Colloquium heptaplomeres de rerum sublimium arcanis abditis
by Jean Bodin · Latin · Gutenberg #17859 · 1,040,799 chars · public domain (US)
The Project Gutenberg eBook of Colloquium heptaplomeres de rerum sublimium arcanis abditis
This eBook is for the use of anyone anywhere in the United States and
most other parts of the world at no cost and with almost no restrictions
whatsoever. You may copy it, give it away or re-use it under the terms
of the Project Gutenberg License included with this eBook or online
at www.gutenberg.org. If you are not located in the United States,
you will have to check the laws of the country where you are located
before using this eBook.
Title: Colloquium heptaplomeres de rerum sublimium arcanis abditis
Author: Jean Bodin
Release date: February 26, 2006 [eBook #17859]
Most recently updated: September 13, 2020
Language: Latin
Other information and formats: www.gutenberg.org/ebooks/17859
Credits: Produced by Louise Hope, Carlo Traverso and the Online
Distributed Proofreading Team at http://www.pgdp.net (This
file was produced from images generously made available
by the Bibliothèque nationale de France (BnF/Gallica) at
http://gallica.bnf.fr)
*** START OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK COLLOQUIUM HEPTAPLOMERES DE RERUM SUBLIMIUM ARCANIS ABDITIS ***
Produced by Louise Hope, Carlo Traverso and the Online
Distributed Proofreading Team at http://www.pgdp.net (This
file was produced from images generously made available
by the Bibliothèque nationale de France (BnF/Gallica) at
http://gallica.bnf.fr)
Transcriber’s Note:
This e-text contains a number of words and phrases in Greek and Hebrew:
ταχύγραφοι
שְׁמַע אֲדֹנָי
If any of these characters do not display properly, you may have an
incompatible browser or unavailable fonts. First, make sure that the
browser’s “character set” or “file encoding” is set to Unicode (UTF-8).
You may also need to change your browser’s default font. All text in
non-Roman script will have a mouse-hover transliteration: ὧς.
A few typographical errors have been corrected. They have been marked
in the text with mouse-hover popups. Variant spellings are discussed at
the end of this file.
JOANNES BODINUS
COLLOQUIUM
HEPTAPLOMERES
DE
RERUM SUBLIMIUM ARCANIS ABDITIS
e codicibus manuscriptis
Bibliothecae Academicae Gissensis cum varia lectione
aliorum apographorum nunc primum typis describendum
curavit
LUDOVICUS NOACK
1970
GEORG OLMS VERLAG
HILDESHEIM · NEW YORK
Dem Nachdruck liegt das Exemplar der Herzog August
Bibliothek Wolfenbüttel zugrunde. Signatur: Li 565
Die fehlerhafte Paginierung wurde beibehalten.
There were no apparent problems with the _Paginierung_, but the
footnote numbering was occasionally _fehlerhaft_.
Reprografischer Nachdruck der Ausgabe
Schwerin/Paris/London 1857
Printed in Germany
Herstellung: fotokop wilhelm weihert, Darmstadt
Best.-Nr. 5103 211
Contents
Praefatio
Liber Primus
Liber Secundus
Liber Tertius
Liber Quartus
Liber Quintus
Liber Sextus
Transcriber’s Notes on Orthography
JOANNIS BODINI
COLLOQUIUM HEPTAPLOMERES
DE
RERUM SUBLIMIUM ARCANIS ABDITIS.
E CODICIBUS MANUSCRIPTIS
BIBLIOTHECAE ACADEMICAE GISSENSIS CUM VARIA LECTIONE ALIORUM
APOGRAPHORUM NUNC PRIMUM TYPIS DESCRIBENDUM
CURAVIT
LUDOVICUS NOACK,
PHILOSOPHIAE DOCTOR, IN UNIVERSITATE GISSENSI PROFESSOR
EXTRAORDINARIUS.
SUERINI MEGALOBURGIENSIUM,
TYPIS ET IMPENSIS FRIDERICI GUILELMI BÆRENSPRUNG, TYPOGRAPHI AULICI.
PARISIIS,
FR. KLINCKSIECK. 1857 LONDINI,
D. NUTT.
LUDOVICO III.
MAGNO DUCI HASSIAE ET AD RHENUM
PRINCIPI AC DOMINO SUO INDULGENTISSIMO
LITERARUM ARTIUMQUE PATRONO SAPIENTI
HANC OPERIS BODINIANI EDITIONEM PRINCIPEM
VENERABUNDA MENTE
D. D. D.
EDITOR.
PRAEFATIO.
V
Joannes Bodinus, Andegavensis, atheismi sua aetate se suspectum
reddidit cum libris quibusdam editis tum opere, quod quasi cygneam
cantationem inedilum reliquit. Liber autem inscribitur colloquium
heptaplomeres, non quod in septem partes distributus esset, sed quod
septem viros, operam inter se partitos interlocutores, introduxit.
Quorum primo Coronaeo Romano-Catholicorum, deinde Friderico
Lutheranorum, Curtio Calvinianorum, Senamo omnium sectarum ethnicarum,
Salomoni Judaeorum, Octavio Muhammedanorum, Toralbae denique
naturalistarum causam tuendam commisit, qui omnes ita de fidei
controversiis disputant, ut Toralbae ratio, quam autor ipse confiteri
videtur, triumphet.
Leibnitius nobilissimus philosophus, quum recte perspexisset, quanta
esset auctoritate et gravitate hoc Bodini colloquium ad cognoscendam et
philosophandi rationem atque formam et religionis sensum rationemque
aetate reformatoria usitatam, jam senex hujus libri editionem parari
voluit. Quem laborem aggressus Polycarpus Leyserus, Jurisconsultus
Helmstadiensis, quominus perficeret, prohibitus est magistratuum
interdicto. Sub finem saeculi superioris Liber Baro Henricus
Christianus de Senckenberg, collatis compluribus libris manuscriptis,
exemplar hujus operis quam correctissimum perfecit, quod praeter alia
duo ejusdem colloquii exemplaria, quae quidem minoris pretii sunt,
inter ornamenta bibliothecae academicae Gissensis enumeratur1.
1. Cf. Adriani, viri nobilissimi ac doctissimi, qui est bibliothecae
academicae primus praefectus, catalogus codicum manuscriptorum
bibliothecae Gissensis. Francofurti a. M. 1840. p. 189 sq.
Quum igitur, probante Neandro, illustrissimo historiae sacrae auctore
doctissimus vir Guhrauer libro singulari, qui anno 1841 prodiit, VI
denuo virorum doctorum animos in Bodini colloquium advertisset, non
inutilem me suscepturum sperabam laborem, si librum illum famosum, qui
propter periculum, quod religioni recte colendae afferre videbatur, diu
in bibliothecis ineditus latuit, typis describendum curarem. Hunc autem
laborem, quo colloquium Bodinianum ad codices correctiores, quantum
meae vires valebant, emendatum accuratius exprimendum pararetur, ita
mihi perigendum censui, ut textu codicis Senckenbergiani quasi pro
fundamento posito compluria exemplaria, quae et in bibliothecis
Gissensi et Gottingensi Altonanaque asservantur, conferrem et
scripturae discrepantiam ad marginem libri enotarem.
Haec suffectura esse spero ad introducendum librum nomine quidem et
fama viris doctis et nostratibus et externis diu notum.
Dabam Gissae d. XXI m. Maii anni 1857.
1 LIBER PRIMUS.
Ad N. T.
Quod per litteras a me petis, ut de mea peregrinatione ad te scribam,
omnia ex animi voto contigissent, si tuo complexu frui potuissem, quem
si semel nactus ero, nunquam me patiar a te divelli. Nam cum Adriatici1
maris littora post difficilem navigationem legissemus, Venetiam
appulimus, omnium fere gentium vel potius2 orbis universi portum
communem, quia non modo adspectu et hospitio peregrinorum Veneti
delectantur, sed etiam illic summa cum libertate vivi potest; et cum
caeteris civitatibus et regionibus civilia bella aut tyrannorum metus
aut vectigalium acerbae exactiones aut studiorum cujusque3
molestissimae inquisitiones impendeant, haec sola propemodum civitas
omnibus his servitutum generibus immunis et libera mihi videtur. Quo
fit, ut illuc4 undique confluant, qui summa cum libertate ac
tranquillitate5 vitam agere decreverunt, seu ad mercaturam seu ad
opificia seu ad otia liberis hominibus digna animum adjungant.
Percommode vero accidit, quod cum litteratos homines ac virtutis
studiosos conquirerem, _Paulum Coronaeum_ nactus sum, qui per omnes
urbis angulos litterarum et antiquitatis monumenta omnia studiose
investigabat seque litteratissimis hominibus et illos sibi arctissima
societate sic conjunxerat, ut domus ejus sacrarium Musarum ac virtutum
haberetur. Et quoniam corporis habitu admodum tenui ac viribus
imbecillior erat, quam ut maris jactationes aut longas peregrinationes6
ferre posset, at incredibili desiderio teneretur, diversarum gentium
linguas, studia, ingenia, mores, virtutes percipiendi, ac convictum
domesticum adsciverat, homines peregrinos _Fridericum Podamicum,
Hieronymum Senamum, Diegum Toralbam, Antonium Curtium, Salomonem
Barcassium7, Octavium Fagnolam8_, qui tametsi bonarum artium
instructissimi essent disciplinis, singulari tamen quisque scientia
caeteris praestare videbantur. Cura autem in aedibus Coronaei simul
habitarent, ex omnibus fere orbis regionibus si quid novum aut scitu
dignum contigisset, facile ab amicis, quos Romae, Constantinopoli,
Augustae, Hispali, Antwerpiae, Lutetiae conquisierant, litterarum 2 ope
intelligebant. Nec vero solum urbanitate sermonis ac morum suavitate,
verum etiam innocentia atque integritate tanta vivebant9, ut nemo tam
sui similis quam omnes omnium viderentur; quippe nulla contentione
verborum aut vincendi10 cupiditate, sed omnes studio discendi
ferebantur, itaque omnes cogitationes ac studia ad verum decus
traducebant. Illud autem optimum, quod Coronaei domus cum infinita
librorum ac veterum monumentorum varietate ac copia, tum etiam
instrumentorum seu ad musicam seu ad omnes artes mathematicas
refertissima esset; nihil tamen rarius mihi visum est, quam pantotheca
quadrata sex pedum. Divisio cujusque pedis in sex apothecas numerum ex
quadrato triginta sex in se ducto conficiebat capsulas 1296. Senarium
autem selegerat, quod is numerus solus inter reliquos11 perfectus esset
ac latissime in universa natura pateret, non modo ad plurium animantium
aetates, quae in hoc numero terminantur, verum etiam quod in tota
natura sex corpora tantum sint perfecta, sex tantum colores simplices,
sex sapores simplices, sex harmonici concentus, sex tantum metalla
simplicia, sex locorum situs, sex etiam sensus cum sensu communi.
1. Alius: _Hadriatici_. 2. Alius: _totius_. 3. Alius: _cuique_. 4.
Alius: _illic_. 5. Alius addit: _animi_. 6. Alibi: _peragrationes_. 7.
Alius: _Barcassum_. 8. Alius: _Tagnolam_. 9. Alibi: _vigebant_. 10.
Alius: _vivendi_. 11. Alius: _digitos_.
Pantothecam ex olea i.e. ex incorruptibili prope materia fabricari
jusserat, ut mundi universitatem ejusque suppellectilem et omne
instrumentum contineret. Principio imagines sexaginta1 inerrantium
siderum, deinde planetarum, cometarum similiumque impressionum,
elementorum, corporum, lapidum, metallorum, fossilium, stirpium,
animantium quaeque nancisci poterat, ordine2 quaeque suo aptaverat. At
quoniam stirpium et insectarum omnium forma exiguâ pantothecâ nec
contineri nec haberi propter raritatem poterat, picturâ vel scripturâ
vel genere quaeque suo capsulis denotabantur, ut rhinoceros, caper3
indicus hisque similia. Caetera vel inferri curaverat vel illata
coëmerat.
1. Alii 48 aut 84; alius plane numerum non addit. 2. Alibi: _genere_.
3. Alius: _cobras_ et ad marginem: _cuber_; alius: _cabras_.
Seorsim autem stirpes integras aut radices grandioribus chartis
contentas habebat, sic tamen, ut particulam stirpium et animantium
quaeque capsulae continerent, eo tamen ordine, ut extrema primis, media
utrisque, omnia omnibus apta serie cohaererent, quippe terram inter et
lapides argillam et cretam utriusque1 naturae media collocarat, inter
aquam et adamantes crystallum, inter lapides et metalla pyritem sive2
marcasitharum genus, inter lapides et plantas corallium, inter
animantes et stirpes ea quae zoophyta dicuntur, inter animantes
aquatiles et terrestres amphibia, inter aquatilia et volatilia pisces
volatiles, milvum inquam et loliginem, inter volatilia et terrestria
bruta vespertilionem.
1. Alibi: _utrisque_. 2. Alius legit: _sed margaritarum genus inter_
etc.
Sic autem compleverat pantothecam, ut sex coloribus simplicibus
capsulae distinguerentur ad memoriam firmiorem1, et adversa luce ita
collocarat, ut 3 omnia facile perspicerentur, nec enim ad angulos
rectos dirigebatur, ne quid ex capsulis excideret, nec rursus in plano
jacebat, quo minus lucis reciperet, sed hypotenusae2 modo innixa
parieti species omnes eminus intuenti reducto velo proderet, ut3
temporis diuturnitate singula saepius legendo fideli memoriae
commendarentur. Et quidem in eo tantum profecerat Coronaeus, ut omnes
loculorum4 species animo comprehensas haberet: quae utilitas non modo
in iis quae pantotheca continebantur, sed etiam in rebus omnibus quas
audiret et legeret se ostentabat5. Neque enim scribendo vel loquendo
tempus terebat, ne tantundem de valetudine detraheret, sed audiendo,
disserendo, meditando judicii vim acerrime sibi comparaverat; et cum
cibum caperet, aderat anagnostes, qui tantisper aliquid legeret, dum
fames et sitis commodius jucundiusque expleretur nec ullis sermonibus
obrueretur6. Neque vero Peripateticorum in morem7 ambulando
disserebatur, quia corporis motum judicio ac memoriae officere putabat,
nec Stoicorum qui stantes disputabant, quod diu sine taedio et
articularis morbi periculo fieri posse negabat, nec Academicorum
cubantium more, quod mollitiem ac somnum exciret8, sed sedendo. Me vero
anagnostem inter domesticos asciverat, Romanorum morem secutus, qui
etiam inter epulas lectionibus9 rerum memorabilium animos una cum
corporibus pascebant. Sed cum Romani10 non satis accurate rem
propositam eodem momento definirent, Coronaeus in sequentem diem, si
quid difficilius occurreret, quaestionem differebat, ne quis imparatus
sententiam eam diceret, a11 qua discedere incongruum12 arbitraretur.
Ipse vero compendiosissimis notis, ut olim13 ταχύγραφοι, omnia14 fere
excipiebam et excepta seorsim describere solebam, quod cum aliquamdiu15
fecissem, multas de natura quaestiones, multas etiam de mathematicis,
de legum praestantia, de optime genere civitatis, de medicina, de fide
historiarum collegi. Nulla tamen disputatio uberior aut argumenti
praestantia dignior mihi visa est, quam quae ab Octavii navigatione
initium duxit.
1. Alibi: _faciliorem_. 2. Alius: _hypothemati_. 3. Alibi: _et_. 4.
Alius: _locorum_. 5. Alibi: _ostendebat_. 6. Desunt haec proxima verba
in alio codice. 7. Alius: _in modum_. 8. Alius: _afferret_. 9. Alibi:
_lectione_. 10. Alius: _amici_. 11. Alius: _aut_. 12. Alius:
_congruum_. 13. Alibi: _quondam_. 14. Alibi: _verba_. 15. Alius:
_aliquando_.
Cum enim Coronaeus ad coenam una cum iis quos diximus consedisset et
ego1 Phaedonem Platonis, quem antea legere coeperam, persequi jussus
eum locum attigissem, quo Socrates Aegyptiorum cadavera tanto artificio
condita fuisse diceret, ut incredibile tempus a putredine
vindicarentur, Octavius petiit a Coronaeo, ut locum relegerem, quod a
me factum est. Nam consequentia aeque ac praecedentia2 pertinent3 ad
immortalium animorum vim ac potestatem, de quibus copiose ab illius
superioribus diebus disputatum erat. Hic igitur CORONAEUS: Non satis,
inquit, de animorum immortalitate nobis disseruisse videmur?
1. Duo haec verba desunt in aliis codicibus. 2. Alibi: _antecedentia_.
3. Deest in uno codice, sine dubio per lapsum manus vel memoriae.
4 Plus, inquit SALOMO, quam satis est inter nos ipsos, quibus etiamsi
nullae demonstrationes exstarent, persuasa jam pridem est immortalitas
animorum et sempiterna bonis praemia, supplicia sceleratis decreta.
Ego vero, inquit TORALBA, utilissimum duco, perspicuas1 omnium rerum et
earum praecipue, quae ad pietatem pertinent, demonstrationes exquirere,
ne ab Epicuraeis rerum divinarum irrisionibus2 imparati offendamur.
1. Alius: _perspicuitatem_. 2. Alius: _irrisoribus_.
Tum SENAMUS: Multos Deorum contemptores, plures etiam qui nihil a
belluis nisi figura differunt1, Epicureum tamen adhuc reperi neminem,
i.e. qui Deos nulla praemiorum spe religiose coleret, qui frugalissime
ac temperatissime viveret2, qui continentiam, justitiam, fidem, morum
integritatem, ut Epicurus, amplecteretur3 mortales tamen animos
crederet, nec ullum ab immortali Deo negotium cuiquam impendere
arbitraretur, qui demum4 summum hominis extremumque bonum non in
corporis voluptatibus, sed in animi excelsi tranquillitate collocaret
serena.
1. Alius: _differrent_. 2. Laertius in Epicurum; Seneca in epistolis
passim. 3. Alius: _amplexaretur_. 4. Alius: _denique_.
Tum TORALBA: Demus Epicurum his omnibus virtutibus excelluisse, quid
tamen illi profuerunt, cum divini numinis metum et venerationem quasi
securi quadam a radice amputaret? Nam sublata praemiorum spe, sublata
numinis ac poenarum metu, hominum inter homines societas nulla stare
potest; quis enim fidei et1 justitiae locus esse potest apud eos, qui
nihil nisi testem aut judicium metuant? Fuit itaque in Epicuro ficta
opinio integritatis, cum adversus Deum immortalem tam injustus esset2,
ut omnem illi justitiam eriperet, i.e. praemiorum ac poenarum
potestatem, neque enim aliam ob causam libros de religione3 scripsit,
quam ut Diagorae ac Protagorae poenas effugeret.
1. Alius: _aut_. 2. Alius: _est_. 3. Alius: _religionibus_.
Tum SENAMUS: Quid est igitur, quamobrem ab aliis sectarum generibus ad
Epicureos plerique deficiant, ab Epicureis tamen ad alias nulli
redeant?
1CORONAEUS: Non magis mirum videri debet, quam ex viris castratos
quidem posse, sed ex castrato virum fieri neminem, ut a pudicitia
molles sunt et faciles aditus ad impudicitiam, reditus vero ad
pudicitiam omnes interclusi2 obsidentur3.
1. Alius addit: _Tum_. 2. Alius: _reclusi_. 3. Deest in alio codice.
Tum1 OCTAVIUS: Meminisse juvat periculorum praeteritorum, ac _Neptunum
procul a terra spectare furentem_2, ut ab hominis istius teterrimi
cogitatione quam longissime discedamus, nam
me tabula sacer
Votiva paries indicat humida
suspendisse potenti
Vestimenta maris Deo3,
5 ut lyricus ille scribit. Quae enim4 ex Phaedone Platonis mox legit
anagnostes, recordationem mihi excitarunt periculosissimae
navigationis, quam nisi molestum esset, libenter vobis enarrarem.
1. Alius: _Posthaec_. 2. Horatii Epist. I, 1. 3. Horatii Carm. Od. I,
5. 4. Alius: _etiam_.
CORONAEUS: Quis non libenter Octavium audiret?
1OCTAVIUS: Cum in Aegypto urbem Cairam, quam incolae a civium
multitudine et urbis magnitudine gallinam incubantem interpretantur, et
circa urbem pyramides antiquas lustrarem, Genevensis quidam empiricus,
quem mihi socium adjunxeram, persuasit, ut Amomiam2 legeremus; sic enim
appellabat Aegypti cadavera, quae antiquitus amomo, cardamomo, sala,
aceto, melle, myrrha, aloë, nardo, cassia3, resina caeterisque id genus
venenis a putredine vindicantibus condita et macerata diu fuissent,
quorum cadaverum tantam vim subesse affirmabat4, ut morbis fere omnibus
mederentur. Ego tametsi hominibus empiricis dubia fide assentior5, ei
tamen acquievi et uterque utriusque ope inter pyramides, quam plurimis
erutis sepulcris, cadaver obvolutum corio bubulo detraximus. Sub corium
innumerabiles fasciolae densissimisque lini replicationibus singulae
singulis adjunctae, nec ulla sui6 parte detritae, inauratam cutim
contegebant; aurum enim, ut minime ignoratis, a corruptione non
cadavera modo, sed etiam ligna, metalla caeteraque diutissime tuetur.
