Gutenberg · e01.org
Cover of Het Geuldal
Project Gutenberg cover, or a typographic cover where none is held.

Gutenberg · ebook 18235

Het Geuldal

by L. H. J. Lamberts Hurrelbrinck · Dutch · public domain in the US

  • Language Dutch
  • PG edition 2006
  • Rights public domain (US)
  • Source Project Gutenberg
0%

Contents

    Het Geuldal by L. H. J. Lamberts Hurrelbrinck is a Dutch public-domain text held from Project Gutenberg (ebook #18235). Door Mr. L. H. J. Lamberts Hurrelbrinck.

    AANTEEKENING

    [1] Deze photografieën werden bij het ten vorige jare gehouden photographisch concours van De Aarde en haar Volken met den eersten prijs bekroond.

    End of Project Gutenberg's Het Geuldal, by L. H. J. Lamberts Hurrelbrinck

    Edition notice Project Gutenberg source, credits & licence

    The reading text above is the public-domain work. The Project Gutenberg header, production credits and licence are kept here as provenance rather than shown before the book.

    Title
    Het Geuldal
    Author
    L. H. J. Lamberts Hurrelbrinck
    Release date
    April 23, 2006 [eBook #18235]
    Language
    Dutch
    Credits
    Produced by Jeroen Hellingman and the Online Distributed
    Transcriber and production notes
    Produced by Jeroen Hellingman and the Online Distributed
    Proofreading Team at http://www.pgdp.net/
    Front matter as received (title page, contents)
                              Het Geuldal.
    
                Door Mr. L. H. J. Lamberts Hurrelbrinck.
    
     Met photografieën van G. S. de Veer Jr. te 's Gravenhage. [1]
    
    
    
    Heuvelen, rood gekleurd door een ontzaglijk tapijt van bloeiende
    erica's, waaruit zich hoog verheffen als witte zuilen de zilveren
    stammen der berken; overal in het onmetelijk rondom kleine kerktorens,
    als glinsterende zwarte naalden, priemend in de helder blauwe lucht;
    kleine, snel vlietende riviertjes en beken, hun weg nemend in grillige
    bochten en kronkelingen, nu eens door vruchtbare boomgaarden, dan
    onder dicht begroeide boschjes, dan weer langs weelderig met goudgeel
    graan bedekte akkers.
    
    Hier, trots, dreigend, steil zich verheffend op den witzanderigen
    bodem, de massaal hooge rotsen, groen gekleurd door de lange
    neerhangende spichtige wingerdranken; daar, nederig, bescheiden het
    kapelletje met het beeld der moeder Gods, te midden van het eeuwig
    groenend dennenbosch.
    
    Ginds een oud kasteel met ronden zwart-leien koepeltoren in een
    omvangrijk park, onmiddellijk begrensd door een van klei en zandsteen
    opgetrokken hut met grijsgrauw strooien dak; er achter een kleine
    moestuin met eenige hoog uitstekende zonnebloemen.
    
    Overal, zoover het oog reikt, een rustige kalmte, een verheven stilte,
    een enkele maal slechts gestoord door het geblaf van een hond, door
    het gezang van een leeuwerik, hoog in de lucht.... 'n stuk poëzie,
    'n idylle.
    
    Ziedaar de Geulvallei.
    
    Een krachtige man, de jas los om het lijf, de donkere oogen diep
    in hunne kassen, het zwarte haar even uitkomend onder den pet, in
    tegenstelling met de hem omringende natuur, nooit kalm, nooit ernstig,
    beenen en armen steeds in beweging, de lippen altijd geplooid tot
    een vroolijken lach, de keel immer tot zingen geneigd, levend den
    dag van heden, zich niet bekommerend om dien van morgen, overtuigd,
    dat er dan ook bier wordt gebrouwen en dat er den eerstvolgenden
    Zondag in het een of ander naburig dorp kermis zal zijn, waar gedanst,
    gezongen desnoods wel gevochten zal worden..... Ziedaar de type van
    den zuidelijken Limburger, van den bewoner van het Geuldal, een geheel
    ander wezen dan z'n landgenoot uit andere provincies. Green wonder
    hij is ook van geheel ander ras.
    
    Zijn de andere bewoners van Nederland afstammelingen van Saksers en
    Friezen, hij is de nazaat van den Frank; in zijn aderen vloeit nog
    het bruisende Frankische bloed.
    
    Zijn land is niet groot; 't is geen wijde uitgestrektheid, waardoor
    de Geul stroomt. 't Riviertje ontspringt in Moresnet, in de nog immer
    bestaande kleine republiek, welke haar ontstaan te danken heeft aan
    eene vergissing der verschillende afgevaardigden der mogendheden bij
    het te Weenen gesloten tractaat van 15 Juni 1815.
    
    Nabij het dorpje Epe doet de Geul haar intrede in Limburg, vloeit
    voort met een noordelijken loop langs Wittem; tusschen dit dorp en
    Wylré neemt het de Gulp in zich op; verder in westelijke richting
    voortstroomend langs Schin op Geul, Oud Valkenburg, Valkenburg, Houthem
    en Meerssen, werpt het zich bij Itteren, niet ver van Maastricht,
    in de Maas.
    
    De kroniekschrijver Regino, abt van het klooster van den heiligen
    Martinus bij Trier, overleden in 915, gewaagt in zijn Chroniken van
    een gevecht, dat heeft plaats gehad tusschen de troepen van graaf
    Arnulf en de Noormannen bij de Gulia of Geul.
    
    Uit de beschrijving blijkt ten duidelijkste hoe ver de Christenen toen
    ter tijde in krijgstucht en orde bij hunne vijanden achter stonden.
    
    Zoodra men--schrijft hij--de vooruitgezonden verspieders der
    Noormannen in het oog kreeg, viel de gansche menigte, zonder eenige
    orde of overleg met de aanvoerders, op hen aan en vervolgde hen met
    de grootste onvoorzichtigheid, totdat zij in zekere villa op de dicht
    ineengeschaarde voetknechten des vijands stootten, door welke zij,
    niet tegenstaande hun onversaagde dapperheid, werden teruggeslagen.
    
    De ruiterij der Noormannen viel daarop met lossen teugel op de
    wijkenden in en versloeg hen geheel.
    
    Het was in dezen slag, die even beneden den mond van de Geul werd
    geleverd, dat Sunzo, bisschop van Mainz, graaf Arnulf en een menigte
    andere edelen sneuvelden. Dit is de eenige maal, dat wij in de oude
    Historie Chronieken van de Geul gewag vinden gemaakt.
    
    
    
    Het middelpunt tevens het voornaamste plaatsje aan de Geul is het
    kleine stadje Valkenburg, ongetwijfeld een der oudste plaatsjes van ons
    land. Enkele geschiedvorschers beweren, dat het stadje oorspronkelijk
    is geweest het Corvi vallum (Ravenwal), waarvan de Romeinsche keizer
    Antonius, levend in de tweede helft der tweede eeuw na Chr., in zijn
    Itinerarium of reisboek gewaagt; als argumenten ter staving van dit
    beweren beroepen zij zich op de nog bestaande gelijkluidende namen
    als Ransdal--verkorting van Ravensdal en Ravensbosch, beiden in de
    onmiddellijke nabijheid van Valkenburg.
    
