Noli me tangere: Filippijnsche roman
by José Rizal · Dutch · Gutenberg #21848 · 829,717 chars · public domain (US)
The Project Gutenberg eBook of Noli me tangere: Filippijnsche roman
This eBook is for the use of anyone anywhere in the United States and
most other parts of the world at no cost and with almost no restrictions
whatsoever. You may copy it, give it away or re-use it under the terms
of the Project Gutenberg License included with this eBook or online
at www.gutenberg.org. If you are not located in the United States,
you will have to check the laws of the country where you are located
before using this eBook.
Title: Noli me tangere: Filippijnsche roman
Author: José Rizal
Translator: Abraham Anthony Fokker
Release date: June 18, 2007 [eBook #21848]
Language: Dutch
Other information and formats: www.gutenberg.org/ebooks/21848
Credits: Produced by Jeroen Hellingman and the Distributed
Proofreaders team at http://www.pgdp.net/
*** START OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK NOLI ME TANGERE: FILIPPIJNSCHE ROMAN ***
Produced by Jeroen Hellingman and the Distributed
Proofreaders team at http://www.pgdp.net/
Noli me tangere.
Filippijnsche roman
van
Dr. José Rizal.
_Voor het Soerabajasch Handelsblad vertaald door_
Dr. A. A. Fokker.
Druk van het _Soerabajasch Handelsblad_,
Soerabaja 1912.
I.
Een avond-partijtje.
In de laatste dagen van October gaf Don Santiago de los Santos,
meer bekend onder den naam "Capitán Tiago" een avond-partijtje, dat
hoewel tegen zijn gewoonte eerst in den namiddag aangekondigd, reeds
het onderwerp van alle gesprekken in Binondo uitmaakte, evenals in
andere buitenwijken en zelfs te Intramuros. Capitán Tiago ging toen
door voor den gulsten man die er liep, en men wist dat zijn huis,
evenals zijn land, zijn deuren niet gesloten hield, tenzij voor den
handel of ieder nieuw of gewaagd denkbeeld.
Gelijk een electrische schok liep het nieuws door de wereld der
klaploopers, tafelschuimers en doodvreters, die God in zijn oneindige
goedheid zoo liefdevol in Manila doet tieren. Sommigen zorgden voor
schoensmeer; anderen keken om naar knoopen en dassen, maar allen
waren vervuld van de gedachte hoe ze wel den heer des huizes op de
gemeenzaamste wijze begroeten zouden, om te doen gelooven aan oude
vriendschapsbanden, of zich te verontschuldigen, voor 't geval dit
beter te pas kwam, dat ze niet vroeger hadden kunnen verschijnen.
Deze feestmaaltijd werd gegeven in een huis van de _Calle de
Anloague_, en daar we ons het nummer niet herinneren, zullen we
't zoo beschrijven, dat men het nog zou kunnen herkennen, indien ten
minste de aardbevingen het nog niet vernield hebben. We gelooven niet,
dat zijn eigenaar het zal laten slopen, want met dit werk belast zich
daar God of "de Natuur" gewoonlijk; want deze laatste heeft daar ook
van ons gouvernement veel werken aangenomen.
Het is een vrij groot gebouw, in den stijl van de meeste daar
te lande, gelegen met het front naar een arm der Pasig-rivier,
door sommigen "ria de Binondo" genoemd, welk water, evenals alle
rivieren van Manila, de veelzijdige rol vervult van badplaats, riool,
wasch- en vischgelegenheid, vervoer- en verkeersmiddel, ja, zelfs van
waterleiding voor de dorstigen, ingeval de Chineesche waterdrager zulks
oorbaar acht. Het is vermeldenswaard dat deze machtige slagader der
voorstad, waar het verkeer het drukst is en de beweging het levendigst,
over een afstand van bijna een kilometer nauwelijks één houten brug
telt, welke gedurende zes maanden aan één kant stuk en aan den andere
voor 't overige deel des jaars onbegaanbaar is.
Zoo komt het, dat in het heete jaargetijde de paarden van deze
gestadige "status quo" profiteeren, om daar in 't water te springen,
tot groote verrassing des afgetrokken stervelings, die binnen in
't rijtuig ligt te dommelen of te filosofeeren over de vooruitgang
dezer eeuw.
Het huis, dat wij bedoelen, is wat laag en heeft niet zeer
onberispelijke lijnen: of de bouwmeester niet best zien kon, of
dat het een gevolg was van de aardbevingen en orkanen, kon niemand
met zekerheid zeggen. Een breede trap met groene leuningen en hier
en daar belegd met een kleedje, leidt van de "zagnan" of voorhal,
bevloerd met tegeltjes, naar de hoofd-verdieping tussen bloempotten
en -vazen op voetstukken van Chineesch aardewerk met bonte kleuren
en fantastische teekeningen.
Aangezien er geen portiers noch lakeien zijn, die u om of naar een
uitnoodigings-kaart vragen, zullen we maar naar boven gaan, o gij die
me leest vriend of vijand! Zoo u althans de tonen van het orkest,
het licht of 't veel beteekenend gerinkel van vaatwerk aantrekt,
en gij zien wilt, hoe de avondpartijen daar ginds in de Parel van
het Oosten toegaan. Met genoegen en voor mijn gemak zou ik u gaarne
de beschrijving van het huis besparen, doch deze is zeer belangrijk;
want wij stervelingen in 't algemeen zijn als de schildpadden: we
worden geprijsd en gesorteerd naar onze schilden; om deze en andere
eigenschappen zijn ook de stervelingen van de Filippijnen gelijk aan
de schildpadden.
Wanneer we naar boven gaan, komen we dadelijk in een ruim vertrek,
dat men daar "caïda" noemt, ik weet niet waarom, want op dezen avond
dient het als eetzaal en tevens als muzieksalon. In 't midden schijnt
een lange tafel, overvloedig en weelderig versierd, den tafelschuimer
toe te lonken met zoete beloften, en dat schuchtere jonge meisje,
de eenvoudige "dalaga" te bedreigen met twee doodvervelende uren
in gezelschap van vreemde mannen, wier taal en gesprek een zeer
bizonder karakter plegen te hebben. In tegenspraak met deze aardsche
toebereidselen zijn de bonte schilderijen aan de wanden, voorstellende
godsdienstige onderwerpen als "het Vagevuur" of "de Hel", "het
Laatste Oordeel," "de Dood der Rechtvaardigen", die "des Zondaars",
en op den achtergrond, gevangen in een prachtige en smaakvolle
renaissance-lijst, die wel door een Arévolo kon gesneden zijn, een
merkwaardig doek van groote afmetingen waarop men twee oude vrouwen
ziet... Het onderschrift luidt: "Onze Lieve vrouw van Vrede en goede
reis, die men in Antipolo vereert, in de gedaante van een bedelares,
bezocht de vrome en beroemde _Capitana_ Inés gedurende haar ziekte"
[1]. De voorstelling, zoo ze al niet veel smaak en kunst verraadt,
bezit daarentegen een overmaat van natuurlijkheid: de zieke lijkt
wel een lijk in ontbinding door de gele en blauwe tinten van haar
gelaat; de glazen en overige voorwerpen ter geleide der langdurige
ziekten, zijn zoo nauwkeurig weergegeven, dat men zelfs zien kan wat
erin zit. Bij 't aanschouwen van deze schilderijen, die de eetlust
opwekken en landelijke denkbeelden doen rijzen, denkt wellicht deze
of gene, dat de leepe heer des huizes heel goed den aard kende van
het meerendeel van hen, die aan zijn tafel moesten aanzitten, en om
zijn gedachte een weinig te omsluieren heeft hij aan de zoldering
kostbare Chineesche lampen laten hangen, kooien zonder vogels, roode,
groene en blauwe bollen van gefoelied glas, gedroogde hangplanten,
opgeblazen opgezette visschen, die men "botete's" noemt, en meer
zoo, terwijl alles aan de rivierzijde afgesloten was door grillige
houten bogen, half Chineesch half Europeesch waar doorheen men het
uitzicht had op een plat dak met klimplantleidingen en prieeltjes,
schaars verlicht door papieren lantarentjes van allerlei kleuren.
Daar in de zaal bevinden zich de gasten tusschen ontzaggelijke
spiegels en schitterende kroonlampen: daar staat op een houten
onderstel de prachtige vleugelpiano, die een ongehoorde som gekost
heeft, en die op bedoelden avond nog kostbaarder was, omdat niemand
haar bespeelde. Daar vindt men Ook een groot olieverfportret van een
mooie man, in rok, stijf, rechtop, symmetrisch als de stok met kwast,
die hij tusschen zijn strakke met ringen bedekte vingers draagt. Het
portret schijnt zoo te zeggen:
"H'm, h'm! kijk ereis aan wat ik aan mijn lijf heb, en hoe deftig
ik ben!"
De meubels zijn smaakvol, wellicht ongeriefelijk en ongezond: de
heer des huizes denkt niet aan de gezondheid van zijn gasten, maar
aan zijn eigen weelde. De dysenterie is wel iets vreeselijks, maar
u zit op Europeesche leuningstoelen, en die heeft u niet altijd! zou
hij hun zeggen.
De zaal is bijna vol met menschen: de mannen gescheiden van de
vrouwen, evenals in de katholieke kerken en in de synagogen. De
dames bestaan uit een klein aantal jonge meisjes, half Spaansche,
half Filippijnsche: ze doen den mond open om te geeuwen, maar weten
dat met hun waaiers te bedekken; ze murmelen te nauwernood eenige
woorden; ieder gesprek, dat men waagt te doen, sterft weg in enkele
lettergrepen, als geruchten die men 's nachts in een huis hoort,
gedruisch van ratten of hagedissen. Zijn het wellicht de beeltenissen
der verschillende vrouwen, die aan de wand hangen, welke ze nopen
het stilzwijgen te bewaren en godvruchtige ernst te betrachten? Of
maken de vrouwen hierop juist een uitzondering?
De eenige, die de dames ontving, was de oude nicht van Capitán Tiago,
een vrouw met goedige gelaatstrekken en die vrij slecht Spaansch
sprak. Al haar beleefdheid en hoffelijkheid bestond daarin, dat ze
aan de Spanjaarden een blaadje met sigaretten en "boejo" (sirih)
aanbood, en zich precies als de monniken door de Filippijners de
hand liet kussen. De arme oude begon zich ten slotte te vervelen,
en gebruik makende van het gedruisch van een bord dat brak, ging ze
ijlings heen, onder het mompelen van:
"Jezus! wacht maar, rakkers!"
En ze verscheen niet meer.
Wat de mannen aangaat, die maakten wel meer leven.
Eenige adelborsten waren in een der hoeken druk aan 't praten, maar
op gedempten toon, terwijl ze van tijd tot tijd opkeken en soms
met den vinger wezen naar verschillende personen in de zaal; en ze
lachten onder elkaar op meer of min bedekte wijze. Twee vreemdelingen
daarentegen, beiden in 't wit, liepen met de armen op den rug en
zonder een woord te spreken, met groote stappen van 't eene uiteinde
der zaal naar 't andere, zooals passagiers die zich vervelen, op het
dek van een schip doen. Al de belangstelling en de grootste drukte
gingen uit van een groepje, gevormd door twee monniken, twee burgers
en een militair rondom een tafeltje, waarop men flesschen wijn en
Engelsche biscuits zag staan.
De militair was een oude luitenant, lang en met een streng voorkomen:
hij leek wel een hertog van Alva, die wat achtergebleven was op de
ranglijst der Guardia Civil. Hij sprak weinig, maar bars en kort. Een
der "frailes", een jonge dominikaan, mooi, netjes en keurig als zijn
bril met goud-montuur, had een vroegtijdige ernst over zich: het was de
pastoor van Binondo, en in vroeger jaren was hij professor geweest aan
San Juan de Setrán. Hij had de roep van een volleerd spreker, en wel
zoo zeer, dat in de tijden, waarin de zonen van Guzmàn [2] het waagden
in spitsvondigheden den strijd aan te binden met de wereldlijken, de
bekwame woordvechter B. de Luna hem nooit van zijn stuk had kunnen
brengen of vastzetten: de fijne bewijsvoering van Fray Sibyla liet
hem een figuur slaan als de visscher, die alen met strikken wilde
vangen. De dominikaan sprak weinig, en scheen zijn woorden te wegen.
De ander daarentegen, die Franciskaner was, sprak druk en gesticuleerde
nog meer. Ten spijt van zijn haren, die reeds grijs begonnen te worden,
scheen zijn stevig gestel zich goed te houden. Zijn regelmatige
trekken, zijn weinig geruststellende blik, zijn breede kaken en
herkulische vormen gaven hem het aanzien van een vermomd Romeinsch
patriciër en onwillekeurig herinnerde hij u aan een van de drie
monniken, waarover Heine spreekt in zijn "Goden in ballingschap",
die op de September-nachtevening, ginds in Tyrol, te middernacht
in een bootje een meer over voeren, en telkens in de handen van
den armen veerman een zilveren munt achterlieten, koud als ijs,
hetwelk hem met ontzetting vervulde. Evenwel was Fray Dámaso niet
geheimzinnig zooals zij: hij was vroolijk, en hoewel zijn stem bruusk
klonk, als van een man, die nog nooit verlegen gestaan heeft, die
al wat hij zegt voor heilig en onverbeterlijk houdt, zijn opgewekte
en vrijmoedige lach wischte dezen onaangenamen indruk dadelijk uit,
en zelfs zag men zich gedwongen hem te vergeven, dat hij daar in
de zaal een paar voeten zonder sokken en behaarde beenen vertoonde,
die stellig een fortuintje zouden opgebracht hebben aan een Mendieta
op de kermissen van Quiapo. [3]
Een der burgers, een klein manneke, met een zwarte baard, had
als eenige merkwaardigheid zijn neus, die naar zijn afmetingen te
oordeelen, niet van hem kon wezen; de ander, een blond jongmensch
scheen kortelings in 't land aangekomen te zijn; met deze voerde de
Franciskaan een levendige woordenwisseling.
"U zult 't zelf wel zien", zeide de monnik, "wanneer u maar eens
een paar maanden langer in 't land bent, zult u 't wel met mij eens
zijn, dat het heel wat anders is in Madrid te regeeren, of hier in
de Filippijnen te wezen."
"Maar..."
"Ik bijvoorbeeld," ging Fray Dámaso voort, de stem verheffende, om
den ander niet aan 't woord te laten, "ik die al drie-en-twintig jaren
pisang en rijst eet, ik kan er met gezag over meepraten. Kom me niet
voor den dag met theorieën en beweringen. Ik ken de inlanders. Ga nu
's na. Nauwelijks was ik hier in 't land, of ik werd geplaatst op een
dorp, wel klein, maar zeer werkzaam voor zijn landbouw. Ik kende toen
nog niet goed Tagaalsch, maar ik nam de vrouwen al de biecht af, en
we verstonden elkaar, en ze hielden ten slotte zooveel van me, dat,
drie jaar later, toen ik naar een grooter dorp werd overgeplaatst,
dat vacant was gekomen door den dood van den inlandschen pastoor,
al die vrouwen begonnen te schreien, me met geschenkjes overlaadden,
en met muziek uitgeleide deden..."
"Maar dat bewijst toch alleen..."
"Wacht u toch even! Niet zoo haastig oordeelen! Hij die me opvolgde,
bleef korter, en toen die heenging kreeg hij nog meer uitgeleide,
meer tranen en meer muziek, en dat terwijl hij meer ranselde, en de
parochie-gelden opgeslagen had tot het dubbele van vroeger."
"Maar u zult mij veroorloven..."
"Ik zal u meer zeggen: in 't dorp San Diego ben ik twintig jaren
geweest en ik ben er eerst enkele maanden... uit" (hier scheen hij te
ontstemmen). "Twintig jaren--dat zal niemand me tegenspreken--zijn
meer dan genoeg om de menschen op een dorp te leeren kennen. San
Diego had zes duizend zielen, en ik kende iederen bewoner, alsof ik
hem gebaard en gezoogd had: ik wist aan welken voet deze mank ging,
waar een ander de schoen wrong, wie 't hof maakte aan dit of dat
meisje, welke mistappen dit gedaan had en met wie, wie de ware vader
van 't kind was enz.; ik nam immers ieder levende ziel de biecht af,
en ze wachtten zich wel, om hun plicht te verzuimen. Laat Santiago,
onze gastheer 't maar zeggen, of ik lieg. Hij heeft daar veel land
en daar hebben wij vriendschap gesloten. Nu goed, hoor nu 's, hoe die
inlanders zijn: toen ik heenging deden me te nauwernood een paar oude
vrouwtjes en eenige geestelijke broeders uitgeleide. En dat terwijl
ik er twintig jaren geweest was!"
"Maar ik zie niet in wat dit te maken zou hebben met de vrijmaking van
't tabaks-monopolie," antwoordde de blonde jongeman, gebruik makende
van een pauze, gedurende welke de Franciskaan zich een glaasje sherry
inschonk.
Fray Dámaso liet vol verbazing bijna zijn glas vallen. Hij bleef een
oogenblik het jong mensch van 't hoofd tot de voeten opnemen.
"Hoe zoo? Hoe is dat nu?" riep hij daarna met de grootste verwondering,
"is 't mogelijk, dat u dat niet inziet: 't is zoo klaar als de
dag? Ziet u dan niet, m'n waarde heer, dat dit alles tastbaar bewijst,
dat de nieuwigheden van de ministers onzinnig zijn?"
Ditmaal was 't de blonde die verlegen stond. De luitenant fronste
de wenkbrauwen nog meer. Het kleine ventje schudde het hoofd, alsof
hij Fray Dámaso in 't gelijk stelde of 't niet met hem eens was. De
dominikaan vergenoegde zich met iedereen bijna den rug toe te keeren.
"Meent u?" kon ten slotte de jongeman heel ernstig vragen, terwijl
hij den pater vol nieuwsgierigheid aankeek.
"Of ik dat meen? Ik geloof eraan als aan 't Evangelie! De inlander
is zoo lui!"
"Och, neem me niet kwalijk, dat ik u in de rede val," zeide het
jongmensch, zachter sprekende en zijn stoel naderbij brengend,
"u heeft daar een woord uitgesproken, dat mijn belangstelling
bijzonder gaande maakt. Bestaat werkelijk die luiheid bij de
inlanders, als iets ingeborens, of is 't eigenlijk zoo, dat--zooals een
buitenlandsch reiziger opmerkte--wij met die luiheid onze eigen luiheid
verontschuldigen, onze achterlijkheid en ons koloniaal beleid? Hij
sprak van andere koloniën, waar de bewoners van 't zelfde ras zijn...."
"Och kom! Jaloezie! Vraag 't maar 's aan meneer Laruja, die 't land
ook kent. Vraag hem maar 's of de domheid en luiheid van de inlanders
ergens haar wedergade vinden!"
"Werkelijk," antwoordde het kleine kereltje, dat bedoeld was: "nergens
ter wereld ziet u luier individuen dan de inlanders hier. Nergens
ter wereld!"
"Geen verdorvener en geen ondankbaarder wezens!"
"Geen onbeschofter ook!"
De blonde jonge man begon met ongerustheid overal heen te kijken.
"Heeren," zeide hij zacht, "ik geloof dat wij aan huis zijn bij een
inlander. De jonge dames..."
"Loop heen! Maak u zich niets ongerust, hoor! Santiago houdt
zichzelf niet voor een inlander, en bovendien is hij er niet bij. En
dan... al was hij erbij? Die beweringen zijn maar dwaasheden van
nieuwelingen. Laten er maar een paar maanden voorbijgaan: u zult
wel van meening veranderen wanneer u veel inlandsche feesten en
danspartijen bijgewoond heeft, op de inlandsche bedden geslapen en veel
'tinola' gegeten heeft."
"Is dat wat u 'tinola' noemt niet een vrucht, een lotus-soort, die
de menschen... zoo iets van... zoo vergeetachtig maakt?"
"Och wat lotus of loterij!" antwoordde Fray Dámaso lachend, "u slaat
de plank mis. _Tinola_ is een _goelái_ van kip en kalebas. Hoe lang
bent u hier?"
"Vier dagen," bracht de jonge man eenigszins geraakt uit.
"Komt u als ambtenaar?"
"Nee, meneer: ik kom voor eigen rekening, om het land te leeren
kennen."
"M'n lieve man, wat bent u een witte raaf!" riep Fray Dámaso uit,
terwijl hij hem nieuwsgierig opnam. "Voor eigen rekening gekomen en
dan voor zulke dwaasheden!
"Wat 'n fenomeen! Terwijl er zooveel boeken zijn ... och, als je
maar wat hersens in je kop hebt ... kun je immers een heel dik boek
schrijven: er zijn er zoo ettelijken! Als je maar wat hersens in je
kop hebt ..."
"U zei zoo, eerwaarde heer pater Dámaso," viel plotseling de dominikaan
in, "dat u twintig jaren in het dorp San Diego geweest is, en het
toen verlaten heeft ... Was u niet ingenomen met de plaats?"
Fray Dámaso verloor op deze vraag, die op zoo natuurlijken en bijna
onverschilligen toon gedaan was, opeens zijn vroolijkheid en hield
op met lachen.
"Nee!" gromde hij droogjes en liet zich met geweld tegen den rug van
zijn stoel vallen.
De dominikaan ging nog onverschilliger voort:
"'t Moet droevig wezen een plaatsje te verlaten waar men twintig
jaren geweest is en dat men kent als de jas die men aan heeft.
"Ik ten minste vond het onplezierig Camiling te verlaten en daar was
ik nog maar enkele maanden geweest... maar de superieuren deden het
voor 't heil van de gemeente... voor mijn eigen heil."
Fray Dámaso scheen dien avond voor de eerste maal zeer afgetrokken. Op
eens gaf hij een vuistslag op de leuning van zijn stoel, en zwaar
ademend riep hij uit:
"Er is godsdienst of die is er niet, dat wil zeggen: òf de pastoors
zijn vrij òf ze zijn 't niet! Het land gaat te gronde, 't is naar
de maan!"
En weer sloeg hij met zijn vuist.
De heele zaal wendde zich verrast naar het groepje; de dominikaan
hief het hoofd op om onder zijn bril door naar hem te kijken. De twee
vreemdelingen, die heen-en-weer wandelden, stonden even stil, keken
elkaar aan, toonden elkaar even hun snijtanden en zetten onmiddellijk
hun wandeling weer voort.
"Hij is uit zijn hum, omdat u hem geen 'reverencia' genoemd
heeft!" mompelde meneer Laruja in 't oor van 't blonde jongmensch.
"Wat wil uwe reverentie toch zeggen? Wat scheelt u?" vroegen de
dominikaan en de luitenant elk op zijn eigen toon.
"Daardoor krijgen we al die rampen! Het bestuur steunt de ketters
tegen de bedienaren van 't heilige woord!" ging de Franciskaner voort
en balde zijn stoere knuisten.
"Wat bedoelt u toch?" vroeg de wenkbrauw-fronsende luitenant nogmaals,
terwijl hij zich half oprichtte.
"Wat ik bedoel?" herhaalde Fray Dámaso, zijn stem nog verheffend en de
luitenant recht in de oogen ziende: "Ik bedoel al wat ik wil! Ik, ik
wil zeggen, dat wanneer een pastoor het lijk van een ketter uit zijn
kerkhof wegdoet niemand, zelfs de koning niet, het recht heeft zich
ermee te bemoeien en nog veel minder er straf voor op te leggen. Dus
een generaaltje, zoo'n generaaltje van niks..."
"Pater, Zijn Excellentie is hier plaatsvervanger van den Koning als
beschermer van de Kerk!" riep de krijgsman opstaande.
"Och wat Excellentie of plaatsvervanger!" antwoordde de Franciskaner,
die ook opstond. "In vroeger tijd zouden ze 'm wel eruit gezet hebben,
zooals dat gebeurd is met dien goddeloozen gouverneur Bustamante. Dat
waren nog 's tijden van goed geloof!"
"Ik moet u zeggen, dat ik niet kan toestaan... Zijn Excellentie
vertegenwoordigt hier Zijne Majesteit!"
"Och wat Majesteit... larie! Voor ons is er geen anderen koning dan
de wettige...."
"Halt!" riep de luitenant dreigend en alsof hij zich tot zijn soldaten
richtte, "u trekt alles in wat u gezegd heeft, of ik geef er morgen
kennis van aan den gouverneur..."
"Ga nu op 't oogenblik maar dadelijk!" antwoordde Fray Dámaso
sarkastisch, met gebalde vuisten op hem toetredend. "Meent u soms
dat ik, omdat ik geestelijke kleeding draag, geen man ben...? Zal ik
u soms mijn rijtuig leenen?!"
De oneenigheid kreeg een grappige wending, doch gelukkig kwam de
dominikaan tusschenbeide.
"Heeren!" zeide hij op een toon van gezag en met die neusstem,
welke zoo fraai klinkt bij monniken: "we moeten hier de dingen niet
verwarren en ook geen beleedigingen zoeken, waar er geen zijn. We
moeten bij Fray Dámaso de woorden van den man wel onderscheiden van
die van den priester. Deze laatste als zoodanig--per se--kunnen nooit
kwetsen, want ze komen voort uit de volstrekte waarheid. In die van
den mensch moeten we nóg een onderscheid maken: de woorden die hij
zegt _ab irato_, die hij zegt _ex ore_, maar niet _in corde_, en die
hij zegt _in corde_. Deze laatste zijn de eenige die kwetsen kunnen en
dan nog naar gelang of ze om de een of andere beweegreden reeds van
te voren in den geest bestonden--_in mente_--of dat ze alleen maar
_per accidens_, in 't vuur van 't gesprek geuit worden, of dat er..."
"Nu dan, ik weet 'per accidens' en uit mezelf, hoe de zaak in elkaar
zit, pater Sibyla!" viel de militair in, die in de war raakte van al
die onderscheidingen en bang begon te worden, dat hij ten slotte de
schuldige zou blijken. "Ik weet hoe 't gegaan is en nu mag u straks
weer distincties maken. Gedurende de afwezigheid van Fray Dámaso in
San Diego, liet de coadjutor het lijk begraven van een heel waardig
man... ja, meneer, een heel waardig man. Ik ben verscheidene malen
met hem in aanraking geweest en heb ook wel bij hem gelogeerd. Dat
hij nooit gebiecht heeft!... nu wat zou dat? Ik ga ook niet naar de
biecht. Maar te zeggen dat hij zich van kant gemaakt heeft is een
leugen, pure laster. Een man als hij, die een zoon heeft, waar hij
zijn heele liefde en hoop op heeft, een man die op God vertrouwt,
die zijn plichten kent tegenover de maatschappij, een rechtschapen en
eerlijk man, die maakt zich niet van kant. Dat zeg ik en wat ik verder
denk verzwijg ik, maar daar mag uwe reverentie me dankbaar voor wezen."
En den Franciskaan zijn rug toedraaiend, vervolgde hij: "Nu goed, deze
pastoor heeft toen bij in 't dorp terugkwam eerst den armen coadjutor
mishandeld, en toen het lijk laten opgraven om het uit het kerkhof weg
te laten brengen ergens anders heen, weet ik waar. Het dorp San Diego
is zoo laf geweest om er heelemaal niet tegenop te komen. 't Is waar,
dat maar heel weinigen ervan hoorden: de overledene had geen enkel
familielid en zijn eenige zoon is in Europa. Maar de gouverneur is er
achter gekomen en, omdat die een man is van een edel hart, heeft hij
om straf voor hem gevraagd..... en pater Dámaso kreeg overplaatsing
naar een beter dorp. Dat is de heele zaak. Uwe reverentie kan nu weer
distincties maken."
En dit gezegd hebbende, verwijderde hij zich van 't groepje. Fray
Sibyla verontschuldigde zich dadelijk dat hij zulk een teer punt
had aangeroerd.
Allengs keerde de bedaardheid in 't gezelschap weder. Men praatte
opgewekt, ook over den afwezigen gastheer, over wien aardigheden ten
beste werden gegeven, iets waar uit zeker weinig waardeering voor
dezen sprak.
II.
Crisóstomo Ibarra.
't Waren geen mooie, keurig gekleede jonge meisjes, die op eens
aller aandacht bij 't binnenkomen trokken, zelfs die van Fray Sibyla;
't was ook niet Zijne Excellentie de gouverneur met zijn adjudanten,
die den luitenant uit zijn eenzelvigheid wegrukten, en Fray Dámaso
als versteend deden staan: 't waren eenvoudig het origineel van het
portret in rok en iemand, dien hij bij de hand leidde: een jongmensch,
dat streng in de rouw gekleed was.