Caro ipsa cum cute flavescens ac fusca e duritie ac hypostasi
videbatur, qua saccharum vetus Creticum: interiora visceribus
exenteratis siccissima et in cordis sede imago lapidea insculpta,
nomine Isidis, Aegypti quondam reginae, cujus sepulcrum est in urbe
Nysa superioris Arabiae et in marmorea columna7 hoc epitaphium
insculptum8:
Ego Isis sum Aegypti regina
A Mercurio9 erudita;
Quae ego legibus statui,
Nemo solvet;
Ego sum mater10 Osiridis,
Ego sum prima frugum inventrix,
Ego sum Hori11 regis mater;
Ego sum in astris canis refulgens;
Mihi Bubastis urbs condita est.
Gaude, gaude Aegypte,
Quae me nutristi!
Sacra Isidis abrogata sunt, ni fallor, Constantini Magni dominatu, ex
quo constat, cadaver illud ante MCCC annos conditum fuisse, et fieri
potest, ut ante annorum duo triave millia sepultum fuerit. Erat autem
virile cadaver et plane inodorum ob nimiam siccitatem. Nam muliebria
cadavera foetorem ac putredinem 6 contrahere potuissent12, tum quia
foeminarum adeps et pulpa plenior ac humidior est, tum etiam quod
virginum ac mulierum, quae senecta nondum contabuerant cadavera, non
ante triduum pollinctoribus et pharmacopolis permittebantur13, ne
stuprum cadaveribus inferrent, ut quidem apud Herodotum legistis.
1. Alius addit: _Tum_. 2. Alius: _Ammoniam_. 3. Alius: _Caesia_. 4.
Alibi: _inesse confirmabat_. 5. Alibi: _assentiam_. 6. Alius: _sua_. 7.
Alius: _tabula_. 8. Alius: _inscriptum_. 9. Herme scilicet trismegisto.
10. Mulier s. uxor. 11. Alius: _Ori_. 12. Alius: _contrahunt facilius_.
13. Alius: _promittebantur_.
SALOMO: Incredibilis ista libido mihi videtur.
CORONAEUS: Pleraque apud Herodotum fabulosa leguntur, quae Plutarcho
adversus eum1 scribendi occasionem praebuerunt.
1. Alius: _Herodotum_.
FRIDERICUS: Cum a sceleribus istiusmodi abhorreamus1, incredibilia
putamus, quae temporis diuturnitas verissima comprobavit. Ac ne
longius2 ab hac urbe progrediamur, Malatesta nescio quis princeps
Ariminensium avorum memoria nobilem cujusdam Germani comitis uxorem,
cum religione obligata Romam iter haberet, hospitio excepit, sed cum
oblato illi stupro nullis blanditiarum illecebris, nulla vi adhibita
pudicitiam eripere potuisset, gladio crudelissime jugulum clausit, ut
quam in vivente non poterat, in truncato et quidem cruento cadavere3
libidinem satiaret.
1. Vide Joh. Pontanum Bandellum. 2. Alius: _Ne longe_. 3. Alius:
_corpore_.
CURTIUS: Non in Aegypto aut in Italia tanti sceleris immanitas resedit,
sed in Galliam usque pervasit. Ipse quidem vidi Tholosae chirurgum, qui
in cadavere mulieris, peste mortuae, dicebatur nefariam libidinem
explevisse καὶ ἄρθρα ἐν ἄρθροις ἔχων, ut jurisconsulti verbis utamur,
deprehensus flammis ultricibus stupente populo addictus fuisse, quae
quidem Herodoti scripta satis confirmare videntur.
SENAMUS: Plutarchus patriae decus ac dignitatem, quam Herodotus acerbe
sugillarat1, cum tueri vellet, Herodotum contumeliose accepit2, qui
tamen a M. Tullio historiarum3 parens est appellatus. Et quidem ea quae
apud Herodotum plerisque fabulosa videbantur, temporis diuturnitas
verissima comprobavit, ut quae de lycanthrôpia Nerviorum deque ventorum
eruptione4 etiamnum hac aetate usitata comperiuntur, quae itidem de
maritandis puellis, ut ex formosarum pretio deformes dotari possint,
translatum est in potentissimam ac florentissimam rempublicam Sinarum.
1. Alius: _jugularat_. 2. Alius: _excepit_. 3. Alibi: _historiae_. 4.
Alius: _emptione_.
CORONAEUS: Audiamus igitur Octavium caetera persequentem.
OCTAVIUS: Vobis cadaver ipsum ex istis1 sepulcris erutum obtulissem,
2si mihi per Tritonios daemones licuisset. Cum enim domum cadaver
importari curavissem et in arcam quasi palladium surreptum condidissem,
Pistacus mercator, qui onusta nave ventorum opportunitatem in
Alexandriae portu exspectabat, quo quidem me receperam, ut in Italiam
post diuturnas peregrinationes redirem, vectores acciri jussit, ut vela
facerent spirante Vulturno. Ego repente arcam in navim; et quia
navigium erat capacissimum, magnam nautarum et vectorum multitudinem
admisit. Est enim, ut scitis, Alexandriae 7 civitas populosissima et
mercatorum peregrinorum multitudine abundantissima. Cum portu
solveremus, flabat Vulturnus, quem Graeci Euronotum, ni fallor,
Aegyptii Syrochum a Syria, unde spirat, Horatius3 album Notum vocat,
illamque serenitatem nobis invexit, quam ille describit hoc versu:
Albus ut obscuro detergit nubila coelo
Saepe Notus
qui ab Homero eodem sensu ἀργέστης vocatur.
1. Alius: _ipsis_. 2. Pro sequentibus alius ita legit: _et in arcam
quasi Palladium surreptum condidissem, Pistacus_ etc. 3. Horatii Od. I,
7.
CURTIUS: Idem tamen Argestes1 nostras Galliae Narbonensis regiones
tanta vi quatit, ut saxa volvere, silvas et domos eruere consueverit,
quem incolae etiamnum Albanum vocant, eodem quo a majoribus nostris
nomine appellatum fuisse scribit Plinius.
1. Sequentia haec quinque verba desunt in alio codice.
OCTAVIUS: At vim ejus venti principio leniorem ita progressu temporis
percipimus vehementiorem, sed cum longius ab omnibus littoribus
abessemus, Circius inter Coros omnes rapidissimus, qui ob id ab Homero
ἀργέστης δυσαὴς1 appellatur, Vulturno plane contrarius tempestatem
excitavit, unde commoti fluctus tanto impetu latera navis quatere
inceperunt, ut contractis velis jacturam2 facere cogeremur mercium
graviorum. Jam procella diem noctemque navigium afflixerat, cum
desituram nautae sperarent, quia tempestatem validiorem eo spatio
finiri, rarissime biduum, nunquam triduum excedere affirmabant; multo
violentius tamen quam antea fluctus intumuerant, contrario flatu
conspirantibus ventis.
1. Eustathius in Odyss. lib. 3. 2. Alius: _jactum_.
SENAMUS: Didiceram ab Aristotele1, ventos impetu contrario simul
numquam spirare.
1. Aristoteles, in problem. Sect. de ventis.
OCTAVIUS: Hoc forsitan Aristoteles scripsit in umbra Lycei, non in
scholis nautarum, qui gravissimas procellas non aliter quam contrario
ventorum flatu cieri tradunt. Hinc1 illa Maronis:
Una Eurus Notusque ruunt creberque procellis
Africus:
Item Horatii:
Nec timuit praecipitem Africum decertantem Aquilonibus;
Item Virgilii:
Luctantes ventos tempestatesque sonoras;
Nec aliter Homerus Africum et Aquilonem conspirantes facit:
ὡς δ᾽ ἄνεμοι δύο πόντον ὀρίνετον ἰχθυόεντα,
βορέης καὶ ζέφυρος.2
Quae cum satis intelligeret nauclerus, qui nos antea forti animo
meliora sperare jusserat3, attonitus et, ut ait ille,
Victus violento navita Coro.
8 omnes ad vacuandam navim compulit, quae continuis fluctibus
complebatur. Cum autem vehementi jactatione fracta corpora laborem
refugerent, jactis anchoris, unumquemque ad preces divinas gemebunda
oratione excitavit. Qua voce exaudita quidam Florentinus Catharinam
Senensem, alius virginem Lauretanam, huic civitati notissimam, plerique
Nicolaum, alii Clementem appellare, nonnulli vero lugubri voce canere:
„Ave maris stella“ etc., Graeci mercatores vulgari sermone σῶσον ἡμᾶς
κύριε, ἐλέησον ἡμᾶς, εἰςάκουσον δέσποτα, Judaei suum שְׁמַע אֲדֹנָי
saepius ingeminabant, Ismaëlitae Alexandrini: Ejuche nahbudu, alla,
alla, alla, malah, ressulala4. Venetus quidam sacrificus in cista
vitrea circulari hostiam consecratam flexis genibus e sinu extollens,
inquit:
O salutaris hostia,
Quae coeli pandis ostia5.
Caetera nostis. Calaber nescio quis clara voce erumpens: A te solo, a
te o dio peccato habbiamo, il soccorso non gia della creatura, ma del
grand dio: habia pietado6 iddio di noi mortali ciechi. Massiliensis7
mercator:
L’ esprit, si Dieu le mande,
Souffle tempestueux,
Et s’ enfle en la mer grande
Le flot8 impetueux;
Mais si a-t-il besoin,
Crians à Dieu lamentent,
Subit il les met loin
Des maux qui les tourmentent,
Fait au vent de tempeste
Sa fureur appaiser,
Fait que la mer s’ arreste,
Fait les ondes cesser,
et caetera, quae non memini. Ego cum vota in periculis adeundis semper
efficacissima fuisse intellexeram, in ora procumbens ab9 immortali Deo
veniam flagitiorum precatus, votum feci, si periculis ereptus in portum
incolumis invaderem, diem illum annua festivitate me consecraturum. At
Hispanus miles ingenti fluctu madefactus Deum consuetis Hispanorum
contumeliis nefarie execrabatur: In despecho etc. Non dicam caetera:
malgrado etc. pere etc. et: à la virgen sa madre; postremum illud
subjecit: no es poderio che sia comparado à el diabolo, insanum carmen
illud cogitans:
Flectere si nequeo superos, Acheronta movebo.
Quae scelera cum audiisset mercator quidam, ira motus nauclerum
compellavit, ut tantam impietatem maledici supplicio ac jactu
vindicaret, alioqui futurum ut omnes ob unius flagitia perirent.
1. Alius: _Secundum_. 2. Alius: _jussit_. 3. Homeri Il. X, vs. 4. 4.
Alius Codex: _eiache nohbuem, eiache nostinu, allah_; alius: _ill alah
resullala_. 5. Alius: _ostium_. 6. Alius: _pietà_. 7. Alius: _Massal
ensis_. 8. Alius: _les flots_. 9. Alius: _et_.
9 SALOMO: Veteres oborta tempestate, si precibus sedari non posset,
sorte jacta demergebant eum, in quem sors cecidisset. Sic enim vate
Jona demerso, cui sors obtigerat, tempestates repente conquieverunt;
idem futurum fuisse de Hispano opinor tot ac tantas contumelias in Deum
evomente, atque utinam mos ille in usum revocaretur; sed quoniam sors
in potentissimum saepius, nunquam tamen nisi1 in meritum2 cadebat, qui
suorum satellitio stipatus sacrarum sortium fidem eluderet, ideo3
sortes nauticae desierunt. Sic tamen confirmo nisi suo scelere
periturum neminem, quin etiam saepe fit, ut unius integritas reliquos a
praestantibus periculis eripiat, aut solus a naufragiis, ab incendio, a
popularibus morbis eripiatur.
1. Deest, ut videtur, _raro_. 2. Alius: _merentem_. 3. Alius: _ob id_.
OCTAVIUS: Cum frustra preces fudisse videremur, bonus genius nauclerum
impulit, ut Aegyptia cadavera, si quae in navim invecta essent, demergi
juberet, capitis indicta poena. Hoc ego1 edicto perterritus et ipsa
noctis caligine tectus cadaver de arca detractum in mare dejeci, sed
ita ut nemo senserit. Derepente ventorum vis conquievit ac secundis
ventis salvi in Cretam pervenimus. Hic venerabili2 canitie senex
expansis ad coelum manibus, immortali Deo gratias agens, caeteros suo
exemplo impulit ad laudes divinas. Nos vero voti memores hoc dithyrambo
lusimus:
Nunc effunde Deo carmina suavibus
Linguis ô sacra, qui3 littora fluctibus
Ereptus gracili succutiens pede,
Miraris fremitus aequoris ardui.
Vos impura procul numina cedite.
Praestanti maris ac terribili Deo
Qui suprema ferit sidera vertice,
Qui moles aqueas sustinet in globum
Suspensas liquida materia . . . . . .
Constringente sinu pondera terrea
Conspirant Zephyri Corus4 et Africus
Vulturnique leves et gravis imbribus
Auster qui rabidis flatibus undique
Tempestatis ab imo rapidae5 vado
Tetram colluviem crebrius excitant.
Tunc6 immane strepens et gemitu gravi
Auras7 verberat et fervida confluit
In naves aqua nautis trepidantibus.
Sed si quis metuens Te precibus sacris
O ter magne Parens aequoris invocet,
10 Extemplo revocans Halcyonum quiem8
Nautas incolumes littore collocat
Qui claris geminant cantica laudibus.
1. Alius: _enim ... dejecit_. 2. Alius: _venerabilis_. 3. Alius: _per_.
4. Alius: _Eurus_. 5. Alius: _stupida_. 6. Alius: _Tum_. 7. Alius:
_Aures_. 8. Alius: _quies_.
SALOMO: O si periculis erepti omnes in hunc modum immortali Deo gratias
agerent! Sed ingratorum spes tabescet, ut divinissime scriptum est a
sapientiae magistro.
OCTAVIUS: Ego senem illum, qui diuturno navigandi usu caeteris
prudentia mihi praestare videbatur, rogavi, cur nauclerus Aegyptia
cadavera1, si qua illa2 fuissent, immergi jussisset? Illud mihi
reposuit, cadaverum Aegyptiorum vectura tempestates semper cieri, cujus
rei fidem toties exploratam asseverabat, ut nauticis Aegyptiorum
legibus cadavera transvehi sanctissime prohiberentur; eum3 enim, qui
contra faceret, mercium jacturam et omnia detrimenta mercatoribus
dependere solitum. Qua re intellecta flagitii conscius tacendum
hactenus mihi putavi, ne quis a me reposceret detrimenta accepta.
1. Alius: _corpora_. 2. Alius: _si quae illata_. 3. Alius: _is ...
sollicitaretur_.
CORONAEUS: Hujus navigationis historia non modo grata, sed etiam
perutilis mihi videtur, et quae dicendi materiam nobis, si nullam
haberemus, abunde suppeditaret. Primum, cur ab Aegyptiis cadaveribus
procellae oriantur, cum aliis alio transvectis cadaveribus nihil tale
contingat? Haud tamen scio, an sepulcro violato in alienis cadaveribus
idem futurum sit. Deinde, an daemonum ope maria commoveantur? an vero
ab exspirationibus, ut physici tradunt. Postremo, cujus precibus in
tanta religionum varietate navim incolumem Deus in portu collocavit?
Sic1 omnes conticuere, et cum caeteri Toralbam intuerentur, quod esset
in physicis accuratissime versatus, nihil tamen ausus est in rebus tam
arduis.
1. Alibi: _Hic_.
Sed CORONAEUS, rupto silentio: Satis est, inquit, ea proposuisse, de
quibus crastina die disputaturi sumus, ut, quod in aliis quaestionibus
a nobis fieri consuevit, paratiores redeamus. Caeteris annuentibus
evocati pueri, divinarum laudum suavissima modulatione fidibus,
fistulis ac vocibus erudite confusa, ut moris erat, uniuscujusque
animos demulserunt, quibus peractis accepta quisque abeundi venia
discessere.
LIBER SECUNDUS.
Postera die redeuntes, cum humanissime se consalutassent et1 quod
quisque didicerat colloquio contulissent, paulo post laeti2
consederunt. Hic CORONAEUS litteras quas a Corcyraeo mercatore
acceperat mihi pro Phaedone 11 legendas dedit, quibus ea continebantur,
quae Constantinopoli gesta fuerant in circumcisione primogeniti
Turcarum regis, qui principum, qui legatorum conventus, quae frequentia
peregrinorum, qualis pompa ludorum Circensium, quae convivia, quae
largitiones, quantus rerum omnium apparatus et quo quaequae ordine
gesta fuissent. Et quoniam admirabilia videbantur ac prope
incredibilia, nisi acta essent in theatro ac conspectu tantae hominum
multitudinis, quanta unquam in illa urbe fuisse memoratur, jussit
CORONAEUS ea relegere, quae maxime ad mirabilitatem facerent, scilicet
funambulorum alacritatem et audaciam, qui semper funes ab altissimis
pinnaculorum summitatibus aptatos ac distentos levissime currerent ac
saltarent. Item equitis illius, qui soleas ferreas pedum ejusdem equi
posteriorum quo vehebatur pernicissime currentis a tergo sagitta
transfigeret; item ejus, qui erectus in pedes super duorum equorum
rapidissime currentium sellas3 ferebatur. Item, ut duo equites super
sellas duorum equorum stantes in pedes erectum gestarent alium sagitta
ferientem tantisper, dum equi, in quibus stabant, incitatissimo cursu
raperentur. Item, ut alius trabem ferream ictu vehementi ad tibias
nudas adjecto4 rumperet sine cruore ac livore, ut etiam soleas ferreas
equorum manibus frangeret ac partes ruptas dentibus dissecaret, ut
etiam jacenti trabes ingentes brachiis supponerentur et super incude
ferrea superposita pectori malleis gravissimis tunderent, nihilosecius
tamen omnibus renitentibus levissime resurgeret, ac pleraque his
similia litterae complectabantur, quae pridie Idus Iulias datae fuerunt
Corcyrae et Idibus allatae Venetiam, quae5 a Corcyra milliaribus
circiter CCL distat.
1. Sequentia haec sex verba in alio codice, desunt. 2. Deest in alio
codice. 3. In codicibus: _soleas_. 4. Alius: _advecto_. 5. Alius: _quia
Corcyra milliaribus circiter CCL_, ita ut desint quaedam ad sensum.
Hic FRIDERICUS: Oportuit igitur, inquit, horis singulis navigium decem
milliaria percurrere.
CURTIUS: Illud spatium horis singulis Euro spirante confici posse non
dubito, si modo actuaria1 navis aut myoparo pluribus velis incitaretur,
qualibus utuntur Piratae, cum naves onerarias insequuntur2.
1. Alius: _vectuaria_. 2. Cf. Cic. Verr. I, 34. [N.]
SENAMUS: Non satis compertum habeo, quo quaeque temporis spatio navis
decurrat; illud tamen constat, Pauli Aemilii1 victoriam de Perseo2 Rege
adeptam in Macedonia quarto post die divulgatam Romae fuisse ludis
theatralibus, auctore tamen incerto. Consimilis victoria Romanorum ad
Sagram3 fluvium eodem die in Peloponneso praedicabatur. Aliud autem
praelium adversus Medos ad4 Mycalem Asiae superioris urbem scitum est
eodem die in castris Graecorum ad Plataeas. Item imperante Domitiano
fama Romam perlata est, Antonium qui contra Domitianum arma ceperat, eo
ipso die quo fractus ac caesus est, in Germania victum fuisse, tametsi
ab urbe abesset 12 milliaribus MMCCCC, et eodem momento, quo Romani
Tarquinios ac Latinos ingenti praelio fuderant, id ipsum Romam perlatum
est, auctore incerto.
1. Plutarchus, Aemilius p. 286. 2. Alii: _Persio regio_ vel _Persiae
rege_. 3. Codices: _Sayram_, sine dubio falsissime. _Sagra_ autem erat
nomen fluminis inter Locros et Caulonem, Bruttias urbes, siti. [N.] 4.
Alius: _ante_.
FRIDERICUS: Haec antiquis mirabilia visa sunt, cum tamen nihil
frequentius magorum ope ac daemonum fieri soleat, qui etiam in speculis
arte magica conflatis vel punctis ea, quae toto terrarum orbe geruntur,
spectanda proponunt. Alii canes emissarios habent, qui omnia dicta,
facta, gesta, victorias, offensiones denunciant humano sermone, qualem
habuisse Cornelium Agrippam Wierus discipulus1 ac Paulus Jovius
scripsere, quem etiam hero mortuo frequens hominum multitudo in flumen
Rhodanum nulla vi adactum demergi vidit.
1. Deest in uno codice.
SENAMUS: Hujusmodi canem loquacem educarat Franciscus1 Senensis, qui
avorum memoria populo Romano spectante ac sermonem canis audiente
flammis est exustus.