    Deze bewering heeft echter in de wereld der geleerden niet algemeene
    instemming gevonden.
    
    Een onloochenbaar feit is het niettemin, dat de Romeinen in deze
    streken zijn geweest, dat zij ook hier hunne "Castra" of legerplaatsen
    hebben gehad; talrijk toch zijn de Romeinsche penningen en voorwerpen
    van huishoudelijken aard, meest aardewerk (terra sigillata), welke
    hier als ook in het naburige Heerlen gevonden zijn.
    
    Bij Meerssen, in de onmiddellijke nabijheid van den grooten weg, heeft
    men in het jaar 1865 onder een korenveld de fundamenten van een geheel
    Romeinsch huis ontdekt; dezelfde vondsten zijn nog in den zomer van dit
    jaar gedaan bij eene hoeve, de Heihof, in de nabijheid van Valkenburg.
    
    Voor het eerst vinden wij den naam van het Limburgsch stadje vermeld
    in een Charter van Keizer Hendrik III, waarbij hij in het tweede jaar
    zijner regeering in de kalenden van Maart (15 Februari) van het jaar
    1041 zijne bezittingen, gelegen in Falkenborgh ten geschenke gaf aan
    zijne nicht of bloedverwante Irmengarde.
    
    Later wordt weer van dezen naam gewag gemaakt, in een schenkingsbrief
    van den toenmaligen aartsbisschop van Keulen, die Valchenburch
    overdraagt aan de collegiale kerk Sancta Maria ad gradus te Keulen.
    
    Verder leert de geschiedenis ons de namen van "Gozewyn", "Walram",
    "Hendrik", "Diederik", "Reginald" als heeren van het vrij rijksleen
    "Valckenborch". 't Waren alle dappere, onversaagde helden, getrouw
    aan hun eenmaal gegeven woord, evenals alle heeren, ridders en grooten
    van Gulp en Geul.
    
    Na den voor de Limburgers zoo noodlottigen, maar tevens zoo roemrijken
    slag van Woeringen tegen Jan I van Brabant in 1288 schreef Jan van
    Heelu (een priester, genaamd van Leeuwen), zelf Brabantsch onderdaan,
    over de strijders van Gulp en Geul gewagende:
    
    
        "Want sie waren
        De eerste ende die leste
        In den strijt--ende ooc die beste"
    
    
    De kronieken van Maastricht, door de "Societé d'Archéologie" in druk
    gegeven, geven herhaald verslagen van gevechten tusschen de Luikenaren
    en de Valkenburgers.
    
    Zoo vinden wij in het jaar 1465 aangeteekend, dat de Luikenaars, met
    den markgraaf van Baden en diens broeder aan hun hoofd, 's Woensdags
    na St. Gillisdag naar Valkenburg togen om den burcht en de stad
    te bestormen.
    
    De Valkenburgers, van ouds niet mak, zooals wordt vermeld, weerden
    onder aanvoering van den drossaard Diederik van Pallant tot Withem
    en diens broeders, den vijand kloekmoedig af.
    
    Zij vochten als leeuwen en doodden drie en tachtig Luikenaren. De
    Badensche graven, onmiddellijk gevolgd door de Luikenaren, vluchtten
    in allerijl, terwijl zij hunne beste buksen in den steek lieten.
    
    Enkele jaren later wilden de Luikenaren weer wraak nemen. Onder
    aanvoering van gebroeders van der Marc d'Arenbergh en graaf Willem
    van der Marck, bijgenaamd het Wilde zwijn der Ardennen--in 1480 te
    Maastricht op het Vrijthof onthoofd--deden zij wederom een aanval
    op de Grendelpoort, maar ook ditmaal werden zij met groote verliezen
    teruggeslagen.
    
    Ziehier enkele geschiedkundige aanteekeningen uit de grijze oudheid van
    het land, dat een dertigtal jaren geleden tamelijk wel mocht heeten
    een terra incognita voor de bewoners der overige provinciën van ons
    vaderland; niemand kende het land, noch de bewoners; er bestond een
    wantrouwende achterdocht tegen de rebellen en oproermakers, die in
    1830 partij voor België hadden getrokken.
    
    Thans geheel anders; thans duizenden en duizenden, welke in de
    zomermaanden, gebruik makende van de goedkoope vacantiekaarten,
    optrekken naar het kleine stadje om daar in een der tallooze hôtels
    gedurende enkele dagen of weken te verblijven. Schier immer hun
    eerste wandeling over het smalle pad langs de snel vlietende Geul,
    hier en daar een wijle verpoozend, om hun aandacht te schenken aan
    enkele forellenvisschers, naar de Rotswoningen te Geulem (Geulheim,
    huis van de Geul).
    
    't Zijn oorspronkelijk geweest holle kloven of holen in de hooge
    zandsteenrotsen, welke zich verheffen terzijde van den weg.
    
    Het vervaardigen dezer woningen heeft niet veel moeite, niet veel
    tijd en evenmin veel geld gekost; van voren heeft men eenvoudig de
    openingen dichtgemaakt, daar een deur en venster in geplaatst en het
    huis was gereed om de bewoners te ontvangen.
    
    Bepaald geriefelijk is het dan ook niet, sierlijk evenmin met de
    kale bobbelende rotswanden als muren, oprijzende uit den ongelijken
    vloer, waarop enkele armoedige meubelen, een tafel, een paar stoelen,
    een bed en een kastje staan te wiebelen. In een hoek is een in de
    rots uitgehouwen nauwe steile, afgebrokkelde en afgesleten trap, een
    waagstuk om deze te betreden; deze voert naar een ruimte, van voren
    geheel open, van achteren in verbinding met twee donkere gangen,
    wijd zich uitstrekkend tot in de onderaardsche groeven van Geulhem.
    
    Dicht bij de opening staat een gemetselde oven; een schoorsteen is er
    niet; de luchtstroom uit de grot heeft slechts den rook naar buiten
    te verdrijven.
    
    Aan den rand der opening, als een bonte lijst langs de rotswanden,
    een smalle strook, waarin kleurige bloemen en groenten, tuin en
    koolhof tegelijkertijd.
    
    Kostbaar wonen is het hier niet; de bewoners betalen slechts enkele
    guldens aan de gemeente Berg en Terblijt, waartoe het gehucht Geulhem
    behoort, als erfpacht, ten teeken van erkenning van eigendom, een
    huurprijs, welke hun ettelijke malen wordt vergoed door de talrijke
    bezoekers in den zomer.
    
    Een lange rij dezer rotswoningen bevindt zich in den nauwen weg,
    die Geulhem verbindt met Berg en Terblijt. Voort loopt de wandelaar
    langs de woning, tevens koffiehuis en molen van den molenaar, waar
    vriendelijke dochters den dorstenden het heerlijke Limburgsch bier
    aanbieden.
    
    Steeds langs de Geul, over den onafzienbare gemeentewei, gestoffeerd
    door geheele kudden koebeesten bereikt men Meerssen, een der grootste
    dorpen van Limburg met een mooie Gothische kerk, het vroegere Marsana,
    waar in Februari 847 de zonen van Lodewijk den Vromen, Lotharius,
    Lodewijk de Duitscher en Karel de Kale te zamen kwamen om onder
    elkander te regelen de verdeeling der Staten, waarover eenmaal hun
    grootvader Karel de Groote den scepter voerde.
    
