita.
ALLMERS
(rigardas sxin firme) Sed komprenu la kialon, Rita. Ne estas amo, kiu
igas vin tion fari.
RITA
Ne, tute ne. Almenaux ne ankoraux.
ALLMERS
Nu, kaj jen kio do estas?
RITA
(duone cedante) Vi ja ofte parolis kun Asta pri la homa respondeco --
ALLMERS
Pri la libro, kiun vi malamis.
RITA
Mi malamas tiun libron ecx nun. Sed mi sidis auxskultante, kiam vi
rakontis. Kaj nun mi volas mem pluen provi. En _mia_ maniero.
ALLMERS
(agitas la kapon) Ne estas pro la nefinita libro --
RITA
Ne, mi havas kroman kialon.
ALLMERS
Jen kiun?
RITA
(silente, pezanime ridetante) Mi volas akiri la pardonon de du
grandaj malfermitaj okuloj, vidu.
ALLMERS
(frapite, fiksas la rigardon sur sxin) Eble vi permesus al mi
kunlabori? Kaj helpi vin, Rita?
RITA
Cxu vi volus?
ALLMERS
Jes, -- se mi nur scius, ke mi povus.
RITA
(hezitante) Sed tiuokaze vi devus ja resti cxi tie.
ALLMERS
(silente) Ni provu, cxu tio sukcesos.
RITA
(preskaux neauxdeble) Ni provu, Alfred.
(Ambaux silentas. Poste _Allmers_ iras al la stango kaj levas la
flagon tute supren. _Rita_ staras apud la pavilono kaj rigardas lin
silente.)
ALLMERS
(revenas antauxen) Estos peza labortago por ni, Rita.
RITA
Vi vidos, -- tiam foje falos dimancxtrankvilo super nin.
ALLMERS
(silente, tusxita) Tiam ni perceptos viziton de la spiritoj, eble.
RITA
(flustrante) La spiritoj?
ALLMERS
(kiel antauxe) Jes. Tiam ili eble cxirkauxas nin, tiuj kiujn ni
perdis.
RITA
(kapsignas malrapide) Nia eta Eyolf. Kaj ankaux via granda Eyolf.
ALLMERS
(fiksrigardas antauxen) Eble ni ankoraux foje -- sur la vivovojo --
kvazaux ekvidos ilin.
RITA
Kien ni rigardu, Alfred --?
ALLMERS
(fiksas la okulojn sur sxin) Supren.
RITA
(kapsignas konsente) Jes, jes, -- supren.
ALLMERS
Supren, al la pintoj. Al la steloj. Kaj al la granda kvieto.
RITA
(etendas al li la manon) Dankon!
*** END OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK ETA EYOLF ***
Updated editions will replace the previous one—the old editions will
be renamed.
Creating the works from print editions not protected by U.S. copyright
law means that no one owns a United States copyright in these works,
so the Foundation (and you!) can copy and distribute it in the United
States without permission and without paying copyright
royalties. Special rules, set forth in the General Terms of Use part
of this license, apply to copying and distributing Project
Gutenberg™ electronic works to protect the PROJECT GUTENBERG™
concept and trademark. Project Gutenberg is a registered trademark,
and may not be used if you charge for an eBook, except by following
the terms of the trademark license, including paying royalties for use
of the Project Gutenberg trademark. If you do not charge anything for
copies of this eBook, complying with the trademark license is very
easy. You may use this eBook for nearly any purpose such as creation
of derivative works, reports, performances and research. Project
Gutenberg eBooks may be modified and printed and given away—you may
do practically ANYTHING in the United States with eBooks not protected
by U.S. copyright law. Redistribution is subject to the trademark
license, especially commercial redistribution.
START: FULL LICENSE
THE FULL PROJECT GUTENBERG™ LICENSE
PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK
To protect the Project Gutenberg™ mission of promoting the free
distribution of electronic works, by using or distributing this work
(or any other work associated in any way with the phrase “Project
Gutenberg”), you agree to comply with all the terms of the Full
Project Gutenberg License available with this file or online at
www.gutenberg.org/license.