1. Alius: _Francisca ... quae ... exusta_.
FRIDERICUS: Multa quidem incredibilia putantur, quibus tamen nihil
usitatius. Ad extremas Aquilonis oras homines scilicet quasi volucres
mirabili celeritate remotissimas regiones obire, ut de Apollonio
Tyanaeo Philostratus scribit1, ab ultima Aethiopia et Nili fontibus
Romam brevi transvolatum2. Idem Plutarchus de Romulo3, de Aristaeo
Proconnesio, de Cleomede Astypalaeio, ac Hugo Floriacensis4 de comite
Matisconensi. Plenus est Sprengerus, pleni Olaus Magnus ac5 Paulus
Grilandus, Sylvester Prierias, Molitor, Wierus consimilium in aëre
sublimi transvectionum narrationibus, quae non modo theologorum
decretis6, sed etiam legibus divinis et humanis confirmantur. Et quidem
Plato libro secundo de legibus cum poenas in eosdem decerneret, qui
sceleratis magorum artibus uterentur, ab illis incredibilia fieri
scribit, quae tamen ut7 certissima confirmat Apulejus et8 ipsae9
magicae artis sive impietatis reus ac propterea publico judicio
postulatus. Minus, inquit, calles pravissimis opinionibus ea putari
mendacia, quae vel auditu nova vel visu rudia vel supra captum
cogitationis ardua videntur. Quae si paullo accuratius contemplaris10,
non modo comperta evidentia, sed etiam factu facilia senties. Idem
paulo post: Prius, inquit, dejerabo solum istum videntem Deum, me vera
et comperta narrare ne ulterius dubitetis. Ex quibus intelligitur, ea
quae nec a natura, nec ab humanis viribus proficiscuntur, divina aut
daemonum ope exerceri.
1. Alius: _scripsit_. 2. Alius: _transvectum_. 3. Plutarchus, in Romulo
1, 4. 4. Malleus malefic. P. II, qu. 1. cp. 3. p. 250 sqq. Fd. Francof.
1588. 5. Deest in alio cod. 6. Augustinus l. 10. de Civit. Dei. 7.
Deest in alio codice; alius habet: _et_. 8. Deest in alio codice. 9.
Alius: _ipse_. 10. Alius: _explorantur_.
SENAMUS: Volatiles illos nuncios optavi saepe videre, qui sine ullis
equis aut navigiis immensas1 regiones momento transvolarent.
1. Alius: _in magnas_.
CURTIUS: Memini Petrum Corsum, cum auxiliares copias una cum Vinea
Francorum legato peteret a rege Turcarum, speculum habuisse, in quo 13
quidem uxorem Massiliae cum adulteris ex urbe Constantinopoli
moechantem1 videbat, et adultera vicissim maritum in speculo
contuebatur, quem cum portu solveret ac pridie quam Massiliam
appelleret redeuntem perinde aspiciebat, ac2 si praesens adfuisset. Sed
antequam rediret maritus, sui sceleris conscia fugit Antipolim, quo
maritus illam persecutus una cum liberis adulterio quaesitis et ancilla
contrucidavit. Recens est3 ac toti provinciae notissima historia, nec
absimile est, quod iisdem fere temporibus ad Aquas Sextias ejusdem4
provinciae contigit. Cum enim Guarinus fiscalis advocatus discederet ab
uxore, ut capitis causam diceret in Senatu Parisiorum, pollicitus est
uxori, suam se necem, cum moreretur, renunciaturum. Eo die quo carnifex
gulam illi fregit, uxor in palma dextrae manus imaginem mariti leviter
expressam pluribus5 praebuit spectandam. Cujus portenti Grignanus
provinciae praeses Henricum II.6 Franciae regem fecit certiorem.
1. Alius: _morantem_. 2. Alius: _ut_. 3. Deest in alio codice. 4.
Alius: _ejus_. 5. Alius: _quampluribus_. 6. Alius: _X_.
FRIDERICUS: Eo pertinet illud, quod Thomas Aquinas scribit,
necromantiae genus esse, si quis a moribundo stipuletur, ut se mortuo
denunciet, quo in statu sit futurus.
SENAMUS: Optandum quidem esset illud, ut in libris catoptricis earum
rerum demonstrationes1 exstarent.
1. Alius: _rationes_.
CURTIUS: Rerum gestarum historia sensibus ipsis nititur, i.e. ὅτι ἐστὶ,
sed causarum demonstratio, scilicet τὸ διότι, altius est ab intimis
philosophiae arcanis repetenda. Mihi tamen videtur memorabilius his
omnibus, quae literis ipsis Corcyraeis continentur, id quod a Suetonio
Tranquillo, Plinio, Dione Cassio, Xiphilino memoriae proditum est,
notissimum Romanum equitem in publicis ludis spectante populi1 corona
per catadromum decurrisse insidentem elephanto. Catadromum
interpretatur Xiphilinus funem ex altissimis turrium pinnaculis
extentum2. Maxime tamen attonitus est populus Romanus, descendente3 per
funem elephanto, ut Plinius scribit. Hinc veteribus funambuli
elephantes, quibus nihil admirabilius fieri potest.
1. Alius addit: _Romani_. 2. Alibi: _extensum_. 3. Alius: _descenso_.
CORONAEUS: Causas earum rerum arduas et in abditis naturae arcanis
latentes aut Toralbam nobis explicaturum aut video1 neminem.
1. Alius: _vides_.
Hic TORALBA, mista pudore modestia: Nae, inquit, ineptus sum1, si
agnoscam eas laudes, quas mihi Coronaeus injuria tribuit, quanquam si
arcana naturae tenerem, quae Coronaeus abdita esse fatetur2, eas tamen
quaestiones physici dissolvere non esset, qui tantum ea, quae in natura
posita sunt, intuetur. Daemonum autem et angelorum actiones scrutari ad
physica mihi pertinere non videntur, sed eos qui τὰ μετὰ φυσικὰ
conquirunt, 14 cum a divina pendeant voluntate aut impulsu ac potestate
daemonum geri planum3 sit. Sed cum Fridericus, mathematicarum
disciplinarum praestantia clarus, ea quae sunt artibus magorum
comprehensa studiose legerit, ut quidem ex ejus disputationibus saepius
audistis, non video quis melius ac certius earum rerum nobis aperire
causas, quam ipse, possit, modo velit.
1. Alius: _sim_. 2. Alius: _confitetur_. 3. Alius: _palam_.
FRIDERICUS: Saepe jurisconsultis jure succenseo, qui principia legitima
scientia quam profitentur hujusmodi providere: Error jus facit, licet
se invicem decipere, jus esse etiam cum praetor inique decernit. Sed
nunquam justius illis iratus sum, quam quod mathematices et magiae i.e.
sapientiae divinae nomina foedissimis ac facinorosissimis hominibus
concedant. Est enim titulus in Codice Justiniani Augusti de maleficis
et mathematicis, et utrique eadem scelerum1 immanitate aut impietate
damnati, quo quid iniquius fieri potest?
1. Alius: _sceleris_.
CURTIUS: Hanc jurisprudentiam, quam profitemur ac tuemur, Fridericus
sugillare consuevit, quod in mathematicorum1 perspicuis ac certissimis
demonstrationibus educatus cum ab Euclide ad Accursium delabitur, a
luce clarissima in atram caliginem et labyrinthum2 errorum
inexplicabilem delapsus sibi esse videtur. Toralbam quoque saepe
audistis hanc legitimam scientiam aspernari, qui ita se comparavit ad
veri cognitionem, ut nec falsum dicere nec audire possit, quod usu
venit his, qui omnem animorum caliginem perspicuis rationibus3
absterserunt; sed quemadmodum nutrices cum infantibus balbutire solent,
ita legislatores cum plebe saepius errare necesse est. Cum enim
Chaldaei magiam i.e. rerum divinarum ac sublimium scientiam ad
foedissimam cum daemonibus societatem traduxissent, errore populari
factum est, ut Chaldaei, magi et mathematici pro maleficis
usurparentur. Sed omissa verborum subtilitate rem teneamus.
1. Alibi: _mathematica_. 2. Alius: _labyrinthos ... inexplicabiles_. 3.
Alius: _canonibus_.
SENAMUS: Libenter audirem, sive magum sive maleficum appellare licet,
de sua scientia disputantem, quia vix alius ea capere possit, quam qui
re ipsa sit expertus.
FRIDERICUS: Periculum est, ne idem tibi contingeret, Sename, quod non
ita pridem legato Pontificis Clementis1 accidisse narrat Sylvester
Prierias. Cum enim sagarum multitudinem carceribus contineret, quae
solitas per aëra transvectiones ac2 foedissimas cum daemonibus
copulationes, saltationes, epulas, adorationes daemonum confiterentur,
quae physici ac medici ludibria dementium esse affirmabant, judex ipse
cum vicario quaestionum impietatis collega periculum facere decrevit,
pacta impunitate uni sagarum, quae3 in locum a daemonibus designatum
illos deduxisset. Locus erat urbi proximus; eo igitur a saga deducti,
paulo remotius ramis arborum contecti delituerunt. 15 Sub mediam fore
noctem conventum advolantis utriusque sexus multitudinis et quasi e
nubibus delapsarum avium intuentur et ea geri vident, quae ab eis gesta
verissime narraverant. Postea vero quum adoratis daemonibus venena tum
animantibus tum frugibus perimendis consueto more accepissent, nec
amplius quid4 restaret quam δήμου ἄφεσις, ut Apulejus loquitur,
princeps illius concionis legatum illum Pontificis Clementis5 uno cum
vicario acciri mandavit, quod adyta6 sagarum temerare et sacra profanis
oculis intueri non erubuissent. Itaque e latebris in concionem
protracti et contumeliis omnibus affecti, ad extremum, etiam tot et
tantis fustium ictibus caesi et trucidati fuerunt, ut domum aegre
redeuntes octavo7 post die exspirarent.
1. Alius: _Comensis_. 2. Haec sequentia quinque verba desunt in alio
codice. 3. Alibi: _si_. 4. Alius: _aliud_. 5. Alius: _Comensis_. 6.
Alius: _abdita_. 7. Alius: _uno_.
CORONAEUS: Memini, cura ad urbem de inopinato eorum casu allatum est,
Pontifex Clemens1 rem, uti gesta fuerat, divulgari jussit, ne quis
postea tam incredulus esset, ut dubitare, aut tam impius, ut periculum
facere auderet.
1. Alius: _Comensis_.
CURTIUS: Certe quidem incredibili antea desiderio captus sum, sagarum
transvectiones et conventus cum daemonibus his oculis intueri; sed cum
hujus argumenti scripta omnia veterum Graecorum et Latinorum legumque1
divinarum et humanarum ab ultima antiquitate repetitarum cum nostrorum
sortilegorum historiis, indiciis, confessionibus et hujusmodi
societatis compositionibus2 testium3 contulissem, tum certe assentiri
necesse habui ὅτι ἐστὶ nec tanto capitis mei periculo experiendum
putavi,4 vera essent nec ne, quae vulgo ferebantur, memor vulpis
Aesopiae, quae cum a leone invitaretur, ut ejus antrum epulandi causa
subiret, noluit,
5quia me vestigia terrant
Omnia te adversum spectantia, nulla retrorsum.
1. Alius: _legesque divinas et humanas_. 2. Alius: _repositionibus_. 3.
Alius: _testis_. 4. Alius: _tentavi_. 5. Horat. Ep. 1, 1, vs. 74.
Caeterum in uno codice haec verba desunt.
FRIDERICUS: Ut simia tametsi purpura induta sui semper similis est, ita
quoque daemonum vis ac potestas est ubique terrarum eadem.
OCTAVIUS: Multi multa in universa rerum natura mirantur, nihil tamien
admirabilius est ea, quae frequens est ubique terrarum λυκανθρωπία et
ὀνανθρωπία. Ridiculum antea putaram, quod in urbe Caira ferebatur,
homines in asinos converti et incredibilia populo spectante facere.
Fabulosum1 etiam videbatur, quod de Ammonio proditum est, cum asinum
philosophiae auditorem habuisse, quaeque a Luciano et Apulejo prodita
sunt de asino aureo ludicra fuisse. Sed cum portu Arciones2, quae nunc
Kueza3 vocatur, solverem et Arabiae felicis littora legerem, frequentes
vidimus sagarum praestigias, quae homines in asinos ac lupos
converterent ac rursus 16 humanae figurae restituerent, ut ea quae
Homerus de Circe, Herodotus de Nerviis, Varro, Pausanias, Plato,
Pomponius Mela de Arcadum et Lycaonum lycanthrôpia scripserunt, non
modo verisimilia, sed pro certis et compertis haberem.
1. Alius: _Ridiculum_. 2. Alius: _Antinaes_. 3. Alius: _Zaela_.
CORONAEUS1: Aeque mihi ut vobis incredibilia ac ne oculis quidem istis
ac sensibus fidem habuissem, nisi sacris litteris confirmatum legissem
Nabochodonosoris2 ab humana figura in pecudum, item3 virgarum in
serpentes conversionem. Nihil tunc amplius dubitandum putavi, nisi quis
putet, Circem et magos facinum oculis fecisse.
1. Deest in alio codice. 2. Alius: _Nebucadnezari_. 3. Deest in alio
codice.
SALOMO: Si esset illa fascinatio ac vecordia mentibus injecta1, non
mera μεταμόρφωσις, non virga Mosis virgas magorum vorare potuisset, nec
arrogantiae poenas lueret Nabochodonosor2, quem unguibus ac pelle
villosa contectum, totum septennium pecudis figuram indutum ac mente
captum, foeno etiam pastum fuisse, in sacris litteris testatum habemus.
Nam Moses Aegyptiorum magos eadem fecisse scribit, quae ipse divina
potestate fecerat, i.e. serpentes, ranas, sanguinem. At Moses
fascinabat neminem, igitur nec illi, cum eadem ab ipsis facta fuisse
scribat, nec mentem Nabochodonosoris cum humana figura ereptam ac
restitutam fuisse Daniel vates omnium clarissimus prodidisset.
1. Alius: _invecta_. 2. Alius: _Nabuchdonosor_.
CURTIUS: Videtur Homerus his consentanea scribere de procis illis, quos
Circe in porcos mutarat, quibus capita, vox, pili porcorum videbantur,
mens tamen ipsa1 constans ac figura manebat2.
Οἱ δὲ συῶν μὲν ἔχον κεφαλὰς, φωνήν τε, δέμας τε,
Καὶ τρίχας, αὐτὰρ νοῦς ἦν ἔμπεδος3.
Boëthius ita reddidit: Voce et corpore perditis, sola mens stabilis
semper monstra, quae genuit, patitur.
1. Alius: _ita_. 2. Alius: _restabat_. 3. Homeri Odyssea Κ, 239.
FRIDERICUS: At non solum corporis figuram mutare saga potest, sed etiam
mentis ac rationis vim eripere, humana stante figura, ut Philo Ebraeus
scribit1 quod antea persuadere mihi non poteram, nisi plane exploratum
haberem, magi cujusdam capitali maleficio mentem adolescenti affinitate
mihi conjuncto penitus ereptam fuisse ac plane dementem postea semper
vixisse, quod Actius Sincerus his versibus significat:
Illum illum magicis conabor adurere sacris,
Qui miserum tota spoliatum mente relinquit,
quae his versibus Lucani consentanea sunt:
Mens hausti nulla sanie polluta veneni
Excantata perit2.
1. Philo de specialibus legibus. 2. Alius: _fuit_.
SENAMUS: Quid facilius erat Circae, quam procos suos in porcos mutare?
Id enim fit unius litterae translatione.
17 CORONAEUS: Facilius est procorum in porcos mutatio ex morum, quam ex
litterarum similitudine. Eos enim, qui se ventri ac libidini penitus
addixerant Circaeisque illecebris mancipaverant, ratione ac mente
caruisse nec praeter figuram humanam quidquam hominis habuisse opinor,
contra quam Homerus scripsit, humanam quidem figuram amisisse, mentem
vero stabilem et inconcussam1 retinuisse.
1. Alius: _inconfusam_.
FRIDERICUS: Argute id ac vere; sed si hanc solam interpretationem
feramus, caetera divinis et humanis legibus comprehensa in dubium
revocabuntur. Neque enim Herodoto, Maroni, Homero, Platoni
metamorphosis illa hominum in pecudes, sed etiam Moysi, Jesaiae,
Danieli, theologis clarissimis1, narratur. Quin etiam his ipsis
temporibus apud eosdem Nervios Herodoti, quos Livonas appellamus,
singulis annis circa solstitium hibernum magna sortilegorum multitudo
flumine regionis trajecto in lupos mutantur, tum in greges, homines,
armenta crudelissime grassantur ac duodecimo post die eodem flumine
transmisso rursus humanam recipiunt figuram. Qua de re quaestiones a
magistratibus capitales constituuntur, qui cum transmutantur in hunc
modum, pro sortilegis convictis tenentur. Id autem potissimum accidit
iis, qui humana carne vescuntur, ut2 primum Lycaoni regi Arcadum3
contigisse Pausanias scribit, cum humanam hostiam Jovi Lycaeo
sacrificans libaret, post etiam Demarcho Parrhasio, quem M. Varro et
Copas, qui Olympionica4 scripsit, cum eidem Jovi humanis hostiis
sacrificaret, gustato sacrificio derepente in lupum evasisse ac decimo
post anno humanam figuram recepisse, denique pugillatu olympico5
certaminis praemium tulisse tradunt. Id cum Arcades saepius exploratum
et compertum habuissent, sacratis legibus6 vetuerunt, poena capitali
subjecta, ne quis Lycaei Jovis templum ingrederetur.
1. Addit alius: _pro verissima_. 2. Alius: _et_. 3. Alius: _in
Arcadiis_. 4. Alius: _Olympiaca_. 5. Alius: _pugillatum olympici_. 6.
Alius: _litteris_.
SENAMUS: Istud quidem mihi videtur persuaderi posse, neminem ex homine
pecudem sine hominis interitu fieri posse, ac verius putarem, fallaces
hominum oculos, velut Heracleoticos falsos martyres, fascino
praestringi.
FRIDERICUS: Praestigias magos facere non dubito, nec tamen semper nec
omnibus. Cum enim Thuringiam Germaniae inferioris obirem1, circulator
quidam in oppido erat, qui spectaculis inanibus plebem imperitam
accepta mercede pascebat. Is igitur quadrigam onustam foenis una cum
equis et quadrigario turba spectante devoravit. Deinde cum coelum
scandere se velle dixisset, repente a terra sublatus est, hunc pedibus
uxor apprehensum sequitur, dein ancilla heram pedibus apprehensam
secuta est, servus ancillam, qui sublimes in aëre suspensi, quasi acus
a magnete tracti, omnibus2 attonitis aliquamdiu constiterunt.
1. Wierus de praestigiis. 2. Desunt duo haec verba in alio codice.
18 CURTIUS: Devorationem quadrigae et quadrigarii ad fascinam pertinere
judico, sed ascensionem et subvectionem illam daemonis ope factam non
dubito. Nam Simon magus1, spectante Nerone cum ceteris principibus et
aulicis, in membra secari se jussit, deinde membratim concisus revixit,
post etiam sublimis in aëra subvectus est ac divinos honores et statuam
a Caesare adeptus. Quid est enim tam arduum, tam contra naturae vim2,
quod saga illa se facturam profiteatur:
Cum volui, ripis ipsis mirantibus amnes
In fontes redire suos, concussaque sisto,
Stantia concutio, cantu freta nubila pello,
Nubilaque induco, ventos abigeque vocoque.
Vipereas rumpo verbis et carmine fauces,
Et silvas moveo3 jubeoque tremiscere montes
Et mugire solum Manesque exire sepulcris,
Te quoque, Luna, traho.
1. Justinus Martyr, Clemens et Irenaeus. 2. Alius: _viam_. 3. Alius:
_foveo_.
CORONAEUS: Num tibi, Toralba, videntur haec per naturam, an vero
daemonum ope fieri potuisse?
Hic TORALBA: Ingenue, inquit, aperiam quae sentio, sed illud abs te,
Coronaee, peto, ne in rebus tam arduis amplius exigas, quam quod
possum.
CORONAEUS: Valde amens sim, si scire velim, quae tu nescias.
TORALBA: Aliarum quidem artium veritatem1 cum assequi me posse
diffiderem, res ipsas et rerum abditas in natura causas omni studio
scrutari2 conatus, idem mihi ipsi quod navigantibus usu venit. Nam quo
longius a littoribus discedunt, eo vada sentiunt profundiora, quousque3
ab omnibus terris longissime remoti4 molybdaenarum5 propter maris
altitudinem usum amittant. Ita quoque me in naturas elementorum,
fossilium, metallorum, stirpium, animantium ac coelestium corporum
intuentem, postremo in angelorum ac daemonum mirabilem potestatem
altius mentis agitatione6 subvectum ratio penitus deseruisse videtur.
Quo etiam plura scire cupio, quoque attentius et cautius subtilissima
quaeque persequor, eo me imperitiorem agnosco.