    Vlak tegenover het nieuwgebouwde station het prachtig buitengoed met
    weelderig park van den heer Stevens, "de Prosdie", eene verbastering
    van "Proostdij" weleer het verblijf van den Proost van Meerssen,
    afhankelijk van de abdij Riaucourt, aan de zuidelijke grenzen der
    provincie Artois, nabij de stad Bopaume gelegen.
    
    Deze proostdij met hare onderhoorige goederen was de eenige, die in
    deze landstreek bij de in bezitneming door onzen Staat niet in beslag
    genomen werd, waartoe de voorspraak van den koning van Frankrijk,
    in wiens gebied voornoemde abdij lag, niet weinig zal gebaat hebben.
    
    Aan deze proostdij tevens dankte Valkenburg ook eenmaal den sterken
    burcht op den top van den heuvel even buiten de Birkelpoort.
    
    Het voogdijschap dezer proostdij berustte namelijk bij de heeren van
    Heinsberg; wijl de residentie van voogden over abtdijen, proostdijen en
    verdere geestelijke stiften niet mocht liggen binnen het gebied van het
    stift, hebben dezen waarschijnlijk in de tweede helft der elfde eeuw
    deze sterkte gebouwd om steeds nabij het sticht, aan hunne wereldlijke
    hoede toevertrouwd, te kunnen verwijlen. Talrijk zijn de wisselingen,
    welke deze burcht in den loop der tijden heeft moeten ondergaan.
    
    Menig beleg heeft het in de eerste eeuwen van zijn bestaan moeten
    doorstaan in de tallooze kleinere oorlogen, gevoerd tusschen de
    heeren der verschillende dorpen, waarvan die van Valckenborgh en de
    markgraven van Hoensbroeck de machtigste waren en dientengevolge ook
    de meest verbitterde vijanden.
    
    In 1568 maakte Hertog Alva zich meester van het plaatsje en versloeg
    de Staatschen, die hier gelegerd waren. De legers der vereenigde
    provinciën na in 1632 zich van Maastricht te hebben meester gemaakt,
    heroverden achtereenvolgens Valkenburg, 's Hertogenraede en Dalem.
    
    In 1634 echter moest de Staatsche bezetting bij het naderen van het
    leger des graven Jan van Nassau de wijk nemen naar Maastricht en het
    kasteel kreeg toen weer een Spaansch garnizoen. Den 10den November
    1636 bemeesterden de Staatschen andermaal de stad en vijftien dagen
    later werden ze ook weder daaruit verbannen.
    
    In 1644 bestormden de Staatsche troepen wederom het oude slot en dreven
    de Spanjaarden op de vlucht. In het jaar 1672 tijdens den oorlog, dien
    wij met Frankrijk voerden, hadden de Franschen dit kasteel benevens
    de stad bezet, doch moesten het in denzelfden winter weer ontruimen en
    zich op genade of ongenade overgeven aan den overste Asquin, destijds
    commandant te Maastricht. De fransche bevelhebber, Marsillac, werd
    met tweehonderd man krijgsgevangen gemaakt en naar Maastricht gevoerd.
    
    Dit had plaats den 6den December 1672 en vier dagen later werd het
    kasteel door de Staatsche troepen verwoest.
    
    Sinds dit oogenblik is de burcht der Walerams, eenmaal de zetel van
    zooveel roem en glorie geworden de Ruïne, toegankelijk voor iedereen,
    die zich wil verlustigen in het prachtig panorama, den oneindigen
    cirkel waarvan het aan den voet gelegen Valkenburg het middelpunt
    is; daaromheen aan de eene zijde blonde graanvelden met groene
    weiden, waartusschen als een zilveren streep de Geul zich slingert in
    kronkelende bochten; verder het kerktorentje van Houthem, goud geschubd
    in de zon, kleiner, smaller, door verren afstand, het torentje van
    Meerssen, en daar achter, aan den horizont, de heuvelenrei aan gene
    zijde van de Maas, reeds op Belgisch grondgebied; aan den anderen kant
    het prachtig monumentaal Jezuitenklooster aan den zoom van een bosch;
    daarboven de Heihof, grenzend aan den Lommersberg, waar eenmaal de
    Bokkenrijders, de roovers, die in het laatst der achttiende eeuw
    het Zuidelijk Limburg zoo zeer geteisterd hebben, zijn opgehangen,
    geradbraakt en gevierendeeld, wijder nog de kerktorentjes van Hulsberg
    en Klimmen, terwijl heel, heel ver de in de lucht in dunne ijle
    wolkjes opstijgende rook uit de schoorsteenen der steenkolenmijnen
    van Heerlen; ter rechterzijde de kasteelen Oost en Schaloen, aan den
    voet van den Schaesberg, op welks top de kluis van den heremiet en
    het eenvoudig kapelletje, als bedehuis voor de geloovigen; een weinig
    verder de rotsen met nauw lage holopeningen, waar in vroeger eeuwen,
    volgens overlevering, de kaboutermannekens hebben verblijf gehouden,
    en overal rondom, zoover het oog reikt prachtige natuurtafereelen van
    bosschen en velden van bergen en dalen, waarin dorpjes, torentjes en
    nietige huisjes als van een speeldoos.
    
    
    
    Nog eene bijzondere merkwaardigheid van het Geuldal zijn de
    onderaardsche mergelgroeven te Valkenburg en te Geulhem, door de
    bewoners "de berg" genoemd, door den vreemdeling "de grot" geheeten.
    
    Evenals de St. Pietersberg te Maastricht zijn ook deze grotten gevormd
    door een soort van zandsteen "mergel" genoemd, welke steen reeds aan
    de Romeinen als goed bouwmateriaal bekend was.
    
    Zij groeven, zooals zij van de oorspronkelijke bewoners hadden geleerd
    dien steen uit en wroetten alzoo langzaam dieper en dieper in het
    ingewand der aarde.
    
    Het is duidelijk dat, nadat zij eerst een rechte gang van zekere
    lengte op die wijze hadden uitgegraven of liever uitgezaagd, zij,
    om het materiaal dichter bij de hand te hebben, er weldra op bedacht
    waren ook zijgangen te graven; zoo ontstonden die uithollingen, links
    en rechts, in verschillende richtingen; waarbij zij natuurlijk steeds,
    soms in den vorm van zuilen, maar meestal in dien van stevige muren,
    genoeg onaangetast lieten, om gevaar voor instorting te voorkomen.
    
    Nog andere redenen noopten de zagers enkele gedeelten onaangetast
    te laten; op enkele plaatsen was de steen vol "graaf" dit is vol
    kleine schelpen, 't bewijs, dat eenmaal de zee zich tot deze streken
    heeft uitgestrekt; op andere plaatsen vertoonde zich "de herd" dikke
    vuursteenen; weer andere steenen waren ziek, kenbaar aan de scheuren
    en reten.
    
    Al deze steenen waren voor het bouwen van een huis ongeschikt. Het
    voorbeeld, door de oudste bewoners en na hen door de Romeinen gegeven,
    werd door de latere volken getrouw nagevolgd en zoo zette men het
    werk voort eeuwen en eeuwen; zoo werd er een steenmassa uit den berg
    gehaald, van welker grootte men zich geen denkbeeld kan vormen.
    