Section 1. General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg
electronic works
1.A. By reading or using any part of this Project Gutenberg
electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to
and accept all the terms of this license and intellectual property
(trademark/copyright) agreement. If you do not agree to abide by all
the terms of this agreement, you must cease using and return or
destroy all copies of Project Gutenberg electronic works in your
possession. If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a
Project Gutenberg electronic work and you do not agree to be bound
by the terms of this agreement, you may obtain a refund from the person
or entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8.
1.B. “Project Gutenberg” is a registered trademark. It may only be
used on or associated in any way with an electronic work by people who
agree to be bound by the terms of this agreement. There are a few
things that you can do with most Project Gutenberg electronic works
even without complying with the full terms of this agreement. See
paragraph 1.C below. There are a lot of things you can do with Project
Gutenberg electronic works if you follow the terms of this
agreement and help preserve free future access to Project Gutenberg
electronic works. See paragraph 1.E below.
1.C. The Project Gutenberg Literary Archive Foundation (“the
Foundation” or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection
of Project Gutenberg electronic works. Nearly all the individual
works in the collection are in the public domain in the United
States. If an individual work is unprotected by copyright law in the
United States and you are located in the United States, we do not
claim a right to prevent you from copying, distributing, performing,
displaying or creating derivative works based on the work as long as
all references to Project Gutenberg are removed. Of course, we hope
that you will support the Project Gutenberg mission of promoting
free access to electronic works by freely sharing Project Gutenberg
works in compliance with the terms of this agreement for keeping the
Project Gutenberg name associated with the work. You can easily
comply with the terms of this agreement by keeping this work in the
same format with its attached full Project Gutenberg License when
you share it without charge with others.
1.D. The copyright laws of the place where you are located also govern
what you can do with this work. Copyright laws in most countries are
in a constant state of change. If you are outside the United States,
check the laws of your country in addition to the terms of this
agreement before downloading, copying, displaying, performing,
distributing or creating derivative works based on this work or any
other Project Gutenberg work. The Foundation makes no
representations concerning the copyright status of any work in any
country other than the United States.
1.E. Unless you have removed all references to Project Gutenberg:
1.E.1. The following sentence, with active links to, or other
immediate access to, the full Project Gutenberg License must appear
prominently whenever any copy of a Project Gutenberg work (any work
on which the phrase “Project Gutenberg” appears, or with which the
phrase “Project Gutenberg” is associated) is accessed, displayed,
performed, viewed, copied or distributed:
This eBook is for the use of anyone anywhere in the United States and most
other parts of the world at no cost and with almost no restrictions
whatsoever. You may copy it, give it away or re-use it under the terms
of the Project Gutenberg™ License included with this eBook or online
at www.gutenberg.org. If you
are not located in the United States, you will have to check the laws
of the country where you are located before using this eBook.
1.E.2. If an individual Project Gutenberg electronic work is
derived from texts not protected by U.S. copyright law (does not
contain a notice indicating that it is posted with permission of the
copyright holder), the work can be copied and distributed to anyone in
the United States without paying any fees or charges. If you are
redistributing or providing access to a work with the phrase “Project
Gutenberg” associated with or appearing on the work, you must comply
either with the requirements of paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 or
obtain permission for the use of the work and the Project Gutenberg
trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or 1.E.9.
1.E.3. If an individual Project Gutenberg electronic work is posted
with the permission of the copyright holder, your use and distribution
must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any
additional terms imposed by the copyright holder. Additional terms
will be linked to the Project Gutenberg License for all works
posted with the permission of the copyright holder found at the
beginning of this work.
1.E.4. Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg
License terms from this work, or any files containing a part of this
work or any other work associated with Project Gutenberg.
1.E.5. Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this
electronic work, or any part of this electronic work, without
prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with
active links or immediate access to the full terms of the Project
Gutenberg License.