1. Alibi: _varietatem_. 2. Deest in alio codice. 3. Alius:
_cogunturque_. 4. Alibi: _revecti_. 5. Sunt plumbaginas quibus arena e
fundo maris detrahi consuevit a nautis, ut intelligant, quas in
regiones devenerint. 6. Alius: _cogitatione_.
CDRTIUS: Id profecto non nisi doctissimis hominibus contingere solet.
Cujus rei causam cum inquirerem, Franciscus Fuxaeus, mathematicorum
decus, qui a rege Francorum Carolo IX. evocatus, multis spectantibus
Lutetiae docuit, quod Archimedes olim proposuerat, datum pondus morere
i.e. δοθὲν βάρος κινῆσαι, is, inquam, ignorandi scientiam certissimum
scientiarum perfectiorum principium asseverabat nec ullos1
imperitiores, quam qui se omnia scire arbitrarentur. Id autem exemplo
docebat eorum, qui semper in gurgustio vel Socratis specu conclusi
jacuissent, aut quibus pateat coeli spatium 19 non amplius tres ulnas;
cum evadunt in loca superiora, proximas regiones, quas nunquam
adspexerunt, mirantur, post etiam in altissima montis cacumina subvecti
non modo terras remotissimas ac maria, sed etiam coelestia sidera
libere contemplantur ac pristinam ignorantiam attoniti stupent.
Plerosque etiam inanis auctoritas trahit, quos ratio ducere debuisset.
Atqui hi pecorum in modum properant, non qua aut quo eundum est2, sed
quocunque itur.
1. Alius: _omnes_. 2. Alibi: _sit_.
TORALBA: Hoc certe modo plerique meant1. Quis enim petenti, unde tanta
vis procellarum, unde ventus sit, non respondeat, ab exhalatione calida
ea gigni? Jam si rationem quaeris, Aristoteles ita decrevit, ut de
Pythagora quondam discipuli Αὐτὸς ἔφα, ipse dixit. Nemo tamen est adeo
demens, ut putet, calidas siccas exhalationes hieme rigidissima in
altissimis2 oceani gurgitibus versus utrumque polum, quoties
tempestatibus intumescunt, vim ullam habere. Non desunt tamen, qui
nulla auctoritate, sed ratione sola moventur; rerum omnium tamen causas
sese reddituros confidunt, cum ne rerum quidem leviorum rationes
attingere possint, carum inquam, quae in nobis sitae sunt, quaeque in
omnium oculos incurrunt. Quanto modestius a Plinio, rerum naturalium
venatore sagacissimo, scriptum est, in plerisque naturae majestatem ac
numen admirari, quam subtilius exquirere nos debere! Quod etiam
Alexander Aphrodisias Peripateticus accuratissimus confiteri non
erubuit, naturam abdidisse causas, cur dentes ferrum3 lima agitante
obstupescant. Omnium autem errorum, qui sunt innumerabiles, nullus est,
in quo gravius a physicis nostris peccari possit, quam existimare,
omnia quae extra hominum4 potestatem posita sunt, a natura, a causis
necessariis, aut a fortuna pendere. Qui enim ita sentiunt, Deo aliud
aliter agendi arbitrium penitus adimere coguntur, qui nec daemonum nec
angelorum ullam vim necessariam esse ac ne daemones quidem subsistere5
putant, sed ea tantum quae brutis6 sensibus obvia sunt, et eorum, quae
sub sensus7 cadunt, si causas ignorant, confiteri turpe arbitrantur,
aut si negare nequeant, ineptissimam quam nullam causam prodere
praestabilius opinantur. Ut igitur propositarum quaestionum exitus
aliquis reperiatur, illud, ni fallor, contra Peripateticos statuendum
et principiis ac perspieuis demonstrationibus confirmandum est,
scilicet nulla necessitate primam causam ad agendum obligari, sed ea
libertate omnia moderari, ut8 hominum ac belluarum impetus coërcere,
naturas exanimes regere, ignes quominus ardeant prohibere, rerum
universitatem nutu quatere ac rursus erigere, si velit, possit; contra
quam Peripateticorum, Epicureorum ac Stoicorum tota natio decrevit, qui
non modo causam primam necessitate trahi ad agendum, verum etiam ea
quae natura fiant, a Deo prohiberi posse negant9.
1. Alii: _meantur vel necantur_. 2. Alius: _altis_. 3. Alii: _ad ferri
limam agitatam_, vel: _ad ferream limam agitati_. 4. Alius: _humanum_.
5. Alius: _existere_. 6. Alius: _brutorum_. 7. Alius: _sensum_. 8.
Alius: _et_. 9. Alexander Aphrodis. l. 1. p. 17.
20 FREDERICUS: Nemo est eorum, qui modo ullam pietatis opinionem
iniverunt, qui sentiat, Deum ulla1 necessitate teneri; sed iisdem de
rebus aliter physici, aliter theologi statuunt.
1. Alius: _illa_.
SALOMO: Quod verum est, semper unum et idem sit oportet1, nec potest
res eadem modo vera theologis, modo falsa physicis esse, etiamsi
theologorum ac physicorum de rebus iisdem judicia saepe contraria
occurrant.
1. Alius: _Quod verum est, semper verum sit oportet_.
CORONAEUS: Perge igitur, Toralba, nisi molestum est, demonstrationem
ejus rei perspicuam aperire.
TORALBA: Multa quidem Aristotele1 non ferenda de Deo scribit, ut2 cum
eum animal vocat, contra quam decuit non tantum physicum, sed etiam
metaphysicum, i.e. rerum sublimium ac divinarum indagatorem ac
speculatorem, quoniam isto modo Deum confitetur corporeum esse, cum
animal ipse definiat corpus animatum. Nihil tamen absurdius, quam
causam primam rerum omnium effectricem ac conservatricem profiteri3
eandemque servili officio ac necessitate obligare4, ac nihilominus sibi
ipsi liberum arbitrium tribuere. Liberum, inquit,5 hominem diximus,
quia causa sui est et quem aliena potestas cogere non potest. Quid
arrogantius aut alienius a physicis decretis? Neque enim majus
argumentum habuit Plutarchus, ut fatalem Stoicorum opinionem everteret,
quam quod posita necessitate mundi gubernacula Deo adimerentur, i.e. εἰ
ἀνάγκη μέμικται τοῖς πράγμασιν, οὔτε πάντῶν κρατεῖ ὁ θεὸς, οὔτε πάντα
κατὰ τοῦ ἐκείνου λόγου διοικεῖται.
1. Aristotelis Metaphys. lib. 12. de generat. lib. 2. 2. Alius: _ac
cum_. 3. Alius: _confiteri_. 4. Libr. 8 Physic. Libr. 2 de generat. 5.
Libr. 4 Metaphys.
FRIDERICUS: Est in rebus elementaribus quidem magna varietas et
inconstantia, sed orbium coelestium mutuis sese complexibus rapientium
certissimae ac immutabiles conversiones ab immutabili1 causa pendere
convincunt.
1. Alius: _immortali_.
TORALBA: Immutabilem1 Deum esse, physicis omnibus ac theologis inter
ipsos convenit. At illi putant, inferiorum causarum vi ac potestate
superiores cohiberi. Probabilius poetae, qui flectis fabulis Jovem
imperio deorum inferiorum absolvi confitentur, superioribus tamen τῆς
ἀδραστείας legibus teneri affirmant. Hanc ἀδραστείαν seu fatum
Parmenides mundum complecti dicebat. Chrysippus vero motum aeternum
concinne ac decenter aptatum, Zeno providentiam, Augustinus fatum uni
Deo putat congruere aut nemini.
1. Sequentia haec verba usque ad vocem _convenit_ desunt in alio
codice.
SALOMO: Ebraeus interpres his consentanea scribens: fatum seu קדש est
illud, quo sanctitas sanctitatum continetur, Deus inquam, omnia intra
se recipiens1 ac libera voluntate coërcens.
1. Alii: _despiciens_.
TORALBA: Si verum est, quod Aristoteles scribit, laude ac vituperio
dignum esse neminem ob ea quae necessario facit, profecto Deum aeternum
21 nullam laudem aut gratiam pro suis erga nos meritis judicat
promereri, quoniam haec necessario facere cogitur. Ex eo quoque
sequitur, rerum universarum procuratione Deum absolvi, quoniam
providentia duabus tantum in rebus cernitur, primum ut res unaquaeque
sit, deinde ut bene sit. At utrumque necessitas excludit, quia series
causarum necessaria rerum ordinem stabilem et immutabilem efficit, ut
nec flammarum incendio, qui1 in fornace fuerit, eripi nec saluti
cujusdam contra naturae vim prospici possit. At sublata providentia
(qua quidem omnia stant, quae videmus et quae non videmus) mundum ipsum
subverti necesse est. Quod Aristoteles ne confiteri cogeretur, Platonis
dictum ex Phaedone usurpavit, scilicet rationi consentaneum esse, Deum
nullam curam habere, i.e. εὐλόγως ἔχει ὁ θεὸς, οὔτε ἐπιμελῶν μὲν ἡμῶν.
Idem Plato in Politico Deum humani generis pastorem vocat, i.e.
ἀνθρωπίνης ἀγέλης ποίμενα.
1. Sequentia haec quinque verba desunt in alio codice.
SENAMUS: Hoc argumentum probabile quidem videri potest, non1 tamen
necessarium, ut sublata providentia mundus concutiatur. Quia si Deus
prospicit universitati, aut propter se id facit, aut propter mundum;
non propter se, quia mundo carere facile potest, alioquin non esset se
ipso contentus i.e. αὐταρκέστατος, ut non modo a Platone et Aristotele,
sed etiam a se ipso שָׁדַּי, quod idem est, appellatur. Non enim
providet mundo propter mundum, quia mundus Dei finis esset, ac propter
mundum bearetur; semper enim finis praestat iis, quae ad finem
diriguntur.
1. Alius: _ut_.
TORALBA: Hoc quidem, Sename, argumento usus est Alexander, ut
Aristotelis decreta tueretur. Idem tamen longissime ab hac sententia
discedens: Dicere, inquit, nolle Deum res nostras procurare, alienum a
majestate divina; invidi enim est et iniqui, cum possis nolle meliora;
τὸ δὲ λέγειν μὴ βούλεσθαι τὸν θεὸν τῶν ἐνταῦθα προνοεῖν, παντελῶς
ἀλλότριον θεοῦ, φθόνου τινος καὶ ἀλόγου φύσεως.
SALOMO: Senami argumentum una sui parte convincere1 videtur, quia non
congruit divinae majestati quicquam agere, ob aliud primo et praecipue,
quam propter se ipsum. Omnia, inquit, creavi propter me2, etiam impium
ad diem ultionis, nec mundi creatione aut procuratione melior futurus
erat aut beatior, quia nec optimus ante nec beatissimus fuisset. In eo
ipso tamen sibi placet, ut potentiam creatis rebus ac intelligentibus
perspicuam faciat, nulla vi, nulla necessitate, nulla denique
felicitate3 potiore ductus. Nec potest invidiae tribui, si non efficiat
meliora quam possit. Nec satis apte Proclus ex eo mundi aeternitatem
statuit, quoniam ea est rerum caducarum natura, ut creatori optimo
temporis aut felicitatis gradu nulla possit aut debeat exaequari.
1. Alius: _corruere_. 2. Alius: _creavit propter se_. 3. Alius:
_facultate_.
CORONAEUS: Nondum explicata quaestio mihi videtur, quonam modo prima
causa sit immutabilis, si causarum inferiorum series ac progressus 22
mutatur. Quodsi progressio causarum inferiorum immutabilis est, mundum
hunc necessario stare et ea quae fiunt immutabili superiorum vi ac
potestate necessaria concludi confitendum erit.
SALOMO: Deus quidem de se ipso testimonium ferens: Ego dominus1
aeternus, inquit; et non mutor2; item: _Coeli tabescent et peribunt, tu
autem idem ipse es, semper tui similis_3, quae verba majestatem ac
naturam divinam semper stabilem ac aeternam significant, non tamen
eripiunt, sed potius confirmant liberam Dei voluntatem.
1. Alius: _Deus_. 2. Jesaias 40, 27. 3. Ps. 102 (101), 27 f.
SENAMUS: Quid igitur hoc carmine volunt:
Fata regunt orbem et certâ stant omnia lege?
TORALBA: Recte equidem: aut fatum nihil est, aut Deus est, qui certas
omnibus naturis leges praescripsit, quas unus mutare et1 evertere
potest; naturae legislator suis legibus solutus non a senatu aut
populo, sed a se ipso. Cur enim terra non contegitur aquis, cum tamen
gravior sit? Id Aristoteles ad animantium salutem factum tradit.
Honestius erat tragoedos imitari, qui cum rei difficultatem explicare
nequeunt, Deum a machina, τὸν θεὸν ἀπὸ μηχανῆς eliciunt. Ex hac igitur
demonstratione colligimus, nihil in natura necessarium esse, quod non
aliter fieri possit. Quod Algazel, Arabum philosophorum acutissimus,
erudite perspexit, contra quam Averroës putavit. Quid enim frequentius
quam ex secali siliginem nasci? ex frumento non semper, sed tamen nimis
saepe lolium; contrave ex homine serpentem gigni; saepissime monstra ex
omnium animantium genere oriri, novos etiam et inauditos morbos
grassari, tum aquarum ingentes eluviones, incendia terrarum inopinata,
prodigiosos animantium partus, imbres lapideos, sanguineos, lacteos,
siligineos2, portenta denique stupenda nasci vidimus, quorum plena est
antiquitas, pleni libri, plenae Graecorum, Ebraeorum Latinorumque
litterae, ut non modo praeter naturam, sed etiam repugnante natura
fieri sit necesse3.
1. Alius: _aut convertere_. 2. Alius: _saligineos_. 3. Julius Obsequens
de prodigiis. Polydor. Vergil. de prodig. Joachim Camerarius de
portentis. Livius et Plinius passim.
OCTAVIUS: Hippocrates noster, cum popularium et incredibilium et
incurabilium morborum vim praeter naturam semper animadvertisset,
divina quadam potestate cieri scripsit. Id axioma Fernelius ἀρχιατρὸς1
variis ac stupendis daemonum actionibus illustravit, idque contra
naturalium causarum et affectionum progressiones consuetas.
1. In abditis causis morborum.
TORALBA: Alexander ipse, qui pro Aristotele pugnare consuevit1, a
magistri scriptura2 discedens scribit3, naturam saepe mutari tum vi,
tum moribus, tum votis erga Deum conceptis, quibus morbos et mala
mitigari et converti4 asseverat. Quae5 vero maleficorum flagitiis
assidue fieri 23 legimus, quaeque a Friderico narrata et superioribus
mensibus Constantinopoli, stupente populo, gesta legit anagnostes, quae
quidem tota pugnante natura facta intelligitis, num satis arguunt
naturae vim necessariam et immutabilem non esse? Nam quae aliter
eveniunt, necessaria ut sint, nullo modo fieri potest, ut Aristoteles
ipse confitetur6, qui tamen casum et fortunam in natura statuens, ex
opinione plebis necessitatem sustulit de natura.
1. Alius: _decrevit_. 2. Alius: _sententia_. 3. Alibi: _scripsit_. 4.
Alibi: _averti_. 5. Alius: _Quod_. 6. Περὶ ἑρμηνείας III., cp.15.
SENAMUS: Quid ergo Platoni1 fiet, qui ex Homeri sententia auream
catenam fingit a Jove demitti coelitus, nisi causarum naturalium seriem
inviolabilem ac plane immutabilem demus?
1. In Theaeteto.
TORALBA: Satis, opinor, Homerus seipse explicat, cum Deos illos
inferiores a superiore1 quidem sursum trahi posse agnoscit, supremum ab
inferioribus non item.
1. Alius: _supremo_.
SALOMO: Ego catenam Homericam nihil aliud esse existimo, quam in visu
nocturno Jacobi Patriarchae scalâ1 expressum, cujus vertici Deus
imminet, qua descensus est angelis a coeli vertice in terras et hinc
rursus ascensus ad coelum.
1. Gen. 28, 12.
OCTAVIUS: Certe Salomonis interpretationem confirmare videtur Proclus
Academicus et Plutarchus, qui daemones inter deorum et hominum naturam1
collocarunt, τούς πορθμεύοντας τὰ2 τῶν ἀνθρώπων πρὸς τοὺς θεοὺς καὶ τὰ
τῶν θεῶν πρὸς τοὺς ἀνθρώπους, i.e.3 portantes divina ad homines et
humana ad Deos. Hoc tamen interest, quod appellatione daemonum deum
appellavit, κακοδαίμονας tantum complectuntur. Quin etiam Plato maximum
omnium daemonum Deum appellavit. Juniores tamen Academici saepius
daemones φαύλους καὶ κακούς usurparunt.
1. Alius: _cathedram_. 2. Alius: τὰ τῶν θεῶν πρὸς ἀνθρώπους καὶ τὰ τῶν
ἀνθρώπων πρὸς τοὺς θεούς. 3. Desunt haec verba interpretantia in aliis
codicibus.
TORALBA: Ex utraque interpretatione sequitur, angelos ac daemones vim
habere deo minorem, hominibus1 vero majorem, quae tamen vis ac potentia
dei potestati aequalis esset, si Deus agendi necessitate obligaretur,
quoniam causa quaeque quo potentior est, eo majores parit2 effectus, si
autem prima causa necessario ageret, omnium consequentium causarum
potestas esset infinita et rei finitae vis infinita esse nequit3.
1. Desunt tria haec verba in alio codice. 2. Duo haec verba desunt in
alio codice. 3. Scoti argumentum acutissime collectum lib. II.
Sententiarum.
CORONAEUS: Efficacissinum quidem illud esset argumentum, si antecedens
demonstratione concluderetur.
TORALBA: Quicquid1 naturaliter agit, ad2 extremum suae potestatis ac
facultatis agit, v. gr. ignis urit ad summum, non modice aut intra
modum, sed quantum illi a natura tributum est, Ergo si prima causa
naturaliter agit, ut Aristoteli placet, vim suam omnem, quae quidem est
24 infinita, in causam secundam infundere oportet, eadem ratione causas
secundas vim infinitam tertiis tribuere, has item consequentibus ad
extremas usque communicare, hoc est ea quae sunt finita, fluxa, caduca,
locupletare et augere infinita quadam vi ac potestate, cum omnes
philosophorum familiae ad Epicureos usque primam causam infinitae
potestatis ac bonitatis esse fateantur. Atque isto quidem modo causarum
omnium exaequata esset potestas, item secunda causa cum infinita ista
potentia coelo finito ac terminato cohaerens, nec ageret nec moveret
in3 tempus. Quod quidem Averroi adeo absurdum visum est, ut ab
Aristotelis sententia discedens primam causam, quod esset infinita,
segregaverit a coeli agitatione ac secundam causam orbi primo ac finito
conjugarit, ne4 finita infinitis, sempiterna caducis necessaria
connexionis serie copularet. Quae connexio necessaria eo absurdior est,
quo mentes omnes ac formas a materia segregatas5 simul ac semel a prima
causa pendere scripsit Aristoteles6, quam sententiam Avicenna et
Averroës Academicos secuti repudiarunt, quia secundam causam a prima,
tertiam a secunda certa serie derivari tradunt.
1. Addunt alii: _Sic autem conficitur_. 2. Sequentia sex verba desunt
in alio codice. 3. Alius: _in tempore_. 4. Alius: _nec_. 5. Alius:
_segregatis_. 6. Metaphys. l. 9.
SENAMUS: Haec quidem Toralbae demonstratio subtiliter et argute est
conclusa, sed ex eadem demonstratione subvertitur tota naturalis
disciplina1.
1. Alexander Aphrodisias, Metaphys. l. 11.
CORONAEUS: Quonam modo?
SENAMUS: Quarum enim rerum habetur ulla scientia, causas earum
necessarias esse oportet. At Toralbae demonstratio causarum
necessitatem tollit, omnem igitur de natura scientiam funditus subverti
oportet, quoniam eorum quae casu feruntur aut aliter fieri possunt,
scientia non magis constare potest, quam reperiendi thesauri
disciplina.
TORALBA: Res naturales nec casu, nec temere, nec ordine coeco fiunt,
sed iisdem legibus et eodem tenore1 progrediuntur, ut posita causa
sequatur effectus, nisi divina voluntate in omnibus, aut humana in
quibusdam, aut vi daemonum in pluribus prohibeantur. Neque enim si
lapidem sustines, quo minus deorsum feratur, aut ignem quo minus
sursum2 abripiatur, propterea subrervitur demonstratio, lapidem deorsum
vergere, quia gravis, ignem sursum, quia levis sit.
1. Alius: _tempore_. 2. Alii: _seorsum_.
OCTAVIUS: Ex ratione Toralbae colligimus, primam causam liberam esse,
non naturalem, non violentam. Nam si cogeretur, non esset voluntas
libera in Deo, quam aut a superiori causa aut ab aequali aut ab
inferiori cogi oporteret. Non a superiore, quia supremo nihil superius,
non ab aequali, quia non esset aequalis, si cogi posset; a se ipso cogi
non potest, multo minus1 ab inferiori aut imbecilliori causa, cum
suprema causa tot ac tantis opibus locuples sit, ut excelsior esse
nequeat. Non esset autem Dei natura praepotens et 25 excellens, si
subjungeretur ei necessitati vel naturae, qua coelum, maria, terrae ac
totus hic mundus regatur, eaque vis ac potestas majore ac meliore vi
praedita esset quam Deus ipse.