    Zoo ging het in den St. Pietersberg bij Maastricht, zoo ging het te
    Valkenburg en verder in de richting van Geulhem, waardoor in alle
    richtingen als in een spinneweb elkaar kruisende gangen en holen
    ontstonden, die zich uren ver uitstrekten en een doolhof vormen,
    waarin alleen zij, die van hun jeugd gewoon zijn hier rond te dwalen,
    den weg weten te vinden.
    
    
    
    Elke bezoeker in de zomermaanden hier in het Limburgsch stedeke
    vertoevende, heeft gedwaald door de sombere lange gangen, hetzij
    vroolijk opgewonden, zingend en joelend, de veelkleurige lampion in
    de hand bij de door de vereenigingen "Het Geuldal" of "Falcobergia"
    georganiseerde tochten, hetzij kalm, ernstig volgend den fakkeldrager.
    
    Hij heeft met onverdeelde aandacht gadegeslagen de fraaie artistieke
    in de weeke zandsteen uitgehouwen beeldhouwwerken; hij heeft zijne
    bewondering geschonken aan de fraaie muurschilderingen en teekeningen
    onzer Valkenburgsche jongens; hij heeft met vrome piëteit den
    bobbeligen bodem betreden van de eng-kille, door de kale zandmuren
    ingesloten ruimte, waar eens diep beproefde vrienden des Heeren zich
    vereenigden om hunne gebeden ten Hemel te zenden en in zijn oog geen
    spotternij bij het zien van dat primitief, van alle kunst ontbloot
    altaar, van die harde steenen banken; geen glimlach, die zich om
    zijne lippen plooit bij het lezen van de met zwart krijt bij den
    ingang geschreven woorden: "de plaats, waar gij zijt is heilig".
    
    Belangstellend heeft hij den gids gevraagd: wat beteekent dit kerkje
    in deze grot? en deze heeft herhaald het eeuwigdurend door de gidsen
    gegeven antwoord: "'t was in den tijd der Franschen, toen zijn ze
    allemaal in den berg gevlucht".
    
    Meer niet; de reden van deze vlucht, de aanleiding tot het bouwen
    van dezen eenvoudigen Godstempel in deze donkere gewelven is hem ten
    eenenmale onbekend.
    
    Het zij mij thans vergund de taak van den gids over te nemen door
    duidelijke verklaring te geven.
    
    De troepen der Fransche republiek, na de Oostenrijkers in den
    bloedigen veldslag van Fleurus den 26sten Juni 1794 verslagen te
    hebben, bemachtigden, onder aanvoering van den generaal Kleber,
    niettegenstaande een hardnekkige verdediging, den 3den November 1794
    de stad Maastricht en reeds het volgend jaar bij het vredesverdrag
    met de Bataafsche republiek, waren alle landen aan deze zijde van
    den Rijn en hiermede geheel Limburg ingelijfd bij de groote Fransche
    Republiek, welke tot leuze voerde: Liberté, Egalité, Fraternité.
    
    De vrijheid beteekende, dat zij hunne gelijken en broeders, over wie
    hunne macht zich uitstrekte, ook dwongen te denken zooals zij, te
    beminnen, wat zij liefhadden, te haten, waarvoor zij afkeer gevoelden
    en, evenals zij, God en Godsdienst te verfoeien. Getrouw aan deze
    leuze bepaalden zij in de wet van 19 Fructidor an V (5 Sept. 1795).
    
    Art. 5. Nul ne pourra remplir le ministère d'aucun culte en
    quelque lieu que ce puisse être, s'il ne fait préalablement devant
    l'administration municipale ou l'adjoint municipal du lieu, où il
    voudra exercer, une déclaration dont le modèle est dans l'article
    suivant.
    
    Art. 6. Je reconnais que l'université des citoyens français est le
    souverain, je promets fidelité et obéissance à la République et à la
    constitution, de l'an 3, je déclare _de haïr la royauté_ et l'anarchie.
    
    Art. 7. Tout individu qui, une décade après la publication du présent
    décret exercera le ministère d'un culte sans avoir satisfait aux deux
    articles précédents sera condammé à une amende de 5000 livres (francs)
    et à un emprisonnement, qui ne pourra excéder un an ni être moindre
    de trois mois. En cas de récidive il sera condamné à dix ans de gène
    (eenzame opsluiting met water en brood).
    
    Ziedaar het werk der mannen, die beweerden de vrijheid boven alles
    lief te hebben.
    
    Toen Max Delacroix, pastoor te Valkenburg, opgeroepen werd om te
    verschijnen op het stadhuis van dit plaatsje om den voorgeschreven
    eed af te leggen, weigerde de brave priester te gehoorzamen.
    
    Zijn Meester had hem verboden, zeide hij, "te haten" wien het ook zij;
    dien eed van haat aan het koningschap wilde hij derhalve niet zweren.
    
    Steunende op de aangehaalde wetsartikelen werd hem namens de Fransche
    Republiek het recht ontzegd om verder het ambt van priester te
    vervullen; de kerk werd gesloten. Hun God willende blijven dienen,
    voorgegaan door den eerwaardigen grijsaard, hebben Valkenburg's
    ingezetenen toen in de duistere spelonk het kerkje uitgehouwen, dat
    thans nog in zijn oorspronkelijken staat den vreemdeling wordt gewezen.
    
    Hier heeft de oude Delacroix, na zijn terugkeer uit de gevangenis de
    Heilige Mis gecelebreerd; hier heeft hij aan den stervenden de laatste
    troostmiddelen toegediend, hier heeft hij den man en vrouw vereenigd;
    hier heeft hij hun kinderen gedoopt. Dit alles mocht hij doen, zonder
    bevreesd te zijn voor eene overrompeling der Franschen.
    
    Hier toch durfden zij zich niet wagen, uit vrees voor den kogel, door
    den een of anderen in die donkere wegen verborgen vijand op hun borst
    gericht. Menig Fransch soldaat heeft op deze wijze het leven verloren,
    zonder dat ooit iemand zijn moordenaar heeft kunnen ontdekken.
    
    Eerst na een verblijf van achttien maanden hebben de vluchtelingen
    hunne onderaardsche woningen mogen verlaten, velen met een ziek,
    geknakt lichaam.
    
    Onder dezen behoorde ook de oude Delacroix; na een drietal jaren
    stierf hij, diep betreurd door al zijn getrouwen.
    
    Een dergelijk kerkje, grooter, weelderiger ingericht, met niet
    onverdienstelijke muurschilderingen treft men ook aan in de
    mergelgroeven van Geulhem.
    
    Ook de priesters van Berg en Terblijt hebben geweigerd den
    voorgeschreven eed te zweren; ook zij zijn gevlucht in de donkere
    gangen; ook zij hebben hier met hunne parochianen anderhalf jaar
    verblijf gehouden.
    
    Nog tal van bijzonderheden treft men in deze groeven aan.
    
    In het Romeinsch gedeelte der Valkenburger grot bevindt zich de
    zoogenaamde "Driedrup", een plaats, waar zoo lang deze gang bekend
    is, drie druppels water van het gewelf neervallen in een door dit
    eeuwenlang neerstorten gevormde kom.
    
    Onafhankelijk van jaargetijde of weersgesteldheid vallen zij neer
    met dezelfde regelmatigheid als het tikken van een uurwerk.
    
    Verder een vijver, een groote waterplas, waar men met een roeibootje
    op kan varen, welke om de zeven jaren opkomt en weer wegzinkt.
    