"Goeden avond, dames en heeren! Goeden avond, pater!" was het eerste
wat Capitán Tiago uitbracht, terwijl hij de geestelijken de hand kuste,
waarop deze vergaten hem den zegen te geven. De dominikaan had zijn
bril afgezet om den binnentredenden jongen man aan te kijken en Fray
Dámaso staarde bleek en met wijdgeopende oogen naar hem.
"Ik heb de eer u Don Crisóstomo Ibarra voor te stellen, de zoon van
mijn overleden vriend!" ging Capitán Tiago voort. "Deze heer is pas
uit Europa aangekomen en ik ben hem gaan afhalen."
Bij 't klinken van dezen naam hoorde men eenige uitroepen; de luitenant
vergat den heer des huizes te begroeten. Hij trad op den jongeman
toe en nam hem van 't hoofd tot de voeten op. Deze wisselde toen de
gebruikelijke beleefdheidsfrazen met het heele gezelschap en scheen
niets bijzonders in zijn verschijning te hebben dan zijn zwarte
kleedij te midden van die zaal vol menschen. Zijn knappe gestalte,
zijn gelaatstrekken, zijn bewegingen ademden evenwel dien geur
van gezonde jeugd, waar zoowel het lichaam als de ziel behoorlijk
ontwikkeld waren. Men zag in zijn vrijmoedig vroolijk gelaat eenige
lichte sporen van het Spaansche bloed door een schoone bruine tint
heen, iets rooskleurigs op de wangen, wellicht de uitwerking van een
verblijf in de koude landen.
"Wel!" riep hij met blijde verrassing uit, "de pastoor van mijn
dorp! Pater Dámaso, de intieme vriend van mijn vader!"
Aller blikken wendden zich naar den Franciskaan; deze verroerde
zich niet.
"Neem me niet kwalijk, ik heb me zeker vergist!" hervatte Ibarra
eenigszins verlegen.
"Je hebt je niet vergist!" kon ten slotte de ander met veranderde stem
antwoorden. "Maar je vader is nooit een intieme vriend van me geweest."
Ibarra trok langzaam de hand terug die hij hem toegestoken had,
keek hem vol verwondering aan, wendde zich om en bevond zich zoo
tegenover de strenge figuur van den luitenant, die voortging met hem
gade te slaan.
"Jongmensch, bent u de zoon van Don Rafael Ibarra?"
De jongeman boog.
Fray Dámaso richtte zich in zijn stoel op en keek den luitenant recht
in de oogen.
"Welkom in uw land en moge u er gelukkiger wezen dan uw vader!" riep
de krijgsman met beverige stem uit.
"Ik heb hem gekend en heb veel met hem omgegaan. Ik kan zeggen
dat het een van de waardigste en rechtschapenste menschen op de
Filippijnen was."
"Mijnheer!" antwoordde Ibarra ontroerd, "de lof die u over mijn vader
uitspreekt, verdrijft den twijfel over zijn lot, dat ik, zijn zoon,
nog niet ken."
De oogen van den ouden man vulden zich met tranen, hij wendde zich
half om en verwijderde zich snel.
De jongeman zag zich alleen in 't midden van de zaal; de heer des
huizes was verdwenen en hij vond niemand die hem aan de jonge dames
kon voorstellen. Velen daarvan keken belangstellend naar hem. Na
eenige oogenblikken weifelens richtte hij zich met een eenvoudige en
natuurlijke gratie tot het groepje:
"Mag ik zoo vrij zijn", zei hij, "maar over de voorschriften van
een strenge etikette heen te stappen? Ik ben zeven jaar uit mijn
land weg geweest en nu ik er terug ben kan ik mijn bewondering niet
weerhouden, en niet nalaten zijn kostelijkste sieraad te begroeten,
'zijn vrouwen.'"
Daar niemand het waagde een enkel woord terug te zeggen zag hij
zich verplicht heen te gaan. Hij trad op een groepje heeren toe die,
toen ze hem aan zagen komen, een halven cirkel vormden.
"Heeren!" zeide hij, "ik zal maar de Duitsche gewoonte volgen en mezelf
voorstellen: dat doet men daar als er niemand anders voorstelt. Ik
heb zooeven den hemel en de vrouwen van mijn land begroet: nu wil ik
de burgers, mijn landgenooten, begroeten. Heeren, mijn naam is Juan
Crisóstomo Ibarra y Magsalin!"
Men noemde namen. Een jongmensch werd als dichter begroet. Men vroeg
hem waarom hij niet meer schreef, en hij vertelde van iemand, die een
onnoozelheid in een gedicht had gezet en er bijna om verbannen was:
_hij_ zou zoo gek niet wezen! En hij verwijderde zich uit de groep.
Een man met vroolijk lachend uiterlijk kwam aangedraafd. Hij gaf
Ibarra de hand. Hij was gekleed als een inlander, met briljanten
knoopen aan zijn hemd.
"Meneer Ibarra, ik wou 's graag met u kennis maken. Kaptein Tiago is
een groot vriend van me en ik heb uw vader gekend. Ik heet Capitán
Tinong. Ik woon in Tondo, waar u welkom in in mijn huis is: ik hoop,
dat u me de eer 's zal aandoen. Kom morgen bij ons eten."
Ibarra toonde zich verrukt over zooveel vriendelijkheid. Capitán
Tinong glimlachte en wreef zich in de handen.
Ibarra verontschuldigde zich: hij moest den volgenden dag naar San
Diego....
Een knecht van 't café "la Campana" kwam zeggen dat het eten klaar
was. De menschen defileerden naar binnen, waarbij de dames, vooral
de Filippijnschen, zich herhaaldelijk lieten bidden.
III.
Het feestmaal.
Fray Sibyla scheen zeer voldaan; hij schreed rustig voort en op zijn
samengedrukte en fijne lippen was geen minachting meer te lezen;
zelfs verwaardigde hij zich met de manke doctor De Espadaña te praten,
die met monosyllaben antwoordde, want hij stotterde een beetje. De
Franciskaan was in een vreeselijk humeur: hij schopte tegen de stoelen
die hem hinderden op zijn weg, en zelfs gaf hij een stoot met zijn
elleboog tegen een "kadet." De luitenant was hoog-ernstig. De anderen
praatten druk en prezen de prachtige tafel. Doña Victorina trok
echter verachtelijk haar neus op, doch onmiddellijk daarop keerde ze
zich woest om, als een slang waarop getrapt wordt: inderdaad had de
luitenant op den sleep van haar japon zijn voet gezet.
"Maar heeft u dan geen oogen?" zeide ze.
"Jawel, mevrouw, en een paar betere dan de uwe; maar ik keek even naar
uw lokken," antwoordde de weinig galante krijgsman en verwijderde zich.
Als bij instinkt richtten zich de twee monniken naar het hoofd-eind van
de tafel, wellicht uit gewoonte en zooals te verwachten was gebeurde
er wat placht te geschieden bij mededingers naar een professoraat: ze
hemelen de verdiensten en de meerderwaardigheid van den tegenstander
op, maar geven dadelijk daarop juist het tegenovergestelde te kennen
en mopperen om 't hardst als ze niet benoemd worden.
"Ga vóór, Fray Dámaso!"
"Aan u, Fray Sibyla!"
"U bent een oude vriend van den huize... biechtvader van wijlen
mevrouw... leeftijd, waardigheid en zieleherderschap..."
"Niet zoo heel oud, hoor! En dan... u bent de pastoor van de wijk
hier!" antwoordde Fray Dámaso half vriendelijk en zonder den stoel
los te laten.
"Nu, als u 't beveelt, gehoorzaam ik!" besloot pater Sibyla, en maakte
zich gereed om neer te zitten.
"Ik beveel niets!" protesteerde de Franciskaan, "ik niet, hoor!"
Fray Sibyla ging al zitten zonder acht te slaan op het protest, toen
zijn blikken die van den luitenant ontmoetten. De hoogste officier is
volgens de opvatting der geestelijken op de Filippijnen veel lager
dan de leekebroeder-kok. Doch Fray Sibyla was een zeer beleefd man
en antwoordde:
"Mijnheer de luitenant, hier zijn we in de wereld, niet in de kerk:
deze plaats komt u toe."
Maar, te oordeelen naar den toon waarop hij sprak, kwam de plaats hem
ook in de wereld toe. De luitenant, hetzij om zich geen moeite te geven
of om niet tusschen twee "frailes" te zitten, weigerde vrij droogjes.
Niemand van de kandidaten had aan den huisheer gedacht. Ibarra zag hem
met voldoening en een glimlach op de lippen naar het tooneeltje kijken.
"Hoe zoo, don Santiago, gaat u niet tusschen ons in zitten?" Maar al
de plaatsen waren reeds bezet: Lucullus at niet bij Lucullus aan huis.
"Hou u bedaard, niet opstaan!" zeide Capitán Tiago en legde zijn
hand op den schouder van het jongemensch. "Dit feest geef ik juist om
onze Lieve Vrouw te danken voor uw behouden aankomst. Hé, laten ze de
'tinola' brengen. Ik heb 'tinola' laten maken; die zult u wel in lang
niet gegeten hebben?"
Men bracht een grooten dampenden schotel. De dominikaan prevelde
het "benedicite", waarop bijna niemand kon antwoorden en begon den
inhoud te verdeelen. Doch door onoplettendheid of iets anders trof
Padre Dámaso den schotel, toen er alleen nog maar tusschen veel
"laboe" en bouillon een kaal kippenhalsje en een vleugelstukje in
dreven; anderen aten pootjes en borst, vooral Ibarra had de lekkere
beetjes. De Franciskaan zag alles, kauwde wat op de "laboe", nam een
beetje bouillon, liet toen met gedruisch zijn lepel vallen en schoof
daarna woest zijn bord van zich af. De dominikaan was geheel verdiept
in een gesprek met den blonden jongeman.
"Hoe lang bent u van 't land weg geweest?" vroeg Laruja aan Ibarra.
"Bijna zeven jaar."
"Wel, wel, dan zult u alles vergeten zijn!"
"Integendeel. En al scheen mijn land mij vergeten te hebben, _ik_
heb er altijd aan gedacht."
"Wat wilt u daarmee zeggen?"
"Ik woû zeggen dat ik een jaar lang geen tijding van huis gehad heb. En
zoo ben ik hier als een vreemdeling, die niet eens weet wanneer of
hoe zijn vader gestorven is."
"Och!" riep de luitenant uit.
"En waar was u dan, dat u geen telegram gezonden heeft?" vroeg Doña
Victorina. "Toen wij trouwden hebben we een telegram naar Spanje
gezonden."
"Mevrouw, de laatste twee jaren ben ik in Noord-Europa geweest:
in Duitschland en in Russisch-Polen."
Doctor De Espadaña, die tot nog toe niets had durven zeggen, achtte
het gepast iets in 't midden te brengen:
"Ik heb ... heb in Sp.... Spanje een Pool gekend, van War .... war
... Warschau. Hij heette Stad ... Stadnitzki, als ik me wel
herinner. Heeft u hem misschien ge... ge... gezien?" vroeg hij
schuchter en bijna blozend.
"'t Is best mogelijk", antwoordde Ibarra vriendelijk, "maar op 't
oogenblik herinner ik 't me niet."
"Nu, u kó ... kon hem niet met een ander verwa-wa-warren," hervatte
de dokter met meer zelfvertrouwen, "hij was goudblond en spr.... sprak
hee.... hee-heel slecht Spaansch."
"Dat zijn wel duidelijke kenteekenen, maar ongelukkigerwijze heb ik
daar geen woord Spaansch gesproken, behalve aan een paar konsulaten."
"En hoe heeft u dat geleverd?" vroeg Doña Victorina verbaasd.
"Ik sprak de taal van 't land, mevrouw."
"Spreekt u ook Engelsch?" vroeg de dominikaan, die in Hongkong
geweest was en het "Pidgin English" goed sprak, die verbastering van
Shakespeare's taal door de zonen van 't Hemelsche Rijk.
"Ik ben een jaar in Engeland geweest onder menschen die enkel Engelsch
spraken".
"En welk land bevalt u in Europa het best?" vroeg hem het blonde
jongmensch.
"Na Spanje, mijn vaderland, ieder vrij land van Europa".
"En zeg me nu 's, u die zooveel gereisd heeft: wat lijkt u wel 't
merkwaardigste dat u gezien heeft?" vroeg Laruja.
Ibarra scheen even te denken.
"Merkwaardig in welk opzicht?"
"Bijvoorbeeld ... ten opzichte van 't leven van de volken, hun
maatschappelijk, staatkundig, godsdienstig leven, in 't algemeen,
hoofdzakelijk alles bijeengenomen..."
Ibarra dacht een heele poos na.
"Ronduit gezegd, bevalt me alles in die landen, afgezien van de
nationale trots van elk... Voordat ik een land bezocht, trachtte ik
de geschiedenis ervan te bestudeeren, zijn Exodus om zoo te zeggen,
en dan vond ik daarna alles natuurlijk. Ik heb altijd gezien dat de
welvaart of de ellende van de volken in rechte rede staan tot hun
vrijheden of vooroordeelen, en bijgevolg tot de opofferingen of de
zelfzucht van de voorouders".
"En heeft u dat alleen maar gezien?" vroeg de Franciskaan met een
spotlach. Van 't begin van den maaltijd af had hij geen enkel woord
gesproken, wellicht in beslag genomen door het eten. "Om zoo iets
onbeteekenends te weten te komen hoefde u uw geld niet te vermorsen;
dat weet hier iedere schooljongen."
Ibarra wist niet wat hij zeggen zou; de overigen keken elkaar verbaasd
aan en vreesden een uitbarsting. "Het maal loopt op zijn eind en zijn
eerwaarde is al verzadigd," wilde het jongmensch opmerken, maar hij
hield zich in en zeide slechts:
"Heeren, u moet zich niet verwonderen over de familiariteit waarmee
onze vroegere pastoor mij behandelt. Zoo ging hij met me om toen
ik nog een kind was, want voor zijn weleerwaarde gaan de jaren
tevergeefs voorbij. Maar ik ben er hem erkentelijk voor, omdat hij me
die dagen van weleer zoo levendig vóór den geest brengt: toen kwam de
weleerwaarde dikwijls bij ons thuis, en at ook aan mijns vaders tafel."
De dominikaan keek steelsgewijze naar den Franciskaan; deze zat te
beven. Ibarra stond op en vervolgde:
"U zult me veroorloven dat ik heenga, want omdat ik pas aangekomen
ben en morgen weer op reis moet, heb ik nog een boel zaken af te doen."
Een glas wijn opnemende, riep hij: "Nu, mijnheeren, op Spanje en
de Filippijnen." En hij dronk het glas leeg, dat hij te voren niet
aangeraakt had. De oude luitenant volgde hem na, zonder een woord.
Capitán Tiago wilde Ibarra niet laten gaan: Maria Clara zou komen,
Isabel was haar gaan halen en de nieuwe pastoor van zijn dorp zou
komen, o, een heilig man.
Ibarra beloofde den volgenden morgen, even vóór zijn vertrek, aan te
zullen komen. Hij moest vandaag een heel dringend bezoek brengen.
Toen hij weg was luchtte de Franciskaan zijn ergernis:
"Heeft u 't gezien?" zei hij tot het blonde jongmensch en schermde
daarbij met zijn dessert-mesje: "Da's nu alleen trots! Ze kunnen niet
velen dat de pastoor ze terecht wijst! Ze denken dat ze al heel wat
zijn! Dat komt er nou van als de jongelui naar Europa gezonden worden:
het gouvernement moest het verbieden."
"En de luitenant," zei Doña Victorina, den Franciskaan bijvallende,
"die heeft den heelen avond een boos gezicht gezet. 't Is maar goed
dat hij weg is. Zoo oud en dan nog luitenant!"
De dame kon de toespeling op haar krullen en de vertrapte strook van
haar onderrok niet vergeten.
IV.
Ketter en opstandeling.
Ibarra was onzeker. De avondwind, welke in die maanden te Manila reeds
vrij frisch pleegt te zijn, scheen de lichte wolk van zijn voorhoofd
te wisschen waardoor het verduisterd was; hij nam zijn hoed af en
ademde op.
Rijtuigen flitsten voorbij als bliksemstralen, huur-"kalessen"
kwamen met druilige stap langs hem heen, voetgangers van allerlei
nationaliteit kruisten zijn pad. Met den ongelijkmatigen gang van
den afgetrokkene of werklooze richtte zich de jongeling naar het
_Binondo_-plein--Binondo is een voorstad--en keek overal om zich heen,
alsof hij iets herkennen wilde.
Het waren dezelfde straten op dezelfde wijze wit en blauw geverfd,
met gewitte of als graniet-imitatie geschilderde muren; de kerktoren
vertoonde nog steeds zijn klok met de doorzichtige wijzerplaat;
't waren nog dezelfde Chineesche winkels met hun vuile gordijnen en
hun ijzeren roeden, waarvan hij er eens op een nacht een verbogen had,
net zooals de onopgevoede Chineezen van Manila doen.
Niemand had het ding weer recht gebogen!
"'t Gaat langzaam hier!" mompelde hij, en volgde de Calle de la
Sacristia. [4]
De verkoopers van sorbets riepen nog steeds: "_Sórbetee_"; de "huepes"
of lampjes verlichtten nog altijd dezelfde stalletjes van Chineezen
en vrouwen die eetwaren en vruchten verkochten.
"'t Is wonderlijk!" riep hij uit, "dat is dezelfde Chinees van zeven
jaar geleden en die ouwe vrouw ... dezelfde!
"Je zou zeggen, dat ik van nacht gedroomd had van een zevenjarige
reis door Europa! ... en, wel allemachtig! die steen daar is nog net
zoo van zijn plaats als ik hem gelaten heb!"
Inderdaad zat de steen op den hoek van het wandelpad der Calle de la
Sacristia nog los.
Terwijl hij bezig was dit wonder der stedelijke bestendigheid te
beschouwen, werd er zacht een hand op zijn schouder gelegd. Hij hief
het hoofd op en stond tegenover den ouden luitenant, die hem bijna
lachend aankeek; de krijgsman had niet meer de harde uitdrukking met
de gefronste wenkbrauwen, die hem zoo zeer kenmerkte.
"Jongmensch, u moet voorzichtig zijn! Neem een les aan uw vader!" zeide
hij.
"Neem me niet kwalijk, maar 't komt me voor dat u veel van mijn vader
gehouden heeft. Zou u me niet kunnen zeggen hoe 't toch met hem gegaan
is?" vroeg Ibarra hem aanziende.
"Hoe zoo, weet u dat dan niet?" vroeg de ander.
"Ik heb het don Santiago gevraagd, maar hij woû 't me eerst morgen
zeggen. Weet u 't misschien?"
"Wel natuurlijk, net als iedereen! Hij is in de gevangenis gestorven."
De jongeman trad een schrede terug en keek den luitenant strak aan.
"In de gevangenis? Wie is in de gevangenis gestorven?" vroeg hij.
"Mijn lieve man, uw vader: hij zat gevangen!" ging de krijgsman
eenigszins verwonderd voort.
"Mijn vader ... in de gevangenis.. zat hij gevangen? Wat zegt u? Weet
u wie mijn vader was? Bent u wel...?" vroeg de jonge man, den officier
bij den arm vattend.
"Ik geloof, dat ik me niet vergis: 't was don Rafael Ibarra."
"Jawel, don Rafael Ibarra!" riep de jongeman zwakjes.
"Och, ik dacht dat u 't wist!" mompelde de militair op medelijdenden
toon, toen hij zag wat er in Ibarra's ziel omging. "Ik veronderstelde,
dat u..... maar laat u niet ontmoedigen! Hier kun je niet een eerlijk
man zijn zonder 's in de gevangenis gezeten te hebben!"
"Ik moet aannemen dat u geen gekheid met me maakt", hervatte Ibarra
met flauwe stem na eenige oogenblikken zwijgens. "Kan u me ook zeggen
waarom hij in de gevangenis was?"
De oude man scheen zich te bedenken.
"'t Verwondert mij zeer dat ze u heelemaal niet op de hoogte van uw
familie-aangelegenheden gesteld hebben."
"In zijn laatsten brief van een jaar geleden zeide hij mij, dat ik
niet ongerust moest wezen als hij me niet schreef, want hij zou 't
erg druk hebben. Hij beval me aan voort te gaan met studeeren.... Hij
zond me zijn zegen!"
"Nu, dan heeft hij u dien brief vlak voor zijn dood geschreven:
't zal gauw een jaar zijn dat we hem in zijn dorp begraven hebben."
"Om welke reden was mijn vader gevangen?"
"Om een zeer eervolle reden. Maar wilt u met me mee gaan? Ik ga naar
de kazerne; ik zal 't u onderweg vertellen. Geef u me maar een arm."
Ze liepen een poos zwijgend naast elkaar voort: de oude man scheen
na te denken en streek onderwijl aan zijn sik, als verwachtte hij
daarvan inspiratie.
"Zooals u zeer goed weet", begon hij, "was uw vader de rijkste man
in de provincie en ofschoon hij bij velen bemind en geëerd was,
waren er weer anderen die hem haatten of benijdden. Wij Spanjaarden,
die naar de Filippijnen komen, zijn ongelukkigerwijze niet wat we
moesten wezen; ik zeg dit zoowel voor een van uw voorouders, als
voor uw vaders vijanden. De voortdurende vervanging door anderen,
het zedelijk verval van de hoogere kringen, het werken met kruiwagens,
het goedkoope en korte van de reis: dat heeft de schuld van alles. Hier
komt het uitvaagsel van 't moederland en als er nog 's een goede komt,
dan bederft hij gauw hier in 't land. Nu dan, uw vader had onder de
pastoors en de geboren Spanjaarden heel veel vijanden."
Hier zweeg hij even.
"Eenige maanden na uw vertrek begonnen de onaangenaamheden met pater
Dámaso, zonder dat ik me de ware reden kan verklaren. Fray Dámaso
beschuldigde hem dat hij niet biechtte: te voren biechtte hij evenmin
en toch waren ze toen goede vrienden, zooals u zich nog wel herinneren
zal. Bovendien was don Rafael een eerbaar man en rechtvaardiger in
zijn handelingen dan velen die de biecht afnemen of ter biecht gaan.
"Don Rafael hield er voor zich zelf een zeer strenge moraal op na
en wanneer hij me over die onaangenaamheden sprak zei hij altijd:
'Meneer Guevara, gelooft u dat God een misdaad vergeeft, een moord
bijvoorbeeld, alleen omdat men het aan een priester gezegd heeft, een
man die ten slotte het recht heeft om de zaak te verzwijgen en omdat
men bang is in de hel geroosterd te worden, wat ze berouw noemen? Omdat
men laf is, en maar brutaal is op assurantie? Ik heb een ander idee van
God,' zeide hij; 'voor mij wordt het eene kwaad niet met het andere
hersteld en wordt er niet vergeven om ijdele huilpartijen, evenmin
als om aalmoezen aan de kerk.' En hij gaf me dit voorbeeld: 'Als
ik een huisvader heb vermoord, als ik van een vrouw een ongelukkige
weduwe gemaakt heb en hulpelooze weezen van gelukkige kinderen, zal
ik dan aan de eeuwige gerechtigheid voldaan hebben door me te laten
ophangen, het geheim aan iemand toe te vertrouwen die het bewaren
zal door aalmoezen te geven aan de pastoors, die ze nog 't minst
noodig hebben, door de aflaat te koopen of nacht en dag te zitten
snotteren? En 't leven, dat verloren is gegaan, en de weezen? Mijn
geweten zegt me, dat ik den vermoorde zoo goed mogelijk moet vervangen,
dat ik me geheel-en-al voor mijn verdere leven aan het welzijn van
't gezin moet wijden, dat ik ongelukkig gemaakt heb. En zelfs dan nog:
Wie kan de liefde van echtgenoot of vader vergoeden?'
"Zoo redeneerde uw vader en met die strenge zedeleer trad hij
steeds op, en men kan wel zeggen dat hij nooit iemand eenig leed
heeft aangedaan. Integendeel: hij trachtte door goede werken zekere
ongerechtigheden uit te wissen, die hij zeide dat zijn voorouders
bedreven hadden. Maar om terug te komen op zijn onaangenaamheden
met den pastoor, die namen een leelijken keer: pater Dámaso maakte
toespelingen op hem van den kansel en 't was wel een wonder dat
hij hem niet met name noemde, want van zijn karakter was alles te
verwachten. Ik voorzag dat vroeg of laat de zaak kwaad zou afloopen."
De oude luitenant zweeg weer eenige oogenblikken.
"Er liep toen een gewezen kanonnier in de provincie rond, iemand die
om zijn al te groote domheid en onleerzaamheid eruitgezet was. Omdat de
man niets had om van te leven en hij zich niet aan eenige handenarbeid
mocht wijden van wege ons 'prestige' als blanken, kreeg hij van ik weet
niet wie, het baantje van gaarder van de belasting op rijtuigen. De
ongelukkige kerel had heelemaal geen opvoeding gehad en de inlanders
leerden hem gauw kennen. Voor hen is een Spanjaard die niet lezen of
schrijven kan een fenomeen. Overal werd hij voor den gek gehouden:
hij betaalde de belasting die hij inde, met beleedigingen, en hij
besefte dat hij een voorwerp van spot was. Dit maakte zijn karakter,
dat al vanzelf ruw en boosaardig was, nog erger. Ze gaven hem met
opzet geschreven bewijsjes omgekeerd, hij deed dan alsof hij lezen
kon en teekende waar hij een wit plekje zag met een paar krabbels,
die een handteekening moesten voorstellen. De inlanders betaalden
maar hielden hem voor den gek. Hij slikte alles, maar hij inde zijn
belasting en in deze stemming ontzag hij niemand. Met uw vader had
hij zelfs hoogloopende standjes gehad.
"'t Gebeurde op een dag, terwijl hij bezig was een papier dat
men hem in een winkel gegeven had te keeren en te draaien, met de
bedoeling om het recht voor zich te krijgen, dat een schooljongen zijn
kameraden naar hem wees, hem uitlachte en uitjouwde. De man hoorde
het gelach, en zag een lachje spelen op de ernstige gezichten van de
omstanders. Hij verloor zijn geduld, keerde zich snel om en begon de
jongens na te loopen, die onder 't wegloopen hem toeriepen, 'ba, be,
bi, bo, bu.' Blind van woede en niet in staat ze in te halen, smijt
hij zijn stok naar hen, en die raakt er een op 't hoofd, zoodat hij
neervalt. Daarna loopt hij op hem toe, trapt en schopt hem, en geen van
allen die hem bespot hadden, had de moed om tusschenbeide te komen. Tot
zijn ongeluk kwam uw vader daar voorbij: woedend loopt hij op den
belastinggaarder af, grijpt hem bij zijn arm en maakt hem uit voor al
wat leelijk is. De man, die zeker alles rood zag van woede heft zijn
hand op, maar uw vader gaf hem den tijd niet, en met de kracht die zijn
Baskische afkomst verraadt ...sloeg hij hem volgens sommigen; anderen
zeggen dat hij hem alleen maar een duw gaf. Maar in allen gevalle: de
man wankelde, viel eenige passen verder neer en met zijn hoofd tegen
een steen aan. Don Rafael nam kalmpjes den gewonden jongen op en bracht
hem naar de rechtbank. De gewezen kanonnier braakte bloed en kwam niet
meer bij: eenige minuten later was hij dood. Zooals natuurlijk was
kwam de justitie tusschenbeide; uw vader werd gevangen genomen en toen
verhieven zich al zijn verborgen vijanden. 't Regende van lasterlijke
aantijgingen: hij werd aangeklaagd als opstandeling (filibustero)
en als ketter. Ketter te zijn is overal een groot ongeluk, vooral in
dien tijd, toen de provincie bestuurd werd door een 'alcalde', die zich
op zijn vroomheid liet voorstaan, die met zijn bedienden hardop zijn
rozenkrans bad; misschien deed hij het opdat iedereen hem hooren en
met hem samen bidden zou. Maar filibustero is erger dan ketter en veel
erger dan drie belastinggaarders vermoord te hebben, die allen lezen
en schrijven kunnen. Iedereen viel hem af. Zijn papieren en boeken
werden in beslag genomen. Men beschuldigde hem dat hij geabonneerd
was op de _Correo de Ultrámar_ en op de kranten van Madrid, dat hij
u naar Duitsch-Zwitserland gezonden had, dat men bij hem gevonden
had brieven en een portret van een veroordeelden priester, en weet
ik wat niet al. Uit alles werden aanklachten gehaald, zelfs uit het
feit dat hij een inlandsche 'Camisa' [soort lange kabaai [5]] droeg,
terwijl hij afstammeling van echte Spanjaarden was. Als 't een ander
man was geweest, zou uw vader allicht gauw op vrije voeten gesteld
zijn, want er was een dokter die den dood van den belastinggaarder
aan een congestie toeschreef; maar zijn fortuin, zijn vertrouwen in
't gerecht en zijn haat aan alles wat niet wettig of rechtvaardig
was, brachten hem ten val. Ik zelf, al heb ik er een afkeer van om
iemands genade in te roepen, ik ging naar den Capitán-General, onzen
landvoogd vóór dezen dien we nu hebben. Ik legde hem uit dat iemand,
die iederen Spanjaard, arme of landverhuizer in zijn huis ontvangt,
hem spijst en huisvest en in wiens aderen nog het edele Spaansche
bloed bruist, onmogelijk een 'filibustero' kon wezen. Tevergeefs
stond ik er met mijn hoofd voor in, zwoer ik bij mijn armoede en
mijn militaire eer. Ik kreeg alleen gedaan, dat ik slecht ontvangen,
nog slechter weggezonden werd en den bijnaam opliep van 'Chiflado'
(niet recht wijs)."