1. Alius: _magis_.
SALOMO: Gravis quidem haec Toralbae demonstratio, gravior tamen mihi
videtur, quae ab ipsius Dei omnipotentis ore prodiit: _Omnia_, inquit,
_quae volui, feci_1.
1. Jesaiae 46, 11 sq.
CORONAEUS: Haec quidem perspicua sunt, unum modo restat, quod juniores
Peripatetici diviniori doctrina imbuti, Aristotelis impia decreta
minuentes, Deo quidem voluntatem non eripiant1, sed idem putent esse in
Deo Velle et Esse, ita ut illud sit quod vult, et quod sit, id ipsum
velit.
1. Alius: _eripiunt ... putant_.
TORALBA: Ut aegris cubilia mutantur et loca, morbus tamen sequitur, ita
quoque posteri eodem quo primi relabuntur, quia etiam graviora ex his,
quam ex illis incommoda sequuntur, quia Dei substantia mutari non
potest. At Dei voluntas, si mutari nequit, non est voluntas, non est ad
hoc vel illud libera, sed ad hoc tantum praecise1. Potuit enim Deus
duos tresve soles facere, noluit tamen. Ita Deus multa vult, est tamen
unus, non multa. Non igitur idem est in Deo Esse et Velle, quia vult
multas et varias formas, non tamen infinitas2 neque aeternas aut
simplices existere, cum tamen sit ipse infinitus, simplex, aeternus,
non multus nec multiplex. Idem Deum modis omnibus esse3 necesse est;
quodsi mundum quoque necessario esse dicamus, ut illi arbitrantur, non
potest in Deo esse idem Esse ac Velle, quia mundi existentia necessaria
Dei voluntatem penitus excludit, nihil enim voluntarium fieri potest,
ubi violenta necessitas urget.
1. Alius: _praecisa_. 2. Alius: _tantum infirmas_. 3. Alibi:
_existere_.
CORONAEUS: Demus igitur, Dei voluntate omnia existere, nec idem haberi
in Deo Esse et Velle, quid ex eo sequitur?
TORALBA: Illud imprimis, mundum ab alio quam a sese servari.
1SENAMUS: Etiam a prima causa servari mundum scribit Aristoteles2.
1. Deest haec Senami interlocutio in alio codice. 2. De generatione et
corruptione, lib. II, cp. 10.
TORALBA: Ita quidem, sed necessario putat servari atque ob id aeternum
esse statuit. Si enim a voluntaria causa mundus pendet, ut demonstratum
esse confido, suapte natura sempiternus esse non potest. Cum enim sint
agendi principia duo, alterum impetu naturae, alterum nulla necessitate
fertur, sive ad generationem sive ad rerum genitarum procurationem1 ac
tutelam. Cum igitur causam mundi effectricem2 ac conservatricem a fatis
et Adrastiae3 legibus liberum ac solutum demonstratum sit, nec eandem
esse cum essentia voluntatem, sequitur opificium illud ab eo deseri
posse, quandocunque velit. Desertionem interitus sequatur necesse est,
cum nihil a seipso servari et4 fieri possit, non est igitur aeternum
id, cujus salus ab alterius arbitrio ac voluntate pendet. Quod cum
intelligeret 26 Avicenna, princeps eruditione clarissimus: Creatura,
inquit, nihil est et ex nihilo, secundum essentiam quidem a prima causa
existit. Prima autem causa nulla esse potest, si mundus est aeternus.
Ex quo sequitur altera demonstratio, non minus efficax et utilis, quam
superior. Sed vereor, ne vobis taedio sim oratione longiori.
1. Alius: _conservationem_. 2. Aliua: _fictricem_. 3. Alibi: _naturae_.
4. Alibi: _aut_.
CORONAEUS: Neque certe nos pigebit hujus dissertationis, ex qua non
modo voluptatem summam, sed etiam consequimur utilitatem multo majorem.
TORALBA: In rebus aeternis nulla est prima, nulla item1 postrema causa,
ut ipse Alexander2 confitetur. At mundus primam causam habet, omnium
consensu physicorum, non est igitur mundus aeternus. Quod cum
Aristoteles3 vidisset, omnes causas posuit aeternas, maxime tamen,
inquit, primas. Cur primas potius, quam medias, quam postremas? Cum
omnes4 sint aeternae ac eodem momento existere coeperint. Aut si una
est prima, quomodo5 consequentes aeternae sint ac simul cum prima, cum
prioris ac posterioris ratio non ad tempus, sed ad ordinem spectat, ut
quidem ipsi tradunt. Quae cum absurda sint, confitendum mundum aeternum
non esse. Si non est aeternus, originem habuisse oportet et exitum
quoque habiturus est. Id enim omnibus et divinis6 et naturae legibus7
decretum est, quaecunque exitum habitura sunt, ortum habuisse, et quae
ortus sui principium habuere, tandem aliquando interitura. Nam si quod
semper esse quit8, naturam habet immutabilem9, suapte haec10 nunquam
mutari poterit; si nunquam mutari potuit, ac ne gigni quidem potuisse11
constat; sin genitum est, mutari quoque oportuit, ut a potentia abiret
in actum. Ergo si quid suapte natura mutabile, sempiternum esse nequit.
Itaque cum Plato nascendi principium mundo tribueret, obiturum
intellexit, eundem Dei12 tamen bonitate, non suapte natura, sempiternum
fore putavit. Sunt igitur omnia, quae ortum habuerunt, occasura, nisi
opificis nutu arbitrio, voluntate, potestate fulciantur. Ex quo planum
fit, nulla ratione Galenum13 scripsisse, non sibi necessarium videri
principium illud: πᾶν τὸ γέννητον φθαρτόν14.
1. Alibi: _est_. 2. Alexander Aphrodisias l. 12 Metaph. 3. Libr. 6 cp.
8 Phys. libr. 7 Metaph. et 12. 4. Alibi: _res_. 5. Alibi: _quonam
modo_. 6. 4 Esdr. 9. 7. Plato in Timaeo, in Phaedone. Aristotoles, l.
1. de coelo et l. 2 et 6 Metaph. 8. Alius: _queat_. 9. Alii addunt: _si
vim habet immutabilem_. 10. Alius: _natura_. 11. Alibi: _posse_. 12.
Deest in aliis codicibus. 13. De tuenda valetudine libr. 4. 14. Alii:
φθειρῆται.
SALOMO: Si decrevit opifex, hoc a se conditum aedificium1 tandem
aliquando collapsurum, nihil contra sua decreta stare potest2. At
opifex aeternus mundum aliquando interiturum decrevit. At tametsi Philo
noster Ebraeus Platonis sententiam secutus putat, coelorum accidentia,
non essentiam mutatum iri ac flagitiosissimum vel de mundi obitu
cogitare; amicus tamen Plato, amicus Philo, sed magis amica Dei vox,
quae neminem dubitare patitur. 27 Antiquissima quidem3 sidera sunt,
antiquissimi coeli, non tamen aliter ac indumentum veterascent atque
interibunt.
1. Alius: _opificium_. 2. Scotus lib, 2 sentent. disp. 2. quaest. 1 et
2. 3. Alius: _quaedam_.
CORONAEUS: Epicuraei ac Stoici mundum inflammatum iri affirmabant, sic
enim ille Lucretius1 Epicuraeus:
Una dies dabit exitio, multosque per annos
Sustentata ruet moles et machina mundi.
Quae illi nulla demonstratione subjecta scripserunt, cujus tamen
maximum pondus est ac momentum, non modo2 ad evertenda Peripateticorum
decreta, quae nec legibus divinis ullum, nec auctoritati locum
relinquunt3, sed etiam ut ii, qui seipsos ac mundum universum tam
praeclara origine niti ac servari intelligunt4, Dei5 O. M. ardentiore
desiderio rapiantur atque6 in illius laudes erumpant.
1. Desunt haec duo verba in alio codice. 2. Alius: _tamen_. 3. Alii:
_reliquere_. 4. Philo in libro de profusis. 5. Alibi: _ad Deum O.M_. 6.
Alius: _et_.
CURTIUS: Mundi labem ac senium tota natura sentit, ac scriptores
continuis querelis homines nec magnitudine nec robore1 cum majoribus
conferri posse tradunt, ut etiamnum ossium monumenta testantur atque
aetates homuncionum ac pusionum prae illis gigantea magnitudine
hominibus, qui tribus2, qui septem, qui octo, qui novem cubitis veteris
cubiti altitudinem superabant, quae testantur mundi senectam et
interitum futurum.
1. Alius: _Nec robore nec magnitudine_. 2. Desunt haec duo verba in
alio codice.
TORALBA: Non minus necessaria est demonstratio interitus mundi ex ejus
motu, quam ex ipsius creatoris voluntate. Cum enim coelum moveatur,
corporeum esse oportet; quicquid autem corporeum est, idem quoque
divisibile, patibile nec indissolubile esse, physici aeque ac theologi
summa consensione1 fatentur. Quod autem coelum sit corporeum, non modo
perspicitur ex eo, quod mobile est, sed etiam quod suis finibus et
terminis comprehensum, caetera suo complexu ambiat2, partes habens
extra partes, figuram etiam et quantitatem3 finitam et commensurabilem.
At quantitas4 corporea motum5 in se continet, item motus figurans6
qualitatem, quae ipsa sunt accidentia. Materiam vero7 sine forma usquam
consistere negant8. Cum dico coelum, inquit ille9, tum dico formam,
cum10 dico coelum hoc, dico formam hanc in hac materia. Quibus verbis
coelum ex materia, forma et accidentibus coalescere confitetur, ut
etiamnum ejus interpretes.
1. Alius: _confessione_. 2. Alius: _coërceat_. 3. Alius: _qualitatem_.
4. Alius: _qualitas_. 5. Alii: _materiam_. 6. Alius: _figuram_. 7.
Alius: _autem_. 8. Alius: _nequit_. 9. Alius: _Aristoteles_. 10. Desunt
sequentia haec Aristotelis (l. 4 de coelo) verba in alio codice.
CORONAEUS: Primum igitur disputationis caput copiose et perspicue
explicatum tenemus, scilicet rerum universitatem et1 quae amplissimo
orbis sinu coercentur2, opificis aeterni arbitratu dissolvi ac
propterea tot monstra, quae stupore homines afficiunt, tot praestigias
et volatus3 maleficorum, 28 non a natura, sed praeter naturam aut
contra naturam4, angelorum ac daemonum vi ac potestate fieri.
1. Desunt sex haec sequentia verba in uno codice. 2. Alibi:
_coërcentur_. 3. Alibi: _conatus_. 4. Haec tria verba desunt in alio
codice.
SENAMUS: Si daemones corporales1 essent, minus ambigeretur.
1. Alii: _aspectabiles_.
TORALBA: Disputatio de animorum immortalium natura, i.e. de angelis ac
daemonibus perdifficilis ac obscura semper visa est. Ac tametsi
Aristoteles1 ubique fere daemonia vocat ζῶα, non tamen explicat,
corpora sint necne, quia Deum quoque animal appellat2 aeque ac
daemones. Quaerat, inquit, aliquis, quamobrem anima,3 quae in aëre
vagatur, melior sit ac magis immortalis, quam quae est in animantibus:
ἥ ἐν τῷ ἄερι ψυχὴ ταῖς ἐν τοῖς ζῶοις βελτίων ἐστὶ καὶ ἀθανατωτέρα4, quo
loco vel daemones vel hominum mentes a cadaveribus segregatas in aëre
vagari confitetur. Plato vero mentis humanae captum egredi daemonum
disputationem agnoscit; majorum tamen sententiis acquiescendum: περὶ δὲ
τῶν δαιμόνων εἰπεῖν καὶ γνῶναι τὴν γένεσιν, μεῖζον εἰ καθ᾽ ἡμᾶς,
πιστέον δὲ τοῖς εἰρηκόσιν ἔμπροσθεν5. Frequens tamen est apud Platonem
disputatio de daemonibus in Symposio, Protagora, Clitia, Politico,
Epimenide, Phaedone, Sophista et in libro de legibus. In Theagene
quoque apertius: Nos, inquit, sicut oves mira divinorum6 pastorum
custodia semper egemus; ac tam ineptum putat7, homines hominum
custodiae committere, quam ovium et caprarum curam ovibus et capris.
Laudat etiam in Cratylo Hesiodi sententiam, quod viros bonos et
sapientes vita functos daemones appellat, quos in Symposio medios inter
Deos et homines collocavit, aërea natura constantes. Aperte vero in
Phaedone angelos, quos8 ubique θεοὺς vocat, curatores nostros esse
asseverat: θεοὺς εἶναι ἡμῶν τοὺς ἐπιμελομένους. Quin etiam in Sophista
angelum genialem, quem juniores9 Academici δαίμονα πάρεδρον appellant,
nos quocunque10 proficiscamur, comitari et cogitationes nostras
explorare scribit: τὸν ξένιον οὐκ ἥκιστα θεὸν συνοπαδὸν γιγνόμενον,
ὕβρεις καὶ εὐνομίας τῶν ἀνθρώπων καθορᾶν. Et in Theagene: Adest,
inquit, mihi divina quadam sorte daemonium quoddam, ab ineunte pueritia
me secutum. Cujus argumenti occasione accepta omnes Academici
disputationes11 varias de natura daemonum instituerunt. Illud autem
inter ipsos convenit: unicuique12 daemonium ab ortu vitae ducem divino
munere concessum. Huc13 Menandri illud:
Ἁπάντι δαίμων ἀνδρὶ τῷ γενομένῳ,
Ἁπᾶσιν ἐστὶ μεταγωγὸς τοῦ βίου
Nam Socratis adhuc puelli pater oraculum accepit, eum habere ducem
sexcentis paedagogis meliorem, ut quidem Plutarchus scribit in libro
Περὶ τοῦ δαιμονίου τοῦ Σωκράτους. Empedocles, qui vivus et spirans in
jugo montis 29 Aetnae a daemonibus sublatus dicitur, unicuique καλὸν
καὶ κακὸν δαίμονα contigisse dicebat.
1. Libr. 4 et 12 Metaphys. 2. Libr. 4 et 12 Metaphys. 3. Alii:
_animalia, quae_. 4. Graeca haec desunt in alio codice. 5. Graeca haec
desunt in alio codice. 6. Alius: _divorum_. 7. Alibi: _putari_. 8.
Deest alibi. 9. Alius: _minores_. 10. Alius: _quoque_. 11. Alius:
_disputatores_. 12. Desunt haec sequentia duodecim verba in alio
codice. 13. Alibi: _Hic_.
SALOMO: Rabbi Moses Aegyptius non quidem ab Empedocle, sed a majoribus
institutus, etiam unicuique bonum ac malum angelum adesse confirmat.
SENAMUS: Si tanta vis daemonum ac angelorum extitisset1, quantam esse
vultis, mihi mirum videtur, quamobrem Epicuraei daemonum hypostasin de
natura sustulerint?
1. Alibi: _existeret_.
CURTIUS: Epicuraei non tantum ex albo philosophorum, sed etiam hominum
eximendi nobis sunt, tum quia nihil aut parum1 differunt a judicio
ferarum, tum etiam quod solo sensu feruntur.
CORONAEUS: Quando igitur constat, philosophorum ac theologorum vel
potius mortalium omnium consensu daemones esse, ut ab eorum perspicuis
actionibus planum est, disseratur illud, si placet, an daemones
essentia et qualitate sensibili, an vero sola boni et mali discrepantia
differant, quibus item actionibus ac negotiis implicentur. Quibus
perspectis ac cognitis perspicuum erit, quid de ostentis, prodigiis,
fascino, quid denique de sagarum stupendis actionibus ac λυκανθρωπίᾳ
sentire debeamus. Et quoniam Fridericus studiose videtur daemonum vim
ac naturam conquisivisse, haud dubito quin haec omnia nobis facili
sermone sit explicaturus.
1. Alius addit: _admodum_.
FRIDERICUS: Si tot ac tam multi philosophi tantaeque eruditionis tot
saeculis de natura daemonum nihil asseverare potuerunt aut voluerunt,
quid de homine minime philosopho sperare potestis? Libros quidem de
strigibus ac sortilegiis1, quotquot nancisci potui, curiose legi, ut
maleficarum actiones utcunque intelligerem, quae vobis enarrare
pigebit, cum ex iisdem fontibus, quibus ego hausi, illa ipsa haurire
cuique integrum sit. De natura vero ipsaque daemonum origine ac
essentia quicquam affirmare2 si velim, ineptus sim.
1. Alibi _sortilegis_. 2. Alius: _afferre_.
TORALBA: Duae sunt omnino demonstrandi artes, una quidem a causis,
altera vero ab effectibus; itaque si obscurae sint causae, ex ipsis
tamen effectis eas venari licet, ut si daemonum naturam, τὸ διότι,
capere nequeamus, certe ex eorum actionibus τὸ ὅτι ἐστὶν intelligamus.
FRIDERICUS: Nudam historiam, ut vobis morem geram, enarrare non recuso,
ne quid a me amplius exigatis. Tametsi enim Apulejus sortilegii ac
veneficii accusatus et qui ὀνανθρωπίαν in seipso expertus fatetur,
multo subtilius quam caeteri daemonum essentiam explicare potuerit,
dubito tamen an voluerit necne, quod potuit. Sic autem definivit
daemones: sunt genere animalia, ingenio rationabilia, animo passiva,
corpore aërea, tempore aeterna. Quam descriptionem miror Augustinum1
locis omnibus secutum fuisse atque 30 in eo potissimum, quod eorum
naturam scribit esse aeternam, cum tamen Porphyrius, Plutarchus,
Plotinus mortales esse tradant, idque Apollinis oraculo, i.e. ipsius
daemonis maximi testimonio confirmans: Hei mihi tripodes lugete, obiit
Apollo, excessit, flamma2 coelestis mihi vim affert! Quin enim
Plutarchus Ciceronis sententiam secutus ob id oracula defecisse
scribit, quod daemones, qui olim oracula reddebant, interierint3.
Quodsi daemones hominum generi contubernales ac socii tam multa de4
ipsis5 mentiuntur, quid nobis sperandum est de angelorum coelestium
sublimiore ac diviniore natura? Tametsi vero Philo Judaeus angelos
appellat diviniores quasdam ac secretiores6 naturas, Dei praepotentis
imperio subjectas, quibus quasi legatis utitur; idem tamen in libro de
mundo angelos ac daemones essentia scribit eosdem7 esse, licet
qualitate boni differant a malis8.
1. Libr. 7 Gen., libr. 8 et 9 de civit. Dei, libr. 3 de trinit. 2.
Quinque haec sequentia verba desunt in alio codice. 3. Alibi:
_interierunt_. 4. Alius addit: _se_. 5. Alibi: _ipsi_. 6. Alius:
_sacratiores_. 7. Alibi: _ejusdem_. 8. Alius addit: ἄγγελοι δέ εἰσι
ψυχαὶ κατ᾽ ἀέρα πετομέναι.
SENAMUS: Libenter audirem; neque enim dissimulare possum, quando primum
nati daemones sint1, quibus nutricibus educati, quamque diuturna sit
uniuscujusque vita?
1. Alius: _fuerint_.
FRIDERICUS: Non esse daemones aeternos, Toralba belle demonstravit, cum
uni1 Deo rerum omnium parenti docuerit convenire, sed quam diuturna sit
eorum vita, mortalium nemini compertum opinor, tametsi Plutarchus,
Proclus, Porphyrius mille annos definiant ad summum, ex ipsius
Herodoti2 sententia, qui nymphas decem Phoenicum secula explere
scribit, Hieronymus vero Cardanus de Facio3 patre suo4 scribit, δαίμονα
πάρεδρον habuisse annos amplius triginta ab eoque didicisse, daemonum
vitam trecentis aut ad summum quadringentis annis terminari, quod
perinde est ac si dicerent, hominum vitam annis centum definiri aut ad
summum 969, quia Methusalem, qui omnium diutissime vixisse fertur, non
diutius vitam protraxit5.
1. Deest in aliis codicibus. 2. Alii legunt: _Hesiodi_. 3. Alii: _Tajo_
vel _Pacro_. 4. Deest in aliis. 5. Cf. 1 Mosis 5, 21 sqq. [N.]
SENAMUS: Mira varietas est Apuleji, Porphyrii et Cardani, cum alius
daemonum vitam trecentis finiat annis, alius mille, alius aeternos esse
putet.
CURTIUS: Certe immortales non esse constat ex ipsius Toralbae perspicua
demonstratione, quod etiamnum Eusebii Caesariensis episcopi sententia
confirmatur, quam ex Plutarcho transtulit in librum προπαρασκευῆς
εὐαγγελικῆς1, cum ad Echinades insulas navigium, Tiberio imperatore,
translatum esset, exauditam fuisse vocem Thamus2! Ad quam cum Thamus
nauclerus respondisset, rursus exauditam vocem haec verba resonantem:
Cum ad Paludes delatus fueris, denuncia clara voce, Panem mortuum esse!