    In de Geulemer gangen groeit tegen een kalen muur in zwarte duisternis
    een plant, in de botanie bekend onder den naam van "Rhizomorpha
    subterreana" geheel gelijkvormig aan het geraamte van een blad.
    
    Op een andere plaats is de wand allerwege bedekt met vliegen, kleiner
    dan onze gewone huisvlieg; zij komen alleen voor op één enkele plek.
    
    Onbegrijpelijk hoe ze hier gekomen zijn, wat deze diertjes noopt om
    zich niet te verplaatsen en waarmede zij zich voeden?
    
    Als zij elkander verslinden zouden zij toch eindelijk moeten
    verdwijnen.
    
    
    
    Eigenaardig vooral, dat in deze streken de bewoners trouw zijn
    gebleven aan de taal, de gewoonten, de zeden, zelfs aan de feesten
    der voorouders.
    
    De taal is onverbasterd gebleven; er wordt nog ten huidige dagen
    gesproken hetzelfde dialect als voor driehonderd jaren, een mengelmoes
    van Fransch, Duitsch en Hollandsch, met als overblijfselen uit den
    tachtigjarigen oorlog enkele Spaansche woorden als "den amigo" voor
    bureau van politie, een nina kinneke "klein kindje" en meer andere
    dergelijke uitdrukkingen.
    
    Elke plaats heeft z'n eigen taal, waar tusschen het verschil somtijds,
    in aanmerking den korten afstand, zeer groot mag genoemd worden bijv:
    "mooi meisje geef mij een kusje" luidt in het Maastrichtsch "schoen
    meitske gèf mich e puunsje", de Valkenburger zegt "schoin mädje gèf
    mich e muilke".
    
    De taal zonder scherpe g, schier zonder keelklanken--de "sch" wordt
    uitgesproken evenals in het Duitsch--klinkt zoet, vloeiend, verhoogd
    nog door het ietwat zangerige, waarmede de Limburger spreekt.
    
    Dat sprekend zingen heeft misschien zijn oorsprong te danken aan
    de bizondere voorliefde, welke iedere Zuid Limburger koestert voor
    de muziek.
    
    Geen enkele plaats, geen enkel dorp, geen enkel gehucht zelfs, dat niet
    kan bogen op een of meer harmonieën, fanfare- of zanggezelschappen.
    
    't Zijn dikwijls zeer goede muziek vereenigingen, zooals nog onlangs
    bleek, bij den in Juni 1906 te Leiden gehouden wedstrijd, waar de
    harmonie van Valkenburg de zege behaalde over tal van Hollandsche
    gezelschappen, waar haar de eerste prijs werd toegekend met algemeene
    stemmen en bizonderen gelukwensch der jury.
    
    Een veelomvattende werkkring, welke van de leden dezer harmonieën
    wordt vereischt in de plaatsen hunner inwoning.
    
    Des zomers geven zij concerten enkele malen in de week; des
    Zondagsmorgens begeleiden zij de kerkelijke processiën, welke hier nog
    in het openbaar worden gehouden, terwijl zij menigmaal dienzelfden
    middag nog optrekken met de plattelandsschutterijen naar den een of
    anderen wedstrijd in 't vogelschieten in een der naburige dorpen. Ik
    heb in de zomermaanden menigen bezoeker hartelijk zien lachen bij
    het aanschouwen van deze sterke, groote, stoere kerels, met breede
    snorren boven de saamgenepen lippen in diepen ernst voortschrijdend
    met krijgshaftigen pas. 't Lijkt inderdaad een naïef, kinderachtig
    vermaak zulk een schutterij optocht.
    
    Eerst een flinke, kranige man, een hooge berenmuts op het hoofd,
    schier bedekkend de oogen; roode tressen op een donker buis, dikwijls
    te eng voor den dikken romp: een wit linnen broek, waarlangs een
    breede gouden bies; achter hem de muziek en de tamboer om beurten
    spelend en roffelend; deze worden onmiddellijk gevolgd door een breed
    geschouderden krachtigen man, die hoog voor zich uit, den stok rustend
    in een lederen koker op zijn buik, een rood fluweelen vaandel draagt,
    waarop in dik goud gestikt, het beeld van den een of anderen Heilige,
    den patroon van hun dorp; aan den top onder een zwaar vergulden valk
    tal van medailles, prijzen, welke de schutterij bij verschillende
    wedstrijden heeft behaald; vervolgens de schutters, 't geweer op den
    schouder, bloemetjes in den loop, het lijf gehuld in donkere jassen,
    soms in allerlei vorm en snit; allen dragen witte broeken en zwarte
    met gouden biezen afgezetten petten met staande kleppen.
    
    In hun midden een krachtige figuur geheel in 't zwart gekleed, een
    hoogen hoed op 't hoofd, waarom een lauwerkrans van gouden blaren;
    een driedubbele keten van gouden platen bedekt borst en rug.
    
    Deze schutterijen zijn de voortleving der vroegere schutters gilden;
    de lauwerkrans om den hoed van den koning is het symbool van de kroon;
    de zilveren en gouden platen welke hij torst, zijn gedenkpenningen,
    welke de overwinnaars in gehouden wedstrijden aan hunne corpsen hebben
    geschonken; sommigen dezer dagteekenen zelfs uit de eerste helft der
    zeventiende eeuw.
    
    Ook de feestelijke Meiviering heeft zich hier staande kunnen houden.
    
    Sinds lange eeuwen her, lang voor den aanvang onzer jaartelling werd
    het aanbreken van den Meimaand op plechtige wijze gevierd.
    
    De Romeinen brachten den eersten Mei offeranden aan Maia, de godin
    aan welke deze maand zijn naam heeft ontleend; de Germanen plantten
    dienzelfden dag midden in hun dorp den Meiboom, waarom zij heen
    dansten in vroolijke opgewondenheid. Ook in latere tijden werd de
    eerste Mei in andere landen in eere gehouden, zooals in Zweden,
    Frankrijk en Ierland. Bij de Bergschotten verzamelde men dien dag
    droog hout, ontstak het en danste driemaal om dit vuur.
    
    Langzamerhand is de Meiviering in den oorspronkelijken vorm in onbruik
    geraakt; slechts op enkele plaatsen heeft zij zich kunnen handhaven
    zoo o. a. in enkele dorpjes, aan den Rijn gelegen, in den Elzas en
    Lotharingen, zoo ook nog in het Limburgsch Valkenburg.
    
    De viering alhier geschiedt op zeer bizondere wijze.
    
    In den nacht van den laatsten April vereenigen zich een aantal jonge
    mannen in een der naburige bosschen. Op een bank, gevormd door een
    plank, steunend op enkel in den grond geslagen palen, zitten drie
    jonge mannen; hij die de middenplaats heeft ingenomen, is de door
    de jongelingschap van het stadje verkozen Meikoning; naast dezen
    zitten twee andere mannen, zijn schrijvers. Voor dit drietal staat
    een tafel, eveneens een plank, gespijkerd op ietwat hoogere palen;
    hierop een stuk papier, een steenen inktpot en twee lange stokken.
    
    Op den grond liggen tal van dennentakken, met veelkleurige linten
    versierd, welke straks de jongens zullen planten voor de deur der
    door hun gekozen Meiliefsten.
    