De oude man hield op om op adem te komen, en ziende dat zijn metgezel
zweeg en naar hem luisterde zonder hem aan te kijken, ging hij voort:
"Ik bemoeide me op verzoek van uw vader met de verdediging; ik wendde
me tot den beroemden Filippijnschen advokaat, den jongen A., maar
deze weigerde zich met de zaak in te laten. 'Ik zou ze verliezen',
zei hij mij. 'Mijn verdediging zou een nieuwe aanleiding zijn voor
een aanklacht tegen hem en misschien ook tegen mij.
"'Ga u maar naar meneer M., dat is een hartstochtelijk redenaar,
iemand met een makkelijk woord, Spanjaard van geboorte en die heel
wat kan uitwerken.' Zoo deed ik, en de beroemde advokaat belastte
zich met de zaak, die hij meesterlijk en schitterend verdedigde.
"Maar er waren veel vijanden en sommigen daarvan waren verborgen en
onbekend. 't Krioelde van valsche getuigen en hun lasterpraatjes,
die elders met een enkele ironische of sarkastische opmerking van den
verdediger ontzenuwd waren geworden, werden hier dingen van beteekenis.
"Als de advokaat gedaan kreeg ze den kop in te drukken door er andere,
die daarmee in onderlingen strijd waren tegenover te stellen, kwamen er
dadelijk weer nieuwe beschuldigingen opzetten. Ze beschuldigden hem,
dat hij zich wederrechtelijk van veel gronden had meester gemaakt;
ze vroegen hem vergoeding van allerlei schade; ze zeiden, dat hij
betrekkingen onderhield met de struikroovers (_toelisan's_), om te
maken dat ze zijn velden en zijn vee met rust lieten. Ten slotte
raakte de kwestie zoo in de war, dat na een jaar niemand er meer iets
van begreep. De 'alcalde' moest er zijn baantje bij laten. Er kwam
een ander, die den naam had van rechtschapen, maar ongelukkigerwijze
bleef hij maar enkele maanden; zijn opvolger hield te veel van goede
trekpaarden.
"Het lijden, de onaangenaamheden, de ongemakken van 't
gevangenis-leven, of de smart van zooveel ondankbaren te zien,
pakten zijn ijzeren gestel zoodanig aan, dat hij de kwaal kreeg,
waaraan alleen 't graf een einde maakt. En toen alles uit zou wezen,
toen hij vrijgesproken van de aanklacht van hoogverraad en moord op
den belastinggaarder uit de gevangenis ontslagen zou worden, stierf
hij daar zonder iemand bij zich te hebben. Ik kwam juist bijtijds
genoeg om hem te zien sterven."
De oude man zweeg. Ibarra zeide geen enkel woord. Intusschen waren
ze aan de poort van de kazerne aangekomen. De militair stond stil en
hem de hand toestekende, zeide hij:
"M'n beste jongen, vraag u de bijzonderheden maar aan Capitán Tiago. En
nu, goeden nacht. Ik moet gaan kijken of er niets bijzonders is."
Ibarra drukte hartelijk, maar zwijgend de magere hand en stil volgde
hij hem met de oogen tot hij uit het gezicht verdween.
Hij keerde langzaam terug en zag een rijtuig voorbijkomen. Hij gaf
een teeken aan den koetsier.
"Hôtel de Lala!" zeide hij nauw hoorbaar.
"Die komt zeker uit het cachot," dacht de koetsier, terwijl hij een
zweepslag aan de paarden gaf.
V.
Een ster in den duisteren nacht.
Ibarra ging naar zijn kamer die op de rivier uitzag en liet zich in
een leuningstoel neervallen, om door 't open raam te turen naar de
wijde ruimte daar voor hem.
In 't huis aan den overkant was licht en gerucht van vroolijke stemmen;
als hij een tooneelkijker gehad had, zou hij er heel wat bijzonderheden
van 't levendig schouwspel hebben kunnen waarnemen.
Doch Ibarra zag niets van dat al: zijn oogen aanschouwden heel wat
anders. Vier kale, vuile muren omsloten een kleine ruimte; in een
daarvan was heel in de hoogte een getralied venster; op den walgelijk
smerigen vloer een mat en op die mat lag een zieltogende grijsaard. De
oude man, die moeilijk ademhaalde, wendde den blik overal heen en
sprak schreiend een naam uit. Hij was alleen. Men hoorde nu en dan
het gedruisch van een ketting of een gekreun door den wand heen... en
dan daar heel in de verte een vroolijk feest, bijna een bacchanaal,
een jongmensch lacht, schreeuwt, giet wijn over de bloemen onder
toejuiching en opgewonden gelach der anderen. En de oude man had de
trekken van zijn vader, het jongmensch leek op hem en de naam door
den ouden grijsaard weenend uitgesproken was de zijne!
De lichten in het huis aan den overkant werden uitgedaan, de muziek
en het gedruisch hielden op, maar Ibarra hoorde nog de angstkreten
van zijn vader, die den zoon zocht in zijn laatste ure.
De stilte had haar hollen adem over Manila laten gaan en alles scheen
te slapen in de armen van het niet. Men hoorde het hanengekraai
afwisselen met de klokslagen der torens en met het klagelijk
roepen van den druiligen schildwacht. Een stukje maan begon zich te
vertoonen. Alles scheen te rusten, ja, zelfs Ibarra sliep ook reeds,
wellicht vermoeid van de reis.
Doch de jonge Franciskaan, die kort te voren onbeweeglijk en stil
naar de liefelijke verschijning had gekeken--het jonge meisje, dat
het middelpunt had uitgemaakt van 't feest aan den overkant--zonder
aan de feestvreugde deel te nemen, sliep niet maar waakte. Met den
elleboog op de vensterbank van zijn cel, het bleeke en magere gelaat
geleund op de palm van zijn hand, staarde hij stil naar een verre
ster, die daar schitterde aan den duisteren hemel. De ster verbleekte
en verdween, de afnemende maan verloor haar flauwe glanzen, maar de
monnik verroerde zich niet van zijn plaats: hij keek naar de verre
kim, die wegzonk in de ochtendnevelen, naar het veld van Bagumbayan,
naar de zee die nog lag te slapen.
VI.
Capitán Tiago.
Uw wil geschiede hier op aarde! Capitán Tiago was kort van gestalte,
licht van huidskleur, rond van lichaam en gelaat, dank zij een overmaat
van vet. Dit had hij van den hemel gekregen volgens zijn bewonderaars,
van 't bloed der armen volgens zijn vijanden. Zoo leek Capitán Tiago
jonger dan hij werkelijk was. Men zou hem dertig of vijf-en-dertig
jaar gegeven hebben. De uitdrukking van zijn gezicht was in den
tijd waarin ons verhaal speelt, steeds welzalig. Zijn schedel rond,
klein en bedekt met haar zoo zwart als git, lang van voren en heel
kort van achteren bevatte, naar men zeide, heel wat binnen zijn
bolte. Zijn kleine oogen--die echter niet schuin stonden--veranderden
nooit van uitdrukking. Zijn neus was fijn en niet plat en ware zijn
mond niet vervormd geworden door het misbruik van tabak en "boejo"
(sirih)--waarvan de "sepah", samengedrukt binnenin zijn wang, de
regelmaat van zijn trekken verstoorde--dan zouden we zeggen, dat
hij zich gerust voor een knap man mocht houden en uitgeven, wat hij
ook deed. In weerwil van dat misbruik hield hij zijn tanden echter
steeds blank: zijn eigen en de twee die de tandmeester hem geleverd
had tegen twee "duro's" 't stuk.
Men hield hem voor een van de rijkste grondeigenaars van _Binondo_,
en een van de voornaamste landheeren, door de terreinen die hij in
_Pampanga_ en in de _Laguna de Bay_ bezat, vooral in 't dorp _San
Diego_ waarvan de canon of de pacht met ieder jaar steeg. _San Diego_
was zijn lieveling-plaats om zijn aangename baden, zijn beroemde
"Gallera"--strijdperk voor hanen--en de herinneringen die hij ervan
bewaarde; daar bracht hij op zijn minst twee maanden door.
Capitán Tiago had veel eigen huizen in _Santo Cristo_, in de
_Anloague_- en in de _Rosario_-straat. De opiumpacht was in zijn
handen en in die van een Chinees, en het is onnoodig te zeggen dat
ze er samen kolossale winsten uithaalden. Hij zorgde voor het eten
der gevangenen van _Bilibid_, en voor "zacate"--een paardenvoeder
uit verschillende grassoorten bestaande--aan veel voorname huizen
van Manila, bij kontraktlevering natuurlijk. Op goeden voet met alle
overheids-personen, handig, buigzaam, en zelfs vermetel, waar 't gold
te speculeeren op den nood van zijn evenmensch, was hij de eenige en
gevreesde mededinger van een zekeren Perez ter zake van verpachtingen
en 't publiek verkoopen van allerlei baantjes en bedrijven, die
het bestuur der Filippijnen steeds aan den zorg van particulieren
overlaat. Zoodat in het tijdperk dezer gebeurtenissen Capitán Tiago
een gelukkig man was, voorzoover in die landen een man met een kleine
schedel gelukkig kan wezen: hij was rijk, was op voet van vrede met
Onzen Lieven Heer, met het gouvernement en met zijn medemenschen.
Dat hij op voet van vrede met God was, stond ontwijfelbaar vast, was
bijna een dogma: er was geen enkel motief om niet wel met den goeden
God te zijn, als men 't goed heeft op aarde, wanneer men nooit met Hem
omgegaan heeft en Hem ook nooit geld geleend heeft. Hij had zich in
zijn gebeden nooit tot Hem gewend, zelfs niet in zijn grootsten nood:
hij was rijk en zijn goud bad wel voor hem. Voor missen en smeekbeden
had God immers machtige en trotsche priesters geschapen; voor novenen
en rozenkransen had God armen geschapen ten gunste van de rijken,
arme luitjes die voor éen "peso" bereid zijn, om zestien "mysteriën"
af te bidden en al de heilige boeken te lezen, tot zelfs den bijbel in
't Hebreeuwsch als je den prijs wat verhoogde. En zoo hij ook al eens
in een erg noodgeval geestelijke hulp noodig en zelfs geen enkele
roode Chineesche kaars bij de hand had, dan wendde hij zich tot de
mannelijke en vrouwelijke heiligen van zijn devotie en beloofde hun
veel, om ze te verplichten en ze geheel en al te overtuigen van de
goedheid zijner bedoelingen en verlangens. Doch de heilige aan wie hij
't meeste beloofde en tegenover wie hij 't meest zijn beloften nakwam,
was de Heilige Maagd van _Antipolo_, onze Lieve Vrouw van Vrede en
Goede reis; want tegenover sommige kleine heiligen was de man noch
bijzonder stipt noch strikt eerlijk: soms, wanneer hij gekregen had
wat hij wenschte dacht hij niet meer aan hen--'t is waar, dat hij
ze dan ook niet meer lastig viel als de gelegenheid zich daartoe
voordeed. Capitán Tiago wist, dat er in den kalender veel werklooze
heiligen te bevinden waren, die wellicht daar boven in den hemel
niet wisten wat ze doen moesten. Bovendien schreef hij aan de Lieve
Vrouw van _Antipolo_ grooter macht en baat toe dan aan al de andere
Heilige Maagden. Die deur daar in de zaal, verborgen achter een zijden
gordijn, leidt naar een kapelletje of "oratorio", dat in geen enkel
Filippijnsch huis mag ontbreken: daar staan de huisgoden van Capitán
Tiago. Daar ziet men beelden van de Heilige Familie met bovenlijf en
ledenmaten van ivoor, oogen van glas, lange wimpers en blond haar,
puik beeldhouwwerk van Santa Cruz. Olieverf-schilderijen van Paco en
Hermita stellen martelingen van heiligen, wonderen van de Heilige
Maagd enz. voor. Wie kan dat heirleger van beeltenissen opsommen
en zeggen, welke glanzen en volmaaktheden daar in die schatkamer
verscholen zijn? Er is daar ook een fraaie heilige Michaël van verguld
en geschilderd hout, bijna een meter hoog: hij ziet er vreeselijk
uit, draagt een Grieksch schild en zwaait in de rechterhand een
Djolosche kris, klaar om den vrome of ieder ander die hem te na komt
te treffen--zoo zou men zeggen--veeleer dan de gestaarte en gehoornde
duivel, die zijn slagtanden in zijn juffer-been slaat. Capitán Tiago
dorst hem nooit te naderen, zoo bang was hij voor een wonder. Had hij
daar niet allerlei akeligheden van gelezen: je kon nooit weten. Capitán
Tiago was een voorzichtig en godsdienstig man, hij kwam liever niet
te dicht bij die kris van den heilige Michaël.
Er ging geen jaar voorbij, dat Capitán Tiago niet met een orkest
deelnam aan de bedevaart naar _Antipolo_: dan bekostigde hij twee
dankmissen van de vele, die de "novenario's" vormden en de andere
dagen vulden, waarop er geen novenario's waren. Daarna nam hij een bad
in de beroemde _batis_ of bron, waar hetzelfde heilige beeld gebaad
had. Daar bij die bron moest Capitán Tiago gebraden speenvarken eten,
_sinigang_ van _dalag_ met bladeren van _alibambang_ [6] en andere
min of meer smakelijke gerechten. De twee missen kwamen hem op iets
meer dan vierhonderd peso's, maar dat was nog goedkoop als men naging,
hoe de Moeder Gods geëerd werd met vuurzonnen, vuurpijlen, bommen en
mortier-schoten; als men de groote winsten kon berekenen, die hij in
den verderen loop van 't jaar, dank zij die missen, zou maken.
Doch Antipolo was niet het eenige tooneel van zijn geruchtmakende
vroomheid. Te Binondo, in Pampanga en in 't dorp San Diego zond hij
aan den pastoor goudstukken voor gunstig-stemmende missen, wanneer hij
daar een grooten inzet gedaan had op een haan, die er voor hem vechten
moest. Capitán Tiago hield er zijn voorteekenen op na: hij lette op de
vlam der kaarsen, op het opstijgen van den wierook-walm, op de stem
van den priester enz., en uit den indruk, dien hij daarvan kreeg,
maakte hij zijn winkansen op. 't Is algemeen bekend dat Capitán maar
zelden een weddenschap verloor, en die enkele keeren was dat te wijten,
of aan den dienstdoenden priester, die schor was, of 't kwam omdat
er weinig lichten aan waren, dat de waskaarsen veel talk bevatten,
of dat er een valsch geldstuk tusschen de gezonden munten voorkwam,
enz., enz. Dat waren immers maar kleine beproevingen des hemels om
hem vaster in 't geloof en in de devotie te maken. Bemind bij de
pastoors, geëerbiedigd door de kosters, op de handen gedragen door de
Chineesche kaarsen-verkoopers en vuurwerk-makers, was de man gelukkig
in den godsdienst hier op aarde, en menschen van karakter en groote
vroomheid schreven hem ook grooten invloed toe aan 't hemelsche Hof.
Dat hij in vrede leefde met het bestuur, daar viel niet aan te
twijfelen, hoe moeilijk de zaak ook leek. Niet in staat om een
nieuwe gedachte te vatten of voor te stellen en tevreden met zijn
"modus vivendi", was hij steeds bereid om te gehoorzamen aan 't
alleronbeduidendst ambtenaartje, om geschenkjes te zenden bestaande in
hammen, kapoenen, kalkoenen, Chineesche vruchten op alle tijden van
't jaar. Hoorde hij kwaad spreken van de inlanders, dan stemde hij,
die zich niet tot hen rekende, dadelijk in met het koor en sprak nog
erger kwaad; werd er kritiek geoefend op de Chineesche of Spaansche
kleurlingen, dan kritizeerde hij hard mee; wellicht omdat hij zich
voor een volbloed Spanjool hield. Hij was de eerste om iedere nieuwe
belasting toe te juichen, vooral wanneer hij er een verpachting of
kontraktje achter rook. Hij had altijd muziek-korpsen bij de hand
om geluk te wenschen of serenades te brengen aan alle mogelijke
gouverneurs, burgemeesters, fiskaals enz., enz., op hun heiligen-
of jaardagen, bij geboorte of dood van een hunner bloedverwanten, in
't kort bij iedere kleine afwisseling in de gewone eentonigheid van
hun bestaan. Daarvoor liet hij dan lofdichten en hymnen schrijven.
Hij was voorzitter van de rijke vereeniging van kleurlingen. In
de twee jaren van zijn bestuur werkte hij zich door tien "rokken",
evenzooveel hooge hoeden en een half dozijn stokken; de rok en de
hoed in den gemeenteraad, in _Malakanjang_ en in de kazerne; de hooge
hoed en de rok bij het hanengevecht, op de markt, bij de processies,
in de winkels der Chineezen. En onder zijn hoed en in zijn rok
zweette Capitán Tiago door 't gezwaai met zijn stok met het kwastje,
beredderde, regelde en ontredderde hij alles met een wonderbaarlijke
bedrijvigheid en ernst, die nog wonderbaarlijker was. Zoo zagen de
autoriteiten in hem een man bezield met den besten wil, vreedzaam,
onderworpen, gehoorzaam, niet wars van onthalen en aanhalen, die
nooit een enkel boek of tijdschrift uit Spanje las, ofschoon hij
goed Spaansch sprak. Ze beschouwden hem met de gewaarwording, waarmee
een arm student kijkt naar de afgesleten hak van zijn ouden schoen,
scheefgetrokken door zijn manier van loopen.--Op hem waren de beide
zaligsprekingen--christelijk en profaan--van toepassing: "zalig zijn
de armen van geest" en "zalig zijn de bezitters." De onvromen hielden
hem voor een zot, de armen voor een hardvochtig uitbuiter der ellende,
en zijn ondergeschikten voor een dwingeland. En de vrouwen? Och, och,
de vrouwen! Laster-geruchten gonsden in de armzalige _nipah_-huisjes
en men verzekert dat er daar klachten en snikken gehoord werden,
vermengd nu en dan met het gekrijt van een kind. Meer dan één jong
meisje werd met den vinger smadelijk nagewezen door de dorpsmenschen:
ze kijkt met doffen blik en haar boezem is verwelkt. Doch deze dingen
benamen hem den slaap niet. Geen enkel jongmeisje roofde hem zijn rust:
't was een oudje, dat hem lijden deed, een oudje dat hem concurrentie
aandeed in de vroomheid en dat van de pastoors meer geestdriftige
loftuitingen en vleitaal verdiend had dan hij in zijn beste dagen
had kunnen verwerven.
Tusschen Capitán Tiago en deze weduwe, erfgename van broeders en
neven, bestond een heilige wedijver die der kerk tot heil strekte,
evenals de concurrentie der stoombooten van Pampanga toentertijd ten
goede kwam aan het publiek.
Gaf Capitán Tiago een zilveren stok met smaragden en topazen aan
de een of andere Heilige Maagd, wel dan was Doña Patronicio al aan
't bestellen van een ander van goud met diamanten bij den juwelier
Gadáunez. Richtte Capitán Tiago voor de processie van kerstmis
een eereboog op met twee vlakken, van opgebold doek met spiegels,
glazen ballons, lampen en kronen, dan wist Doña Patronicio er voor
een te zorgen met vier vlakken, twee el hooger, met meer behangsels en
sieraden. Doch dan nam hij zijn toevlucht tot zijn specialiteit: tot de
missen met bommen en vuurwerk, en dan moest Doña Patronicio met haar
tandvleesch op haar lippen bijten; want, daar ze erg zenuwachtig was,
was ze niet in staat het klokken-gelui en nog minder het geknal van
't vuurwerk te verdragen. Terwijl hij in zijn vuistje lachte, zon zij
op wraak en betaalde met het geld van anderen de beste redenaars van de
vijf corporaties te Manila, de beroemdste kanunniken der kathedraal en
zelfs de Paulisten, om op de plechtige dagen over theologische en zeer
diepzinnige onderwerpen te prediken tot de zondaren, die alleen wat
straat-Spaansch verstonden. Geen wonder dat Capitán Tiago haar uit den
grond van zijn hart het verlies van vijf of zes van haar processen of,
nog liever, een zalig maar spoedig uiteinde toewenschte. Maar ze had
goede advokaten en een gezondheid, waar geen ziekte vat op had. Als ze
ooit heilig verklaard werd--wat haar vereerders vast geloofden--dan
was Capitán Tiago bereid haar zelfs aan de altaren te aanbidden,
mits ze maar spoedig hemelwaarts trok.
Zoo was Capitán Tiago toen. Wat zijn verleden aangaat, hij was de
eenige zoon van een suikerplanter van Malabón, tamelijk welgesteld,
maar zoo gierig dat hij geen rooie duit wilde uitgeven voor de
opvoeding van zijn zoon. Daarom werd de kleine Santiago bediende bij
een goeden dominikaan, een zeer deugdzaam man, die hem al het goede dat
hij kon en wist, trachtte te leeren. Toen hij juist aan de studie van
"de logica" zou beginnen, stierf zijn beschermer en kort daarop zijn
vader, zoodat er een eind kwam aan zijn studiën. Toen moest hij zich
aan de zaken wijden. Hij trouwde met een mooi meisje uit Santa Cruz,
dat hem hielp fortuin maken en hem zijn maatschappelijke positie
gaf. Doña Pia Alba vergenoegde zich niet met het opkoopen van suiker,
koffie en indigo: ze woû zaaien, en zoo kocht het nieuwe echtpaar grond
in San Diego. Van dien tijd dateerde zijn vriendschap met pater Dámaso
en met Rafael Ibarra, toenmaals de rijkste kapitalist van 't dorp.
Het uitblijven van een erfgenaam in de eerste zes jaren van zijn
huwelijk maakte van dat streven naar rijkdom bijna een laakbare
eerzucht, en toch was Doña Pia welgevormd, sterk en gezond. Hij
probeerde van alles: liet missen lezen, bezocht heilige plaatsen,
gaf aalmoezen en meer zoo, maar alles te vergeefs. Totdat Fray Dámaso
hem aanraadde naar _Obando_ te gaan; daar danste hij 't feest van San
Pascual Bailón en vroeg om een zoon. 't Is bekend dat er te _Obando_
een Drievuldigheid is, die zoons en dochters schenkt ter keuze: Onze
lieve Vrouw van _Salambau_, de heilige Clara en San Pascual. Dankzij
deze wijze raad, voelde Doña Pia, dat ze moeder zou worden.... Ach,
't ging haar als de visscher uit Macbeth, die ophield met zingen,
toen hij een schat gevonden had: zij verloor haar vroolijkheid, werd
bedroefd en men zag haar niet meer lachen. Och, allemaal grilletjes van
een zwangere! zei iedereen, tot zelfs Capitán Tiago. Een kraamkoorts
maakte een einde aan haar droefheid, terwijl ze een mooi dochtertje
als weesje achterliet. Fray Dámaso hief het zelf ten doop. En daar San
Pascual niet de jongen geschonken had, waarom hij gevraagd was, gaven
ze haar de namen _Maria Clara_ ter eere van de Maagd van Salambau
en Santa Clara, terwijl San Pascual Bailón tot straf verloochend
werd. Het meisje groeide op onder de verzorging van tante Isabel,
de pater vereerende oude, die wij in 't begin van ons verhaal hebben
ontmoet. Ze woonde het grootste deel van 't jaar te San Diego om het
gezonde klimaat, en daar vertroetelde Fray Dámaso zijn petekind. Maria
Clara had niet de kleine oogen van haar vader: evenals haar moeder
had zij ze groot, donker, overschaduwd door lange wimpers, vroolijk
en lachend wanneer ze speelde, droevig, diep en peinzend wanneer ze
stemmig keek. Als kind had haar lokkig haar een bijna blonde tint. Haar
neus was zuiver geteekend en noch scherp noch plat; de mond herinnerde
aan de kleine en bevallige van haar moeder, met de snakige kuiltjes
in de wangen. Haar huid had de fijnheid van een uie-schilletje en
de witheid van katoen, zooals haar dolverliefde familieleden zeiden,
die de trek van Capitán Tiago's vaderschap herkenden in Maria Clara's
kleine en welgevormde ooren.
Tante Isabel schreef die eigenaardigheden toe aan
zwangerschaps-invloeden bij Doña Pia: ze herinnerde zich dat ze
haar in de eerste maanden herhaalde malen had zien schreien voor
de beeltenis van den heiligen Antonius. Een andere nicht van Capitán
Tiago was van hetzelfde gevoelen: alleen verschilde die in de keuze van
heilige. Voor haar was het òf de Heilige Maagd, òf Sint Michaël. Een
beroemd wijsgeer, neef van Capitán Tiago, en die zijn Amat [7] uit
het hoofd kende, zocht de verklaring in planeet-invloeden.
Maria Clara, afgod van iedereen, groeide op onder lachjes en
liefkozingen. Zelfs de geestelijke broeders vertroetelden haar,
wanneer ze haar bij de processies in 't wit kleedden, haar weelderige
lokkentooi doorstrengeld met _tjempaka's_ en leliën, met twee zilveren
en gouden vleugeltjes aan den rug van haar kleedje en twee witte duiven
met blauwe lintjes vastgemaakt, in de hand. En dan was ze zoo vroolijk,
ze kon zoo echt kinderlijk babbelen, dat Capitán Tiago buiten zich
zelve van liefde voor haar, niet ophield met de heiligen van Obando
te zegenen en iedereen aan te raden er zich mooie beeldjes van aan
te schaffen.
In tropische landen wordt een meisje van dertien of veertien jaar
vrouw, gelijk de bloemknop, die 's nachts nog gesloten den volgenden
ochtend reeds bloem is. In dit overgangstijdperk vol mysteriën en
romantisch gedweep ging Maria Clara op raad van den pastoor van
_Binondo_ naar de kloosterschool van Santa Catalina, om van de
nonnen daar een strenge, godsdienstige opvoeding te erlangen. Met
tranen nam ze afscheid van pater Dámaso en van den eenigen vriend
met wien ze in haar kindsheid gespeeld had, van Crisóstomo Ibarra,
die daarna ook naar Europa vertrok. Daar in het klooster, dat met de
buitenwereld slechts verbinding had door een dubbel tralie-werk vóór
de vensters en dan nog alleen onder toezicht van de "waakzuster",
bracht ze zeven jaar van haar leven door.
Ieder met zijn bijzondere oogmerken en de wederzijdsche genegenheid
der jongelieden begrijpende, kwamen don Rafael en Capitán Tiago
overeen hun kinderen te laten trouwen en vereenigden ze zich onder een
firma. Deze gebeurtenis, die plaats had eenige jaren na het vertrek
van den jongen Ibarra, werd met gelijken jubel gevierd door twee
harten, die elk in een uiteinde der wereld en in zeer verschillende
omstandigheden verkeerden.
VII.
Idylle op een plat dak.
Tante Isabel en Maria Clara waren dien morgen vroeg naar de mis gegaan;
deze smaakvol gekleed, met een rozenkrans van blauwe kralen, die haar
half als armband diende en de ander met haar bril op, om gedurende
het Heilige Offer het "Anker der Redding" te lezen.
Nauw was de priester van 't altaar verdwenen of het jonge meisje gaf
haar verlangen te kennen om heen te gaan, tot groote verwondering en
ergernis der goede tante, die haar nichtje voor vroom en bidvaardig
hield, niet minder dan een non. Morrend en onder 't slaan van kruisjes
stond de goede oude op.
"Och, de goede God zal 't wel vergeven. Hij zal 't hart van de
jonge meisjes wel beter kennen dan u, tante," had de ander tot haar
gezegd, om een einde te maken aan haar strenge, hoewel tenslotte
moederlijk-bedoelde verwijten.