1.E.6. You may convert to and distribute this work in any binary,
compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including
any word processing or hypertext form. However, if you provide access
to or distribute copies of a Project Gutenberg work in a format
other than “Plain Vanilla ASCII” or other format used in the official
version posted on the official Project Gutenberg website
(www.gutenberg.org), you must, at no additional cost, fee or expense
to the user, provide a copy, a means of exporting a copy, or a means
of obtaining a copy upon request, of the work in its original “Plain
Vanilla ASCII” or other form. Any alternate format must include the
full Project Gutenberg License as specified in paragraph 1.E.1.
1.E.7. Do not charge a fee for access to, viewing, displaying,
performing, copying or distributing any Project Gutenberg works
unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9.
1.E.8. You may charge a reasonable fee for copies of or providing
access to or distributing Project Gutenberg electronic works
provided that:
• You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from
the use of Project Gutenberg works calculated using the method
you already use to calculate your applicable taxes. The fee is owed
to the owner of the Project Gutenberg trademark, but he has
agreed to donate royalties under this paragraph to the Project
Gutenberg Literary Archive Foundation. Royalty payments must be paid
within 60 days following each date on which you prepare (or are
legally required to prepare) your periodic tax returns. Royalty
payments should be clearly marked as such and sent to the Project
Gutenberg Literary Archive Foundation at the address specified in
Section 4, “Information about donations to the Project Gutenberg
Literary Archive Foundation.”
• You provide a full refund of any money paid by a user who notifies
you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he
does not agree to the terms of the full Project Gutenberg™
License. You must require such a user to return or destroy all
copies of the works possessed in a physical medium and discontinue
all use of and all access to other copies of Project Gutenberg™
works.
• You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of
any money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the
electronic work is discovered and reported to you within 90 days of
receipt of the work.
• You comply with all other terms of this agreement for free
distribution of Project Gutenberg™ works.
1.E.9. If you wish to charge a fee or distribute a Project
Gutenberg™ electronic work or group of works on different terms than
are set forth in this agreement, you must obtain permission in writing
from the Project Gutenberg Literary Archive Foundation, the manager of
the Project Gutenberg™ trademark. Contact the Foundation as set
forth in Section 3 below.
1.F.
1.F.1. Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable
effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread
works not protected by U.S. copyright law in creating the Project
Gutenberg™ collection. Despite these efforts, Project Gutenberg™
electronic works, and the medium on which they may be stored, may
contain “Defects,” such as, but not limited to, incomplete, inaccurate
or corrupt data, transcription errors, a copyright or other
intellectual property infringement, a defective or damaged disk or
other medium, a computer virus, or computer codes that damage or
cannot be read by your equipment.
1.F.2. LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the “Right
of Replacement or Refund” described in paragraph 1.F.3, the Project
Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project
Gutenberg™ trademark, and any other party distributing a Project
Gutenberg™ electronic work under this agreement, disclaim all
liability to you for damages, costs and expenses, including legal
fees. YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT
LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE
PROVIDED IN PARAGRAPH 1.F.3. YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE
TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE
LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR
INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH
DAMAGE.
1.F.3. LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a
defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can
receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a
written explanation to the person you received the work from. If you
received the work on a physical medium, you must return the medium
with your written explanation. The person or entity that provided you
with the defective work may elect to provide a replacement copy in
lieu of a refund. If you received the work electronically, the person
or entity providing it to you may choose to give you a second
opportunity to receive the work electronically in lieu of a refund. If
the second copy is also defective, you may demand a refund in writing
without further opportunities to fix the problem.
1.F.4. Except for the limited right of replacement or refund set forth
in paragraph 1.F.3, this work is provided to you ‘AS-IS’, WITH NO
OTHER WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT
LIMITED TO WARRANTIES OF MERCHANTABILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE.