    Nadat de laatste slag van het middernachtelijk uur is geslagen,
    zingen allen:
    
    
        "Al in den Mei, zoo gaarne wij zoeken
        Naar een jong meisje, daar ons hart naar tracht
            En ach wat pijn en smart
            Gevoel ik aan mijn jong hart."
    
    
    Te midden van getoeter op den Meihoorn verrijst de Meikoning: hij
    geeft eenige slagen op de tafelplank en begint dan met luider stemme:
    kameraden de eerste Mei is aangebroken, de dag, waarop iedere jongen
    zich zijne Meiliefste koopt volgens oud gebruik. Dit jaar kunnen wij
    u aanbieden een prachtige verzameling van schoone, lieve en eerbare
    meisjes; meisjes, die geld waard zijn en op welke gij goed zult bieden,
    zooals ik hoop, opdat wij a. s. Zondag een goed gelag in de herberg
    zullen hebben--wij zullen u de voorwaarden van den verkoop voorlezen.
    
    Een der schrijvers staat op om met luider stemme bekend te maken:
    
    Art. I. Zullen in het openbaar en aan den meestbiedenden worden
    verkocht alle deugdzame en eerbare jonge dochters van het dorp van
    den leeftijd van zeventien tot aan dien van vijf en twintig.
    
    Art. II. Elk bod moet ten minste een halve frank bedragen.
    
    Art. III. De opbrengst van den verkoop zal op den eerstkomenden Zondag
    worden verteerd in de voornaamste herberg, waar iedere kooper zijn
    Meiliefste na het eindigen van de Mis zal intrekken.
    
    Art. IV. Alle aankoopen zullen terstond moeten betaald worden.
    
    Art. V. Ieder der aanwezigen heeft het recht zich te verzetten tegen
    den verkoop van een meisje, indien het hem bekend is, dat zij niet
    deugdzaam en eerbaar is, want geen onwaardige mag plaats bij ons
    nemen; daarentegen heeft ook ieder der aanwezigen het recht haar eer
    en goeden naam te verdedigen. De aanklager en de verdediger zullen den
    twist beslechten met deze twee stokken hier op tafel, waarover geene
    bezweringen zijn uitgesproken, waaraan geene maleficiën zijn gebruikt.
    
    Art. VI. De Meikoning heeft het recht den strijd te doen eindigen en
    te beslissen of de verkoop al dan niet zal doorgaan.
    
    En dan begint het loven en bieden afgewisseld door zingen, schreeuwen
    en toeten op den Meihoorn, harder en onstuimiger, hoe meer voor het
    meisje geboden wordt, gevolgd door luide hoerakreten voor den hoogsten
    bieder, als eindelijk de koop wordt gesloten. Zoo tot alle huwbare
    meisjes van het dorp zijn verkocht.
    
    Dan grijpen de mannen de versierde dennentakken om dezen te gaan
    planten voor de deur der door hem gekozen Meiliefste. Den volgenden
    Zondag wachtten de vrijers hunne schoonen op voor de kerkdeur, om ze
    vervolgens in te trekken in de herberg, waar ze onthaald worden op
    "perfette amoer" (parfait amour) met suiker.
    
    Natuurlijk dat de Meiliefste menigmaal is geworden de bruid en
    vervolgens de vrouw van haren kooper.
    
    Veertig jaren geleden kende men in Holland dit strookje land slechts
    bij naam, bij overlevering en ons Limburgers werd op school geleerd,
    dat wij deel uitmaakten van het Koningrijk der Nederlanden, dat wij
    geregeerd werden door een koning, die Willem III heette.
    
    Meer wisten wij nauwelijks van ons vaderland, wij stelden geen
    belang in het land, dat wij niet kenden, in de taal, die wij slechts
    gebrekkig spraken.
    
    Behalve onze vrienden, met welken wij ons in het Limburgsch
    onderhielden, ontmoetten wij schier elken dag Duitsche of Belgische
    jongens, waarmede wij Duitsch of Fransch spraken; een Hollandsche
    jongen was voor ons een vreemdeling, zijn woorden klonken ons eveneens
    vreemd. Thans is dit alles geheel anders.
    
    Nu een hartelijke sympathie, een warme vriendschap voor elkander,
    een broederlijk voelen te behooren tot hetzelfde volk, een fiere
    trots vereend te zijn tot ééne natie en aan deze blijde trots hebben
    de Valkenburgers op feestelijke wijze uiting gegeven in het jaar
    1889 bij de plechtige onthulling van het monument, opgericht ter
    herdenking van den dag, waarop onze provincie vóór vijftig jaar met
    Nederland werd vereend.
    
    Meer algemeen, geestdriftiger, grootscher echter die betoogingen van
    blijdschap in onze geheele provincie toen in het jaar 1895 de mare
    tot ons doordrong van het Hooge Bezoek, welke Neerlands Koninginnen
    voornemens waren Limburg te brengen.
    
    Toen in elke herberg slechts één parool: "de Keuninginne"; in
    de huizen, op straat slechts één onderwerp: "de Keuninginne"; in
    elk brein slechts één gedachte: "de Keuninginne". Toen in de steden
    tallooze vergaderingen, benoemingen van commissiën, een ijverzucht
    tusschen de verschillende vereenigingen om Haar, Hollands Koninginne
    op de meest waardige en meest schitterende wijze te ontvangen, om
    Haar de ondubbelzinnigste blijken van trouw en gehechtheid te geven.
    
    De boeren witten hunne huisjes; de boerinnen kweekten met angstige
    zorgvuldigheid hunne geraniums en fuchsias, waarmede zij hunne vensters
    zouden versieren, als "Zij" voorbijreden en gezamenlijk vlochten zij
    lange guirlandes van versch en jong groen uit de bosschen gehaald.
    
    En toen eindelijk de stoomende afstandszwelger, dragend de
    Koninklijke gasten, Limburg's grenzen overschreed, toen een luid
    galmend gejubel van Noord tot Zuid, van Oost tot West, toen een
    oorverdoovend gejuich langs de boorden van Maas, Jeker en Geul,
    toen een opwelling van vreugdevolle razernij in elk gemoed, toen een
    feest, een koninklijk feest, door geen enkelen wanklank gestoord,
    door geen enkele vijandige betooging besmet of verguisd--de glorie
    van Limburg--toen een blijde lach om den hoera schreeuwenden mond,
    maar ook een traan van aandoening in het oog; toen donderende salvo's
    van kanonnengebulder en statig klokgebrom, toen de oranjestrik op de
    borst van Katholiek, van Protestant en Jood.
    
    Die betuigingen van eerbied, van trouw en liefde hebben wij
    Zuiderlingen herhaald, toen enkele jaren later Hare Majesteit ons
    weder vereerde met Haar bezoek, thans aan de zijde van Haren Gemaal.
    
    
    
    Beide malen heeft de provincie Limburg bewezen, dat zij recht heeft
    op eene waardige plaats te midden harer zusteren.
    Header as received
    The Project Gutenberg eBook of Het Geuldal
        
    This eBook is for the use of anyone anywhere in the United States and
    most other parts of the world at no cost and with almost no restrictions
    whatsoever. You may copy it, give it away or re-use it under the terms
    of the Project Gutenberg License included with this eBook or online
    at www.gutenberg.org. If you are not located in the United States,
    you will have to check the laws of the country where you are located
    before using this eBook.
    