Nu waren ze bedaard en Maria Clara gaf afleiding aan haar ongeduld
met het haken van een zijden beursje, terwijl tante de sporen van
't afgeloopen feest wilde uitwisschen en haar veeren stoffer begon
te hanteeren. Capitán Tiago was bezig wat papieren na te kijken en
door te lezen.
Ieder gedruisch op straat, ieder rijtuig dat voorbijkwam, deed den
boezem van 't meisje popelen en beven. Ach, nu wou ze wel weer in
't rustige klooster wezen, onder haar vriendinnen! Daar kon ze "hem"
ten minste zonder angst of verlegenheid te zien krijgen....
"Ik geloof, Maria, dat de dokter gelijk heeft," zei Capitán Tiago. "Je
moet naar boven, je bent erg bleek, je hebt verandering van lucht
noodig. Wat dunkt je, _Malabón_....of _San Diego_?"
Bij dezen laatsten naam werd Maria Clara zoo rood als een klaproosje
en kon ze niet antwoorden.
"Je moet nu maar met tante Isabel naar de kloosterschool gaan om
je kleeren te halen en afscheid te nemen van je vriendinnen," ging
Capitán Tiago voort, zonder 't hoofd op te heffen, "je gaat er daarna
niet meer heen."
Maria Clara voelde dien vagen weemoed, welke zich meester maakt over
de ziel, wanneer men voor altijd een oord gaat verlaten, waar men
gelukkig geweest is, doch een andere gedachte verdreef die smart.
"En over vier of vijf dagen, wanneer je je goed hebt, gaan we naar
Malabón.... je peetvader is niet meer in _San Diego_. De pastoor,
dien je gisteravond hier gezien hebt, die jonge pater, is de nieuwe
pastoor dien we daar nu hebben. 't Is een heilige."
"San Diego staat haar beter aan, neef!" merkte tante Isabel
op. "Bovendien hebben we daar een beter huis en het feest is op komst."
Maria Clara had haar tante wel willen omhelzen, maar ze hoorde een
rijtuig stilstaan, en werd bleek.
"O ja, dat is waar!" antwoordde Capitán Tiago en van toon veranderend,
hervatte hij:
"Don Crisóstomo!"
Maria Clara liet het werkje vallen, dat ze in de hand had; ze
wilde opstaan, maar ze kon niet, een zenuwachtige huivering ging
haar door 't lichaam. Men hoorde stappen op de trap en daarna een
heldere mannelijke stem. Als had die stem tooverkracht bezeten,
onttrok het jongemeisje zich aan haar ontvoering en liep hard weg,
om zich te verschuilen in het bidkapelletje, waar de heiligenbeelden
stonden. Neef en nicht begonnen te lachen en Ibarra hoorde nog het
gedruisch van een deur die gesloten werd.
Bleek, snel ademend, drukte het jongemeisje de handen op haar
popelenden boezem en wilde luisteren. Ze hoorde de stem, die zoo
geliefde stem, die ze nu al zoolang alleen in haar droomen gehoord
had. Hij vroeg naar haar. Dol van vreugde kuste ze den heilige, die
't dichtst bij de hand stond, den heiligen Antonius. Daarna zocht
ze een gaatje om naar hem te kijken, hem op te nemen; ze zag door
't sleutelgat, dat hij glimlachte en toen haar tante haar in haar
aanschouwing stoorde, sloeg ze, zonder goed te weten wat ze deed,
haar armen om den hals van 't oudje en overstelpte haar met kussen.
"Maar, dwaas kind, wat scheelt je?" kon de oude ten slotte uitbrengen,
terwijl ze een traan uit haar verwelkte oogen wegpinkte.
Maria Clara werd verlegen en bedekte zich de oogen met haar molligen
arm.
"Kom, maak je klaar, gauw!" voegde de oude op hartelijken toon eraan
toe, "terwijl hij met je vader over jou spreekt... kom, laat hem niet
op je wachten."
De jonge vrouw liet zich leiden als een kind en beiden sloten zich
op in haar kamer.
Capitán Tiago en Ibarra waren in levendig gesprek toen tante Isabel
verscheen, die haar nichtje half met zich meesleepte, terwijl deze
overal heen keek, behalve naar de menschen.
Zij en de jonge man wisselden daarna slechts één blik: hun ontroering
vond geen woorden.
En daarna, toen het verliefde paartje, vluchtend voor den stoffer
van tante Isabel die zich weer roerde, naar het platte dak ging om
vrij te praten, wat vertelden ze elkaar toen daar tusschen de kleine
klimop-leidingen, zoodat gij ervan huiverdet, roode bloempjes van 't
"engelen haar"? Vertelt het, gij die geuren in uw adem, kleuren op uw
lipjes hebt; gij zefir die vreemde melodieën leerdet in 't geheim van
den duisteren nacht, in 't mysterie onzer maagdelijke wouden; vertelt
het, zonnestralen, schitterende openbaring des Eeuwigen op aarde,
eenig onstoffelijk wezen in de wereld van materie, vertelt het, gij,
want ik vind niets dan prozaïsche malligheid!
Maar nu gij niet wilt, zal ik 't zelf toch maar probeeren.
De hemel was blauw. Een frisch windje, dat niet naar rozen rook, bewoog
de bladeren en bloemen der klimplanten--daarom huiverde het "engelen
haar"--de glazen ballons, de gedroogde visschen en de Chineesche
lampen. Het geplas van een "sagoean" (roei-riem uit één stuk hout)
in de troebele wateren der rivier, het rollen der rijtuigen en karren
over de _Binondo_-brug drongen duidelijk tot hen door; maar niet wat
de tante mompelde:
"Heel goed zoo, daar worden jullie door de heele buurt in 't oog
gehouden", zeide zij.
In 't eerst zeiden ze alleen maar dwaasheden, die zoete dwaasheden
veel gelijkend op grootspraak voor de Europeesche menschen; smakelijk
als honig voor de lieden van 't land, maar lach- of ergernis-wekkend
voor vreemdelingen.
"Heb je altijd aan me gedacht?" vraagt zij jaloersch. "Heb je me
op je vele reizen niet vergeten? Zooveel groote steden met zooveel
mooie vrouwen!"....
Hij weet de vragen te ontwijken en is een beetje vrij met de waarheid.
"Zou ik je kunnen vergeten?" antwoordt hij, terwijl hij verrukt
in haar donkere pupillen staart. "Kon ik ooit een heilige belofte
schenden? Herinner je je dien stormachtigen nacht nog wel toen je me
zoo alleen zag schreien bij 't lijk van mijn moeder en je naar mij
toekwam, je hand op mijn schouder lei--je hand, die je me al een heelen
tijd niet toeliet vast te houden--en dat je toen tegen me zei: 'Gij
hebt je moeder verloren: ik heb er nooit een gehad'... en dat je toen
samen met me schreide? Jij hield van haar en zij van jou als van een
dochter. Buiten regende en donderde het, maar 't was me of ik muziek
hoorde, alsof ik het bleeke gezicht van de doode zag glimlachen.... O,
als mijn ouders nog leefden... en je konden zien! Ik greep toen
je hand en die van mijn moeder, ik zwoer je lief te hebben en je
gelukkig te zullen maken, welk lot me ook door den hemel beschoren
zou worden. Die eed heeft me nooit bezwaard, en daarom vernieuw ik
dien nu. Kon ik je vergeten? Je leek me daar in 't verre Europa mijn
fee, de geest, de dichterlijke vleeschwording van mijn vaderland,
mooie, eenvoudige, kinderlijke dochter van 't Filippijnsche land, 't
heerlijke land, dat de deugden van 't Spaansche moederland vereenigt
met de schoone eigenschappen van een jong volk, zooals zich in jouw
wezen al het schoone van beide rassen vereenigt. Daarom smelten de
liefde voor jou en die ik mijn vaderland toedraag inéén. Hoe kon ik
je vergeten? Overal stond je beeld me voor den geest, overal was
't of ik je naam hoorde. Waar ik ook was, in Duitschland met zijn
koude winters, zijn lange nachten en schemeravonden, in 't zonnig
Italië en de heerlijke landschappen van Andaloezië, waar de lucht
vol is van geuren, waar overal oostersche herinneringen zweven,
daar spraken me al de poëzie en al de kleurenpracht van jouw liefde..."
"Ik heb niet zooveel gereisd als jij: ik ken alleen Manila
en Antipolo--jouw land," antwoordde zij glimlachend; "maar van
't oogenblik dat ik je vaarwel zei en naar 't klooster ging, heb ik
altijd aan je gedacht en ik heb je niet vergeten, wat mijn biechtvader
me ook beval en welke boetedoeningen die me ook oplegde. Ik herinner
me alles van onze spelen, van onze ruzies, toen we kleine kinderen
waren. Herinner je je nog dien keer, toen je werkelijk boos waart? Ik
vond het toen vreeselijk, maar later in 't klooster lachte ik erom en
verlangde er naar, dat ik weer 's zoo ruzie met je kon hebben... om dan
daarna weer goede vrienden te worden. Weet je nog toen we met je moeder
samen in dat beekje gingen baden? Jij was, toen ik de mooie vlinders
achterna liep, ineens weg en toen je terugkwam had je een krans van
blaren en bloemen bij je; dien zette je op mijn hoofd en noemde me
Cloë. Ik maakte er toen ook een voor jou van klimop. Maar je moeder
pakte gauw mijn krans, wreef die fijn met een steen, samen met de
'gogo'--een soort 'merang'--waarmee ze onze hoofden zou wasschen. Jij
kreeg tranen in de oogen en zei, dat zij niets van de mythologie
begreep. 'Och, domme jongen,' antwoordde je moeder toen, 'je zult
merken, hoe lekker je haren straks zullen ruiken.' Ik begon te lachen,
jij waart boos, je wou niet met me praten en de rest van den dag keek
je zoo ernstig, dat ik wel lust had om te huilen. Toen we teruggingen
naar 't dorp en de zon zoo vreeselijk brandde, plukte ik salie-blaren
voor je, die aan den kant van den weg groeiden en ik gaf je die,
om ze in je hoed te doen, dat je geen hoofdpijn zou krijgen. Toen
lachte je weer, ik greep je hand en we waren weer goeie maatjes."
Ibarra keek erg gelukkig, haalde zijn zak-portefeuille voor den dag en
nam er een papier uit, waarin een paar zwartachtige droge en geurige
blaadjes ingepakt waren.
"Jouw salie-blaadjes!" antwoordde hij op haar blik.
"Dat 's alles wat je me ooit gegeven hebt."
Zij haalde op haar beurt snel een zakje van wit satijn uit haar boezem.
"Afblijven!" riep ze, en gaf hem een tik op zijn hand.
"Niet aankomen: dat 's een afscheidsbrief."
"Is het de brief, dien ik je voor mijn vertrek geschreven heb?"
"Heb je me soms ooit een andere geschreven, mijn heer?"
"En wat had ik je daarin te vertellen?"
"O, 'n boel fopperij!" antwoordde zij lachend, terwijl ze te kennen
gaf hoe welgevallig haar die leugentjes waren. "Stil! ik zal je den
brief voorlezen, maar ik zal je verliefderigheden maar overslaan,
om je te sparen."
En het blad papier op de hoogte van haar oogen houdende, om te maken,
dat de jongeman haar gezicht niet zag begon ze:
"Mijn... ik lees niet wat er nu volgt, want dat is een leugentje,"
en ze doorliep eenige regels met de oogen. "Mijn vader staat erop,
dat ik vertrekken zal, in weerwil van mijn smeeken.--"Je bent nu
een man, heeft hij tot me gezegd, je moet de wetenschap van 't leven
leeren: die kan je eigen land je niet geven; dan kun je later nuttig
zijn voor je vaderland. Als je bij mij blijft, in deze atmosfeer van
vooroordeelen, zal je gezichtskring nooit ruim worden. En wanneer je
eenmaal alleen staat, zal je gaan als de plant, waarvan onze dichter
Baltasar spreekt: "Opgegroeid in 't water, verwelken haar bladeren,
zoodra men ze maar een korten tijd niet begiet. Een oogenblik van
hitte doet haar verdorren." Wel, kijk, je bent bijna een jonge man,
en je schreit nog!"--Dit verwijt trof me en ik bekende, dat ik je
liefhad. Mijn vader zweeg, dacht even na en zijn hand op mijn schouder
leggend, zeide hij me met bevende stem: "Denk je, dat jij alleen kunt
liefhebben, dat je vader niet van jou houdt en 't niet naar vindt van
je te scheiden? Kort geleden hebben we je moeder verloren. Ik word al
zoetjes-aan oud, en ik kom zoo op den leeftijd, dat men den steun en
de troost aan de jeugd zoekt. En toch aanvaard ik mijn eenzaamheid,
al weet ik ook, dat ik je misschien nooit terugzie. Maar ik moet aan
dingen van grooter belang denken... De toekomst opent zich voor je,
voor mij gaat ze sluiten. Jouw liefdesleven begint net, 't mijne gaat
verdwijnen. Bij jou kookt het bloed in de aderen, bij mij dringt de
koude erin. En toch schrei je, en kun je 't heden niet opofferen voor
een morgen, die nuttig kan wezen voor jou en voor je land!"--Mijn
vaders oogen vulden zich met tranen, ik viel voor hem op de knieën,
omhelsde hem, vroeg hem om vergiffenis en zeide hem dat ik bereid
was te vertrekken."
Ibarra's ontroering belette haar verder te lezen: de jongeman
was bleek, en stapte van 't eene uiteinde van het platte dak naar
't andere.
"Wat scheel je? wat is er?" vroeg zij hem.
"Jij hebt me doen vergeten, dat ik mijn plichten heb, dat ik nu
dadelijk naar 't dorp moet vertrekken. Morgen is het Allerzielen."
Maria Clara zweeg, zag hem een oogenblik met haar groote droomoogen
aan en een paar bloemen plukkende zeide ze aangedaan:
"Ga, ik hou je niet tegen. We zien elkaar over eenige dagen terug! Leg
die bloemen op 't graf van je vader!"
Eenige oogenblikken later ging de jongeling de trap af, vergezeld
door Capitán Tiago en tante Isabel, terwijl Maria Clara zich in het
bidkapelletje opsloot.
"Wees zoo goed aan Andeng te zeggen dat ze het huis in orde moet
maken want Maria en Isabel komen gauw! Goeie reis!" zeide Capitán
Tiago, terwijl Ibarra in 't rijtuig stapte, dat daarop wegreed in de
richting van het San Gabriël-plein.
En toen zeide hij bij wijze van troost tot Maria Clara, die lag te
schreien naast een beeld van de Heilige Maagd:
"Kom, steek twee kaarsen van twee realen aan, de één ter eere
van San Rogue en de ander voor San Rafael, de schutspatroon der
reizigers! Steek ook de lamp aan van onze Lieve Vrouw van Vrede en
Goede Reis, want er zijn een boel _toelisan's_ (roovers). 't Is beter
nu vier realen te besteden aan was en zes voor olie dan later een
bom duiten te moeten uitgeven als losgeld."
VIII.
Herinneringen.
Ibarra's rijtuig reed door de drukste buitenwijk van Manila. Wat
hem den vorigen nacht droevig gestemd had, deed hem nu bij daglicht
ondanks zichzelf glimlachen.
De levendigheid, die zich overal vertoonde, zooveel rijtuigen die
daar hoen en weer voorbijschoten, de vrachtkarren, de kalessen, de
Europeanen, de Chineezen, de inlanders, ieder in zijn kleederdracht,
de fruitverkoopers, de makelaars, de naakte sjouwers, de stalletjes
met eetwaren, de hôtels, "de restaurants", de winkels, tot zelfs de
zware karren getrokken door de onverstoorbare onverschillige buffels,
die er pleizier in schenen te hebben al filosofeerend vrachten voort
te slepen, alles, 't gedruisch, de bedrijvigheid, ja zelfs de zon,
een zekere bijzondere lucht die er hing, de bonte kleuren, wekten in
zijn gedachten een wereld van sluimerende herinneringen.
De straten waren nog ongeplaveid. Twee dagen achtereen scheen de
zon, en de begane grond zette zich om in stof, dat alles bedekte,
de voorbijgangers deed hoesten en hun oogen blind maakte; 't regende
een dag en er ontstond een moeras, dat 's avonds de rijtuiglantaarns
weerspiegelde, en ze op vijf meter afstand op de smalle wandelpaden
bespatte. Hoeveel vrouwen hadden er niet in die moddergolven hun
geborduurde muiltjes laten steken!
Men zag toen een rij dwangarbeiders langs de straat gaan, met geschoren
hoofd, gekleed in een hemd met korte mouwen en een broekje tot aan
de knieën met nummers en blauwe letters erop; aan de beenen hingen
kettingen, half gewikkeld in vuile lappen om de schuring of wellicht
de koude van 't ijzer te ontgaan; twee aan twee aan elkaar verbonden
door een touw, geblakerd door de zon, op van hitte en vermoeienis,
aangedreven en geranseld met een stok door een anderen dwangarbeider,
voor wien 't wellicht een troost was, dat hij op zijn beurt anderen
kon mishandelen.
Het waren lange mannen, met sombere gelaatstrekken, waarop hij nog
nooit de opflitsing van een lach gezien had; hun oogen echter schoten
vonken, telkens wanneer de stok zwiepend op hun schouders neerkwam,
of wanneer een voorbijganger hun een half afgebrand en afgezogen
eindje sigaar toewierp; de dichtst bij zijnde greep het en verborg
het in zijn _salákot_, [8] de overigen keken met een zonderlinge
blik naar de andere voorbijgangers. Het was Ibarra als hoorde hij
nog het gedruisch dat ze maakten bij 't stukslaan van steenen, om
de kuilen op straat aan te vullen en 't vroolijk tingelen der zware
voetboeien aan hun gezwollen enkels. Hij herinnerde zich huiverend
een tooneel, dat op zijn kinderlijke verbeelding een diepen indruk
gemaakt had: het was middag en de zon liet haar gloeiende stralen
loodrecht neervallen. In de schaduw van een houten kar lag een
dier mannen, levenloos met halfgeloken oogen. Twee anderen waren
zwijgend bezig een rotan draagbaar klaar te maken, zonder toorn,
zonder smart, zonder ongeduld, zooals 't eigenaardig karakter der
inboorlingen meebrengt.--"Vandaag jij, morgen wij," zeiden ze zeker
bij zichzelven. De menschen liepen haastig voorbij zonder er acht op
te slaan; de vrouwen gaven onderweg één blik en gingen verder. Het
schouwspel was zoo gewoon, het had de harten ongevoelig gemaakt. De
rijtuigen snorden voorbij en weerkaatsten op hun glanzend vernis de
stralen dier schitterende zon in den wolkenloozen hemel. Hij alleen,
de elf-jarige knaap, zoo pas uit het dorp gekomen, was ontroerd en
de volgende nacht kreeg hij alleen er een nachtmerrie van.
De goede eerwaardige _Puente de Barcas_, die echt-Filippijnsche brug,
die al haar best deed om te dienen, in weerwil van haar natuurlijke
onvolkomenheden, die zich ophief en weer neerzakte al naar de grillen
der _Pasig_-rivier, en door deze meer dan eens gebeukt en vernield.
De amandel-boomen der _Plaza de San Gabriel_ waren niet grooter
geworden, ze bleven achterlijk in hun groei.
De _Escolta_-straat leek hem fraaier, al nam ook een groot gebouw met
steunbeelden de plaats in van haar oude _camarines_--de lage gebouwtjes
met de Chineesche winkels erin. De _Puente de España_, een nieuwe brug,
trok zijn aandacht. De huizen aan den rechteroever der rivier tusschen
rietbosschen en geboomte, daar ginds waar de Escolta eindigt en het
eiland _Isla del Romero_ begint, brachten hem de frissche ochtenden
in herinnering, toen hij daar met zijn vrienden voorbijvoer in een
_banca_--een klein nauw schuitje--om naar de baden van _Ulf Ulf_
te gaan.
Hij kwam tal van rijtuigen tegen, getrokken door prachtige spannen
dwergpaarden: binnenin zaten ambtenaren die nog half slapend
naar hun bureau gingen, militairen, Chineezen, in patserige en
potsierlijke houdingen, deftige monniken, kanunniken enz. In een
smaakvolle victoria meende hij Padre Dámaso te herkennen--ernstig en
met gefronste wenkbrauwen. Maar deze was al voorbij en thans groette
hem vroolijk uit zijn rijtuig Capitán Tinong die daar met vrouw en
beide dochters aankwam.
Bij 't afgaan van de brug zetten de paarden er den draf in,
koersnemende naar de wandelplaats _de la Sabana_. Links klonk uit de
sigaren-fabriek van Arroceros het gebeuk der sigaren-maaksters op de
tabaks-blaren. Ibarra kon niet nalaten te glimlachen, toen hij zich
dien sterken geur herinnerde, om vijf uur in de namiddag de Puente de
Barcas omzwevend en die hem als kind misselijk maakte. Het levendige
gepraat, de kwinkslagen die hij hoorde, voerden werktuigelijk zijn
verbeelding naar de wijk Lavapiés te Madrid met haar sigaren-maaksters,
die er zoo vaak opstootjes maken!
De botanische tuin verjoeg zijn lachende herinneringen. Ibarra keek
een anderen kant uit--'t was een treurig schouwspel vergeleken bij wat
hij elders, ook in andere koloniën gezien had. Hij keek naar rechts,
en daar zag hij 't oude Manila, nog omringd door zijn vestingwerken
en grachten als een armbloedig jongmeisje in een japon uit de dagen
van haar grootmoeder.
Hij zag in de verte de zee, en dacht aan 't verre Europa met de
geestelijk-ontwikkelde volkeren, die 't stoffelijke niet veroordeelen
en niettemin geestelijk meer zijn dan die welke zich erop laten
voorstaan, dat ze 't geestelijke vereeren!...
De heuvel, eenigszins afgezonderd staande naast de wandelplaats _de
la Luneta_ [9], trok thans zijn aandacht.
Hij dacht aan den man, die hem de oogen zijns geestes geopend had,
die hem het goede en rechtvaardige had leeren begrijpen. De denkbeelden
die hij hem bijgebracht had waren niet veel, dat is waar, maar 't waren
geen ijdele napraterijen, 't waren overtuigingen die niet verbleekten
in 't licht der schitterendste brandpunten van vooruitgang. Die man
was een oude geestelijke en de woorden, die hij bij zijn afscheid
tot hem gesproken had, weerklonken nog in zijn ooren: "Vergeet niet,
dat als de wetenschap het erfdeel van de menschheid is, alleen de
moedigen die erven", had hij vermaand. "Ik heb getracht je bij te
brengen wat ik zelf van mijn leermeesters heb ontvangen. Ik heb dat
kapitaal trachten te vermeerderen zooveel ik maar kon, en ik geef
het over aan het komende geslacht. Jij moet hetzelfde doen met wat
jou te beurt valt en jij zult het kunnen verdrievoudigen, want je
gaat naar zeer rijke landen." En hij voegde er toen lachend aan toe:
"Zij komen hier om goud te zoeken, gaan jullie ook naar hun land om een
ander soort goud te zoeken, waarvan wij hier niet genoeg hebben. Maar
vergeet daarom niet, dat niet alles goud is wat er blinkt." Die man
was daar gestorven.
Op deze herinneringen antwoordde hij bij zichzelf:
"Nee, in weerwil van alles, bovenal het vaderland, bovenal de
Filippijnen, dochter van Spanje, bovenal het Spaansche vaderland! Nee,
wat het noodlot ook gewild heeft, dat bezoedelt het vaderland niet,
nee!"
Zijn aandacht werd niet getrokken door _la Ermita_--de kluizenarij--die
fenix van "nipah", welke zich uit zijn as verheft in den vorm
van wit-en-blauw geschilderde huizen, overdakt met rood-geverfd
zink. Noch werden zijn blikken afgeleid naar _Malate_, noch naar de
cavalerie-kazerne met haar boomen voor, noch naar de bewoners, noch
naar de nipah-huisjes met meer of min pyramide- of prisma-vormige
daken, verborgen tusschen pisang- en pinang-boomen, gebouwd als de
vogelnestjes door iedere huisvader voor zich.
Het rijtuig rolde verder: men kwam een vrachtkar tegen getrokken
door een of twee paarden, welker tuig van Manila-hennep de provincie
verraadde. De karrevoerder trachtte een blik te werpen op den reiziger
in 't mooie rijtuig en ging voorbij zonder een woord en zonder een
enkele groet. Nu en dan verlevendigde een kar getrokken door enkele
log en onverschillig voortsjokkende karbouwen den breeden stoffigen
weg, waar de felle tropische zon blaakte. 't Weemoedig, eentonig
gezang van den karrevoerder boven op den rug van den buffel begeleidt
het snerpend geknars van 't droge wiel met de ontzaggelijke as aan
't zware vehikel. Soms klinkt het doffe geluid der versleten ijzers
van een "paragos", de Filippijnsche slede, die met horten en stooten
voortschuift over 't stof of de modderpoelen van den weg. Op de
velden en akkers graasde het vee, in gezelschap van de witte reigers,
die doodkalm boven op de grazende ossen zaten. In de verte dartelen
troepjes merries...
Het rijtuig rolde waggelend voort, als een beschonkene over 't hobbelig
terrein, ging een bamboe-brug op, besteeg een hooge helling of ratelde
snel omlaag.
IX.
Locale aangelegenheden.
Ibarra had zich niet vergist: in die victoria zat inderdaad Padre
Dámaso, die zich naar 't huis begaf waar hij juist vandaan kwam.
"Waar gaan jullie heen?" vroeg de broeder aan Maria Clara en aan tante
Isabel, die op 't punt waren, om in een met zilver beslagen rijtuig
te stappen. Padre Dámaso gaf op afgetrokken wijze tikjes met de hand
op de wangen van het meisje.
"Naar 't klooster om mijn goed te halen," antwoordde ze.
"Aha, aha! We zullen 's zien wie verder komt, we zullen 's
zien"... mompelde hij in gedachten, tot niet geringe verwondering
van de beide vrouwen. Met gebogen hoofd en langzamen tred richtte
hij zich naar de trap en ging naar boven.
"Hij is zeker bezig met zijn preek van buiten te leeren?" zeide tante
Isabel. "Kom, stap in, Maria, 't wordt zoo laat."
Of Padre Dámaso een preek instudeerde of niet, valt niet te zeggen,
doch zeer gewichtige zaken moesten wel zijn aandacht in beslag nemen,
want hij stak zijn hand niet eens uit voor Capitán Tiago, zoodat deze
bijna een knieval moest doen om die te kussen.
"Santiago!" was 't eerste wat hij zeide, "we moeten over heel
belangrijke zaken spreken. Laten we naar je kantoor gaan."
Capitán Tiago werd ongerust, hij verloor zijn spraakvermogen, maar
hij gehoorzaamde en volgde den stoeren geestelijke. Deze sloot de
deur achter zich dicht.
Terwijl dit geschiedde, was Fray Sibyla, onze geleerde dominikaan, na
de mis gelezen te hebben, naar 't klooster van zijn orde gegaan dat
gelegen was aan den ingang van de poort, die beurtelings "de Isabel
II" of "de Mojallones" heette, al naar de koninklijke familie die te
Madrid zetelde.
Hij liep haastig naar boven en klopte aan een deur.
"Binnen!" zuchtte een stem.
"God geve uwe reverentie weer gezondheid!" was de groet van den jongen
dominikaan bij 't binnenkomen.
In een groote leuningstoel zag men een ouden geestelijke zitten, geel
en uitgemergeld als een heilige van Ribera's penseel. Zijn oogen lagen
diep in de kassen, waarboven weelderig borstelende wenkbrauwen, die
door hun schier gestadig fronsen de fonkeling van zijn blik verhoogden.
Padre Sibyla sloeg hem ontroerd gade, met de armen gekruist onder 't
eerwaardige schouderkleed van de Heilige Dominicus. Daarna boog hij
't hoofd, zonder een woord te spreken en scheen af te wachten.
"Ach!" zuchtte de oude man, "de doktoren raden me een operatie aan,
Hernando, een operatie op mijn leeftijd. Och dit land, dit vreeselijke
land! Ik word wel vreeselijk gestraft, Hernando! "
Fray Sibyla sloeg langzaam de oogen op en keek den zieke strak in
't gelaat.
"En wat heeft uwe reverentie besloten?" vroeg hij.
"Te sterven! Och, blijft me soms iets anders over? Ik lijd te veel,
maar.... ik heb zoovelen laten lijden... Ik betaal mijn schuld! En jij,
hoe is 't met jou, wat heb je voor nieuws?"