Nauclerum metu naufragii perterritum, nisi Diis imperantibus paruisset,
cum ad Paludes appulisset, clara voce denunciasse, Panem3 mortuum esse.
Quo dicto 31 repente voces ejulantium ac suspirantium hominum, qui
tamen nulli erant, exauditas fuisse.
1. Libr. V. cap. 17. 2. Addit alius iteratum: _Thamus!_ 3. Alii:
_Pana_.
SALOMO: Nihil mirum, si Panem mortuum denunciarent, cum Leviathanem1,
daemonum principem, sacrae litterae moriturum testificarentur2.
1. Alii: _Leviathan_. 2. Ezechielis cp. 29, 3 sqq. Jobi cp. 40, 20.
Jesaiae cp. 27, 1.
SENAMUS: Audieram antea daemones et terras et maria tranare, et quasi
celerrimis equis homines ipsos transvehere momento. Quae si vera sunt,
cur daemones Echinadum insularum ab hominibus principis sui occasum
didicerunt, cum daemones dicantur non παρὰ τοῦ δειμαίνειν, ut putat
Eusebius, sed quasi δαήμονες, eodem sensu Ebraei יְדֵעֹנִים a verbo
יָדַע, quod _scire_ significat.
FRIDERICUS: Ego daemones ea scire opinor, quae persuaderi1 possunt, sed
verius est, eis2 ab immortali Deo regiones ac loca circumscripta esse,
quae praetergredi nequeant. Argumento sit, quod Caesarius scribit,
presbyteri cujusdam Coloniensis filiam a daemone obsessam patris3 jussu
ultra Rhenum transvectam fuisse ac eodem momento a daemone desertam,
patrem vero tot ac tantis ictibus verberatum et contrucidatum, ut paulo
post mortuus sit. Ex quo intelligitur, daemonis illius potestatem
ultra4 flumen terminatam fuisse. Consimile quiddam scribit Hermias: cum
quidam parricida matrem interfecisset et a daemonibus acerbe
torqueretur, consultus Apollo respondit, aliam regionem ei quaerendam
esse, atque ita illum in insulam e gurgite fluminis emersam transvectum
cruciari desiisse.
1. Alibi: _quo pervadere_. 2. Alii: _illis_. 3. Alibi: _patrio_. 4.
Alius: _citra_.
SALOMO: Certe Friderici sententiam confirmare videtur id, quod in
sacris litteris1 legimus, angelum Dei alligavisse in Aegypto superiori
daemonem Asmodeum2, qui septem Sarae3 maritos antea necarat. Nam in eo
quoque summa Dei bonitas conspicua fit, quod non modo serpentes et
feras saeviores, verum etiam nequiores daemones in desertissima loca
deportari jussit, quo minus hominum coetibus ac societatibus noceant,
nec nisi ad justissimam ultionem impiorum4 solvi. Et quidem lege divina
solenni expiationum die pontifex hircos duos sortiri jubetur, alterum
quidem aeterno Deo sacrificandum, alterum vero Zazali5 dedendum, quem
LXXII interpretes appellant ἀποπομπαῖον, quem in verticem montis deduci
mos erat ac de monte praecipitem dare. Locum vero rubrum6, quo quidem
vinctus erat, candidum fieri dicebant, si Deus placatus esset7, quod a
caprario buccina solebat significari laeto clangore, ac proximas
quasque regiones consimili clangore gratulationem publicam significare,
nec tamen caper dictus8 Azazel usquam terrarum reperiebatur. Quo
pertinere ajunt illud ex Jesaia9: _Si scelera vestra coccino
rubicundiora fuerint, nive candidiora_ 32 _fient._ Quibus sane
congruit, quod R. Moses ex litteribus ritualibus Chaldaeorum et
Sabaeorum tradit,10 veteres Idolatras in loco deserto daemones
conquisivisse atque iis sacrificare solitos, devotionibus in scrobes
procuratis, effuso cruore, tum epulari et convirari11 consuevisse, quod
sanctissima divina lege prohibetur ac propterea hostiarum sanguis ad
plagam altaris aquilonarem12 effundi jubetur. Non quidem desunt ubique
daemones, qui omnia13 omnium dicta, gesta, facta diligentissime
explorant, pars tamen maxima circa sepulcra aut patibula, aut in antris
aut in montibus aut per silvas aut circa littora oberrant, quos Graeci
Satyros, Sylvanos, Tritones, Manes, Nymphas, Dryadas, Hamadryadas,
Oreadas appellant.
1. Alibi: _libris_. 2. Tobiae VIII, 3. 3. Alii: _Annae_ vel _Susannae_.
4. Alius: _carceribus_. 5. Alibi: _Azazeli_. 6. Alibi: _coccinum_. 7.
Cf. de hoc Azazelo 3 Mosis 16, 8. 10. 26. [N.] 8. Duo codices legunt:
_dicatus Zazeli_. 9. Jesaiae 1, 18. 10. Alius: _tradidit_. 11. Duo
Codices habent: _copulari_. 12. Alius: _aquilonaris_. 13. Deest in alio
codice.
OCTAVIUS: Num igitur daemones illi sepulcrales et cadaverum Aegyptiorum
custodes vinculis soluti, fines sibi destinatos praetergressi maria
trajiciunt ac procellas excitant, ut erepta cadavera sibi
restituantur1?
1. Responsum huic quaestioni in omnibus Codicibus deesse, adnotat
Senckenbergius.
SENAMUS: Si verum est, daemonem1 illum Agrippinensem, qui deserta
puella parentem necavit, latissimam Rheni fossam trajicere non
potuisse, nec vada rapidissimi fluminis tranare, praesens remedium
haberemus adversus daemones, qui tantam foeminarum multitudinem
obsident, ut uno die plures octoginta Romae videremus acerbissime
cruciatas, quae nullis exorcistarum execrationibus liberari potuerunt.
1. Alius false: _daemonium_.
FRIDERICUS: Nunquam1 vis ac natura daemonum magis conspicua fuit, quam
in obsessis, quos Graeci ἐνδαιμονιῶντας καὶ ἐνθέους καὶ ἐνθουσιαστικοὺς
καὶ ἐγγαστριμύθους καὶ ἐγγαστριμάντεις καὶ στερνομάντεις καὶ Εὐρυκλέας2
appellant, quorum maximam copiam olim ubique fuisse legimus. Vidimus
ipsi in monasterio Kentorpio Germaniae inferioris virgines devotas3 a
daemonibus sursum deorsum jactari ac interdum altius a terra
sublevatas, casu levissimo relabi, sine sensu doloris, tum assiduo risu
cachinnos movere, seque ipsas mutuis ictibus contundere bacchantium in
modum ac foetidissimo halitu aërem ambientem conspurcare. Id enim
daemonum fere proprium est, ut teterrimo foetore proxima quaeque loca
quasi sulphuris ac putrium cadaverum odore imbuant. Contra vero angeli
ambrosium spirant vertice odorem. Illud etiam deprehensum, si quis
coram daemoniacis illis vestalibus sacris4 preces funderet aut divinis
laudibus exerceretur, doloribus acerbissimis obsessas cruciari, si
ipsae horarias preces latinis verbis enunciarent aut fabellam
narrantibus audientiam facerent, cruciatu levari. Cum a magistratu
rogarentur, ecquis illas daemonibus mancipasset, Elsam Kamam. Coenobii
ancillam, incusabant, quod illa non erubuit confiteri, ac sortilegii
damnata rogis ardentibus exusta est.
1. Alibi: _Nusquam_. 2. Εὐρυκλῆς erat nomen celeberrimi cujusdam
ventriloqui saepiusque pro ventriloquo in universum usurpatum. [N.] 3.
Alius: _totas_. 4. Alius: _sacras_.
33 SENAMUS: Memini Romae Benedictinum exorcistam obsessas a daemonibus
rogantem, quem id fecisse suspicarentur, daemones respondisse,
Judaeorum id ope factum, quod indignarentur Judaei, foeminas a sua
religione ad christianam defecisse.
SALOMO: Quod a Gentili avorum religione ad peregrinam defecissent,
forsitan daemonibus sui obsidendi occasionem praebuerunt, sed Judaeorum
id ope1 factum, nemini credibile videatur. Daemones potius falsis
accusationibus et criminibus2 Judaeos, quibus infestissimi semper
fuerunt, circumveniri cupiebant.
1. Alius: _opera_. 2. Alii: _criminationibus vel incriminationibus_.
FRIDERICUS: Nobilior extat historia Antonii Segneti1 Belgae, equitis
aurati ac senatoris, cujus filius cum saga contubernium traxerat2. Sed
cum jussu patris uxorem nobilem sibi despondisset, saga non aliter quam
Medea zelotypiae furore saucia, quod Jason Creontis regis Corinthiorum
filiam duxisset, daemonis ope rivalem ita conturbavit, ut saepius in
sublime veheretur, deinde huc illuc agitata dejiceretur. Cum vero
parturiret, saga cubiculum parturientis ingressa illam in tantum
soporem ac stuporem egit, ut sine sensu parienti foetum3 eriperet.
1. Alius: _Sequeti vel Suqueti_. 2. Alius: _contraxerat_. 3. Alibi:
_infantem_.
SALOMO: Quid si pater filium ab utero voverat daemonibus, id enim
sortilegis fere consuetum est, ac propterea divina lex execratione
gravissima detestatur eos, qui liberos voverint deo Molocho.
FRIDERICUS: Non minus memorabile est, quod in monasterio montis
Hessorum virgines sacrae a daemonibus tanta vi obsessae fuerunt, ut cum
canibus atris copulari viderentur, deinde sursum deorsum jactari ac
teterrimos foetores exspirare.
SALOMO: Quid si Deus ultionem istam daemonibus permisit, quod forsan1
canibus, ut interdum contigit, copularentur. Nihil enim detestabilius,
quam2 votam Numini virginem immundissimae bestiae prostituere, ac
propterea divina lex3 eodem capite vetuit offerri Deo pretium canis ac
mercedem meretricis, tum sequens4 caput supplicium extremum irrogat eis
qui pecudibus copulantur.
1. Alius: _forsitan_. 2. Desunt haec quinque sequentia verba in uno
codice. 3. Deuteron. 23, 18. 27, 21. coll. Levit. 18, 23. 20, 13 sq. 4.
Alius: _sequenti capite_.
CURTIUS: Immane scelus istud a monialibus mutum scelus appellatur.
Neque id novum, si Aeliano1 credimus, qui civem Romanum scribit
accusationem instituisse adversus canem2 adulterum uxoris. Et in
Aremorica Celtarum bos puellam peperit, quae nihil bubulum habuit
praeter alterum pedem, unde graves controversiae extiterunt.
1. De varia hist. 2. Deest in alio codice.
FRIDERICUS: Non tam mirum est, hominem pecori quam daemoni copulari. At
non ita pridem in monasterio Coloniensi Gertrudis puella daemonem 34
habuit concubinum, et in ejus scrinio litterae amatoriae illius et
ejus1 ad daemonem repertae2 fuerunt, nec multo post omnes3 moniales a
daemonibus obsessae.
1. Alibi: _ad eum daemonem_. 2. Alibi: _compertae_. 3. Alibi: _sociae_.
TORALBA: Earum rerum historias mirari facilius est, quam qua ratione
fieri possint exquirere. Nam memini, cum essem in Hispania, Magdalenam
Cruciam1, monasterii Cordubensis principem, a Paulo III. Pontifice
Maximo veniam impetrasse, quod annos amplius triginta cum atro daemone
Ephialte concubuisset, tametsi tantam vitae ac religionis integritatem
prae se ferret, ut quasi ab angelo, dum sacra fierent, sublimis
veheretur a terra, quod Porphyrius etiam Jamblicho sacra facienti
contigisse tradit; quin etiam in hostia exadorea post consecrationem ab
altaribus2, fisso pariete,3 in buccam monialis evolare videatur. Ab ea
non aliter, quam ab oraculo patres ac pontifices4 responsum5
quaerebant. Notissima est ubique pervulgata historia, nec dissimile
est, quod Franciscus Picus scribit, se vidisse Benedictum Bernam
sacerdotem flammis ambustum,6 quod annos amplius quadraginta cum
Hyphialte (ut illa cum Ephialte) concubuisset.
1. Alius: _Cruceam_. 2. Alius: _alterius_. 3. Alibi: _fuco pari_. 4.
Alius: _principes_; alibi: _princeps et pontifex_. 5. Alius:
_responsa_. 6. Alibi: _combustum_.
SENAMUS: Etiamnum1 daemones utriusque sexus incubos et succubos Italia
parit? vereor, ne2 medicis plane haec deliria videantur.
1. Alibi: _Etiamne_. 2. Alius: _ut_.
FRIDERICUS: At Fernelius, clarissimus Henrici II. Francorum archiater,
nobilissimum adolescentem a daemone obsessum scribit, qui tametsi
litteras nunquam didicisset, Graece tamen loqueretur. Et Philippus
Melanchthon tradit, mulierculam quandam, cum a daemone cruciaretur,
graece loqui solitam ac bellum sacrum, quo Germania pene tota
deflagravit, hoc carmine denunciasse: ἔσται ἀνάγκη ἐπὶ τῆς γῆς καὶ ὁρμὴ
ἐν τῷ λαῷ τούτῳ. Qua de re cum inter theologas ac medicos varie
disputaretur, sciolus quidam medicus, ne nihil ignorasse videretur, a
melancholia peregrinam linguam excitari posse contendebat, sed non sine
risu ac sibilo palam explosus est.
OCTAVIUS: Illud facile refelli poterat, cum ἐγγαστρίμυθοι καὶ
στερνομάντεις bucca conclusa aut etiam exserta lingua, mox etiam e
vulva diserte loquerentur.
CORONAEUS: Sed mirum est, obsessos a daemonibus lustralis aquae
conspersionem abhorrere, ut quidem Cyprianus scribit et experientia
saepissime expertum est. At Philippus Melanchthon1 aliquando se daemoni
fucum fecisse jactavit, cum obsessum a daemone aqua pura aspersisset,
aeque enim2 hanc atque illam refugiebat3.
1. 2 ep. ad Mycon. 2. Alibi: _idem_; alibi: _eum ... refugisse_.
SALOMO: Ego daemones lustralem aquam duplici de causa detestari opinor,
primo quod sua puritate labes abstergit, daemones vero impuritate 35
delectantur ac propterea frequentes lotiones lex divina jubet, quas
sortilegi execrantur. Deinde aqua lustralis sale conspergitur, quo res
omnes a putredine servantur, officium vere daemonum est perdere ac
corrumpere. Itaque divina lex1 omnibus sacrificiis salem inspergi
jubet, cujus vim cum intelligeret Plato, salem Diis gratum esse
scribit.
1. Levitici 2, 13. Cf. Marci 9, 48.
CORONAEUS: Ita disserendi ratione quodammodo quae qualisque sit
daemonum vis ac natura perspicitur. Nam Paulus Grilandus
jurisconsultus, quaestionum impietatis judex, scribit, quendam
neophytum ab uxore ad sortilegorum convivia daemonis ope procul a domo
subvectum sub nucem Beneventanam1, et cum ferculis appositis ad
epulandum saepissime salem peteret, tandem aliquid salis simile allatum
esse eumque in haec verba erupisse: Lodato sia Dio, pure evenuto questo
sale! Qua voce daemones ac sagarum concionem epulasque fictas
disparuisse et cum solus neophytus restitisset2, domum, a qua
milliaribus circiter quinquaginta distabat, nudum rediisse.
1. Alius: _sub arborem nucis Beneventanae_; alius: _sub urbem_ etc. 2.
Alius: _extitisset_.
FRIDERICUS: Usitatissimum omnibus rusticis est, salem infantium ori
admovere, quasi praesens amuletum adversus maleficia sortilegorum.
OCTAVIUS: An quia veteres uno consensu tradunt, maris naturam omnes
impuritates expiare; scribit enim Hippocrates1, suae aetatis exorcistas
maleficia expurgare2 solitos, demersis in mare his omnibus, a quibus
maleficia impendere dicebantur.
1. In libro de morbo sacro. 2. Alius: _purgare_.
CURTIUS: Ego quidem illos exorcistas, qui Ulpiano1 impostores vocantur,
ob id suspectos impietatis habeo, quod cum daemonibus colloquium2
serunt et ridicula seriis miscentes sacris devotionibus abutuntur,
saepius tamen temere lascivientes a daemonibus corripiuntur aut acerbe
cruciantur, ut septem illos exorcistas legimus in Actis,3 cum
daemonium4 in obsesso interpellarent his verbis: Adjuro vos per Jesum,
quem Paulus praedicat, et respondit daemon: Jesum novi et Paulum scio,
vos autem qui estis? Et irruens daemonium omnes ad furorem adegit.
1. Libro 1. de variis cognitionibus et l. 21. de decurionibus. 2. Alii:
_colloquia_. 3. Actorum 19, 13. 4. Alius: _daemonem_.
OCTAVIUS: Memini, me apud Gregorium Pontificem Maximum legisse,
presbyterum quendam a daemone correptum fuisse, cum sacram stolam
puellae obsessae superposuisset. Et certe Origines in Matthaeum,
daemones in obsessis interrogari summopere vetat.
TORALBA: Primus Hippocrates exorcistas ut impurissimos homines, qui
prius sanctissimi putabantur ac divinissimi, scriptis dilaceravit,
cumque rebus inanissimis ad expiationes uti videret, Deus, inquit,
solus est nostra1 salus et liberatio. Ac tametsi tantus vir fuit, ut2
parem sua aetate habuerit neminem, nondum tamen ulla3 aetas perceperat,
quantum inter morbum 36 sacrum sive comitialem et daemoniacum furorem
interesset. Posteri subtilius symptomata pleraque4 similia, pleraque
dissimilia animadverterunt, atque illud inprimis, quod qui morbo
comitiali tenerentur5, per buccam spumam egerunt, non item daemoniaci.
Hi foetidissimos6 halitus spirant, illi non item; hi7 vaticinantur vera
falsis admiscendo, illi obmutescunt; hi daemonum arbitratu carpuntur et
liberantur, illi non item. Ac si quis sortilegus in aurem
insusurraverit haec verba: exi daemon, quia Ephimolei praecipiunt8!
derepente daemoniaci quasi sopore intermortui concidunt, deinde paulo
post resurgunt9 et10 ea quae procul gesta fuere, quasi praesentes
affuissent, narrare consueverunt. Postremo, qui comitiali morbo
laborant, nunquam11 linguis peregrinis utuntur, ut daemoniaci.
1. Alibi: _postea_, vel: _natura_. 2. Alibi: _paremque ... habuit_. 3.
Alius: _illa_. 4. Desunt alibi haec duo verba. 5. Alius:
_compererentur_. 6. Alibi: _foedissimos_. 7. Proxima sedecim sequentia
verba desiderantur in aliis codicibus. 8. Alius emendandi gratia legit:
Epileptici percipiunt. 9. Alius: _exsurgunt_. 10. Alius: _ut_; alius:
_etsi_. 11. Alibi: _numquid_.
FRIDERICUS: Unum1 est quod medicos angit, quod morbis sortilegio datis
nulla ratione mederi possunt, nec sortilegi morbis qui sine maleficio
contingere solent, ut2 olim Philo Ebraeus et nostra aetate judices
impietatis saepissime deprehenderunt. Utrum vero morbus maleficio an
naturae imbecillitate contigerit, explorant sortilegi ferventis3 plumbi
infusione in vasculum aegrotanti superpositum, et quidem Galenus, ubi
de Homerica medicatione scribit, imperitos homines morbis curari4
verborum vi, eoque efficacius quo plus fidei adhibeatur. Vidimus enim,
sortilegos non aliter curare posse ideoque5 prius haec verba ingerunt:
Crede et sanaberis!
1. Alibi: _Tuum_. 2. Alibi: _et_. 3. Alius: _ardentis vel furentis_. 4.
Alius: _curare_. 5. Alius: _Ideoque_.
SENAMUS: Vereor, ut falsa pro veris habeamus, ut illi, quorum oculos
sic fascinaverat ille, qui quadrigam foeno plenam una cum equis et
quadrigario devorasse videbatur.
FRIDERICUS: Non dubito fascinum oculis fieri posse, aures tamen
fascinum negant1, ut Graeca pro Latinis habeantur, nec tempestates ac
procellas pro cadaverum Aegyptiorum rapina fictas, sed verissimas,
hominumque ac navigiorum certos interitus excitari, perspicuum est.
1. Alius: _fascinari nequeunt_.
CORONAEUS: Etiamsi demus, quadrigam illam devorari non potuisse, contra
naturam tamen est, oculos praestringere fascino aut vecordiam injicere
maritis, ne vel uxoribus copulari vel liberos suscipere possint.