    Title: Het Geuldal
    
    Author: L. H. J. Lamberts Hurrelbrinck
    
    
            
    Release date: April 23, 2006 [eBook #18235]
    
    Language: Dutch
    
    Other information and formats: www.gutenberg.org/ebooks/18235
    
    Credits: Produced by Jeroen Hellingman and the Online Distributed
            Proofreading Team at http://www.pgdp.net/
    Full Project Gutenberg licence
        
    
    Updated editions will replace the previous one—the old editions will
    be renamed.
    
    Creating the works from print editions not protected by U.S. copyright
    law means that no one owns a United States copyright in these works,
    so the Foundation (and you!) can copy and distribute it in the United
    States without permission and without paying copyright
    royalties. Special rules, set forth in the General Terms of Use part
    of this license, apply to copying and distributing Project
    Gutenberg™ electronic works to protect the PROJECT GUTENBERG™
    concept and trademark. Project Gutenberg is a registered trademark,
    and may not be used if you charge for an eBook, except by following
    the terms of the trademark license, including paying royalties for use
    of the Project Gutenberg trademark. If you do not charge anything for
    copies of this eBook, complying with the trademark license is very
    easy. You may use this eBook for nearly any purpose such as creation
    of derivative works, reports, performances and research. Project
    Gutenberg eBooks may be modified and printed and given away—you may
    do practically ANYTHING in the United States with eBooks not protected
    by U.S. copyright law. Redistribution is subject to the trademark
    license, especially commercial redistribution.
    
    
    START: FULL LICENSE
    
    THE FULL PROJECT GUTENBERG™ LICENSE
    
    PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK
    
    To protect the Project Gutenberg™ mission of promoting the free
    distribution of electronic works, by using or distributing this work
    (or any other work associated in any way with the phrase “Project
    Gutenberg”), you agree to comply with all the terms of the Full
    Project Gutenberg License available with this file or online at
    www.gutenberg.org/license.
    
    Section 1. General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg
    electronic works
    
    1.A. By reading or using any part of this Project Gutenberg
    electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to
    and accept all the terms of this license and intellectual property
    (trademark/copyright) agreement. If you do not agree to abide by all
    the terms of this agreement, you must cease using and return or
    destroy all copies of Project Gutenberg electronic works in your
    possession. If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a
    Project Gutenberg electronic work and you do not agree to be bound
    by the terms of this agreement, you may obtain a refund from the person
    or entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8.
    
    1.B. “Project Gutenberg” is a registered trademark. It may only be
    used on or associated in any way with an electronic work by people who
    agree to be bound by the terms of this agreement. There are a few
    things that you can do with most Project Gutenberg electronic works
    even without complying with the full terms of this agreement. See
    paragraph 1.C below. There are a lot of things you can do with Project
    Gutenberg electronic works if you follow the terms of this
    agreement and help preserve free future access to Project Gutenberg
    electronic works. See paragraph 1.E below.
    
    1.C. The Project Gutenberg Literary Archive Foundation (“the
    Foundation” or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection
    of Project Gutenberg electronic works. Nearly all the individual
    works in the collection are in the public domain in the United
    States. If an individual work is unprotected by copyright law in the
    United States and you are located in the United States, we do not
    claim a right to prevent you from copying, distributing, performing,
    displaying or creating derivative works based on the work as long as
    all references to Project Gutenberg are removed. Of course, we hope
    that you will support the Project Gutenberg mission of promoting
    free access to electronic works by freely sharing Project Gutenberg
    works in compliance with the terms of this agreement for keeping the
    Project Gutenberg name associated with the work. You can easily
    comply with the terms of this agreement by keeping this work in the
    same format with its attached full Project Gutenberg License when
    you share it without charge with others.
    
    1.D. The copyright laws of the place where you are located also govern
    what you can do with this work. Copyright laws in most countries are
    in a constant state of change. If you are outside the United States,
    check the laws of your country in addition to the terms of this
    agreement before downloading, copying, displaying, performing,
    distributing or creating derivative works based on this work or any
    other Project Gutenberg work. The Foundation makes no
    representations concerning the copyright status of any work in any
    country other than the United States.
    
    1.E. Unless you have removed all references to Project Gutenberg:
    
    1.E.1. The following sentence, with active links to, or other
    immediate access to, the full Project Gutenberg License must appear
    prominently whenever any copy of a Project Gutenberg work (any work
    on which the phrase “Project Gutenberg” appears, or with which the
    phrase “Project Gutenberg” is associated) is accessed, displayed,
    performed, viewed, copied or distributed:
    
        This eBook is for the use of anyone anywhere in the United States and most
        other parts of the world at no cost and with almost no restrictions
        whatsoever. You may copy it, give it away or re-use it under the terms
        of the Project Gutenberg™ License included with this eBook or online
        at www.gutenberg.org. If you
        are not located in the United States, you will have to check the laws
        of the country where you are located before using this eBook.
      
    1.E.2. If an individual Project Gutenberg electronic work is
    derived from texts not protected by U.S. copyright law (does not
    contain a notice indicating that it is posted with permission of the
    copyright holder), the work can be copied and distributed to anyone in
    the United States without paying any fees or charges. If you are
    redistributing or providing access to a work with the phrase “Project
    Gutenberg” associated with or appearing on the work, you must comply
    either with the requirements of paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 or
    obtain permission for the use of the work and the Project Gutenberg
    trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or 1.E.9.
    
    1.E.3. If an individual Project Gutenberg electronic work is posted
    with the permission of the copyright holder, your use and distribution
    must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any
    additional terms imposed by the copyright holder. Additional terms
    will be linked to the Project Gutenberg License for all works
    posted with the permission of the copyright holder found at the
    beginning of this work.
    
    1.E.4. Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg
    License terms from this work, or any files containing a part of this
    work or any other work associated with Project Gutenberg.
    
    1.E.5. Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this
    electronic work, or any part of this electronic work, without
    prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with
    active links or immediate access to the full terms of the Project
    Gutenberg License.
    
    1.E.6. You may convert to and distribute this work in any binary,
    compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including
    any word processing or hypertext form. However, if you provide access
    to or distribute copies of a Project Gutenberg work in a format
    other than “Plain Vanilla ASCII” or other format used in the official
    version posted on the official Project Gutenberg website
    (www.gutenberg.org), you must, at no additional cost, fee or expense
    to the user, provide a copy, a means of exporting a copy, or a means
    of obtaining a copy upon request, of the work in its original “Plain
    Vanilla ASCII” or other form. Any alternate format must include the
    full Project Gutenberg License as specified in paragraph 1.E.1.
    
    1.E.7. Do not charge a fee for access to, viewing, displaying,
    performing, copying or distributing any Project Gutenberg works
    unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9.
    
    1.E.8. You may charge a reasonable fee for copies of or providing
    access to or distributing Project Gutenberg electronic works
    provided that:
    
        • You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from
            the use of Project Gutenberg works calculated using the method
            you already use to calculate your applicable taxes. The fee is owed
            to the owner of the Project Gutenberg trademark, but he has
            agreed to donate royalties under this paragraph to the Project
            Gutenberg Literary Archive Foundation. Royalty payments must be paid
            within 60 days following each date on which you prepare (or are
            legally required to prepare) your periodic tax returns. Royalty
            payments should be clearly marked as such and sent to the Project
            Gutenberg Literary Archive Foundation at the address specified in
            Section 4, “Information about donations to the Project Gutenberg
            Literary Archive Foundation.”
        