"Ik kwam u spreken over wat u me opgedragen had."
"O, en hoe is 't daarmee?"
"Poeh!" antwoordde de jonge man, ging zitten en wendde het gelaat
minachtend af, "ze hebben ons kletspraatjes verteld: de jonge Ibarra
is een verstandig jongmensch. Goed bij de pinken, maar niet kwaad."
"Denk je dat?"
"Gisterenavond zijn de vijandelijkheden begonnen."
"Nu al? En hoe was dat?"
Fray Sibyla verhaalde in 't kort wat er tusschen Padre Dámaso en
Crisóstomo Ibarra voorgevallen was.
"Bovendien", voegde hij er ten slotte aan toe "'t jonge mensch gaat
trouwen met de dochter van Capitán Tiago, die opgevoed is in de
kloosterschool van onze zusters. Hij is rijk en zal zich wel geen
vijandschap op den hals willen halen om zijn geluk en zijn fortuin
misschien te verspelen."
De zieke bewoog ten teeken van instemming het hoofd.
"Ja, dat denk ik ook wel... Met zoo'n vrouw en zulk een schoonvader
zullen we hem met lichaam en ziel in onze macht hebben. En zoo niet,
des te beter als hij zich eens onze vijand verklaarde!"
Fray Sibyla keek den ouden man verwonderd aan.
"Ten bate van onze Heilige Broederschap, natuurlijk," voegde hij er
met moeite ademend aan toe. "Ik heb liever aanvallen dan dat zotte
aanhalen en pluimstrijken van de vriendjes ...'t Is waar, dat ze
betaald worden."
"Denkt uwe reverentie dat?"...
De grijsaard keek hem droevig aan.
"Hoû dat maar voor zeker!" bracht hij met moeite uit. "Onze macht
duurt net zoo lang als men eraan gelooft. Als ze ons aanvallen, zegt
het gouvernement: ze worden aangevallen, omdat men een beletsel voor
zijn vrijheid in hen ziet; laten we ze dus in bescherming nemen."
"En als het gouvernement hen gelooft? Het gouvernement is soms..."
"Dat zal 't niet doen!"
"En toch, als 't eens, belust op wat wij binnenhalen mocht toegeven
aan zijn begeerte... als er 's een durf-al was, een vermeteling..."
"Oh, dan staat het ellendig met hem!"
Beiden zwegen een poos.
"Bovendien," ging de zieke voort, "wij hebben noodig, dat ze ons
aanvallen, dat ze ons wakkerhouden: dat doet ons onze zwakke zijden
zien en maakt ons beter. Overdreven lof brengt ons van de wijs, doet
ons indutten, maar buitenaf maakt het ons belachelijk en de dag dat
we belachelijk worden, vallen we meteen, net als in Europa. 't Geld
komt niet meer in de kerken, niemand koopt meer borstlapjes of riemen
of wat ook, en zoodra we niet meer rijk zijn, hebben we de gewetens
niet meer in onze macht."
"Och kom! we hebben toch altijd onze landgoederen, onze boerderijen..."
"Die verliezen we allemaal, zooals we die in Europa verloren hebben! En
't ergste is nog, dat we onze eigen val bewerken. Bijvoorbeeld:
dat drijven om ieder jaar maar willekeurig de grondlasten van onze
landen te verhoogen, dat drijven waar ik in al onze kapittels zoo
tegen gevochten heb, dat richt ons te gronde: De inlander ziet zich
gedwongen om ergens anders grond te koopen, die even goed of beter
is dan de onze. Ik vrees, dat we al beginnen te dalen: _Quos vult
perdere Jupiter, dementat prius._ [10] Laten we daarom ons gewicht
niet te zwaar maken: 't volk mort al. Ik denk er zoo over als jij:
laten de anderen daar ginds hun eigen zaken regelen, laten wij het
prestige zien te houden dat ons rest. En aangezien we spoedig voor God
zullen verschijnen, moeten we ons van alle zonden schoonmaken... De
barmhartige God hebbe deernis met onze zwakte!"
"Dus uwe reverentie gelooft, dat de 'canon' of grondlasten?..."
"Laten we toch niet meer over geld spreken!" viel de zieke met een
zekeren afkeer in, "je zei zooeven, dat de luitenant beloofd had aan
Padre Dámaso..."
"Jawel, vader" antwoordde Fray Sibyla lachend, "maar van morgen
zag ik hem en toen zeide hij, dat hij spijt had van alles wat er
gisterenavond gebeurd was, dat de Jerez-wijn hem naar 't hoofd
gestegen was en dat Padre Dámaso in 't zelfde geval verkeerde als
hij. En de belofte? vroeg ik hem uit gekheid. Heeroom, antwoorde hij,
ik kan mijn woord houden, wanneer ik daarmee mijn eer niet bezoedel:
ik ben geen overbrenger en ben 't ook nooit geweest; daarom draag ik
ook niet meer dan twee sterretjes op mijn kraag."
Na nog wat over onverschillige dingen te hebben gepraat, ging Fray
Sibyla heen.
Ofschoon de luitenant inderdaad niet naar _Malacanan_--het paleis
van den gouverneur--geweest was, had deze toch van de zaak gehoord.
"Vrouw en monnik kunnen niet beleedigen," had hij lachend tot een
zijner adjudanten gezegd, die hem 't geval had medegedeeld. "Ik
wou wel in vrede leven den tijd dat ik nog hier ben, en ik wil geen
kwestie meer hebben met mannen in rokken. Er was meer dan dat: ik ben
er ook achter, dat de 'provincial' zich niet om mijn orders bekommerd
heeft. Ik vroeg als straf overplaatsing voor dien 'fraile': ze hebben
hem een veel beter dorp gegeven. Och, 'monnikerijen' (frailadas)
zeggen we in Spanje!"
Doch toen Zijne Excellentie weer alleen was, lachte hij niet meer.
"O! als dit volk niet zoo aarts-dom was," zuchtte hij, "zou ik die
eerwaarde heeren wel klein krijgen! Maar ieder volk verdient zijn lot,
en laten we doen wat iedereen doet."
Capitán Tiago beëindigde intusschen zijn conferentie met Padre Dámaso,
of beter gezegd die van dezen met hem.
"Dus je bent nu gewaarschuwd!" zeide de Franciskaner bij 't
afscheid. "Dit alles had vermeden kunnen worden, als je me eerst
geraadpleegd hadt, als je niet gelogen had toen ik er je naar
vroeg. Zie, dat je niet meer zulke dolligheden uithaalt en vertrouw
op haar peet!"
Capitán Tiago stapte twee of driemaal de zaal om, zuchtend en in
gepeinzen verdiept. Plotseling liep hij, als kreeg hij een goeden
inval, naar het bidkapelletje en blies daar haastig de kaarsen en
de lamp uit, die hij er had laten aansteken om Ibarra op zijn reis
te beveiligen.
"We hebben nog den tijd, en de reis duurt lang!" mompelde hij.
X.
Het dorp.
Bijna aan den oever van het meer ligt het dorp _San Diego_ te midden
van bouwlanden en sawah's. Het voert suiker, rijst, koffie en vruchten
uit of verkoopt ze op onvoordeelige wijze aan den Chinees, die den
eenvoud en de ondeugden van den inlander weet te benutten.
Van boven uit de kerktoren heeft men een prachtig panorama. Te midden
van die opeenhooping van daken van _nipah_, pannen, zink en "cabonegro"
(_idjoek_), [11] gescheiden door moes- en bloemtuinen, onderscheidt
een ieder van die hoogte zijn huisje. Alles dient er tot kenmerk: een
boom--de fijnbebladerde asem--, de met vruchten beladen klapperboom,
een buigzaam riet, een pinang-palm, een kruis. Daar ginds is de rivier,
een reusachtige kristallen slang, slapend in het groene kleed. Van
afstand tot afstand breidelen rotsblokken, in 't zandig bed verspreid
haar loop; verderop vernauwt ze zich tusschen twee hooge oeverkanten,
waaraan boomen met ontbloote wortels zich stuipend vastklampen. Hier
weer vormt zich een zachte glooiing, en de rivier wordt breeder en
verlangzaamt haar stroom. Ginds, iets verder staat op den hoogen
oever een huisje gelijk een ontzaggelijke steltlooper op dunne
pooten boven den afgrond, als spiedend, om zijn prooi in het water te
bespringen. Palmstammen of boomen met den bast er nog aan, wiebelend
onvast, verbinden de beide oevers. En zijn 't ook slechte bruggen,
't zijn daarentegen prachtige gymnastiek-toestellen, om 't evenwicht
op te houden. En dat is ook niet te versmaden: de jongens die in de
rivier baden, vermaken zich daar met de angst-bewegingen der vrouw,
die er over gaat met een mand op het hoofd, of met den ouden man,
die bevend voortstapt en zijn stok in 't water laat vallen.
Doch wat altijd de aandacht trekt, dat is een soort beboscht
schier-eilandje in die zee van bouwland. Daar staan eeuwen-ouden
boomen, met holle stammen, die eerst dan sterven, wanneer eens
een bliksemstraal de trotsche kruin treft en verteert. Men zegt,
dat het vuur dan bij den boom blijft en daar uitgaat. Men vindt daar
ontzaglijke rotsen, door tijd en natuur met fluweelig mos bekleed. Het
stof hoopt zich laag op laag in de holten op, de regen legt het vast
en de vogels zaaien er zaadkorrels in. De tropische plantengroei
ontwikkelt er zich in volle vrijheid: kreupelhout en struikgewas,
gordijnen van ineengestrengelde slingerplanten gaande van boom tot
boom, hangend aan de takken, zich klemmend aan de wortels, kruipend
over den grond, en, als ware Flora nog niet bevredigd, zet plant
zich op plant; mos en paddestoelen leven op de spletige stammen,
en luchtige sierlijke hangplanten verwarren hun omhelzingen door het
loof van de gastvrije boomen.
Dat bosch werd geëerbiedigd: vreemde overleveringen deden er de ronde
over, maar 't waarschijnlijkste en daarom juist het minst geloofde
en bekende, schijnt het volgende te wezen:
Toen het dorp nog een ellendige hoop hutten was, en daartusschen nog
weelderig het gras opschoot, in de tijden dat er 's nachts herten en
wilde zwijnen kwamen, verscheen daar op een dag een oude Spanjaard met
holle oogen, die vrij goed Tagaalsch sprak. Nadat hij het terrein in
verschillende richtingen had nagegaan en doorkruist, vroeg hij naar de
eigenaars van het bosch waar warme bronnen voortkwamen. Een paar lieden
deden zich op, en beweerden het te zijn, en de oude man kreeg het
eigendomsrecht erover in ruil voor wat kleeren, kleinoodiën en eenig
geld. Daarna, men wist niet hoe, verdween hij. De menschen hielden hem
reeds voor "betooverd," toen een walgelijke lucht, die zich uit het
naburige bosch verspreidde, de aandacht van een paar veehoeders trok;
ze gingen erop af en vonden den ouden man reeds in staat van ontbinding
aan den tak van een _baliti_-boom hangen. In levenden lijve boezemde
hij al schrik in door zijn diepe, holle stem, door zijn ingezonken
oogen en zijn klanklooze lach; doch nu hij zelfmoord gepleegd had,
verstoorde hij de slaap der vrouwen. Sommigen van dezen wierpen de
verkregen sieraden in de rivier en verbrandden de kleedingstukken. En
sinds het lijk begraven werd aan den voet zelf van de _baliti_ was
er geen sterveling meer, die zich daar dorst te wagen. Een herder,
die naar zijn beesten zocht, vertelde dat hij lichtjes had gezien; de
jongelieden liepen weg en hoorden toen weeklachten. Een ongelukkige
verliefde jongeling, die om zijn ongenaakbare liefste te vermurwen,
beloofde den nacht onder den boom door te brengen en er een lange rotan
omheen te winden, stierf aan een felle koorts, die hem overviel den
dag volgende op den nacht van zijn weddenschap. Er waren over deze
plek veel andere verhalen en overleveringen in omloop.
Er verliepen verscheidene maanden, en er kwam een jongeling, naar
't scheen een Spaansche kleurling. Deze beweerde de zoon te wezen
van den overledene, en zette zich in dat oord neer, om er zich
aan den landbouw te wijden, vooral de indigo-teelt. Don Saturnio
was een in-zich-zelf-gekeerd jongmensch, van een heftige en soms
wreede inborst, maar hij was zeer werkzaam en bedrijvig: hij omringde
het graf van zijn vader met een muur, en ging er zoo nu en dan naar
kijken. Toen hij al vrij oud was, huwde hij met een meisje uit Manila,
bij wie hij een zoon, Rafael, kreeg. Deze was de vader van Crisóstomo.
Don Rafael wist zich van jongs af bemind te maken bij de landlieden:
de akkerbouw, begonnen en behartigd door zijn vader, ontwikkelde zich
snel. Er kwamen nieuwe bewoners toestroomen, ook veel Chineezen. Het
gehucht werd spoedig een dorp en kreeg een inlandschen pastoor. Daarna
werd het een aanzienlijk vlek, de pastoor overleed, en Fray Dámaso
kwam in zijn plaats. Maar het graf en het aangrenzend terrein werden
in eere gehouden. De Chineezen waagden het soms, gewapend met stokken
en steenen, in den omtrek rond te dwalen, om djamboe's, papaja's,
djamblang's enz. te plukken, en het gebeurde, dat midden in hun
bezigheid of wanneer ze zwijgend staarden naar het touw dat nog altijd
van een der takken hing, er een of twee steenen neervielen, zonder dat
men wist waar ze vandaan kwamen. Dan gilden ze "de ouwe! de ouwe!",
smeten vruchten en stokken weg, sprongen uit de boomen, liepen door
rotsen en struikgewas, en stonden niet stil voordat ze uit het bosch
waren--sommigen bleek en hijgend, anderen schreiend en maar heel
enkelen lachend.
XI.
De grootmachtigen.
Wie waren de overheids-personen van 't dorp?
Don Rafael was het niet, toen die nog leefde, al was hij er ook de
rijkste, eigenaar van de meeste gronden, en al had ook bijna iedereen
verplichting aan hem. Daar hij bescheiden was en de waarde van al
wat hij deed trachtte te verbloemen, kreeg hij in 't dorp nooit zijn
partij, en we hebben reeds gezien, hoe men tegen hem optrad toen
men hem zag wankelen.--Zou 't dan Capitán Tiago wezen? Wanneer die
er aankwam, werd hij inderdaad door zijn schuldenaars met muziek
ontvangen; ze richtten feestmalen voor hem aan en overlaadden hem
met geschenken. De beste vruchten sierden zijn tafel. Als er gejaagd
werd op hert of wild zwijn kreeg hij een kwart. Vond hij het paard
van een van zijn schuldenaars mooi, dan zag hij 't een half uur later
in zijn stal. Dat is alles waar, maar ze lachten om hem, en noemden
hem achter zijn rug "Koster" Tiago.
Dan misschien het dorps-hoofd?
Dit was een stumper, die niets te bevelen had, maar gehoorzaamde. Hij
beknorde niemand: hij werd beknord. Hij beschikte niet: men
beschikte over hem. Daarentegen was hij verantwoordelijk tegenover
den Alcalde Mayor voor al wat men bevolen, verordend of beschikt had,
alsof alles uit zijn brein was gekomen. Doch, dit te zijner eere,
hij had de waardigheid noch gestolen noch zich aangematigd: ze had
hem vijf duizend peso's gekost en heel wat vernederingen. En naar ze
hem opbracht, vond hij dat erg goedkoop.
Wie dan?
Wel, San Diego was een soort pauselijk Rome. De pastoor was er de
Paus en het Vatikaan; de onderluitenant--_alférez_--van de _guardia
civil_ de Koning van Italië en het Quirinaal. En hier zoowel als in
't andere Rome kwam uit deze verhouding oneindig geharrewar voort,
want elk van hen wou de baas wezen, en vond den ander overbodig.
Fray Bernardo Salvi was de stille, jonge Franciskaan, waarover we
gesproken hebben. Door zijn gewoonten en manieren onderscheidde
hij zich zeer van zijn broeders en nog meer van zijn voorganger,
den heftigen Padre Dámaso. Hij was tenger, zwak van gezondheid,
bijna altijd in gepeinzen, strikt in de vervulling zijner
godsdienstplichten en vol bezorgdheid voor zijn goeden naam. Een
maand na zijn aankomst traden bijna allen op de plaats toe tot
de broederschap van V. O. F. (venerable orden de San Francisco),
tot groote droefenis van haar mededingster, de broederschap van den
Allerheiligsten Rozenkrans. Het was om te dansen van pret wanneer men
aan ieders hals vier of vijf "scapalieren" en om ieders middel een
koord met knoopen zag, en dan die processies van lijken of spoken met
ruige pijen om! De opper-koster maakte een heel kapitaaltje door het
verkoopen--door het als aalmoezen wegschenken, wil ik zeggen--van al
de voorwerpen, die men zoo noodig heeft, om de ziel te redden en den
duivel te keeren.
Zooals we zeiden, was Padre Salvi zeer nauwgezet in de vervulling
van zijn plichten: volgens den _alférez_ al te nauwgezet. Wanneer
hij aan 't preeken was--daar hield hij veel van--werden de deuren
der kerk gesloten. Iederen misslag van zijn ondergeschikten placht
hij te straffen met boeten; want ranselen deed hij maar heel zelden,
in welk opzicht hij ook verschilde van Padre Dámaso: die regelde
alles met vuist- en stokslagen, die hij lachend en uiterst welgemoed
uitdeelde. Het vasten en de onthouding verarmden zijn bloed, prikkelden
zijn zenuwen, en, zooals de lieden zeiden, steeg de wind hem naar zijn
hoofd. Zoo kwam het, dat de ruggen der kosters niet goed onderscheiden
konden, wanneer een pastoor veel vastte of veel at.
De eenige vijand dezer geestelijke macht met neiging tot wereldlijke
tevens, was, zooals we gezegd hebben, de _alférez_. De eenige, want de
vrouwen vertelden, dat de duivel hem ontliep. Eens op een dag toch,
toen die 't gewaagd had hem te verzoeken, werd hij gegrepen, aan een
poot van zijn krib gebonden, met het koord afgeranseld, en eerst weer
na negen dagen in vrijheid gesteld.
Hieruit volgt, dat iemand die na zoo iets zich zulk een man tot
vijand maakte, ten slotte in nog kwader reuk moest staan dan de arme
onvoorzichtige duivels, en de _alférez_ verdiende zijn lot. Zijn vrouw,
een oude Filippijnsche, die zich geweldig poeierde en verfde, heette
Doña Consolación; haar man en anderen noemden haar anders. De _alférez_
wreekte zijn echtelijke ellende op zijn eigen persoon door zich te
bedrinken als een karbouw, door zijn soldaten te laten exerceeren
in de zon, terwijl hij in de schaduw bleef, of nog vaker door zijn
vrouw af te rammelen.
Hij en zij sloegen--alsof 't maar een grapje was--elkaar bont en blauw,
en schonken de buren gratis-voorstellingen.
Telkenmale dat deze schandalen ter oore kwamen van Padre Salvi,
lachte deze even en sloeg een kruis, waarna hij een Onze Vader bad. Ze
scholden hem voor huichelaar, oproerling, vrek, en Padre Salvi lachte
dan weer witjes en bad nog meer.
Om hem te "pesten" verbood de krijgsman, opgezet door zijn vrouw,
het wandelen na negen uur in den avond. Doña Consolación beweerde de
pastoor eens verkleed te hebben gezien in een inlandsch pina-hemd en
een _slakot_--toedoeng--van _nipah_ op het hoofd, rondkuierend in de
late nachtelijke uren. Fray Salvi wreekte zich heiliglijk: wanneer hij
zag, dat de _alférez_ de kerk binnenkwam, liet hij stilletjes de koster
al de deuren sluiten. Dan besteeg hij de preekstoel en begon te preeken
tot de heiligen de oogen sloten en de houten duif boven zijn hoofd,
het beeld van den Heilige Geest "Och, toe, schei uit!" mompelde. De
_alférez_ was, als alle onboetvaardigen, onverbeterlijk: hij ging
vloekend de kerk uit en zoodra hij een koster of een bediende van den
pastoor te pakken kon krijgen, ranselde hij hem af en liet hem den
vloer van de kazerne en die van zijn eigen huis boenen zoodat dit er
daarna fatsoenlijk uitzag. Als dan de koster de boete kwam betalen,
die de pastoor hem wegens afwezigheid opgelegd had, verklaarde hij
't geval. Padre Salvi hoorde hem zwijgend aan, hield het geld, en
liet dadelijk zijn geiten en lammetjes los, om ze te laten weiden in
den tuin van den _alférez_, terwijl hij een onderwerp overpeinsde
voor een nieuwe preek, die nog veel langer en stichtelijker was
dan te voren. Doch deze kleinigheden waren volstrekt geen bezwaar
om elkaar de hand te drukken en beleefd toe te spreken, wanneer ze
elkaar daarna tegenkwamen.
Wanneer haar man zijn roes uitsliep of zijn middagdutje deed, en Doña
Consolación geen ruzie met hem maken kon, zette zij zich op haar gemak
aan 't venster, met een sigaar in haar mond en een blauwflanellen jak
aan. Zij, die een hekel had aan de jeugd, bepijlde van daar met haar
oogen de jonge meisjes en zond haar kwinkslagen op hun af. Ze waren
bang voor haar, gingen bedremmeld voorbij, zonder de oogen op te slaan,
de stap versnellend en haar adem inhoudend. Doña Consolación had een
groote deugd: ze scheen nooit in een spiegel gekeken te hebben.
Dit zijn de grootmachtigen van 't dorp San Diego.
XII.
Allerheiligen.
Westelijk, te midden van de rijstvelden ligt het kerkhof; daarheen
leidt een smal pad, stoffig op heete dagen en bevaarbaar wanneer
het regent. Een houten deur en een omheining half van steen en half
van riet en staken, schijnt het af te scheiden van 't verblijf der
menschen, doch niet van dat der geiten van den pastoor en eenige
varkens uit de buurt, die er in- en uitloopen om nasporingen te doen
op de graven of de eenzaamheid ervan wat op te vroolijken.
In 't midden van die ruime vee-kraal verheft zich een groot houten
kruis op een steenen voetstuk. Stormen hebben het blikken _Inri_
ervan gebogen, en regens de letters uitgewischt. Aan den voet van
't kruis ligt een verwarde hoop doodshoofden en beenderen, die de
doodgraver daar neersmijt uit de graven, die hij leeghaalt.
Rondom bespeurt men versche uitgravingen: hier is de grond uitgehold,
ginds vormt de aarde een heuveltje. Tusschen de graven groeit welig
onkruid, dat zich ook slingert langs de muren en nissen, menige spleet,
ontstaan door aardbevingen, aan 't oog onttrekkend.
De menschen hebben juist de dieren weggejaagd; alleen steekt nog een
enkel varken zijn kop met de blinkende oogjes door een groot gat van
de heining, houdt zijn snuit in de lucht en schijnt tot een biddende
vrouw te zeggen:
"Zeg, eet niet alles op; laat mij wat, hè?"
Twee mannen graven een graf dicht bij de heining, die daar uit het lood
dreigt te schieten; de eene, de doodgraver, doet het onverschillig--hij
gooit wervels en andere beenderen weg als een tuinman steenen en dorre
takken--de ander is afgetrokken, zweet, rookt en spuwt iederen keer.
"Zeg 's!" zegt de rooker in Tagaalsch, "zou 't niet beter zijn,
dat we op een andere plek gingen graven?
"Hier is 't nog zoo nieuw."
"'t Eene graf is al even versch als 't ander."
"Ik kan niet meer! Dat bot, dat je daar kapot gestooten hebt, is nog
bloederig... brr! En die haren?"
"Och, wat ben jij jufferachtig!" verweet hem de ander, "'t lijkt
wel of je griffier van 't gerecht was! Als je, zooals ik, een lijk
dat twintig dagen oud was, had opgegraven--'s nachts, in 't donker,
bij regen, mijn lantaren ging uit...."
De ander huiverde.
"De doodkist raakte los, de dooie kwam er half uit, hij rook... en
als jij hem dan dragen moest.. nou, en 't regende en we waren beiden
druipnat, en..,"
"Brrr! En waarom heb je 'm opgegraven?"
De doodgraver keek hem met verwondering aan.
"Waarom? Weet ik het? Ze hadden 't me gezegd!"
"Wie had het je gezegd?"
De doodgraver deinsde half terug en keek zijn metgezel van hoofd tot
voeten aan.
"Man, je lijkt wel een Spanjaard. Dezelfde vragen deed me een Spanjaard
later, maar in stilte. Wel, ik zal je antwoorden, zooals ik toen deed:
de groote pastoor had het me bevolen."
"Och! En wat heb je daarna met het lijk gedaan?" vroeg de
"jufferachtige" wederom.
"Wat duivel, als ik je niet kende en niet wist dat je een 'mensch'
was, zou ik je heusch voor een Spaanschen particulier aanzien: je
vraagt net als die ander. Nou... de groote pastoor had me gezegd,
dat ik hem moest begraven op het Chineesche kerkhof. Maar omdat de
kist erg zwaar en het Chineesche kerkhof nogal veraf ligt...."
"Nee, nee! Ik graaf niet meer!" viel de ander in, vol ontzetting
zijn schop loslatend en uit de groeve wegspringend. "Ik heb daar een
doodskop doormidden gespleten, ik ben bang dat ik er vannacht niet
van slapen kan."
De doodgraver schoot in een luiden lach, ziende hoe de fijngevoelige
zich verwijderde en onderwijl maar al kruisjes sloeg.
Het kerkhof liep langzamerhand vol in de rouw gekleede mannen en
vrouwen. Eenige zochten een poos naar een graf, twistten onder
elkaar en alsof ze 't niet eens konden worden, gingen ze vaneen en
een ieder knielde neer waar het hem het beste voorkwam. Anderen,
die nissen hadden voor hun verwanten, staken kaarsen aan en begonnen
vrome gebeden te prevelen. Men hoorde ook zuchten en snikken, die
men trachtte te verdrijven of te smoren. De latijnsche woorden der
gebeden ruischten door de lucht.
Een oud mannetje, met levendige oogen, trad blootshoofds
binnen. Velen lachten toen ze hem zagen, en enkele vrouwen fronsten
de wenkbrauwen. De oude man scheen er geen acht op te slaan, want hij
richtte zich naar den hoop schedels, knielde er neder en zocht een poos
met de oogen naar iets tusschen de beenderen. Daarna verwijderde hij de
schedels een voor een en, alsof hij niet vond wat hij zocht, fronste
hij de wenkbrauwen, schudde het hoofd herhaaldelijk en keek overal
om zich heen; eindelijk stond hij op en trad op den doodgraver toe.
"Zeg 's!" zeide hij. Deze hief het hoofd op.
"Weet je misschien, waar een mooi doodshoofd is, zoo blank als het
vleesch van een klapper, met een volkomen gaaf gebit, en dat ik daar
had, onder die blaren, aan den voet van 't kruis?"
De doodgraver haalde de schouders op.
"Hier!" vervolgde de oude en wees op een zilverstuk, "ik heb niets
meer dan dit, maar je zult het krijgen, als je dien kop voor me vindt."
De glans van het geldstuk deed den ander nadenken, hij keek naar het
knekelhuis, en zei:
"Is hij daar niet? Nee? Nou, dan weet ik 't niet."
"Zal ik je 's wat zeggen?" ging de oude voort, "zoodra ze me betalen
wat ze me schuldig zijn, zal ik je meer geven. 't Was de schedel van
mijn vrouw. Dus, als je me die vinden kunt..."
"Is hij daar niet? dan weet ik 't niet! Maar, als je wilt, kan ik je
wel een ander geven."
"Je bent al net als het graf dat je graaft!" voegde de oude man hem
zenuwachtig toe, "je kent de waarde niet van wat je verloren laat
gaan. Voor wie is dat graf?"
"Weet ik 't? voor een dooie!" antwoordde de ander humeurig.
"Als het graf, net als het graf!" herhaalde de oude en lachte droogjes,
"je weet niet wat je weggooit en wat je inslikt. Graven maar,
graven maar!"
En hij wendde zich om en ging naar den uitgang.
De doodgraver was intusschen met zijn arbeid gereed gekomen. Twee
heuveltjes versche roodachtige aarde verhieven zich aan de kanten
der groeve. Hij haalde wat sirih uit zijn _salákot_, en begon die
te kauwen. Onderwijl keek hij met wezenlooze blik naar al wat om hem
heen gebeurde.
XIII.
Voorteekenen van storm.