SENAMUS: Ego substantiam omnem in corpus et spiritum dividi puto atque
hujus generis angelos esse daemones, mentes cadaveribus ereptas. Quod
si ita est, qui fit, ut incorporei daemones cadere aut caedi1
certisque2 locis ac sedibus ligari et constringi queant? nihil enim
nisi corporeum constringi loco, nec nisi a corpore pati potest: sin
daemones, angelos, mentes demus esse corporeas, etiam patibiles ac
dissolubiles confiteri oportet ex 37 illa Toralbae demonstratione, quae
docuit, mundum vel ob id interiturum, quia corporeus sit.
1. Alibi: _cadi_. 2. Alius: _certisve_.
TORALBA: Utrumque superius demonstratum esse confido, nihil sempiternum
esse posse, quod non sit aeternum, nec rursus quicquam aeternum
cogitari posse praeter primam omnium causam; quare ne angeli quidem
suapte natura sempiterni futuri sunt, sed sola Dei bonitate
sustinentur.
CORONAEUS: Explicandum igitur est, an daemones corporei sint, propter
varias doctissimorum hominum inter1 se dissidentium opiniones.
1. Tria haec sequentia verba desunt in alio codice.
TORALBA: Prospiciendum nobis est, opinor, quae quamque rem res
sequantur1, ut2 cuique consentaneum sit; plurimum enim refert
intelligere, utrum daemones corporei sint, ut3 plerique affirmant,
angeli vero incorporei, ut4 uno vere consensu theologi tradunt, an vero
et hi et illi corpoream naturam ad omnes opportunitates induant et
exuant, cum sint incorporei, ut velle videtur Homerus, qui daemones
παντοίους appellat. Nam si demus corporeos esse, multo magis mentes
humanas, his cadaveribus ereptas, corporea natura constare concedendum
erit. Sin putemus, angelos ac5 coelites omnes corpore vacare, ut
Aristoteles, qui angelos formas separatas et intelligentias, coelestium
orbium motrices, appellat, haec disputatio non ad physicam, sed ad
metaphysicam spectabit.
1. Alius: _sequatur_. 2. Alii: _quod_ vel _quid_. 3. Alibi: _et_. 4.
Alibi: _et_. 5. Alibi: παντόπους. 6. Sequentia haec novem verba
desiderantur in aliis codicibus.
CURTIUS: Non video quicquam ab Aristotele de mentibus separatis
constanter definiri, sed Apulejus1, Porphyrius2, Jamblichus3, Psellus4,
Plotinus5, Philoponus6, Ammonius7, Alexander8, Augustinus daemones
corporeos esse, summa consensione9 affirmant. Id autem velle videtur
Hesiodus hoc versu: _Aëraque induti tota tellure vagantur_. Orpheus
sortilegorum pontifex daemones partim coelestes, partim terrestres,
partim aëreos, partim aqueos, partim subterraneos, partim vagos et
circuitores facit. Ex quo innuit, mentes tum coelestes, tum elementares
corporeas esse, cum locus nisi corporibus convenire non possit. Daemon,
inquit Plotinus, καθ᾽ ὅσον δαίμων μετὰ τινος σώματος εἶναι δεῖ. Ac
tametsi Augustinus angelos incorporeos esse scripserit, saepius tamen
corpore constare oportet, ut affirmet: Constat, inquit, quod omnis
spiritus sit corpus et spiritualis materiae. Item Damascenus: Omnia,
inquit, quae creata, si cura Deo comparentur, crassum et materiale
quoddam habent, solus autem incorporeus et sine materia est Deus.
Basilius10 vero, qui angelos animalia vocat rationalia11, mentem loco12
vacare13 scribit, i.e. omnino incorpoream esse; caeteri tamen theologi
non modo angelos, sed etiam daemones et mentes hominum incorporeas esse
tradunt.
The numbering of this block of footnotes is problematic. The sequence
of numbers is as in the original text, with _italicized_ comments added
in {braces}.
1. In asino aureo. {_correct_} 2. In libro de mysteriis. 2. In libro de
abstinentia. {_Porphyry wrote books with both titles_} 3. In libro de
anima. 4. In libro de anima et daemonibus. 5. Contra Alexandrum
Aphrodisiam. {_Plotinus wrote the Enneads_} 6. Contra Alexandrum
Aphrod. {_Ioannes Philoponus wrote a book with this title_} 7. In libro
de anima. {_Ammonius wrote a commentary on Aristotle’s De Anima_} 8. In
libro de anima. 9. Alibi: _contentione_. {_numbers correct to end of
paragraph_} 10. In Homil. de Paradiso. 11. Alibi: _rationalem_. 12.
Alibi: _vero_. 13. Alibi: _carere_.
38 OCTAVIUS: Magnorum virorum auctoritas plurimum ponderis habet, ut
fidem faciat omni opinione stabiliorem, sed ut pauci hoc vel illud1
assentiuntur, quia sic collibitum est, ita plerique argumentis ad
assentiendum necessariis, quasi quaestione adhibita, cogi volunt2, ut
omnem adepta scientia exuant3 opinionem, quae simul stare non magis
possunt quam fides et scientia.
1. Alibi: _huic_ vel _illi_. 2. Alibi: _nolunt_. 3. Alius: _eruant_.
TORALBA: Si demonstratum erit, nullam praeter Deum essentiam
incorpoream esse, illud etiam perspicuum erit, Dei solius essentiam
esse infinitam, quod Joh. Scotus1 demonstrari posse negavit. Et certe
acutissimus theologus demonstrationem de infinita Dei essentia sibi
deesse confitetur. Illud tamen hac demonstratione de incorporea Dei
natura consequimur, atque hoc amplius Thomistarum atque Averroistarum
opinio2 valde perniciosa, quam Albumazar3 Maurus nimis pertinaciter
tuetur, de una omnium hominum mente funditus subvertetur. Posuerunt
enim, omnes mentes impiorum aeque ac piorum in unam et eandem animam
coire, quo nihil absurdius ac sceleratius dici potest. Postremo ex hac
demonstratione, omnem scilicet substantiam, praeter Deum, corpoream
esse, perspicua sunt4 supplicia improborum, quae ab Epicureis5
negantur, ob id tantum, quod nullam admittant actionem in corpora, nisi
a corporibus ipsis, nec patibiles esse a corporibus incorporeas naturas
arbitrantur.
1. Liber sententiarum IV, disp. 4. 2. Alibi: _opiniones ...
perniciosae, quas_. 3. Alius false: _Albumezor_. 4. Alibi: _sint_. 5.
Alibi: _Epicuro_.
CORONAEUS: Cedo igitur, Toralba, nisi molestum est, hanc quae tot
utilitates complectitur demonstrationem.
TORALBA: Hoc igitur primum, si placet, statuamus: omnis substantia,
quae maximi1 orbis ambitu coercetur, est finita. Mentes humanae,
angeli, daemones orbe coelesti continentur, igitur sunt2 finiti, quia
nihil infiniti orbe finito concludi potest.
1. Alius: _circuitu_ vel _sinu_. Alibi: _maximo orbe coeli_. 2. Alii:
_sint_.
CORONAEUS: Istud quidem sua luce perspicuum est.
TORALBA: Quidquid finitum usquam existit, terminos habet, quibus
finitur, locum1 in quo concluditur, et2 nihil incorporeum terminis aut
locis illis3 continetur, igitur angeli non4 sunt incorporei, cum suis
sedibus ac terminis finiantur. Si non sunt incorporei, sequitur
corpoream habere naturam, cum omnis substantia sit vel corporea vel
incorporea; non hoc, igitur illud. Item illud5: omnis substantia,
praeter Deum, habet finitam potestatem; omnis potestas finita
terminatam habet substantiam6; ex quo sequitur, daemones, angelos,
mentes quae desertis cadaveribus emigrarunt, terminatis sedibus
coërceri, nec ubique, nec pluribus locis simul, eodem existere momento,
ut7 nimirum8 illi ipsi, qui angelos vel9 mentes corpore 39 vacare
putant, confitentur. Nam si eadem substantia finita duobus locis simul
et semel existeret, etiam moveri et quiescere simul posset, contra
perspicua philosophorum10 decreta11.
1. Alius: _locum etiam, quo_. 2. Alibi: _at_. 3. Alius: _ullis_. 4.
Deest in uno codice. 5. Deest in alio codice. 6. False alius:
_distantiam_. 7. Alibi: _et_. 8. Alius: _etiamnum_. 9. Alius: _et_. 10.
Alius: _physicorum_. 11. Scotus liber sententiarum I, disp. 2, qu. 4.
Damascenus lib. 2.
SENAMUS: Ut haec vera sint, nondum tamen video, quibus terminis ac
finibus daemones concludantur.
TORALBA: Nullius substantiae fines aut termini cogitari possunt1 extra
superficiem, superficies autem solius corporis2 propria; igitur omnis
substantia finita ac terminata corporea sit oportet, alioquin esset
infinita, quia tertium nihil est. Absurdum autem est, mentes humanas,
daemones, angelos, qui mundi finibus ac terminis coërcentur, infinitos
esse, alioquin finitis infinita concluderentur.
1. Alibi: _posse_. 2. Alibi: _solis corporeis_.
SENAMUS: Quid obstat quominus angeli, daemones, mentes humanae certa
quadam et determinata sede, non tamen superficie conclusa coërceantur?
TORALBA: Ita quidem est eorum opinio, qui angelos, daemones, mentes
separatas in loco esse confitentur, non tamen circumscriptive, ut eorum
verbis utamur, sed definitive. Quae distinctio1 cum plerisque inanis
videatur, nec definitive nec circumscriptive in loco esse voluerunt,
sed2 effective tantum. Quae sententia quidem minus habet erroris, quam
illa, quia non implicat3 ajentia simul et negantia, ut illa; sed hoc4
habet incommodi, quod angelos ac daemones loco dimoveri negat. Qua
ratione nec bonis ad superos, nec malis5 ad inferos aditus pateret,
quoniam ubique esse congruit tantum substantiis incorporeis.
1. Alius: _definitio_. 2. Deest in aliis codicibus. 3. Alius:
_ampliat_. 4. Alibi: _id tamen_. 5. Alibi: _impiis_.
SENAMUS: Vereor ut argumentum a1 te propositum consimile sit huic
Aristotelis argumento: Si forma, inquit, non finitur ad materiam, extra
materiam est infinita; quod2 non magis sequitur, quam si dicat quis: si
corpus non finitur corpore, est infinitum, nam ista ratione supremus
orbis, qui nullo finitur corpore, esset infinitus.
1. Alius: _abs_. 2. Alibi: _quia_.
TORALBA: Clarius id explicabo: omnem substantiam, quae amplissimi orbis
sinu coërcetur, finitam esse posuimus, id quod omnes confitentur; fines
autem1 substantiae finitae nullos esse praeter superficiem, quae solius
corporis propria est, quod2 geometricis principiis perspicuum est. Item
mentes omnes definitum habere ac determinatum locum, i.e. neque in
quantumlibet maximo,3 neque in quantumlibet minimo, sed exaequato4 suae
essentiae finiri loco. Ex his ergo efficitur, mentes separatas et
angelos corporea quadam natura coagmentari. Quare si demus, corpus
illud esse spirituale, ut Paulus ipse et Damascenus loquuntur, corpus
tamen erit, quantumcunque 40 subtile esse dicamus, nec cum alio corpore
ejusdem naturae magis esse poterit5, quam aër subtilissimus cum aquea
terreave natura.
1. Alius: _ac_. 2. Alibi: _quod geometricis est principium perspicuum_.
3. Desunt haec sequentia quatuor verba in alio codice. 4. Alius:
_determinato_. 5. Deest in aliis codicibus.
SENAMUS: Adeone discrepat a natura, quicquam incorporeum esse in loco,
cum puncta incorporea ipsaque accidentia suis quaeque sedibus ac locis
contineantur?
TORALBA: Tu, Sename, agis de punctis et accidentibus, quae quod per se
ipsa et sine corporibus nullam habent hypostasim, nunquam1 per se, nec
ullo loco existere possunt et ne moveri quidem nisi ad corporum
agitationem. Hic autem2 agitur de substantia, puta de angelo, de mente
cadaveri superstite, quam finitam esse fatentur, incorpoream tamen
statuunt, quod nullo ingenii humani captu fingi potest, nisi demus
ajentia et negantia esse vera, quia substantiam illam, quam incorpoream
fingunt, uno tantum loco statuunt, eoque definito, extra quem nihil sui
reperiatur, nec ubique esse volunt, vel suam habere circumstantiam, vel
ut eorum verbis utamur, suam ubietatem, ut si quaeramus3, ubi est
angelus? responderi possit: in coelo vel in terra, non tamen utroque in
loco, sed illic tantum, ubi sit ejus actio vel perpessio, nec usquam
alibi. Loco tamen circumscribi, locum mutare negant, cum vel a superis
locis ad inferos praecipites deturbantur, vel ab inferis praecipites ad
superos revolant. Ex quo sequitur, utrumque pronunciatum verum esse:
angelus est in coelo, angelus non est in coelo, quae4 cum tota natura
pugnant. Quid autem est aliud, locum definire, quam loci terminos5
corpori circumscribere? Quodsi loco definiri vel circumscribi sunt
eadem, etiam in loco esse circumscriptive et definitive eadem erunt,
quod Damascenus duobis locis6 fatetur. Itaque Thomas7 repudiatis
superiorum definitionibus8 angelum in loco esse scripsit non ratione9,
sed applicatione, quem Scotus refellens angeli praesentiam ante
rationem10 necessariam esse concludit et quidem in loco commensuratire;
sic enim loquitur, quoniam nec ubique nec in loco quantumlibet maximo,
nec minimo, sed suae substantiae exaequato, quo nec majorem queat
occupare, nec minorem. Ex quibus etiam illud sequitur, descensum et
ascensum separatis mentibus necessario tribuendum. Quicquid autem
movetur a loco in locum, corporeum esse oportet, quia prius transit11
spatium sc ipso minus, deinde spatium sibi aequale, antequam in spatium
se12 majus decurrat. At substantia incorporea inanisque, quia nihil
incorporeum magnum aut parvum dari potest, itaque necesse est,
quaecunque moventur, corpora esse confiteri. Item motus omnis fit in
tempore, et quovis tempore minus recipiendum erit, quo minus mobile
moveatur. Igitur omni mobili accipietur in infinitum aliquod13 minus
mobile, ex quo fit, ut nihil incorporeum aut divisibile moveri possit.
Item motus 41 successio, quae in motu intercipitur, sit resistentia
mobilis ad14 moventem, vel intervalli ad mobile vel motoris ad
intervallum. At nulla resistentia esset in angelo, si esset
incorporeus, non enim resisteret intervallo, nec intervallum illi, nec
sibi ipsi ut motori. At nullo humanae mentis captu cogitari potest, ut
ab extremis ad extrema sine decursu intervalli medii perveniatur. Quare
si locus, si corpus, si spatium divisibile est, angelos quoque, mentes
humanas, daemones corporeos ac divisibiles esse oportet, contra quam
illi et scribunt et sentiunt.
1. Alius: _nusquam_. 2. Alius: _enim_. 3. Alius: _quaeratur_. 4. Alibi:
_quia_. 5. Alibi: _terminis corpora_. 6. Lib. 2 cap. 13. 16. 7. Parte
I, qu. 8, art. 1. 8. Alius: _distinctionibus_. 9. Alii: _actione_. 10.
Alius: _actionem_. 11. Alius: _transilit_. 12. Alius: _sibi_. 13.
Alius: _aliquid_. 14. Sequentia haec sedecim verba desunt in alio
codice.
SENAMUS: Cur igitur Peripatetici tam anxie a physicis metaphysica
dividunt, cum physicorum argumentum omne circa1 corpus naturale esse
velint, metaphysicis vero tribuant substantias ab omni corporum
oneratione2 liberas, quo3 verbo separatas mentes atque intelligentias
contineri tradunt?
1. Deest alias. 2. Alii: _concretione_. 3. Alibi: _quae_.
TORALBA: Graviter certe peccatur ab iis, qui1 metaphysica physicis
conturbant, i.e. naturalia divinis, nisi ut ex aliis alia melius
intelligantur. Nullum autem metaphysici argumentum praeter primam
causam incorpoream esse potest. Nam cum Aristoteles Platonis2 ideas
locis omnibus evertere conaretur, quod hypostasim nullam in natura3
haberent, intelligentias tamen seu mentes separatas in natura
incorporeas statuit his verbis:4 An, inquit, ad physicam pertinet, de
omni anima disputare? an vero de ea tantum, quae materia vocatur?5 Hoc
postremum tam absurdum visum est Alexandro Aphrodisiensi, ut nullam
omnino substantiam corporis expertam affirmaret. Recte ille quidem, si
primam causam excepisset, quam ob id incorpoream esse oportet, quia sit
infinita.
1. Alibi: _quod_. 2. Alius: _Platonicas_. 3. Alius: _naturam_. 4. Libro
ultimo de nat. anim. 5. Alius: _vacat_.
OCTAVIUS: Argute quidem, Toralba; sed me scrupulus angit, quod cum
angelus particula quaedam sit et quasi scintilla divinae mentis illius
ac aeternae, qui fit ut corporea mens ex incorporea natura existere
possit?
TORALBA: Assumis tu quidem, Octavi, quod in quaestione positum est, an
scilicet mens humana sit particula divinae mentis, ut quidem video
placuisse nonnullis, qui Plotinum auctorem citare1 non dubitant, quod
hominis mentem ὁμοούσιον esse dixerit ipsi Deo. At2 ne ὁμοούσιος quidem
est, tantum abest ut sit ὁμοούσιος. Falsum item, quod Arrianus ad
Epictetum scribit, quem3 ad hominem ita loquentem inducit: Tu
delibatio4 Dei habes in te ipso partem illius: σὺ μὲν ἀπόσπασμα εἶ τοῦ
θεοῦ, ἔχεις τε ἐν σεαυτῷ μέρος ἐκείνου. Longe aliter Trismegistus ad
Asclepium: Mens, inquit, non est abscissa de substantia Dei, sed5
explicata, ut lux solis. Nam6 si angelus, si humana mens ab essentia
Dei decerpta esset, i.e. si particula Dei esset, Deum corpus esse
oporteret, quod absurdum esse omnes confitentur. Item 42 totus homo
Deus esset; totum enim esse necesse est, cui pars detrahi nequit. Item
Dei natura divisibilis ac dissolubilis esset, si partes haberet; itaque
litterae sacrae mentem hominis non Dei substantiam, sed spiraculum
appellant i.e. רוּחַ7 et imaginem, non partem illius, quae nulla in
natura divina incorporea fingi potest.
1. Alibi: _ciere_. 2. Desiderantur haec decem sequentia verba in alio
codice. 3. Alibi: _cum_. 4. Alius: _deliberatio_. 5. Desiderantur haec
viginti sex verba in alio codice. 6. Alibi: _Non_. 7. Alius: נִשְׁמַה
SALOMO: Sapienter illi quidem, qui a Dei natura corpus omnino1
sejunxere, id enim praecipuum caput est symboli nostri.
1. Alibi: _omne_.
SENAMUS: Quid igitur hoc sibi vult1, Deum esse ubique? Etsi enim ubique
est, est in loco, si in loco, etiam corporeum esse oportet.
1. Alius: _haec sibi volunt_.
FRIDERICUS: Deus ubique est et1 nusquam est.
1. Alibi: _ut_.
SENAMUS: Igitur contradictoria simul vera sunt: si Deus est hic, Deus
non est hic.
CHRTIUS: Nos, inquit Augustinus, credimus ubique Deum esse praesentia,
essentia, potentia, in omni loco sine circumscriptione, in omni tempore
sine mutatione.
OCTAVIUS: Rectius1 et optime, opinor, Chrysostomus, qui, quomodo Deus
ubique sit, capere se non posse confitetur.
1. Alibi: _Modestius_.
SALOMO: Recte ille quidem, etenim Deus de se ipso loquens: Ego, inquit,
coelum et terram impleo. Item: Coelum mihi sedes est, terra autem
scabellum pedum meorum1.