        • You provide a full refund of any money paid by a user who notifies
            you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he
            does not agree to the terms of the full Project Gutenberg™
            License. You must require such a user to return or destroy all
            copies of the works possessed in a physical medium and discontinue
            all use of and all access to other copies of Project Gutenberg™
            works.
        
        • You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of
            any money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the
            electronic work is discovered and reported to you within 90 days of
            receipt of the work.
        
        • You comply with all other terms of this agreement for free
            distribution of Project Gutenberg™ works.
        
    
    1.E.9. If you wish to charge a fee or distribute a Project
    Gutenberg™ electronic work or group of works on different terms than
    are set forth in this agreement, you must obtain permission in writing
    from the Project Gutenberg Literary Archive Foundation, the manager of
    the Project Gutenberg™ trademark. Contact the Foundation as set
    forth in Section 3 below.
    
    1.F.
    
    1.F.1. Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable
    effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread
    works not protected by U.S. copyright law in creating the Project
    Gutenberg™ collection. Despite these efforts, Project Gutenberg™
    electronic works, and the medium on which they may be stored, may
    contain “Defects,” such as, but not limited to, incomplete, inaccurate
    or corrupt data, transcription errors, a copyright or other
    intellectual property infringement, a defective or damaged disk or
    other medium, a computer virus, or computer codes that damage or
    cannot be read by your equipment.
    
    1.F.2. LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the “Right
    of Replacement or Refund” described in paragraph 1.F.3, the Project
    Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project
    Gutenberg™ trademark, and any other party distributing a Project
    Gutenberg™ electronic work under this agreement, disclaim all
    liability to you for damages, costs and expenses, including legal
    fees. YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT
    LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE
    PROVIDED IN PARAGRAPH 1.F.3. YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE
    TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE
    LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR
    INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH
    DAMAGE.
    
    1.F.3. LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a
    defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can
    receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a
    written explanation to the person you received the work from. If you
    received the work on a physical medium, you must return the medium
    with your written explanation. The person or entity that provided you
    with the defective work may elect to provide a replacement copy in
    lieu of a refund. If you received the work electronically, the person
    or entity providing it to you may choose to give you a second
    opportunity to receive the work electronically in lieu of a refund. If
    the second copy is also defective, you may demand a refund in writing
    without further opportunities to fix the problem.
    
    1.F.4. Except for the limited right of replacement or refund set forth
    in paragraph 1.F.3, this work is provided to you ‘AS-IS’, WITH NO
    OTHER WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT
    LIMITED TO WARRANTIES OF MERCHANTABILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE.
    
    1.F.5. Some states do not allow disclaimers of certain implied
    warranties or the exclusion or limitation of certain types of
    damages. If any disclaimer or limitation set forth in this agreement
    violates the law of the state applicable to this agreement, the
    agreement shall be interpreted to make the maximum disclaimer or
    limitation permitted by the applicable state law. The invalidity or
    unenforceability of any provision of this agreement shall not void the
    remaining provisions.
    
    1.F.6. INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the
    trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone
    providing copies of Project Gutenberg™ electronic works in
    accordance with this agreement, and any volunteers associated with the
    production, promotion and distribution of Project Gutenberg™
    electronic works, harmless from all liability, costs and expenses,
    including legal fees, that arise directly or indirectly from any of
    the following which you do or cause to occur: (a) distribution of this
    or any Project Gutenberg work, (b) alteration, modification, or
    additions or deletions to any Project Gutenberg work, and (c) any
    Defect you cause.
    
    Section 2. Information about the Mission of Project Gutenberg
    
    Project Gutenberg is synonymous with the free distribution of
    electronic works in formats readable by the widest variety of
    computers including obsolete, old, middle-aged and new computers. It
    exists because of the efforts of hundreds of volunteers and donations
    from people in all walks of life.
    
    Volunteers and financial support to provide volunteers with the
    assistance they need are critical to reaching Project Gutenberg’s
    goals and ensuring that the Project Gutenberg collection will
    remain freely available for generations to come. In 2001, the Project
    Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure
    and permanent future for Project Gutenberg and future
    generations. To learn more about the Project Gutenberg Literary
    Archive Foundation and how your efforts and donations can help, see
    Sections 3 and 4 and the Foundation information page at www.gutenberg.org.
    
    Section 3. Information about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation
    
    The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non-profit
    501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the
    state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal
    Revenue Service. The Foundation’s EIN or federal tax identification
    number is 64-6221541. Contributions to the Project Gutenberg Literary
    Archive Foundation are tax deductible to the full extent permitted by
    U.S. federal laws and your state’s laws.
    
    The Foundation’s business office is located at 41 Watchung Plaza #516,
    Montclair NJ 07042, USA, +1 (862) 621-9288. Email contact links and up
    to date contact information can be found at the Foundation’s website
    and official page at www.gutenberg.org/contact
    
    Section 4. Information about Donations to the Project Gutenberg
    Literary Archive Foundation
    
    Project Gutenberg™ depends upon and cannot survive without widespread
    public support and donations to carry out its mission of
    increasing the number of public domain and licensed works that can be
    freely distributed in machine-readable form accessible by the widest
    array of equipment including outdated equipment. Many small donations
    ($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt
    status with the IRS.
    
    The Foundation is committed to complying with the laws regulating
    charities and charitable donations in all 50 states of the United
    States. Compliance requirements are not uniform and it takes a
    considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up
    with these requirements. We do not solicit donations in locations
    where we have not received written confirmation of compliance. To SEND
    DONATIONS or determine the status of compliance for any particular state
    visit www.gutenberg.org/donate.
    
    While we cannot and do not solicit contributions from states where we
    have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition
    against accepting unsolicited donations from donors in such states who
    approach us with offers to donate.
    
    International donations are gratefully accepted, but we cannot make
    any statements concerning tax treatment of donations received from
    outside the United States. U.S. laws alone swamp our small staff.
    
    Please check the Project Gutenberg web pages for current donation
    methods and addresses. Donations are accepted in a number of other
    ways including checks, online payments and credit card donations. To
    donate, please visit: www.gutenberg.org/donate.
    
    Section 5. General Information About Project Gutenberg electronic works
    
    Professor Michael S. Hart was the originator of the Project
    Gutenberg concept of a library of electronic works that could be
    freely shared with anyone. For forty years, he produced and
    distributed Project Gutenberg eBooks with only a loose network of
    volunteer support.
    
    Project Gutenberg eBooks are often created from several printed
    editions, all of which are confirmed as not protected by copyright in
    the U.S. unless a copyright notice is included. Thus, we do not
    necessarily keep eBooks in compliance with any particular paper
    edition.
    
    Most people start at our website which has the main PG search
    facility: www.gutenberg.org.
    
    This website includes information about Project Gutenberg,
    including how to make donations to the Project Gutenberg Literary
    Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to
    subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks.

    Source: Project Gutenberg ebook #18235. Public-domain status is recorded per item; the licence text above is reproduced unchanged.

    Source
    Project Gutenberg
    Record
    ebook 18235
    Rights
    public domain (US)
    Rendered
    2026-11-22
    Completeness
    Complete held text.