Op 't oogenblik dat de oude man heenging, hield er aan den ingang
van het pad een rijtuig stil, dat een lange reis scheen afgelegd te
hebben: het was bedekt met stof, en de paarden stonden in 't zweet.
Ibarra stapte uit, gevolgd door een ouden bediende. Hij zond het
rijtuig met een wenk weg en richtte zich, zwijgend en ernstig, naar
het kerkhof.
"Ik ben ziek geweest en heb het druk gehad, zoodat ik niet ben kunnen
terugkomen!" zeide de oude man schuchter. "Capitán Tiago zei dat hij
wel voor een nis zou zorgen. Maar ik heb bloemen geplant en een kruis
neergezet, dat ik zelf gesneden heb."
Ibarra antwoordde niet.
"Daar achter dat groote kruis, heer!" ging de knecht voort, wijzende
naar een hoek, toen ze de poort door waren gegaan.
Ibarra was zoo afgetrokken, dat hij de beweging van verbazing niet
bespeurde, die eenige personen maakten toen ze hem herkenden. Deze
staakten hun gebed en keken hem vol nieuwsgierigheid na.
De jonge man liep voorzichtig en vermeed de graven, welke men
gemakkelijk aan een inzakking van den grond kon herkennen. Eertijds
liep hij er zonder aarzelen over, thans eerbiedigde hij ze: zijn
vader lag daar immers ook. Hij stond stil, toen hij aan den anderen
kant van het huis gekomen was, en keek overal heen. Zijn medegezel
stond bedremmeld en verlegen: hij zocht sporen op den grond en zag
nergens een kruis.
"Is 't hier?" mompelde hij bij zich zelf. "Nee, 't is daar ginds,
maar de aarde is er omgewoeld!"
Ibarra keek hem angstig aan.
"Jawel!" ging hij voort, "ik herinner me, dat er een steen naast
was. Het graf was wat kort. De doodgraver was ziek en een helper
van hem moest het toen doen.... Maar we zullen hem zelf 's vragen,
wat er met het kruis gedaan is."
Hij wendde zich tot den doodgraver die hen nieuwsgierig gadesloeg,
en daarna groette door zijn "salákot" aftenemen.
"Kan u ons zeggen, op welk graf daar een kruis was?" vroeg de bediende.
De aangesprokene keek naar de plek en dacht even na.
"Een groot kruis?"
"Jawel, groot," bevestigde de oude met vreugde, beteekenisvol naar
Ibarra ziende wiens gelaat opklaarde.
"Een kruis met snijwerk en vastgemaakt met rotan?" vroeg de doodgraver
verder.
"Ja zeker, juist, juist!" en de knecht teekende op den grond een
bizantijnsch kruis.
"En waren er bloemen op 't graf gestrooid?"
"Oleanders, tjempaka's en viooltjes!"
"Ja zeker!" hervatte de oude man vol vreugde, en bood hem een sigaar.
"Nu, zeg u ons dan welk graf het is, en waar het kruis is."
De doodgraver krabde zich achter het oor en antwoordde geeuwend:
"Het kruis... wel... dat heb ik verbrand!"
"Verbrand! En waarom heb je 't verbrand?"
"Omdat de groote pastoor het me gezegd had."
"Wie is dat, de groote pastoor?" vroeg Ibarra.
"Wie? Die erop-in ranselt, pater 'Stok'".
Ibarra streek de hand langs 't voorhoofd.
"Maar, dan zult u ons toch wel kunnen zeggen, waar het graf is? Dat
moet u zich toch herinneren."
De doodgraver glimlachte.
"De dooie is er niet meer in!" antwoordde hij bedaard.
"Wat zegt u?"
"'t Is nog al duidelijk!" voegde de man er op gekscheerenden toon
aan toe, "ik heb een week geleden een vrouw op zijn plaats begraven."
"Ben je gek?" vroeg de knecht hem. "'t Is toch nog geen jaar dat we
'm begraven hebben."
"Nou ja: 't is ook al heel wat maanden geleden dat ik hem opgegraven
heb. De 'groote pastoor' woû 't hebben, om hem naar 't Chineesche
kerkhof over te brengen. Maar omdat hij wat zwaar was en 't dien
nacht regende..."
De man kon niet verder. Ontsteld trad hij terug, toen hij Ibarra's
houding zag. Deze sprong op hem af, greep hem bij een arm en schudde
hem door elkaar.
"En dat heb je gedaan?" vroeg de jongeman op onbeschrijfelijken toon.
"Word maar niet boos, heer," gaf de ander verbleekend en bevend terug,
"ik heb hem niet bij de Chineezen begraven. Ik zei zoo bij me zelf:
't is beter te verdrinken dan onder Chineezen te liggen, en ik heb
'm toen maar in 't water gegooid!"
Ibarra lei zijn beide vuisten op zijn schouders en keek hem een lange
poos aan, met een uitdrukking die vreeselijk was.
"Je bent een ellendeling, niets meer!" zeide hij, en, als een gek over
beenderen, graven en kruisen heenloopend, ging hij haastig naar buiten.
De doodgraver betastte zich zijn arm en mompelde:
"Je hebt toch maar wat te stellen met die dooien! De groote Padre
gaf me een ransel, omdat ik hem had laten begraven, toen ik ziek
was. Nu breekt deze me bijna mijn arm stuk, omdat ik hem opgegraven
heb. Die Spanjaarden zijn toch rare kerels! Ik zal er mijn baantje
nog bij inschieten."
Ibarra liep haastig voort, zijn blik in de verte. Zijn knecht volgde
hem schreiend.
De zon neigde reeds ten ondergang. Dikke donderwolken bedekten den
hemel naar 't oosten toe. Een droge wind bewoog de lovermassa's der
boomen, en deed de rietvelden kreunen.
Ibarra liep blootshoofds. Uit zijn oogen welde geen traan, aan
zijn boezem ontsnapte geen zucht. Hij liep voort, alsof hij voor
iemand vluchtte, wellicht van de schim zijns vaders, wellicht van
den naderenden storm. Hij ging dwars door het dorp, en richtte zich
naar den buitenkant, naar 't oude huis dat hij nu sinds jaren niet
betreden had. Omringd door een muur, waartegen verscheidene kaktussen
groeiden, scheen het hem toe te wenken; de vensters gingen open,
de kananga-boom, beladen met bloemen, bewoog vroolijk zijn takken;
de duiven fladderden rondom het kegelvormig dak van hun woning,
die midden in den tuin stond.
Doch de jongeling lette niet op deze vreugden, die de terugkomst in 't
oude huis hem bood: hij hield de oogen strak gevestigd op de gedaante
van een priester, die in tegengestelde richting aankwam. Het was de
pastoor van San Diego, de peinzende Franciskaan, die we kennen als de
vijand van de _alférez_. De wind boog de breede randen van zijn hoed
om; zijn grofharig kleed sloot om zijn leden en deed die duidelijk
uitkomen, zoodat zijn schrale dijen en ietwat naar binnen staande
knieën te zien kwamen. In zijn rechterhand droeg hij een dikken
bamboe-stok met ivoren handvat. 't Was de eerste maal dat Ibarra en
hij elkaar zagen.
Bij de ontmoeting stond de jongeman even stil en nam hem van hoofd
tot voeten op. Fray Salvi ontweek zijn blik en deed afgetrokken.
De aarzeling duurde slechts een seconde; Ibarra trad snel op hem toe,
hield hem staande door een krachtigen handdruk op zijn schouder en
vroeg bijna onverstaanbaar:
"Wat heb je met mijn vader gedaan?"
Fray Salvi, bleek en bevend, toen hij de gevoelens waarnam die zich
op 't gelaat van den jongeman afteekenden, kon niet antwoorden:
hij voelde zich als verlamd.
"Wat heb je met mijn vader gedaan?" herhaalde de ander met gesmoorde
stem.
De geestelijke, allengs neergebogen door de hand die op hem drukte,
bracht er met moeite uit:
"U vergist zich. Ik heb niets met uw vader gedaan!"
"Niets?" hervatte Ibarra, terwijl hij hem zoo hard neerdrukte, dat
hij hem op zijn knieën deed vallen.
"Nee, ik verzeker 't u! Dat was mijn voorganger, "t was Padre
Dámaso..."
"O!" riep de jongeman uit. En hem loslatende, sloeg hij zich voor
't voorhoofd. Daarna verliet hij de arme Fray Salvi, en liep haastig
naar zijn huis.
De bediende was intusschen komen aanzetten en hielp den geestelijke
opstaan.
XIV.
Tasio de gek of de wijsgeer.
De oude zonderling van 't kerkhof doolde afgetrokken door de straten.
't Was een oud-student in de filosofie, die zijn studie had opgegeven
om zijn bejaarde moeder genoegen te doen. En dat was niet uit gebrek
aan middelen of bekwaamheid: 't was juist omdat zijn moeder rijk
was, en men algemeen zeide dat hij "aanleg" had. De goede vrouw
vreesde dat haar zoon een geleerde zou worden en God zou vergeten:
daarom gaf ze hem de keus tusschen priester worden of het Colegio
de San José te verlaten. Hij was verliefd en koos het laatste. Toen
trouwde hij. Weduwnaar en wees binnen 't jaar, zocht hij een troost
in de boeken: zoo bevrijdde hij zich van droefheid en bleef vrij van
hanegevechten en lediggang. Maar hij kreeg zoo'n liefde voor boeken,
dat hij zijn fortuin verwaarloosde en allengs geheel geruïneerd was.
De fatsoenlijke menschen noemen hem Don Anastasio of de filosoof Tasio,
en onopgevoeden--de meerderheid--Tasio de gek, om zijn zonderlinge
denkbeelden en zijn vreemde manieren in den omgang.
Zooals wij zeiden, dreigde er dien avond een storm. Eenige
bliksemstralen verlichtten de loodgrauwe hemel met een bleek licht,
de atmosfeer was drukkend en de lucht in hooge mate benauwend.
Tasio scheen zijn geliefden schedel reeds vergeten te hebben; hij
glimlachte nu, terwijl hij naar de donkere wolken opkeek.
Bij de kerk kwam hij een man tegen, die een alpacajas aanhad en in
zijn hand een heele vracht kaarsen droeg, behalve nog een stok met
kwast, als teeken van zijn waardigheid.
"U schijnt vroolijk te wezen?" vroeg deze in de landstaal.
"Zeker, mijnheer de burgemeester, ik ben blij, omdat ik op iets hoop."
"Zoo! En waarop hoopt u dan?"
"De storm!"
"De storm! U wilt zeker gaan baden?" vroeg de "gobernadorcillo"
op spottenden toon, kijkende naar de eenvoudige kleeding van den
ouden man.
"Baden... 't zou niet kwaad wezen, vooral niet als je tegen wat vuils
aanloopt," antwoordde Tasio droogjes, schoon ietwat minachtend en keek
daarbij zijn toespreker in 't gelaat, "maar ik hoop op iets beters."
"Wat dan?"
"Wat bliksemstralen, om menschen te treffen en huizen te
verbranden!" gaf de wijsgeer ernstig terug.
"U moest maar ineens de zondvloed vragen!"
"We verdienen 'm allen. U en ik ook! U, mijnheer de Gobernadorcillo,
heeft daar een vracht kaarsen bij u die afkomstig zijn van den
Chineeschen winkel; ik heb nu meer dan tien jaar aan iedere nieuwe
'Capitán' voorgesteld, om bliksemafleiders te koopen. En ze lachen
me allemaal uit: ze koopen bommetjes en vuurpijlen en laten voor
geld de klokken luiden. Nog erger: u zelf bestelde den dag na mijn
voorstel bij de Chineesche gieters een klokje voor Sinte Barbara. En
de wetenschap leert dat het gevaarlijk is klokken aan te raken bij
onweer. En zeg me nu 's: hoe kwam het, dat in '70, toen de bliksem
in Binjan insloeg, die juist in de kerk terecht kwam en de klok en
't altaar vernielde? Wat deed toen dat klokje van Sinte Barbara?"
Op dat oogenblik flikkerde er een bliksemstraal. "Jezus Maria en
Jozef! Heilige Barbara, bidt voor ons!" mompelde de "gobernadorcillo",
die bleek werd en een kruis sloeg.
Tasio schoot in een schaterlach.
"Jelui zijn de naam van je patronesse waardig!" zeide hij in 't
Spaansch, keerde hem zijn rug toe, en richtte zich naar de kerk.
De kosters waren binnen bezig een "túmulus" op te richten met kaarsen
en kandelabers eromheen. Het waren twee groote tafels op elkaar,
bedekt met zwarte witgerande doeken; hier en daar waren doodshoofden
geschilderd.
"Is het voor de zielen of voor de kaarsen?" vroeg hij. En twee knapen
ziende van wellicht tien en zeven jaar, wendde hij zich tot hen,
zonder het antwoord der kosters af te wachten.
"Gaan jullie met me mee, jongens?" vroeg hij hun.
"Je moeder heeft een heerlijk avondeten voor jullie klaar gemaakt:
een pastoor 't lusten."
XV.
De kosters.
Don Anastasio bevond zich met de twee koorknaapjes in de kerk. Hij
vroeg hen wanneer zij naar huis gingen.
"De hoofdkoster laat ons er niet uit voor achten, meneer!" antwoordde
't oudste ventje. "Ik hoop mijn loon te krijgen, dan kan ik het aan
moeder geven."
"Zoo! En waar gaan jullie heen?"
"Naar den toren, om te luiden voor de zielen."
"Gaan jullie naar den toren? Pas op! Kom niet te dicht bij de klokken
zoolang 't onweert."
Daarop verliet hij de kerk, niet zonder eerst met een medelijdenden
blik de twee knapen te hebben gevolgd, die bezig waren de trappen op
te gaan naar het koor.
Tasio wreef zich de oogen, keek nog eens naar den hemel en mompelde:
"Nou zou 't me spijten, als het insloeg."
En met gebogen hoofd richtte hij zich mijmerend naar den buitenkant
van 't dorp.
"Zeg, komt u eerst even binnen!" riep een stem uit een venster hem in
't Spaansch toe.
De filosoof hief het hoofd op en zag een man van dertig tot
vijf-en-dertig jaar, die hem toelachte.
"Wat leest u daar?" vroeg Tasio en wees op het boek dat de man in
zijn hand hield.
"'t Is iets nieuws--mooi boek: 'De kwellingen der zaligen in 't
Vagevuur!'" was het vroolijk bescheid.
"Man! man! man!" riep de oude uit met twee intervallen, terwijl hij
het huis binnenging. "De schrijver moet wel een knap man wezen."
Bij 't opgaan der trap werd hij vriendschappelijk ontvangen door den
heer des huizes en diens jonge vrouw. Hij heette Don Filipo Lino en zij
Teodora Vina. Don Filipo was de "teniënte mayor" of onder-burgemeester
en het hoofd van een bijna vrijzinnige partij, als men die zoo noemen
mag, en als er op de Filippijnsche dorpen partijen bestaanbaar zijn.
"Heeft u op 't kerkhof den zoon van den overleden Don Rafael ontmoet,
die pas uit Europa terug is?"
"Ja, ik heb 'm gezien, toen hij uit zijn rijtuig stapte."
"Ze zeggen dat hij 't graf van zijn vader was gaan zoeken. De slag
moet wel vreeselijk geweest zijn."
De "wijsgeer" haalde de schouders op.
"Stelt u geen belang in zijn ongeluk?" vroeg de jonge huisvrouw.
"Je weet toch wel dat ik een van de zes was die met het lijk mee zijn
gegaan. Ik was 't die me tot den Capitán General gewend heb, toen ik
zag dat hier iedereen, tot zelfs de autoriteiten, het zwijgen deden
tot zulk een groote ontheiliging. En dat terwijl ik altijd liever
een goed mensch in zijn leven eer dan hem na zijn dood te aanbidden."
"En?"
"U weet wel, mevrouw, dat ik geen aanhanger ben van 't erfelijk
koningschap. Door 't beetje Chineesch bloed dat mijn moeder mij gegeven
heeft, denk ik eenigszins als de Chineezen: ik eer de vader om den
zoon, maar niet de zoon om den vader. Laat ieder de belooning of de
straf krijgen voor wat hij zelf, niet voor wat anderen gedaan hebben."
"Heeft u een mis laten lezen voor uw overleden vrouw, zooals ik 't u
gisteren aangeraden heb?" vroeg de vrouw, om van gesprek te veranderen.
"Nee!" antwoordde de oude man lachend.
"Hoe jammer!" riep ze met oprechte spijt, "ze zeggen dat tot morgen
tien uur de zielen vrij rondwaren en wachten op de bemiddeling van de
overlevenden; dat een mis in deze dagen gelijkstaat met vijf op andere
dagen van 't jaar of met zes zelfs, zooals de pastoor vanmorgen zei."
"Hola! Dat wil dus zeggen dat we een termijn van genade hebben,
waar we van moeten profiteeren?"
"Maar Doray!" viel Don Filipo in, "je weet toch wel dat Don Anastasio
niet aan 't vagevuur gelooft."
De oude man protesteerde: hij kende zelfs de geschiedenis ervan. Zoo
kwam 't gesprek op 't vagevuur en de filosoof vertelde hoe 't geloof
daaraan in de wereld was gekomen. En Doray vroeg hem, of hij dan in de
verdoemenis geloofde. 't Einde van zijn redeneering was dat hij niet
kon gelooven in zulk een wreeden God, dat hij duizenden millioenen
zielen eeuwig zou willen verdoemen om erfzonde of eigen dwalingen
van een oogenblik.
Ongerust over zijn boeken, omdat op dien nacht diefstal door de
vingers zou worden gezien, verliet onze zonderling het echtpaar,
en spoedde zich ondanks regen en onweer naar zijn woning.
De donder rolde met korte tusschenpoozen, en iedere slag werd
voorafgegaan door een vreeselijk bliksem-geflikker; 't was of God
met letters van vuur zijn naam aan den hemel schreef, en 't eeuwige
gewelf er angstig van rilde. De regen viel bij stroomen neer en,
voortgezweept door den wind, die akelig huilde, veranderde hij iederen
keer als verdwaasd van richting. De klokken hieven met angstvolle stem
hun droefgeestig gebed aan, en in de korte stilte, die het geweldige
loeien der ontketende elementen telkens afwisselde, klonk het als
een klagelijk gekreun door de lucht.
Op de tweede verdieping van den toren bevonden zich de twee knapen,
die we terloops pratende met den filosoof hebben gezien. De jongste,
die groote zwarte oogen en een schuchter gelaat had trachtte zich
tegen het lichaam van zijn broer aan te dringen. Deze leek veel op
hem, alleen was zijn blik dieper en de uitdrukking van zijn gezicht
vastberadener. Beiden waren armelijk gekleed, en hun plunje vertoonde
overal lappen en stoppen. Gezeten op een stuk hout, hield elk van
hen een touw in de hand, waarvan het andere uiteinde zich hoog boven
hen in de duisternis der derde verdieping verloor. De wind dreef den
regen in hun gezicht, en deed de vlam flikkeren van een eindje kaars,
dat daar op een grooten steen stond, die op Goeden Vrijdag in 't koor
heen-en-weer gerold werd, om den donder na te bootsen.
"Trek toch aan 't touw, Crispin!" zeide de oudste tot zijn broertje.
Deze ging er weer aan hangen, en boven hoorde men een zwakke klaagtoon,
die onmiddellijk door een donderslag, door duizend echo's herhaald,
overstemd werd.
"Och! als we nu toch maar thuis waren bij moeder!" zuchtte de kleine,
zijn broer aanziende. "Daar zou ik niet bang zijn."
De oudste antwoordde niet: hij keek naar 't afdruipen van de was aan
de kaars, en scheen in gedachten.
"Thuis zegt niemand me dat ik steel!" hervatte Crispin; "moeder zou
't niet toelaten! Als ze eens wist dat ze me hier ranselen..."
De oudste wendde de oogen van de vlam af, richtte het hoofd op,
beet met kracht in het dikke touw en trok er geweldig aan, zoodat
het welluidend gonsde.
"Moeten we altijd zoo blijven voortleven, broer?" ging Crispin
voort. "Ik wou dat ik morgen thuis ziek werd, ik woû dat ik heel lang
ziek lag, dan zou moeder me oppassen en hoefde ik niet meer naar 't
klooster terug! Dan zouden ze me geen dief meer noemen en me evenmin
meer ranselen! En jij moest ook maar ziek worden, zeg."
"Nee!" antwoordde de oudste, "we zouden allemaal doodgaan, moeder
van verdriet, en wij van den honger."
Crispin zeide niets terug.
"Hoeveel verdien jij deze maand?" vroeg hij na een oogenblik.
"Twee peso's: ze hebben me twee boeten gegeven."
"Betaal wat ze zeggen dat ik gestolen heb, dan zullen ze ons niet
meer voor dieven uitschelden. Betaal het maar, broer!"
"Ben je gek, Crispin? Moeder zou niets te eten hebben. De eerste
koster zegt dat je twee 'onza's' gestolen hebt, en twee onza's zijn
twee-en-dertig peso's."
De kleine telde op zijn vingers, tot dat hij aan twee-en-dertig kwam.
"Zes handen en twee vingers! En iedere vinger een peso," mompelde
hij daarop peinzend. "En iedere peso... hoeveel 'cuarto's' is dat?"
"Honderd zestig."
"Honderd zestig cuarto's? Honderd zestig maal een cuarto. Och
hemeltje! En hoeveel is honderd zestig?"
"Twee en dertig handen," antwoordde de oudste. Crispin zat een
oogenblik naar zijn handjes te staren.
"Twee en dertig handen!" herhaalde hij, "zes handen en twee vingers,
en iedere vinger twee-en-dertig handen... en dan iedere vinger een
cuarto... Och lieve tijd, wat 'n cuarto's! Je zou ze in drie dagen
niet kunnen tellen... En daar kon je pantoffels voor koopen voor je
voeten, en een hoed voor je hoofd, als de zon warm schijnt, en een
groote parapluie voor als 't regent en eten, en kleêren voor jou en
voor moeder en..."
Crispin verzonk in gedachten.
"Nu spijt het me dat ik niet gestolen heb!"
"Crispin!" vermaande hem zijn broer.
"Word maar niet boos! De pastoor heeft gezegd dat hij me dood zou
ranselen met een stok, als 't geld niet voor den dag komt. Als ik
het gestolen had, zou ik 't nu voor den dag kunnen brengen...en als
ik dood ging zouden jij en moeder ten minste kleêren hebben! Had ik
't maar gestolen!"
De oudste zweeg en trok aan het koord. Daarop antwoordde hij zuchtend:
"Waar ik bang voor ben, is dat moeder een hevig standje zal geven,
als ze 't hoort!"
"Geloof je dat?" vroeg de kleine verwonderd. "Je moet haar zeggen
dat ze mij al veel geslagen hebben, ik zal haar mijn striemen laten
zien en mijn kapotte zak: ik heb maar een cuarto gehad, die ze me
voor mijn paschen gegeven hadden en de pastoor heeft me die gisteren
afgenomen. Ik had nog nooit zoo'n mooie cuarto gezien. Moeder zal
't niet willen gelooven, ze zal 't niet gelooven!"
"Als de pastoor het zegt..."
Crispin begon te schreien, en stamelde onder het snikken door:
"Ga jij dan alleen weg, ik wil niet weggaan. Zeg aan moeder dat ik
ziek ben. Ik wil niet weggaan."
"Crispin huil nu maar niet. De oude Tasio heeft gezegd dat we van
avond lekker zullen eten."
Crispin hief het hoofd op en keek zijn broer aan.
"Lekker eten! Ik heb nog heelemaal niet gegeten: ze willen me geen
eten geven zoolang dat geld nog niet terecht is... Maar als moeder
't gelooft? Jij moet haar zeggen, dat de eerste koster liegt, en de
pastoor die hem gelooft ook, dat ze allemaal liegen; dat ze zeggen
dat we dieven zijn, omdat onze vader zich slecht gedraagt en..."
Doch er kwam een hoofd voor den dag uit de holte van het trapje
dat naar de eerste verdieping voerde, en dit hoofd deed als dat van
Meduza de woorden op de lippen van den knaap bevriezen. Het was een
langgerekte magere kop met lange zwarte haren. Een blauwe bril verborg
het eene blinde oog.
Het was de hoofd-koster die zoo zonder gedruisch, onverwachts placht
te verschijnen.
De twee broertjes werden ijskoud.
"Jij, Basilio, krijgt een boete van twee realen, omdat je niet in de
maat luidt!" zeide hij met een spelonkstem, alsof hij zijn stembanden
kwijt was. "En jij, Crispin, jij moet van nacht hier blijven, totdat
wat je gestolen hebt, terecht is."
Crispin keek naar zijn broer, alsof hij om bescherming vroeg.
"We hebben vrij-af gekregen...moeder wacht ons om acht uur thuis",
stamelde Basilio schuchter.
"Nou mag jij ook niet om acht uur weg! Tot tien uur!"
"Maar, meneer, om negen uur mag je niet meer op straat, en ons huis
is zoo ver."
"Zoo, woû jij me de wet stellen?" vroeg de man toornig. En Crispin
bij een arm vattende trachtte hij hem weg te slepen.
"Meneer! 't Is al een week dat we moeder niet gezien hebben!" smeekte
Basilio, zijn broertje vastgrijpende, als wilde hij hem verdedigen.
De hoofdkoster gaf hem een tik zoodat hij losliet en trok Crispin
mee. Deze begon te schreien en liet zich op den grond vallen, terwijl
hij tot zijn broêr zeide:
"Ga niet van me weg. Ze zullen me doodmaken!" Maar de koster lette
er niet op, sleepte hem de trap af en verdween in de duisternis.
Basilio bleef achter zonder een woord te kunnen uitbrengen. Hij hoorde
de stooten die het lichaam van zijn broertje tegen de treden der trap
deed, dan een kreet, verscheidene klappen met de vlakke hand en daarna
verstomden die hartverscheurende geluiden allengs.
De knaap stond ademloos met gebalde vuisten en wijd opengesperde
oogen te luisteren.
"Wanneer zal ik een veld kunnen beploegen?" mompelde hij binnensmonds,
en ging haastig naar beneden.
Toen hij aan 't koor gekomen was, luisterde hij nog eens aandachtig:
de stem van zijn broertje verwijderde zich snel, en de kreet:
"moeder! broer!" stierf geheel weg, toen er een deur dicht
ging. Bevend, bedekt met zweet, bleef hij een oogenblik stilstaan. Hij
beet op zijn vuist, om een kreet te versmoren, die uit zijn hart
opdrong, en liet zijn blikken dwalen door de halve duisternis der
kerk. Daar ginds brandde zwakjes de olielamp. In 't midden stond de
katafalk. De deuren waren alle gesloten, en aan de vensters zaten
tralies.
Opeens liep hij het trapje op, ging de tweede verdieping over, waar
het kaarsje brandde, en klom naar de derde. Hij maakte de touwen los,
die aan de klepels vastzaten, en ging daarna weer naar beneden. Hij
was bleek, maar zijn oogen glansden en niet van de tranen.
De regen begon intusschen op te houden en de hemel werd allengs
helderder.
Basilio knoopte de touwen aaneen, bond een uiteinde aan een kant
van de balustrade, en zonder eraan te denken het licht uit te doen,
liet hij zich midden in de duisternis neerglijden.
Eenige oogenblikken later hoorde men op een der straten van het dorp
geluid van stemmen, en klonken er twee schoten. Doch niemand maakte
zich ongerust, en alles keerde weer tot de vorige rust terug.
XVI.
Sisa.
De nacht is donker: de dorpelingen slapen rustig; de families die de
afgestorvenen herdacht hebben, genieten voldaan van een vreedzamen
slaap: ze hebben drie deelen van den rozenkrans met "requiem's"
en de novene der zielen gebeden, en veel waskaarsen ontstoken voor
de heiligen-beelden. De rijken en machtigen hebben hun plicht gedaan
jegens de verwanten, die hun fortuin hebben nagelaten. Den volgenden
dag zullen ze de drie missen hooren, die elke priester leest; ze
zullen dan, naar ze van plan zijn, twee pesos geven om er nog een te
lezen en daarna de "aflaat" van de afgestorvenen koopen, die zooveel
zonden vergeeft. De hemelsche gerechtigheid schijnt toch waarlijk
niet zoo veel-eischend als de menschlijke.