1.F.5. Some states do not allow disclaimers of certain implied
warranties or the exclusion or limitation of certain types of
damages. If any disclaimer or limitation set forth in this agreement
violates the law of the state applicable to this agreement, the
agreement shall be interpreted to make the maximum disclaimer or
limitation permitted by the applicable state law. The invalidity or
unenforceability of any provision of this agreement shall not void the
remaining provisions.
1.F.6. INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the
trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone
providing copies of Project Gutenberg™ electronic works in
accordance with this agreement, and any volunteers associated with the
production, promotion and distribution of Project Gutenberg™
electronic works, harmless from all liability, costs and expenses,
including legal fees, that arise directly or indirectly from any of
the following which you do or cause to occur: (a) distribution of this
or any Project Gutenberg work, (b) alteration, modification, or
additions or deletions to any Project Gutenberg work, and (c) any
Defect you cause.
Section 2. Information about the Mission of Project Gutenberg
Project Gutenberg is synonymous with the free distribution of
electronic works in formats readable by the widest variety of
computers including obsolete, old, middle-aged and new computers. It
exists because of the efforts of hundreds of volunteers and donations
from people in all walks of life.
Volunteers and financial support to provide volunteers with the
assistance they need are critical to reaching Project Gutenberg’s
goals and ensuring that the Project Gutenberg collection will
remain freely available for generations to come. In 2001, the Project
Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure
and permanent future for Project Gutenberg and future
generations. To learn more about the Project Gutenberg Literary
Archive Foundation and how your efforts and donations can help, see
Sections 3 and 4 and the Foundation information page at www.gutenberg.org.
Section 3. Information about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation
The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non-profit
501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the
state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal
Revenue Service. The Foundation’s EIN or federal tax identification
number is 64-6221541. Contributions to the Project Gutenberg Literary
Archive Foundation are tax deductible to the full extent permitted by
U.S. federal laws and your state’s laws.
The Foundation’s business office is located at 41 Watchung Plaza #516,
Montclair NJ 07042, USA, +1 (862) 621-9288. Email contact links and up
to date contact information can be found at the Foundation’s website
and official page at www.gutenberg.org/contact
Section 4. Information about Donations to the Project Gutenberg
Literary Archive Foundation
Project Gutenberg™ depends upon and cannot survive without widespread
public support and donations to carry out its mission of
increasing the number of public domain and licensed works that can be
freely distributed in machine-readable form accessible by the widest
array of equipment including outdated equipment. Many small donations
($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt
status with the IRS.
The Foundation is committed to complying with the laws regulating
charities and charitable donations in all 50 states of the United
States. Compliance requirements are not uniform and it takes a
considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up
with these requirements. We do not solicit donations in locations
where we have not received written confirmation of compliance. To SEND
DONATIONS or determine the status of compliance for any particular state
visit www.gutenberg.org/donate.
While we cannot and do not solicit contributions from states where we
have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition
against accepting unsolicited donations from donors in such states who
approach us with offers to donate.
International donations are gratefully accepted, but we cannot make
any statements concerning tax treatment of donations received from
outside the United States. U.S. laws alone swamp our small staff.
Please check the Project Gutenberg web pages for current donation
methods and addresses. Donations are accepted in a number of other
ways including checks, online payments and credit card donations. To
donate, please visit: www.gutenberg.org/donate.
Section 5. General Information About Project Gutenberg electronic works
Professor Michael S. Hart was the originator of the Project
Gutenberg concept of a library of electronic works that could be
freely shared with anyone. For forty years, he produced and
distributed Project Gutenberg eBooks with only a loose network of
volunteer support.
Project Gutenberg eBooks are often created from several printed
editions, all of which are confirmed as not protected by copyright in
the U.S. unless a copyright notice is included. Thus, we do not
necessarily keep eBooks in compliance with any particular paper
edition.
Most people start at our website which has the main PG search
facility: www.gutenberg.org.
This website includes information about Project Gutenberg,
including how to make donations to the Project Gutenberg Literary
Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to
subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks.
Showing first 200,000 characters. Full text: gutenberg.org/ebooks/23837