Maar de arme en behoeftige, die nauwelijks genoeg verdient om te
bestaan en de belastinggaarders, klerken en soldaten moet omkoopen
om in vrede te kunnen leven, slaapt niet rustig, zooals de dichters
ter hoofdplaats gelooven, die wellicht nooit de ontberingen der
ellende hebben geleden. De arme is droevig en bezorgd. Dien nacht
heeft hij wel weinig gebeden opgezegd, maar toch veel in stilte
gebeden met smart in 't hart en tranen in de oogen. Hij weet niet
van de "novenen", kent geen schietgebedjes, noch de verzen, noch de
"oremus", die de geestelijke broeders opgesteld hebben voor hen die
geen eigen gedachten noch eigen gevoelens hebben, en hij verstaat ze
ook niet. Hij bidt in de taal van zijn nooddruft. Zijn ziel schreit
voor hem en voor de dooden, wier liefde zijn eenig goed was. Zijn
lippen kunnen "groetenissen" uitspreken, maar zijn geest schreeuwt
klachten uit en beschuldigingen...
De arme weduwe waakt tusschen de kinderen, die aan haar zijde slapen:
ze denkt aan de aflaten, die ze koopen moet voor de rust van haar
ouders en van haar overleden echtgenoot. "Een _peso_," denkt ze,
"een _peso_ is een week verzorging voor mijn kinderen, een week
van lachjes en geluk, mijn spaarpenningen van een heele maand, een
kleedje voor mijn dochtertje, dat al vrouw begint te worden..." "Maar
't hellevuur moet gebluscht worden" zegt de stem die ze heeft hooren
preeken; "ge moet u opofferen, 't moet! De kerk redt voor u de geliefde
zielen niet om-niet: ze geeft niet gratis aflaten uit. Ge moet die
koopen en in plaats van 's nachts te slapen, zult ge arbeiden. Uw
dochter--wel wat zou 't, dat haar schaamte onbedekt blijft... Vast
maar! Want de hemel is duur? De armen komen zoo moeilijk in den hemel!"
Die gedachten zweven in de ruimte tusschen de "sahig," [12] waarop de
schamele mat gespreid is, en de "palapoe", [13] waaraan de hangmat
is vastgemaakt waar het kind in gewiegd wordt. Zijn ademhaling is
gemakkelijk en rustig; van tijd tot tijd maakt het kauwbewegingen en
brengt geluiden voort: het droomt van eten; want de hongerige maag
is niet voldaan met wat de broertjes hem gegeven hebben.
De cikaden zingen hun eentonig lied eenparig met het snerpen
der krekels in het gras, of het geluid der veenmollen, die
uit hun schuilplaats kruipen, om voedsel te zoeken, terwijl de
"tokèq"--_tjakón_ zegt men in de Filippijnen--, niet meer bevreesd voor
't water, zijn kop voor den dag steekt uit de holte van een vermolmden
boomstam en het concert verstoort met zijn akelig stemgeluid. De honden
blaffen jammerend verderop in de straat, en de bijgelovige die het
hoort, is overtuigd dat de dieren de geesten en schimmen zien. Maar
noch de honden noch de insekten zien de smarten der menschen en toch
bestaan ze!
Ginds, ver van 't dorp, woont de moeder van Basilio en Crispin,
vrouw van een harteloos man, die voor haar kinderen tracht te leven,
terwijl hij lanterfant en hanegevechten bijwoont. Zijn bezoeken thuis
zijn zeldzaam, doch altijd smartelijk. Hij heeft haar stuk voor stuk
haar schamel huisraad ontroofd, om aan zijn ondeugd te voldoen,
en toen de geduldige Sisa niets meer bezat om de grillen van haar
man te bevredigen, toen begon hij haar te mishandelen. Zwak van
karakter, met meer hart dan verstand, kon zij alleen liefhebben en
schreien. Voor haar was haar echtgenoot haar God, haar kinderen waren
haar engelen. Hij die wist hoe zeer hij aangebeden en gevreesd werd,
gedroeg zich ook als alle valsche goden: iederen dag werd hij wreeder,
onmenschelijker en bedillender.
Toen Sisa hem eens dat ze hem somberder dan ooit zag, raadpleegde over
haar plan om Basilio koster te laten worden, ging hij voort met zijn
haan te liefkoozen. Hij zei geen ja of nee, en vroeg alleen, of hij
dan veel geld zou verdienen. Zij dorst niet verder aan te dringen,
doch haar benarde toestand en het verlangen om de jongens lezen en
schrijven te laten leeren in de dorpsschool noopten haar om haar plan
door te zetten. Haar man zeide weer niets.
Die nacht, zoo ongeveer tien uur of half-elf, toen de sterren reeds
aan den hemel fonkelden, die nu weer helder was, zat Sisa op een houten
bank, en keek naar eenige takken, die half-weg verbrand waren in haar
haard van ruwe hoekige steenen. Op een "toengko" of drievoet stond een
potje, waarin rijst kookte, en op gloeiende kolen lagen drie gedroogde
sardijnen, van die welke men drie voor twee "cuarto's" kan koopen.
Ze steunde haar kin op de palm van haar eene hand en staarde naar de
geelachtige zwakke vlam van de bamboe, welker vluchtige kolen spoedig
tot as vergaan. Een droeve glimlach verlichtte haar gelaat. Ze dacht
aan 't aardige raadsel van den pot en 't vuur, dat Crispin haar eens
opgegeven had. De knaap had gezegd:
Naupoe si Maïtim, sinoeloet ni Lapoelá,
Nang mahaó i koemará-karà [14].
Ze was nog jong en men kon zien dat ze mooi en bevallig moest geweest
zijn. Haar oogen, die ze evenals haar ziel aan de kinderen gegeven
had, waren schoon, met lange wimpers en diepen blik. Haar neus was
welbesneden, haar bleeke lippen waren sierlijk geteekend. Ze was wat de
Tagalen noemen _kajoemanging kaligatan_, dit wil zeggen bruin, maar van
een gave, zuivere tint. In weerwil van haar jeugd begon het verdriet of
wellicht de honger haar bleeke wangen hol te maken. Haar overvloedige
lokken, eertijds het sieraad van haar verschijning waren wel nog netjes
opgemaakt, maar uit gewoonte niet meer uit behaagzucht. Ze droeg het
haar in een zeer eenvoudigen wrong zonder haarspelden of kammetjes.
Ze was dagen achtereen het huis uit geweest, bezig aan een naaiwerk
dat ze zoo spoedig mogelijk af moest hebben. Ze had om geld te kunnen
verdienen dien morgen de mis niet bijgewoond, want heen en terug zou
haar dat twee uur gekost hebben: armoede dwingt tot zondigen! Toen
haar werk af was, had ze 't naar den klant gebracht, doch deze had
haar alleen beloofd te betalen.
Den heelen dag dacht ze aan de genoegens van den avond. Ze wist dat
haar kinderen zouden thuiskomen en was Voornemens ze te trakteeren. Ze
kocht sardijnen, plukte in haar tuintje de mooiste tomaten omdat ze
wist dat die 't lievelings-eten van Crispin waren. Ze vroeg aan haar
buurman, den filosoof Tasio, een plak wildzwijne-vleesch en een bout
van een wilden eend waar Basilio zooveel van hield. En vol blijde
hoop kookte ze de blankste rijst, die ze zelf had bijeen gegaard
op de dorsvloeren. Dat was inderdaad een pastoorsmaaltijd voor de
arme knapen.
Maar door een ongelukkig toeval kwam haar man en at de rijst, de snede
varkensvleesch, de eendebout, de vijf sardijnen en de tomaten op. Sisa
zeide niets, al was 't haar ook of ze zelf opgegeten werd. Toen hij
verzadigd was, dacht hij eraan naar de kinderen te vragen. Toen kon
Sisa glimlachen, en voldaan nam ze zich voor, dien avond maar niet
te eten, want wat er overbleef was niet genoeg voor drie. De vader
vroeg naar zijn kinderen, en dat was voor haar meer dan eten.
Daarop greep hij zijn haan en wilde heengaan.
"Wil je ze niet zien?" vroeg ze angstig. "De oude Tasio heeft me
gezegd dat ze wat later zouden wezen. Crispin kan al lezen en..,
misschien brengt Basilio zijn loon thuis."
Bij 't hooren van deze reden stond de man stil, weifelde een oogenblik,
maar zijn goede genius zegevierde.
"In dat geval moet je een 'peso' voor me bewaren?" zeide hij, en
stapte op.
Sisa schreide bitter, maar ze dacht weer aan haar kinderen en droogde
haar tranen. Ze kookte nieuwe rijst en maakte de drie sardijnen klaar
die er over waren: elk zou er anderhalf krijgen.
"Ze zullen wel goeden eetlust hebben!" dacht ze, "de weg is lang en
een hongerige maag heeft geen oogen."
Aandachtig luisterde ze naar 't geringste geluid van voetstappen:
krachtig en duidelijk, dan waren ze van Basilio, licht en ongelijk,
dan van Crispin, dacht ze.
De _kalao_ (toekang) had in 't bosch al twee- of drie maal zijn kreet
doen hooren, sinds de regen opgehouden was, en toch kwamen de kinderen
nog maar niet.
Ze deed de sardijnen in den pot om ze warm te houden, en ging naar
den drempel der hut, om naar den weg te kijken. Om zich wat afleiding
te geven, begon ze zachtkens te zingen. Ze had een mooie stem, en
wanneer haar kinderen haar "_koendiman_" (antwoord me) hoorden zingen,
schreiden ze zonder te weten waarom. Doch dien nacht beefde haar stem,
en kwamen de tonen traag voor den dag.
Ze staakte haar zang en peilde met haar blik de duisternis. Er kwam
niemand uit het dorp, behalve de wind, die het water deed druppelen
van de breede bladeren der pisang-boomen.
Plotseling zag ze een zwarten hond voor haar verschijnen. Het dier
sleepte iets voort op het pad. Sisa werd bang, nam een steen op en
wierp ermee naar het dier. Dit zette het op een loopen en jankte
akelig.
Sisa was niet bijgeloovig, maar ze had zooveel over voorgevoelens
en zwarte honden hooren spreken, dat ze door ontzetting aangegrepen
werd. Ze sloot ijlings de deur, en zette zich naast het licht neder. De
nacht begunstigt het geloof aan allerlei akeligs, en de verbeelding
bevolkt de lucht met spoken.
Ze trachtte te bidden, de Heilige Maagd, God aan te roepen dat ze
haar kinderen behoeden zouden, vooral den kleinen Crispin. En haar
gedachten dwaalden af van 't gebed, om alleen aan hen te denken:
aan de gelaatstrekken van hen beiden die haar voortdurend toelachten,
in droomenden en in wakenden toestand. Maar plotseling rezen haar de
haren te berge: zins-begoocheling of werkelijkheid, ze zag Crispin
staan naast den haard, daar waar hij placht te zitten om met haar
te keuvelen. Nu zeide hij niets. Hij keek haar aan met zijn groote,
peinzende oogen, en glimlachte.
"Moeder, doe open! Doe open, moeder!" zeide de stem van Basilio
van buiten.
Sisa huiverde sterk en het vizioen verdween.
XVII.
Basilio.
't Leven is een droom.
Nauw kon Basilio binnenkomen, of wankelend liet hij zich in de armen
zijner moeder vallen.
Een onverklaarbare koude overviel Sisa, toen ze hem alleen zag
aankomen. Ze wilde spreken, maar ze vond geen klanken; ze wilde
schreien, 't was haar onmogelijk.
Doch op 't gezicht van 't bloed, dat het voorhoofd van haar jongen
bedekte, kon ze een kreet uitstooten, alsof er een streng van haar
hart gebroken ware:
"Mijn kinderen!"
"Wees niet bang, moeder!" antwoordde Basilio, "Crispin is in 't
klooster gebleven."
"In 't klooster? Is hij in 't klooster gebleven? Leeft hij?"
De knaap sloeg zijn oogen naar haar op.
"O!" riep ze uit, van den grootsten angst overslaande tot de hoogste
vreugde. Sisa schreide, omhelsde haar zoon, zijn bloedend voorhoofd
met kussen overdekkend. "Crispin leeft! je hebt hem in 't klooster
achtergelaten ... en waardoor ben-je gewond, mijn kind? Ben-je
gevallen?"
En ze sloeg hem nauwkeurig gade.
"De hoofd-koster zei me, toen hij Crispin meenam, dat ik niet voor
tienen naar huis mocht. En omdat dat erg laat was, ben ik gevlucht. In
't dorp riepen de soldaten me 'werda' toe. Ik zette het op een
loopen. Toen hebben ze me geschoten en een kogel heeft even mijn
voorhoofd geraakt. Ik was bang dat ze me gevangen zouden nemen en
dat ze me de kazerne zouden laten schrobben, zooals ze dat met Pablo
gedaan hebben, die nog ziek is."
"Mijn God, mijn God!" mompelde de moeder huiverend, "ge hebt hem
gered!"
En terwijl ze doeken, water, azijn en reiger-doos zocht, riep ze:
"Een vingerbreedte verder en je was dood geweest! Ze zouden m'n jongen
doodgemaakt hebben! Die lui van de _guardia civil_ denken ook niet
aan de moeders!"
"Je moet zeggen dat ik uit een boom gevallen ben, hoor; niemand mag
er iets van weten, dat ze me vervolgd hebben."
"Waarom is Crispin achtergebleven?" vroeg Sisa, nadat ze haar zoon
verbonden had.
Deze keek haar enkele oogenblikken aan. Dan haar omhelzend vertelde
hij haar geleidelijk de zaak van het goud. Evenwel sprak hij niet
van de kwellingen die men zijn broertje aandeed.
Moeder en kind mengden hun tranen.
"Mijn goeie Crispin! Mijn lieve Crispin te beschuldigen! Dat is omdat
we arm zijn, en wij armen moeten maar alles verdragen!" mompelde
Sisa, met haar oogen vol tranen kijkende naar de _tienhoy_--het
lampje--waarvan de olie opraakte.
Zoo bleven ze een poos zwijgen.
"Heb je al gegeten? Nee? Er is rijst en wat gedroogde sardijnen."
"Ik heb geen trek. Water, ik wil alleen maar water."
"Jawel," hervatte de moeder, "ik wist wel dat je niet hield van
gedroogde sardijnen. Ik had wat anders voor je klaargemaakt, maar je
vader is er geweest, arme jongen!"
"Is vader er geweest?" vroeg Basilio, en hij keek onwillekeurig
vorschend naar het gelaat en de handen van zijn moeder. De vraag van
haar zoon kneep het hart van Sisa samen, want ze begreep hem maar al
te goed. Daarom haastte ze zich eraan toe te voegen:
"Hij is er geweest, en heeft veel naar jullie gevraagd. Hij woû jullie
zien. Hij had ergen honger. Hij heeft gezegd dat als jullie voortgaat
met goed op te passen, hij weer bij ons in zou komen wonen."
"O!" viel Basilio in, en zijn lippen trokken zich met ergernis samen.
"Jongen!" vermaande zij.
"Wees niet boos, moeder!" antwoordde hij ernstig, "is het niet beter
zoo met ons drieën: u, Crispin en ik? Maar u schreit. Ik heb niets
gezegd."
Sisa zuchtte.
"Eet je heelemaal niets? Laten we dan naar bed gaan, want het is
al laat."
Sisa sloot de hut, en bedekte de weinige sintels met as, opdat ze
niet uit zouden gaan.
Basilio prevelde zijn gebeden, en legde zich te ruste bij zijn moeder,
die geknield bad.
Hij voelde zich huiverig. Hij trachtte de oogen te sluiten en dacht
aan zijn broertje, dat dien nacht erop gevlast had bij moeder thuis te
slapen en dat nu schreide en van vrees beefde in een donkeren hoek van
't klooster. Zijn ooren herhaalden hem die kreten, zooals hij ze in den
toren gehoord had, maar zijn vermoeide hersenen begonnen denkbeelden
te verwarren, en de geest der droomen daalde neder op zijn oogen.
Hij zag een alkoof, waar twee kaarsen brandden. De pastoor, met een
rotan in de hand, luisterde somber naar den hoofd-koster, die tot hem
sprak in een vreemde taal en met vreeselijke gebaren. Crispin beefde
en wendde zijn betraande oogen overal heen, alsof hij iemand zocht
of naar een schuilplaats uitkeek.
De pastoor richt zich tot hem en roept hem vertoornd iets toe. De
rotan suist. De knaap loopt weg om zich achter den koster te
verschuilen. Doch deze grijpt hem, maakt zich van hem meester en levert
hem over aan de woede des priesters. De ongelukkige worstelt, trapt,
schreeuwt, werpt zich op den grond, rolt, staat op, vlucht, glijdt
uit, valt en weert de slagen met de handen af, die hij dan gillend
van pijn weghoudt. Basilio ziet hem zich wringen, met zijn hoofd
tegen den grond slaan, ziet den rotan en hoort hem zwiepen! Wanhopig
staat zijn broertje op. Gek van pijn werpt hij zich op zijn beulen
en bijt den pastoor in de hand. Deze stoot een kreet uit, en laat
den rotan vallen. De koster grijpt een stok, geeft hem daarmee een
slag op het hoofd en de knaap valt bedwelmd neer. De pastoor, zich
gewond ziende, schopt hem, maar de ander verdedigt zich niet meer,
schreeuwt niet meer: hij rolt over den grond als een slappe massa en
laat een vochtig spoor achter...
De stem van Sisa riep hem tot de werkelijkheid terug.
"Wat scheelt je? waarom huil je?"
"Ik heb gedroomd!... Och God!" riep Basilio uit en richtte zich op,
gutsend van 't zweet, "'t was een droom, zeg, moeder, het was maar
een droom. Niets meer dan een droom!"
"Wat heb je gedroomd?"
De jongen antwoordde niet. Hij ging zitten om zijn tranen en zweet
af te drogen. Het was volkomen donker in de hut.
"Een droom, een droom!" herhaalde Basilio zacht.
"Vertel me toch wat je gedroomd hebt. Ik kan niet slapen!" zeide zijn
moeder, toen haar zoon zich weer nederlegde.
"Nu dan," zeide deze zacht, "ik droomde dat we aren gingen lezen... op
een veld, waar veel bloemen stonden; de vrouwen hadden manden vol met
aren.... Ik herinner me niets verder, moeder, van 't andere herinner
ik me niets meer!"
Sisa hield niet aan. Ze gaf niet om droomen.
"Moeder, ik heb vannacht een plan gemaakt," zeide Basilio, na eenige
oogenblikken van stilte.
"Wat voor plan?" vroeg zij.
Sisa, nederig in alles, was zelfs nederig tegenover haar kinderen:
ze hield ze voor verstandiger dan zij zelve.
"Ik wil geen koster meer worden!"
"Hoe zoo?"
"Luister eens, moeder, naar wat ik overdacht heb. Vandaag is de zoon
van Don Rafael uit Spanje teruggekomen en die zal wel even goed zijn
als zijn vader. Welnu, moeder, morgen haalt u Crispin weg, u ontvangt
mijn loon en u zegt dat ik geen koster meer wil worden. Zoodra
ik hersteld ben, ga ik Don Crisóstomo opzoeken, en dan zal ik hem
vragen, om koe- of karbouwen-hoeder bij hem te worden, ik ben al
groot genoeg. Crispin zal kunnen leeren bij de oude Tasio in huis;
die ranselt niet en is goed, al gelooft de pastoor 't ook niet; wat
zouden we nog van den pater te vreezen hebben? Geloof me, moeder,
de oude Tasio is goed. Ik heb hem dikwijls in de kerk gezien, wanneer
er niemand in was. Hij knielde en bad, gelooft u me. Dus moeder, ik
word geen koster: je verdient toch weinig, en wat je verdient vliegt
weg aan boeten. Iedereen klaagt over 't zelfde. Ik word herder,
en als ik goed zorg voor wat me toevertrouwd wordt, dan houdt mijn
baas van me. Crispin houdt veel van melk. Wie weet, of ze me niet een
koe-kalfje geven, als zij zien dat ik me goed gedraag. We zullen er
goed op passen en 't vetmesten, net als onze hen. In 't bosch zal ik
vruchten plukken, en ze dan in 't dorp verkoopen tegelijk met groenten
uit onzen tuin. En zoo zullen we geld verdienen. Ik zal strikken en
vallen zetten, om vogels en boschkatten te vangen. Ik zal gaan visschen
in de rivier, en wanneer ik grooter ben, ga ik jagen. Ik kan dan ook
houthakken om te verkoopen of om aan den eigenaar van de koeien cadeau
te geven. En zoo houden we hem te vriend. Wanneer ik kan ploegen, zal
ik hem vragen, om me een stukje grond af te staan, om er suikerriet
of maïs te planten, en dan hoeft u niet meer tot midden in den nacht
te zitten naaien. Dan hebben we nieuwe kleêren voor de feestdagen,
en zullen we vleesch en groote visch eten. Ondertusschen leef ik
vrij, we zullen elkaar alle dagen kunnen zien en samen eten. En omdat
toch de oude Tasio zegt dat Crispin veel aanleg voor leeren heeft,
zullen we hem in Manila laten studeeren. Ik zal wel werken, om hem
te onderhouden, nietwaar moeder? En dan wordt hij dokter, wat dunkt u?"
"Och wat zou ik ervan denken? Stellig!" antwoordde Sisa, haar zoon
omhelzend.
Ze had opgemerkt dat deze voor de toekomst in 't geheel geen rekening
hield met zijn vader, en ze schreide stille tranen.
Basilio ging voort met over zijn plannen te spreken met dat vertrouwen
van zijn leeftijd, wanneer men alleen ziet wat men wil zien. Sisa
zeide op alles ja, alles scheen haar goed. De slaap daalde allengs
weer neder op de vermoeide oogleden van den knaap.
Hij zag zich reeds als koehoeder samen met zijn broertje. Ze plukten
djamboe's, klèngkèng's en andere vruchten in het bosch. Ze liepen
van tak tot tak, vlug als vlindertjes. Ze gingen grotten binnen en
zagen, dat de wanden glommen. Ze baadden zich in de bronnen en 't
zand bestond uit stofgoud en de steenen waren als de edelsteenen in
de kroon der Heilige Maagd. De vischjes zongen en lachten hun toe,
de planten bogen hun met munten en vruchten beladen takken. Daarop
zag hij een klok, die aan een boom hing, en een lang touw, om haar te
luiden. Aan 't touw was een koe gebonden met een vogelnestje tusschen
de horens. En Crispin zat in de klok. En zoo droomde hij verder.
Maar zijn moeder, die niet zijn jeugd had en evenmin een uur geloopen
had, sliep niet.
XVIII.
Zieltjes in nood.
't Zal ongeveer zeven uur in den morgen geweest zijn, toen Fray Salvi
zijn laatste mis las: alle drie werden in één uur afgedaan.
"De pater is ziek," zeiden de vrome vrouwtjes. "Hij beweegt zich niet
zoo statig en sierlijk als gewoonlijk."
Hij ontdeed zich van zijn miskleed zonder een woord te zeggen, zonder
naar iemand te kijken, zonder een enkele opmerking.
"Opgepast!" fluisterden de kosters onder elkaar. "De storm komt
opzetten! 't Zal zoo meteen boeten regenen. En dat alles om twee
beroerde jongens!"
Hij verliet de sakristie, om naar zijn pastorie te gaan, waar in
de voorgalerij een achttal vrouwen op de banken gezeten en een man,
die heen en weer liep, op hem wachtten. Toen ze hem zagen aankomen,
stonden de vrouwen op en een vrouw trad op hem toe, om hem de hand
te kussen. Doch de geestelijke maakte zulk een gebaar van ongeduld,
dat ze midden op haar weg stil bleef staan.
Ze begreep daar niets van. Zoo'n bejegening aan haar, Zuster Rufa,
de vrome "celadora"--soort kommissaris van orde--van de Broederschap!
De vrouwen bespraken levendig het geval en eindigden met ruzie te
maken over een verloren varken, dat Rufa beweerde teruggevonden
te hebben door de tusschenkomst van den heiligen Antonius terwijl
anderen zeiden dat ze een andermans varken voor 't hare had aangezien
en verkocht! Deze twist bijgelegd, ontstond er een woordenwisseling
over de keuze van een prediker voor het feest; de pastoor had er drie
voorgesteld: pater Dámaso, pater Martin of de "coadjutor".
Op dat oogenblik kwam Sisa aan, met een mand op haar hoofd. Ze groette
de vrouwen en ging de trap op.
"Die gaat naar boven! Laten wij ook naar boven gaan!" zeiden de
anderen.
Sisa voelde haar hart hevig kloppen terwijl ze de trap opging; ze
wist niet wat ze den pater zou zeggen om zijn toorn te bezweren, en
welke gronden ze moest aanvoeren, om voor haar zoontje te pleiten. Dien
morgen was ze bij 't eerste ochtendgloren in haar tuin gegaan, om haar
mooiste groenten te plukken die ze daarna tusschen pisang-blâren en
bloemen in een mand had gelegd. Ze was ook naar den rivier-oever gegaan
om er "pakoe" te zoeken: ze wist dat de pastoor daar als sla veel van
hield. Ze had haar beste kleêren aangetrokken, en met de mand op het
hoofd was ze zonder haar zoontje te wekken, naar het dorp vertrokken.
Trachtende zoo min mogelijk gedruisch te maken, steeg ze langzaam de
trap op, aandachtig luisterend of ze niet wellicht een wel-bekende
frissche kinderstem zou hooren.
Doch ze hoorde noch ontmoette iemand, en richtte zich naar de keuken.
Daar keek ze in alle hoeken. Bedienden en kosters ontvingen haar
koel. Ze groette, maar kreeg nauwelijks een wedergroet.
"Waar kan ik deze groenten laten?" vroeg ze, zonder zich beleedigd
te toonen.
"Daar... waar je wilt!" antwoordde de kok, terwijl hij, druk aan zijn
werk, er bijna niet op lette; hij was bezig een kapoen te plukken.
Sisa legde de térong's, petola's, de balsem-appels, de "zarzalida"
en malsche "pakoe"-takjes netjes op de tafel. Daarna legde ze de
bloemen er boven op, lachte vergenoegd, en vroeg aan een bediende
die haar handelbaarder voorkwam dan de kok:
"Zou ik den pater niet kunnen spreken?"
"Die is ziek," antwoordde de man zacht.
"En Crispin? Weet u ook, of die in de sakristie is?"
De bediende keek haar verbaasd aan.
"Crispin?" vroeg hij de wenkbrauwen fronsend.
"Is die niet bij u thuis? wou u dat soms loochenen?"
"Basilio is thuis, Crispin is hier gebleven," antwoordde Sisa. "Ik
wil hem zien..."
"Jawel!" zei de bediende. "Hij is gebleven, dat is zoo, maar
daarna... daarna is hij met een heeleboel dingen, die hij gestolen
had, ervandoor gegaan. De pastoor heeft me van morgen vroeg naar de
kazerne gestuurd om er kennis van te geven aan de Guardia-Civil. Ze
zullen nu wel naar uw huis zijn gegaan, om de jongens te halen."
Sisa sloeg de beide handen tegen de ooren, deed den mond open, maar
haar lippen bewogen zich tevergeefs: er kwam geen geluid uit.
"Nou, jij hebt ook mooie jongens, hoor!" voegde de kok erbij. "Je kunt
wel zien, dat je je man nooit bedrogen hebt: je kinderen zijn net als
hun vader! Pas maar op, dat de kleine hem niet nog den baas af wordt!"
Sisa barstte in bitter schreien uit en viel op een bank neer.
"Je moet hier niet huilen!" riep de kok haar toe. "Weet je dan niet,
dat de 'padre' ziek is, ga op straat janken!" De arme vrouw werd bijna
de trappen af geduwd, tegelijkertijd dat ook de "zusters" heengingen,
die onder elkaar mompelden en gissingen maakten over de ongesteldheid
van den pastoor.
De ongelukkige moeder verborg haar gelaat met haar zakdoek, en
onderdrukte haar schreien.
Toen ze op straat was, keek ze besluiteloos om zich heen. Dan, als
had ze een besluit genomen, verwijderde ze zich snel.
XIX.
Avonturen van een schoolmeester.
Het meer, omringd door zijn bergen, sluimert rustig met die huichelarij
der elementen, welke heden niet doet vermoeden dat het den vorigen
nacht meegeloeid heeft met den storm. Bij 't eerste glimpje van den
dageraad, dat op de wateren de lichtgeesten wakker roept, teekenen
zich in de verte, bijna aan de kim, grauwe silhouetten af: het zijn
de bootjes der visschers, die hun net ophalen; kleine vaartuigen,
die hun zeilen spannen.
Twee mannen, in diepen rouw gekleed, slaan van een hoogte zwijgend
het water gade: een van hen is Ibarra en de ander is een jongmensch
met een nederig voorkomen en weemoedige trekken.
"Hier is 't!" zeide de laatste. "Hier werd het lijk van uw vader in
't water gesmeten. Hier bracht de doodgraver luitenant Guevara en mij!"
Ibarra drukte hartelijk de hand van 't jongmensch.
"U hoeft er mij niet dankbaar voor te wezen!" hervatte deze. "Ik was
uw vader veel verschuldigd en de eenige dienst dien ik hem bewees,
was hem naar zijn graf te vergezellen. Ik was gekomen zonder iemand
te kennen, zonder aanbevelingen, zonder naam, zonder fortuin, net als
nu. Mijn voorganger had de school opgegeven om een tabakshandel te
beginnen. Uw vader beschermde mij, verschafte me een huis en deed
me alles aan de hand wat ik noodig kon hebben om mijn onderwijs
te bevorderen. Hij kwam naar school en deelde eenig klein geld uit
onder de arme jongens die goed leerden; hij voorzag ze van boeken en
schrijfbehoeften. Och, maar dat duurde kort, zooals alle goede dingen!"
Ibarra ontblootte het hoofd en scheen een heele poos in gebed
verzonken. Dan wendde hij zich tot zijn metgezel en zeide:
"U zeide dat mijn vader de arme kinderen hielp."
"En nu?"
"Nu doen ze wat ze kunnen, en schrijven wanneer het hun mogelijk is."
"Hoe zoo?"
"Om hun gescheurde hemden en hun beschaamde gezichten."
Ibarra zweeg even.
"Hoeveel leerlingen heeft u nu?" vroeg hij ten slotte met een zekere
belangstelling.
"Meer dan twee honderd op de lijst, en vijf-en-twintig in de klas."
"Hoe komt dat zoo?"
De schoolmeester lachte weemoedig en riep:
"Als ik u de oorzaken daarvan woû zeggen, zou ik u een lange,
vervelende geschiedenis moeten vertellen."
"U moet mijn vraag niet aan ijdele nieuwsgierigheid toeschrijven,"
ging Ibarra voort, en keek ernstig naar den verren horizont. "Ik heb
er verder over nagedacht en ik geloof dat het beter is de denkbeelden
van mijn vader te verwezenlijken dan om hem te treuren, en veel beter
dan hem te wreken. Zijn graf is de heilige natuur, en zijn vijanden
waren dorpsmenschen en een priester: ik vergeef de eersten om hun
domheid, en ik eerbiedig den ander om zijn ambt, en omdat ik wil dat de
godsdienst geëerbiedigd wordt, die de maatschappij heeft opgevoed. Ik
wil me bezielen met den geest van den man, die mij 't leven gaf, en
daarom zou ik hinderpalen willen kennen die het onderwijs hier vindt."
"Het land" zeide de onderwijzer, "zal uw vaders nagedachtenis zegenen,
als u zijn mooie bedoelingen verwezenlijkt. Wilt u weten wat hier
het onderwijs in den weg staat? Welnu, in de omstandigheden waarin
we leven, zal van het onderwijs zonder een machtige hulp nooit iets
terechtkomen. Ten eerste omdat er bij de kinderen geen lokmiddel,
geen prikkel is, ten tweede omdat zelfs al waren ze er wel, het gebrek
aan middelen en allerlei vooroordeelen ze dooden. Men zegt dat in
Duitschland de zoon van een landbouwer acht jaar op de dorpsschool
leert. Wie zou hier de helft van dien tijd willen besteden, wanneer
men er zulke schamele vruchten van plukt? Ze lezen, schrijven en
leeren stukken van buiten in 't Spaansch en soms heele boeken, zonder
er een woord van te begrijpen. Wat voor nut trekt de zoon van onze
dorpelingen van de school?"
"En u die weet waar 't kwaad schuilt, heeft u dan er aan gedacht het
te verhelpen?"
"Och!" antwoordde de ander droevig het hoofd schuddend, "een arme
schoolmeester kan alleen niet vechten tegen de vooroordeelen, tegen
zekere invloeden. In de allereerste plaats zou ik een school moeten
hebben, een lokaal, en niet zooals 't nu is een ruimte naast het
rijtuig van den pastoor, onder 't klooster, waar ik onderwijs mag
geven. Daar hinderen de kinderen, die ervan houden hardop te lezen,
natuurlijk den 'padre'; die komt dan soms zenuwachtig beneden,
vooral wanneer hij zijn buien heeft; dan beknort hij ze en scheldt
mij soms uit. U begrijpt licht, dat men zoo niet kan onderwijzen of
leeren. Een kind eerbiedigt zijn leermeester niet meer, zoodra het
ziet dat hij beleedigd wordt, zonder dat hij zijn rechten kan doen
gelden. Een onderwijzer moet, om aangehoord te worden, om te maken dat
men zijn gezag niet in twijfel trekt, prestige hebben, een goeden naam,
zedelijke kracht, een zekere vrijheid. En sta u me toe dat ik u over
droevige bizonderheden spreek. Ik heb hervormingen willen invoeren
en ze hebben me uitgelachen. Om het kwaad te verhelpen waarover ik
ze sprak, trachtte ik het Spaansch op mijn school te onderwijzen,
want, behalve dat het gouvernement het voorschreef, oordeelde ik
ook dat het een voordeel voor alle leerlingen zou wezen. Ik paste de
eenvoudigste methode toe--zinnetjes en naamwoorden--zonder veel aan
groote regels te doen, hopende hun later de spraakkunst te leeren,
wanneer ze al op de hoogte van de taal waren.
"Na verloop van eenige weken verstonden de vlugsten me bijna, en
maakten die al eenige zinnetjes."
De schoolmeester zweeg even en scheen te aarzelen. Dan, alsof hij
zich daar overheen zette, ging hij voort:
"Ik hoef me niet te schamen voor 't verhaal van mijn grieven: iedereen
zou in mijn geval net-zoo gehandeld hebben. Zooals ik dan zei, begon
het goed. Maar, eenige dagen later liet Pater Dámaso, die toen onze
pastoor was, mij door den hoofd-koster bij zich roepen. Omdat ik zijn
karakter kende en bang was hem te laten wachten, ging ik dadelijk naar
boven, kwam binnen en zeî hem goeden dag in 't Spaansch. Hij stak
me als eenige wedergroet zijn hand toe, om die te kussen, trok die
daarna terug, en zonder een woord te zeggen, begon hij luidkeels en
spottend te lachen. Ik stond beteuterd. De hoofd-koster was erbij. In
't eerst wist ik niet wat ik zeggen zou. Ik bleef hem aankijken. Maar
hij ging door met lachen. Ik werd al ongeduldig, en zag in dat ik een
onvoorzichtigheid zou begaan, want een goed christen zijn en waardig
daarbij te wezen, vind ik niet onvereenigbaar. Ik wou hem juist
vragen waarom hij zoo deed, toen hij opeens van lachen in beleedigen
oversloeg, en sarkastisch zeî: 'Zoo, zoo "_buenos dias_"! [15]
_Buenos dias_! Wel dat 's leuk! Je kent dus al Spaansch?!' En toen
lachte hij weer."
Ibarra kon niet nalaten even te glimlachen.
"U lacht erom," hervatte de onderwijzer, zelf ook lachende. "Ik
verzeker u dat ik toen heelemaal geen lust in lachen had. Ik stond
daar en ik voelde dat het bloed me naar 't hoofd steeg, en een onweer
mijn hersens benevelde. Ik zag den pastoor ver, ver weg. Ik stapte op
hem toe, om hem te antwoorden, zonder te weten wat ik eigenlijk wou
zeggen. Maar de koster kwam tusschenbeide. Hij zelf stond op, en zei
me, dezen keer in ernst, in 't Tagaalsch: 'Pronk nu maar bij mij niet
met geleende veeren. Hoû je bij je moêrs-taal en bederf het Spaansch
niet, want dat is geen kost voor jullie.' Ken je meester Ciruela? Nu,
Ciruela en die was een schoolmeester die niet kon lezen, hield school.
"Ik wou hem aanhouden, maar hij ging zijn kamer in en sloot driftig
de deur. Wat moest ik doen, ik die nauwelijks te eten heb met mijn
traktement, die om 't te ontvangen telkens de schriftelijke goedkeuring
van den pastoor noodig heb en een reis naar de hoofdplaats van de
provincie moet maken. Wat kon ik doen tegen hem, de eerste zedelijke,
politieke en burgerlijke autoriteit in een dorp, die gesteund wordt
door zijn corporatie, gevreesd door 't gouvernement, rijk, machtig,
die altijd en door iedereen wordt geraadpleegd, aangehoord, geloofd,
aan wien altijd iedereen zich stoort? Als die me beleedigt, moet
ik mijn mond houden. Als ik er iets tegen zeg, word ik uit mijn
baantje gezet en verlies ik voor goed mijn broodwinning. En 't
onderwijs zou daar nog niets door winnen: integendeel, iedereen zou
de partij van den pastoor opnemen, ze zouden me uitkrijten, me ijdel,
trots, verwaand, een slecht kristen, een onopgevoed mensch noemen,
of anders anti-Spaansch gezind en _filibustero_--opstandeling. Van een
schoolmeester verwacht men geen kennis en geen ijver; men eischt alleen
van hem berusting, nederigheid, ongevoeligheid. God moge me vergeven,
als ik mijn geweten en mijn verstand verloochend heb, maar ik ben
in dit land geboren, ik moet leven, ik heb een moeder, en ik geef me
over aan mijn lot als een lijk dat door het water wordt meegesleept."
"En heeft u zich door dien hinderpaal voor altijd laten ontmoedigen? En
't is u daarna beter gegaan?"
"Gave God dat ik door schande wijs was geworden!" antwoordde hij,
"dat mijn ellenden zich daartoe bepaald hadden! 't Is waar dat ik
sinds dien tijd een afkeer kreeg van mijn werkkring. Ik dacht erover,
een levensonderhoud te zoeken, evenals mijn voorganger; omdat, als
je werk doet tegen je zin en met schaamte, dan is 't een marteling,
en omdat de school me iederen dag mijn hoon herinnerde en ik er heel
bittere uren doorbracht. Maar wat moest ik doen? Ik kon mijn moeder die
teleurstelling niet geven: ik moest haar zeggen dat haar drie jaren
van opoffering, om mij dezen werkkring te verschaffen, nu mijn geluk
zijn. Ik moet haar doen gelooven dat de betrekking hoogst eervol is,
het werk genotvol, dat mijn weg bezaaid is met rozen; dat ze me in
't dorp eerbiedigen en hoogachten. Als ik dat niet deed, zou ik een
ander ongelukkig maken, zonder dat ik 't zelf minder werd. Behalve
nutteloos, zou dat zelfs zondig wezen. Ik ben dus in mijn betrekking
gebleven en heb me niet willen neerslaan: ik heb getracht te worstelen
met mijn lot."
De onderwijzer zweeg een oogenblik, om daarna voort te gaan:
"Ik heb toch profijt gehad van die smadelijke behandeling. Ik deed een
zelfonderzoek en besefte tenslotte dat ik heel weinig wist. Ik ging
met hart en ziel studeeren. De oude filosoof leende me boeken. Zoo
kreeg ik allerlei nieuwe inzichten. Ik begreep dat het ouderwetsche
ranselsysteem op school uit den booze was: 't schaamtegevoel verdwijnt
erdoor en de kinderen die een ander kind moeten slaan worden wreed. Ik
schafte dus de heele lichamelijke kastijding af. Eerst ging 't niet
best: veel leerlingen leerden slecht, maar ik hield vol, en ik merkte
op dat er langzamerhand meer lust kwam. Er kwamen meer kinderen
en ze verzuimden minder. Een, die eenmaal in 't bijzijn van alle
anderen geprezen was, leerde den volgenden dag het dubbele. Al heel
gauw verbreidde zich in 't dorp het nieuwtje, dat ik op school niet
sloeg. De pastoor liet me roepen, en omdat ik weer zoo'n tooneel als
vroeger vreesde, groette ik hem stijf in 't Tagaalsch. Dezen keer was
hij ernstiger tegenover me. Hij zei me dat ik de kinderen bedierf,
dat ik mijn tijd verspilde, dat ik mijn plicht niet deed, dat de
vader die niet sloeg zijn kind haatte, volgens den Heiligen Geest,
dat 'de letter met het bloed ingaat' enz., enz. Hij haalde me een
hoop dingen aan uit de oude doos, alsof het voldoende was dat iets
door de menschen van den ouden tijd gezegd was, om onweerlegbaar te
wezen... Nu, 't kwam daarop neer, dat hij aanbeval naar zijn woorden
te handelen en weer tot het oude stelsel terug te keeren, want anders
zou hij over me klagen bij den burgemeester. Mijn ongeluk bleef
daarbij niet: eenige dagen later kwamen de vaders van de kinderen
onder 't klooster bij me en ik heb al mijn geduld en lijdzaamheid
te hulp moeten roepen. Ze spraken met lof over den ouden tijd,
toen er flink geranseld werd. Sommigen lieten 't daar niet bij,
maar zeiden me ronduit dat als ik met mijn systeem voortging, hun
kinderen niets zouden leeren en dat zij ze van de school af zouden
nemen. 't Gaf niets, of ik al met hun redeneerde: ik was te jong. Och,
wat had ik er wel voor gegeven, als ik grijze haren gehad had! Ze
haalden het gezag van den pastoor aan, van dezen en genen, en ze
stelden ook zichzelf als voorbeeld: als zij geen ransel hadden gehad,
hadden ze stellig niets geleerd. De sympatie die enkelen me bewezen,
verzoette alleen een beetje de bitterheid van deze teleurstelling."
"Ik moest dus een stelsel opgeven dat me na veel moeite vruchten begon
op te leveren. Wanhopig bracht ik den volgenden dag mijn marteltuigen
weer op school, om mijn barbaarsche taak te hervatten. De opgeruimdheid
verdween, en er heerschte weer bedroefdheid op de gezichtjes van
de kinderen. Ze begonnen al van me te houden! 't Waren mijn eenige
vrienschapsbetrekkingen.... Ofschoon ik trachtte erg spaarzaam te zijn
met mijn kastijdingen, voelden de kinderen zich toch diep gekwetst
en vernederd. En ze schreiden bitter. Dat deed me pijn, en al was
ik inwendig ook wrevelig op hun aartsdomme familie, ik kon me niet
wreken op die onschuldige slachtoffers van de vooroordeelen van hun
ouders. Hun tranen brandden me in de ziel. Ik gaf het op, en dien
eersten dag liet ik de school voor den tijd uitgaan, om thuis op mijn
eentje eens uit te schreien... Misschien bent u verwonderd over mijn
gevoeligheid, maar u zou die begrijpen, als u in mijn plaats was. De
oude Tasio zeî me: 'Zoo, willen de paters ransel? Waarom heb je hun
niet geranseld?' Als gevolg daarvan werd ik ziek."
Ibarra luisterde aandachtig.
"Nauwelijks beter, kwam ik weer op school en ik vond mijn leerlingen
tot op een vijfde verminderd.
"De besten waren heengegaan bij de hervatting van 't oude systeem. En
van degenen die overgebleven waren--die naar school gingen om 't
werken thuis te ontloopen--toonde geen enkele vreugde, niet een
wenschte me geluk met mijn beterschap: 't was hun onverschillig of
ik ziek was gebleven, want mijn plaatsvervanger sloeg wel meer, maar
kwam daartegenover ook maar zelden op school. Mijn andere leerlingen,
die door hun ouders gedwongen werden naar school te gaan, gingen aan
den kuier. En ik kreeg de schuld dat ik ze te veel vertroeteld had,
ik werd overladen met verwijtingen."
"En heeft u maar vrede genomen met uw nieuwe leerlingen?" vroeg Ibarra.
"Wat kon ik anders?" antwoordde hij. "Maar er was 't een en ander
gebeurd in den tijd dat ik ziek was: we hadden een anderen pastoor
gekregen. Ik vatte opnieuw hoog op en probeerde nog eens, of ik
niet gedaan kon krijgen dat de tijd voor de kinderen niet heelemaal
verloren zou gaan en dat ze zooveel mogelijk profijt zouden trekken
van hun kastijdingen. Ik wilde, nu ze me niet konden liefhebben,
dat ze tenminste iets nuttigs van me zouden meekrijgen, dat ze
later met minder bitterheid aan me terug zouden denken. Er waren
geen boeken in 't Tagaalsch, behalve de katechismus: al 't overige
was in 't Spaansch. En dan, wat waren dat nog voor boeken? Ik ging
aan 't vertalen, dikteerde stukken, maakte zelfs een kaart van de
provincie... Dezen keer kwamen de vrouwen in beroering, de mannen
vergenoegden zich met te glimlachen over iets waarin ze een nieuwe
dolheid van mij zagen. De nieuwe pastoor liet me roepen. Hij gaf me wel
geen standjes, maar zeide dat ik in de eerste plaats aan den godsdienst
moest denken, en dat de kinderen, voordat ze die andere dingen leerden,
eerst op een examen moesten bewijzen dat ze de godsdienstige boekjes
en de katechismus goed van buiten kenden.
"Ik ben dus nu weer aan 't werk, om van de kinderen papegaaien te
maken, zoodat ze al die zaakjes van buiten kennen zonder er iets van
te snappen, 't Gaat... En zoo zullen we doen tot onzen dood en zoo
zullen ook doen, die nog geboren moeten worden. En dan praten ze in
Europa van vooruitgang!"
"Kom, we mogen niet zoo pessimistisch zijn!" zeide Ibarra, terwijl
hij opstond. "De 'teniënte mayor' heeft me een uitnoodiging gezonden,
om een vergadering van den gemeenteraad bij te wonen... Wie weet of
u daar niet een antwoord op uw vragen zal krijgen?"
De onderwijzer stond ook op, doch hij schudde vol twijfel het hoofd,
en antwoordde:
"U zult zien dat van 't voorstel waarover ze me gesproken hebben al
even weinig terechtkomt als van al mijn ideeën! 't Zal wat wezen!"
XX.
De vergadering van den gemeenteraad.
De zaal waarin deze gehouden werd, was twaalf tot vijftien meter lang
en acht tot tien breed. De muren witgekalkt, waren bedekt met meer of
minder leelijke houtskool-teekeningen, sommige zeer onfatsoenlijk,
met bijschriften die ze verduidelijkten. In een hoek, netjes tegen
den muur gezet, waren een tiental oude vuursteen-geweren zichtbaar
tusschen wat vervuilde en verroeste sabels, korte degens en kléwang's:
dat was de bewapening der burgerwacht, der z.g. _cuadrillero's_.
Aan het eene uiteinde van de zaal, dat versierd was met smerige roode
gordijnen, hing half verborgen aan den wand het portret van Zijne
Majesteit. Onder het portret, op een houten estrade, opende een
oude leuningstoel zijn verwoeste armen. Daarvoor stond een groote
houten tafel, vol inktvlekken, bekerfd en begroefd met inschriften
en monogrammen, zooals men die wel ziet op de tafels in Duitsche
herbergen die veel door studenten bezocht worden. Banken en kreupele
stoelen maakten de verdere meubileering uit.
Dit was de zittingszaal voor het gerechtshof, voor de martelingen
enz. Tegenwoordig beraadslagen hier de authoriteiten van het dorp en
van de wijken. De partij der ouden is streng gescheiden van die der
jongen. Ze kunnen elkaar niet uitstaan en vertegenwoordigen de partij
van 't behoud en die der vrijzinnigen. Alleen neemt hun strijd in
't dorp een feller karakter aan.
"Ik vind het gedrag van onzen burgervader verdacht, hoor!" zeide
Don Filipo de teniënte mayor of onder-burgemeester, het hoofd der
liberale partij tot zijn vrienden. "Hij moet bepaald een geheim
plannetje hebben, dat hij de discussie over de begrooting tot het
laatste nippertje uitstelt. Verbeeld je, we hebben daar nog maar elf
dagen voor."
"En hij is in 't klooster gebleven, om met den pastoor te konfereeren,
die ziek is!" merkte een der jongeren op.
"Dat doet er niet toe!" beweerde een ander. "We hebben alles al
klaar. Als nu maar 't voorstel van de ouden niet de meerderheid
krijgt...."
"Dat geloof ik niet!" zei Don Filipo. "Ik zal het voorstel van de
ouden indienen...."
"Hoe zoo? Wat zegt u?" vroegen de bijzittenden verbaasd.
"Ik zeg dat, als ik 't eerst spreek, ik het voorstel van onze vijanden
zal indienen."
"En het onze?"
"Daar moeten de heeren zich mee belasten," antwoordde de "teniënte"
lachend. En zich tot een jong buurthoofd wendend zeide hij: "De heeren
moeten eerst spreken, wanneer ik het afgelegd heb."
"We begrijpen u niet meneer!" zeiden de anderen en keken hem vol
bange twijfeling aan.
"Luistert," zeide Don Filipo zacht tot twee of drie die vlak bij hem
stonden. "Van ochtend heb ik den ouden Tasio ontmoet."
"En toen?"
"De oude man zeide me: 'Jullie vijanden haten meer jullie zelf dan
je ideeën. Willen jullie dat iets niet zal gedaan worden? Dan moeten
jullie dat voorstellen. Al was 't iets nuttigers dan de lucht, 't
wordt verworpen. Als ze je eenmaal geslagen hebben, maak dan dat de
minste van jullie voorstelt wat je nu eigenlijk wenscht. Dan zullen
je vijanden, om je te vernederen, dat aannemen.' Maar je moet het
geheim bewaren."
"Maar..."
"Daarom zal ik het voorstel van onze vijanden indienen en het tot in
't belachelijke overdrijven. Stil, daar heb je meneer Ibarra en den
schoolmeester!"
De twee jongelieden groetten links en rechts, zonder deel te nemen
aan het gesprek.
Eenige oogenblikken later trad de burgemeester--_gobernadorcillo_ of
"gouverneurtje" noemt men hem hier--met een gemelijk gelaat binnen. Het
was dezelfde die den vorigen dag een vrachtje kaarsen droeg, toen de
oude Tasio hem tegenkwam. Bij zijn verschijning hield het gemompel op,
iedereen ging zitten en allengs was het stil geworden.
De "Capitán"--zoo betitelt men den burgemeester--zette zich in den
leuningstoel onder het konterfeitsel van Zijne Majesteit, kuchte
vier of vijf maal, streek zich de beide handen over het hoofd en
het gelaat, zette zijn ellebogen op de tafel, trok ze er weer af,
hoestte nog eens en zoo vervolgens.
"Heeren!" begon hij eindelijk met kwijnende stem, "ik heb me verstout
u allen op te roepen voor deze vergadering... ehem! ehem! we moeten
het feest vieren van onzen beschermheilige San Diego (de Heilige
Jakob), den 12en van deze maand ... ehem! ehem! Vandaag hebben we de
tweede... ehem! ehem!"
Hier overviel hem een aanhoudende droge hoest, die hem verder het
zwijgen oplegde.
Toen verhief zich van de bank der ouden een man van circa veertig jaar,
van een zelfbewust uiterlijk. Het was de rijke "Capitán" Basilio,
tegenstander van wijlen Don Rafaël, een man die beweerde dat sinds
den dood van de heilige Tomas van Aquino de wereld geen stap vooruit
had gedaan, ja dat, sedert het oogenblik dat die St. Jan van Lateraan
verliet, de menschheid is begonnen achteruit te gaan.
"Veroorlooft mij, edelachtbare heeren, dat ik het woord neem in zulk
een belangwekkende aangelegenheid," zeide hij. "Ik spreek het eerst,
ofschoon anderen onder de hier aanwezigen er meer recht op hebben dan
ik, maar ik spreek het eerst, omdat het me voorkomt dat in zulke zaken
het eerst spreken niet beteekent dat men _de eerste is_, evenmin het
laatst te spreken beteekent dat men de laatste is. Bovendien zijn de
dingen die ik te zeggen heb, van zulk een belang dat ze niet mogen
veronachtzaamd, noch het laatst mogen gezegd worden. En daarom wil
ik 't eerst spreken, om er het noodige gewicht op te leggen. De
edelachtbare heeren zullen me derhalve wel veroorloven dat ik het
eerste spreek in deze vergadering, waar ik zeer allernotabelste
personen zie, zooals de tegenwoordige burgemeester; de ex burgemeester,
mijn hooggeachte vriend Don _Valentin_, dan de ex burgemeester, mijn
jeugd-vriend Don _Melchor_, en zooveel andere voornaamheden meer welke
ik, om kort te zijn, niet wil opsommen en die de edelachtbare heeren
hier aanwezig zien. Ik verzoek de edelachtbare heeren dat ze mij het
gebruik des woords veroorloven voordat iemand anders spreekt. Zal ik
het geluk genieten, dat de vergadering mijn bede verhoort?"
En de redenaar boog glimlachend en eerbiedig.
"Spreek maar: wij luisteren met verlangen naar wat u zeggen
zal!" zeiden de bedoelde vrienden en andere personen die hem voor
een groot redenaar hielden: de ouden kuchten met voldoening en wreven
zich in de handen.
"Capitán" Basilio veegde zich met een zijden zakdoek 't zweet van
't voorhoofd en ging voort:
"Nu de edelachtbare heeren zoo minzaam en tegemoetkomend zijn geweest
tegen mijn nederig persoontje door mij het gebruik des woords toe te
staan voor iemand anders, wie ook, van hen die hier aanwezig zijn,
zal ik gebruik maken van dit verlof, dat mij zoo edelmoediglijk is
geschonken, en ga ik spreken. Ik verbeeld me met mijn verbeelding
dat ik me bevind te midden van de allereerwaardigste senaat van Rome:
_Senatus populusque romanus_, zooals we in die gelukkige tijden zeiden,
welke helaas nimmermeer voor 't menschdom zullen terugkeeren. En ik
zal dan vragen aan de _patres conscripti_, zooals Cicero zou zeggen,
als hij hier op mijn plaats stond, dat--in deze belangrijke zaak met
het oog op den korten tijd--en tijd is goud, zooals Salomo zeide--ieder
van ons zijn gevoelen moet uitspreken: duidelijk, kort en eenvoudig. Ik
heb gezegd."
En voldaan over zichzelf en over de aandacht der toehoorders, ging de
redenaar zitten, niet zonder een blik van meerderheids-besef te werpen
naar Ibarra, die in een hoek zat, en nog een blik van veel beteekenis
tot de anderen, die zeggen wilde: "Nou, ik heb goed gesproken, hè?"
Zijn vrienden gaven antwoord op beide blikken en richtten zich daarbij
tot de jongeren, als om ze 't van nijd te doen besterven.
"Nu kan iederen die wil, spreken, ehem?" hervatte de
"gobernadorcillo." Hij kon niet verder gaan, want zijn hoesten
stoorde hem.
Te oordeelen naar de stilte, wilde niemand zich een der "patres
conscripti" laten noemen: niemand stond op. Toen maakte Don Filipo
gebruik van de gelegenheid en vroeg het woord.
De mannen van 't behoud knipten met de oogen en gaven elkaar
beteekenisvolle wenken.
"Mijne heeren, ik wensch mijn begrooting in te dienen voor de
feestelijkheden," zeide Don Filipo.
"We kunnen die niet aannemen!" antwoordde een teringachtig oudje,
onverzoenbaar konservatief.
"We moeten tegenstemmen!" zeiden de andere oppositie-mannen.
"Heeren!" zeide Don Filipo, een glimlach onderdrukkend, "ik heb het
voorstel nog niet ingediend en toegelicht, dat wij jongeren hier
ter tafel willen brengen. Dit groote voorstel, we zijn er zeker van
dat het door 'een ieder' zal verkozen worden boven dat hetwelk onze
tegenstanders kunnen uitdenken."
Deze aanmatigende opzet maakte de ergernis der behoudsmannen volkomen:
ze zwoeren "in corde" een geduchte oppositie tegen hem te voeren. Don
Filipo ging voort:
"We hebben een som van 3500 pesos bijeengebracht. Welnu, met deze som
kunnen we een feest vieren dat alle andere, hier te voren ooit gezien,
in de schaduw stelt, zoowel in onze provincie als in de naburige."
"Hm!" klonk het ongeloovig. "Het dorp A. had 5000, B. 4000
peso's. Hm! Nonsens!"
"Hoort mij aan, heeren, en ik zal u overtuigen!" ging Don Filipo
onverstoorbaar voort. "Ik stel voor een groot theater op te richten
midden op het plein, dat 150 peso's moet kosten!"
"Dat 's niet genoeg, we moeten er 160 voor uittrekken!" wierp een
hardnekkig behoudsman tegen.
"Neem daar nota van, meneer de sekretaris, 200 peso's, voor het
theater!" zeide Filipo. "Ik stel voor de komed
Showing first 200,000 characters. Full text: gutenberg.org/ebooks/21848