1. Jeremiae 23, 24. Jesaiae 66, 1.
SENAMUS: Haec ad potentiam ejus infinitam pertinere videntur, non ad
essentiam, ut Helias Thesbites his verbis innuit1: Deus, inquit, non
est in aëre, non est in commotione, non est in igne; alioquin creatoris
et creaturae una esset et eadem essentia, si utraque promiscue
confunderetur, idem etiam creatoris et creaturae cultus haberetur. Ob
id Deus altissimus, h.e. Eljon, עֶלְיוֹן appellatur, quia in coelis
est. Et ab interpretibus Hebraeis Deus מָקוֹם, i.e. locus beatorum2,
quia mundus in Deo est, non autem Deus in mundo vastissimo quidem, sed
prae illa essentia infinita corpusculo exiguo; non quia mundi aditu
excludatur, sed ut intelligamus, nulla mundorum innumerabilium
capacitate includi aut illius purissimam et incomprehensibilem
essentiam cum rebus foedis, fluxis ac caducis permisceri. Est enim
mundus usquequaque corporum plenissimus, nec quicquam in3 natura
vacuum. Quis autem et qualis sit Deus, (quanquam in eo nulla sit
qualitas), mortalium nemo, quamdiu spirabit4, intelliget. Nam Mosi
roganti, ut se Deus illi contuendum exhiberet: Nemo, inquit Deus,
vivens Deum videbit, i.e. plane cognoscet. Ac propterea dicitur in atra
caligine versari et in tenebris latibula sua posuisse, h.e.
obscurissimam et difficillimam ejus cognitionem videri hominibus in
caligine densissima constitutis, cum ipse lucis auctor omnia suo
compleat splendore. Ac tametsi praeclarum est, ejus omnia 43 opera,
dicta, facta, leges praedicare et crebris canticis usurpare, nihil
tamen est, quo verius vel melius, quam contemplantis silentio laudari
possit. Ac propterea David5 illud sapienter usurpat: Tibi silentium
laus! Quod vulgaris interpretatio non explicat his verbis: Te decet
hymnus Deus in Sion. Sic enim voces hebraicas לְךָ דֻמִיָהּ תְהִלַה
erudite Rabbi Moses interpretatur, ut etiam Chaldaeus paraphrastes:
Coram te, inquit, laus reputatur silentium; quia Deus, quis qualisque
sit, nullo sermone explicari aut ne cogitatione quidem capi potest.
1. Alius: _vocatur_. 2. 3 Regum 19, 11 sqq. 3. Alius pro his duobus
verbis: _materia_. 4. Alius: _scrutabitur_. 5. Psalm. 64, 2.
CURTIUS: Illud quidem symbolo Pythagoras significat, cum silentio Deum
laudandum esse ac puro animi affectu jubet colendum, quia sermo ipse
inquinatus est nec veras Dei laudes assequi potest. Quod silentium
Porphyrius et Jamblichus sic interpretantur, quando pura mens hominis
in ecstasin divini amoris sublata immortali Deo mactatur, quod veteres
in sacrificiis significabant, cum dicerent: Favete linguis! vel ut
Homerus: Praecidite linguas, τέμνετε γλώσσας ut rerum sublimium ac
divinarum contemplatione sursum corda raperentur, supra coelos omnes,
ubi Dei1 essentia ab omni mundi cogitatione disjuncta versatur. Id
autem tum maxime fit, cum Dei agnoscendi causa potentiam ejus,
bonitatem, sapientiam atque illius omnia dicta, facta, judicia, res
gestas discutiendo, immensa rerum admirabilium ac sublimium infinitate
perterriti silemus.
1. Alibi: _mundi_.
TORALBA: Ego tamen silentio rupto laudes immortali Deo canere nunquam
desistam, et quidem Heroicis numeris:
Me tua gestarum rapit ingens gloria rerum,
O Deus omnipotens! procul hinc peregrina deorum
Turba fugit fictaeque simul pietatis imago.
Angelici properate chori, properate poëtae,
Quotquot mente pia sacratum nomen adorant,
Ac Domini laudes puris efferte1 labellis!
Ast2 ubi verborum vis ac sapientia tanta,
Quae mare, quae terras, quae coeli temperet orbes
Legibus aeternis, percurrens cuncta momento?
1. Alius: _afferte_ vel _offerte_. 2. Alius: _Est ibi_; alii: _Est
ubi_.
CORONAEUS: Tenemus igitur Deum extra mundi concretiones et contagiones,
sedem suam posuisse supra quicquid est coelorum, ut etiam visio
Ezechielis ac prophetarum LXXII, quos de spiritu Mosis Deus afflaverat,
aperte declarat.
SALOMO: Apertius tamen significatur hominis conditione, quem Deus ad
imaginem sui creavit, quod Rabbi Moses sic interpretatur, quod1
quemadmodum intellectus agens seu adeptus2 extra hominem et ab hominis
concretione liber est, sic etiam Deus a mundi3 concretione et
contagione liber sit.
1. Alius: _ut_. 2. Alibi: _occupatus_. 3. Desunt alibi haec tria
sequentia verba.
44 CORONAEUS: Habemus Toralbae demonstrationem, non modo de angelorum
ac daemonum corporea natura, verum etiam praeter Deum nullam
substantiam incorpoream esse; sed quaeri possit, an daemonum et
angelorum cum mentibus humanis essentia sit eadem?
CURTIUS: Puriorem esse angelorum quam daemonum essentiam et corpora
lucidiora, docet Augustinus1: Angelis, inquit, malis mutata sunt in
casu corpora in deteriorem qualitatem aëris spissioris. Idem: Tenuia,
inquit, angelorum corpora in deteriora ac spissiora transformata sunt,
quibus ab igne pati possint.
1. In Genesin cp. 8.
TORALBA: Porphyrius in antro Homerico scribit, angelos ac daemones
aëreo corpore constare ac vestiri, ut ab ignibus patiantur, idque
affirmans Philoponus1: Alioquin, inquit, intellectualis natura2 nihil
pateretur.
1. Contra Alexandrum Aphrodisium. 2. Alius: _ratio_.
SENAMUS: Si nulla sunt organa sensuum, nulla visus, tactus, gustus
instrumenta et ne ulli quidem in aëre nervi, a quibus sensum haberemus,
nullum cerebrum, unde nervi oriuntur; quonam modo aëreae mentes ab
ignibus paterentur? Item si mentes humanae ignea constant natura, ut
ille1 innuit hoc versu:
Igneus est illi vigor et coelestis origo,
nihil ignis ab igni pati potest. Multo minus si aërea compage
coalescunt; alioqui totus aër quantus est, pridem flammis consumtus
interiisset. Sin mentes separatae aquea constant natura, flammas potius
exstinguerent, quam ignium vim sentirent.
1. Virgilius Aen. VI.
OCTAVIUS: Vetustissima est opinio, animas ignea1 constare natura, ac
propterea Synesius in epistola quadam ad Cyrenesium pontificem eos, qui
extrema naufragia extimuerant, siccas exeruisse2 vaginas3 scribit, ut
animam, ne mergeretur4, ejicerent, idque ab Homero significari, ac
propterea Philostratum scripsisse, nunquam ante Ajacem Oïleum, qui
submersus interierat, demersis hominibus parentari consuevisse. Inde
vox Sibyllae ad Palinurum5:
Tu Stygias inhumatus aquas amnemque severum
Eumenidum inspicies ripamve injussus6 adibis?
Num igitur Philo7 verius, qui daemones appellat chorum corporis
expertium animorum, aut cur Ebraei animam, quae corpori superstes
evolavit, viduam appellarent, si alio adhuc8 corpori conjuncta esset,
cadavere priori deserto? Neque enim recte diceretur mens vidua, si
relicto cadavere alteri corpori quasi secundis nuptiis copularetur.
1. Alibi: _igne_. 2. Alibi: _exemisse_. 3. Alius: _sicca evasisse
vagina_. 4. Alius: _mergerentur_. 5. Virg. Aen. VI. 6. Alius:
_invisus_. 7. In libro de mundo et in libro: quod somnia mittantur a
Deo. 8. Alibi: _ad haec_.
FRIDERICUS: Si Senami argumentum necessarium esset, quo sensibus
animas, daemones, angelos vacare concludit, ne Deus ipse quidem audiret
45 aut videret. Quid autem stupidius1, quam eum, qui mirabili aurium et
oculorum fabrica visum et auditum brutis etiam animantibus indidit,
coecum et surdum arbitrari, quia sic oculis, auribus ceterisque sensuum
careat instrumentis? At nemini dubium esse opinor, quum angelorum ac
daemonum voces ab aliis, qui daemones παρέδρους2 i.e. domesticos
habeant, audiantur, quos tamen his sensibus carere fatentur. Quin etiam
daemonum voces mox acutae et graciles, mox etiam graves et terribiles
videntur3, et quasi ex utre4 verba facerent. Inde ab Ebraeis malus
daemon ob id אוֹב appellatur5 ab utre. Memoria subit Hermolai Barbari
Patricii, qui ab hac civitate exilio pulsus est, quod legatus Romam
missus a summo pontifice cardinalis honorem injussu senatus acceperat.
Is cum entelechiae vocem in animi definitione non satis intelligeret,
placuit daemona πάρεδρον, quem cum Georgio Placentino quaestionis
arbitrum receperat, interrogare; hic voce tam gracili ac tam obscure6
respondit, ut quid vellet nullo modo intelligi potuerit.
1. Alibi: _turpius_. 2. Alius: παροίκους. 3. Alius: _videantur_. 4.
Alius: _aëre_. 5. Levit. 20, 27. 6. Alibi: _obscura_.
TORALBA: Non sunt igitur ad vocem articulatam necessarii pulmones,
larynges, lingua, palatum, sed confitendum est, vim sensuum1 aliam esse
in Deo, aliam in coelo, aliam in angelis ac daemonibus, aliam in
animantibus.
1. Alius: _sensitivam_.
OCTAVIUS: Si nullus esset sensus in mentibus separatis, nulla essent
supplicia sceleratorum, ac praemia1 quaeque bonorum jacerent.
1. Alius: _gaudia_.
SALOMO: Illud abs te, Sename, scire cupiam, num saepius in somniis sola
mente, oculis conclusis ac sensibus omnibus stupefactis, rerum imagines
videris1 perinde ac si oculos apertissimos haberes2? Quod quidem si
fateris, cur dubitas aciem mentis, quam oculorum, ad contuendum
acutiorem confiteri? Ac M. Tullius non minus eleganter quam vere
scripsit, mentes ipsas tum maxime sentire ac vigere, cum e corporibus
excessissent.
1. Alibi: _videri possint_. 2. Alibi: _quis haberet?_
CORONAEUS: Frustra res antea perspicue demonstratas a calce ad caput1
revocaremus: nam ex illis Toralbae demonstrationibus deque corporea
daemonum ac animorum natura, hunc etiam fructum decerpimus, quod
Thomistarum2 ac Averroistarum perniciosa opinio diluitur; posuerunt
enim, unam esse omnium animam in singulos homines diffusam ac rursum
occasu cadaverum segregatam in sese coire. Ita argumenta illa triginta,
quae ad stabiliendum hunc errorem Averroistae denotant, uno ruunt et
eodem momento, quibus tamen satis apte fieri non poterat ab iis, qui
animos corporum expertes esse posuerunt, quoniam substantiae
incorporeae, si ullae existerent, facile3 avulsae a corporibus coirent
in unum, corpora vero ut se ipsa penetrent, fieri nullo modo potest.
Restat igitur, ut intelligamus, quemadmodum ex ea demonstratione Dei
essentia et potestas infinita4 colligatur, quod superius Toralba
demonstraturum se, ni fallor, spopondit.
1. Alius: _carceres_. 2. Themistianorum. 3. Alius: _facillime_. 4.
Alius: _indistincta_.
46 TORALBA: Dixi quidem, ut ille in re levissima, sed non promisi. Quis
enim hoc sibi aut alteri promittere se posse confidat? Obsequor tamen
Coronaeo, cui nihil denegari potest; ineptus enim malo, quam non
obsequens videri. Omnis substantia corporea est finita, cum incorporea
nullis terminis coërceatur. Quae autem substantia nullis finibus
concluditur, infinita est. Hoc enim corollarium ex superioribus1
demonstrationibus colligitur. At omnium theologorum et philosophorum
summa consensione prima causa est incorporea, igitur sola est essentia
infinita; si2 essentia est infinita, et potestas et bonitas et
sapientia est infinita. Quia si vis finita subjecto infinito
congrueret, etiam visin finita subjecto finito conveniret, et creatura
finita infinitae potestatis esset. Absurdum consequens, igitur et
antecedens. Ex eo sequitur, nihil in Deo infinito finitum cogitari
posse. Hoc amplius scilicet, si Deum solum simplicem esse, cum omnia
corporea ex partibus coalescant, ac propterea Deum solum impatibilemet
indissolubilem esse, contra quam usu venit substantiis compositis, quae
ex iis constant in quae dissolvuntur, et in ea ipsa dissolvuntur, ex
quibus conflantur. Id autem quod simplex est, in partes, quas nullas
habet, dividi aut in alia principia dissolvi nequit.
1. Alibi: _supremis_. 2. Desunt haec duodecim sequentia in aliis
codicibus.
SENAMUS: Si Deus est incorporeus, quid est quam ob rem aures, oculi,
nasus, digiti, pedes, brachia, facies ei tribuantur?
SALOMO: Etiam ira et furor saepissime, an propterea iracundum et
furiosum esse dicemus? Sed nutrices et parentes oportet cum infantibus
balbutire et ad Deum humana transferri, quando ad homines divina
traduci non possunt. Illud autem animadversione dignum, quod cum
caeteri sensus Deo tribuantur, nunquam tamen gustus et tactus, quia
corpori semper inhaerent, nec sine corporibus sensibilia tactus et
gustus percipi queant, ut caetera sensibilia, ut magis ac magis
appareat, Deum plane incorporeum esse. Angelus autem si incorporeus
esset, ut Aristoteles cum plerisque theologis opinatur, ejus substantia
existeret omni in loco et extensionem infinitam haberet et1 essentiam,
quin etiam intelligentias ac daemones unum et idem cum Deo esse
oporteret atque ita bona malis, aeterna caducis, fluxa sempiternis,
purissima foetidissimis, Creator denique creaturis promiscue
confunderetur. Quae non modo absurda, sed dictu nefaria sunt. Ita
quoque si angelus aeternus esset, nunc haberet totam durationem, quam
habiturus est2, et ut pinguius loquamur, formaliter infinitam3. Illud
enim philosophorum ac theologorum consensione constat, _esse et posse_
in essentia divina nihil differre; item _esse, fuisse et fore_ in rebus
aeternis unum idemque haberi, quia nec prius nec posterius est in Deo,
ut rectissime Rabbi Moses4 scribit. Idem autem significat Jesaias5, cum
utrique angelo seraphino sex alas fuisse scribit ac duabus quidem
faciem tegere, duabus pedes, reliquis 47 volare, ut intelligamus,
angelos ortum habuisse et occasum habituros, tametsi hominibus utrumque
sit ignotum, Deum vero solum principio et fine et omni temporis
successione carere. Nam ubi est successio, ibi est novatio ac mutatio,
ut angelus se habeat aliter quam prius, quoniam non angelus habet, quod
praeteriit, et exspectat, quod futurum est, igitur mutabilis ac
propterea terminum habiturus. Nisi enim aliud atque aliud esset in
motu, ne in tempore quidem prius ac posterius perciperetur. Motum autem
angelis inesse, perspicue Toralba demonstravit; id enim sacris litteris
saepe significatur, quae non modo angelis motum inesse, sed etiam
motus6 celeritatem ac pernicitatem significant, cum alas quatuor sexve
angelis tribuant, quod satis innuit, mutabilem esse7 ac dissolubilem
eorum naturam.
1. Deest in alio codice. 2. Alibi: _esset_. 3. Alibi: _nisi vitam_. 4.
In libro More nebochim. 5. Jessiae 6, 2 et 6. 6. Deest in aliis
codicibus. 7. Deest in aliis.
CORONAEUS: Habemus igitur perspicuam minimeque dubiam demonstrationem
de potestate atque essentia Dei, omnibus modis infinita, eumque solum
aeternum esse, αἰώνιον, ἀπέραντον, ἄναρχον, angelos vero, daemones,
mentes corporeas esse ac finitas, suaque natura mutabiles ac solubiles.
Quae aditum aperire mihi videntur ad ea, quae de actionibus daemonum,
de funambulis elephantibus, de arboribus et brutis loquacibus, de
sagarum transvectionibus feruntur.
SENAMUS: Prospiciendum nobis est, opinor, ne pro argumento capiamus id
ipsum1 quod in quaestione positum est, scilicet ea miracula quae
spectantur a daemonibus cieri. Neque etiam si demus, corporeos esse
daemones, propterea sequitur, transvectiones sagarum veras esse.
1. Deest in alio codice.
TORALBA: Quod nec a natura nec ab hominibus fieri potest1, id vel a Deo
vel ab angelo vel a daemonibus fiat2 oportet. At neque per naturam
neque per hominum gestionem transvectiones illae sagarum3 per aëra4
fieri possunt; igitur a Deo vel ab angelis daemonibusque fieri necesse
est.
1. Alius: _possit_. 2. Alibi: _fieri_. 3. Alius: _hominum_. 4. Tria
haec antecedentia verba desunt in alio codice.
OCTAVIUS: Post mundi conditionem1 Deum ab omni actione conquievisse
docemur, nec quicquam nisi causis intercedentibus agere; quanquam de
rebus tam arduis et ab hominum sensu et captu remotis quicquam2
statuere valde periculosum mihi videtur.
1. Alius: _creationem_. 2. Alius: _quicquid_.
TORALBA: Si Deum mobilem fatemur, et patibilem et mutabilem confiteri
oportet; hoc absurdum, illud igitur. Sed ut angelorum ac1 daemonum
actiones melius intelligantur, demonstrandum est, primam causam non
solum immobilem esse, sed ne moveri2 quidem, contra quam3 putat
Aristoteles, qui aeterno motu Deum obligavit.
1. Desiderantur haec quinque sequentia verba in aliis codicibus. 2.
Alius: _movere_. 3. Alius: _quam_.
CORONAEUS: Age igitur, Toralba, uti facis, ea quae vagis minutorum
philosophorum erroribus jam pridem implicata sunt, explicare.
48 TORALBA: Inveteratus Aristotelis error plerosque fefellit, qui si
acutius mobilium ac moventium ordinem intuerentur, a suscepta sententia
discessissent. Quaedam enim moventur tantum ut materia, quae quasi
faex1 omnes motus patitur, nec tamen movet ipsa; quaedam tantum2 movent
et3 moventur, ut forma et corpora naturalia; quaedam movent nec
moventur, ut primus motor, qui movet quidem primum mobile, nec movetur
tamen. Hoc ordine mobilium et moventium posito, necesse est, aliquod4
extremum esse, quod nec moveat nec moveatur. Id autem est prima omnium
mobilium ac moventium causa, quae perfruitur5 quiete sempiterna.
1. Alius: _sex_. 2. Alius: _vero_. 3. Haec sequentia undecim verba
desunt in alio codice. 4. Alius: _aliquid_. 5. Alius: _perfinitur_.
OCTAVIUS1: Pulcherrimus quidem hic ordo mobilium ac moventium; non
video tamen, ut sit necessarius.
1. Deest in alio codice.
TORALBA: Non desunt aliae demonstrationes, quibus necessario
conficitur1, primam omnium causam nec moveri nec movere.
1. Alius: _conficiatur_.
CORONAEUS: Cedo igitur, nisi molestum est, cum in re tanti ponderis ac
momenti omnia nos tentare oporteat, ut sit1 quo Epicurei efficacibus
argumentis et ad assentiendum necessariis refellantur.
1. Alii: _si_.
TORALBA: Tam absurdum est, essentiam infinitam finito corpusculo ad
finitum modum adjungere, quam vim infinitam finitae naturae tribuere,
cum sit eadem contrariorum disciplina. At ineptum est et ab omni
ratione alienissimum, vim infinitam tribuere corpori finito; igitur
ineptum quoque, essentiam Dei infinitam corpusculo, mundo finito
copulare. Atque illud quidem Averroi tam incongruum visum est et
abhorrens a natura, ut Aristotelis sententia repudiata secundae causae
tribueret primi mobilis conversionem. Idem tamen hic sui1 oblitus
mundum aeternum statuit, qua quidem ratione causam secundam, quam
finitam esse fatetur, aeterno (id est infinito) motui2 alligavit, et
eodem relabitur, quo3 Aristotelem delapsum criminibatur.
1. Deest alibi. 2. Alius: _motu_. 3. Alius: _unde_. Ceterum haec
sequentia Toralbae verba in aliis codicibus desunt.
CORONAEUS: Haec quidem demonstratio non minus1 efficax est ad
convellendam Aristotelis et Averrois de mundo aeterno sententiam, quam
superior illa de corporea daemonum et angelorum natura. Deum autem
motorem inquietum2 statuere, non modo a natura divina, sed etiam ipsius
Aristotelis scriptis inter se dissidentibus alienum est. Deos, inquit3,
arbitramur felices ac beatos, sed cum nullis actionibus impediantur,
nec Endymionis in4 morem dormire consentaneum sit, relinquitur5, ut
contemplatione aeterna fruantur. Si Aristoteles Deum contemplatione,
quae a motu quam6 longissime abest, si quiete beata perfrui7
arbitratur, cur illum irrequieto motu fatigat? Dicitur enim post mundi
creationem8 conquievisse, quid a 49 mundo alienius, quam quies? Quae
quum ita sint, consequens est, coelos9 per sese et a forma sibi insita
aut ab angelis moveri.
1. Alibi: _minimae efficaciae_. 2. Alii: _irrequietum_. 3. Lib. 10
Moralium ad Eudemum. 4. Alius: _in modum_. 5. Deest in alio codice. 6.
Deest in eodem codice. 7. Desunt haec sex sequentia verba in eodem
codice. 8. Alius: _conditionem_. 9. Alius: _coelum_.
OCTAVIUS: Video nos sensim a metaphysicis ad physica delapsos, siquidem
demonstratum est, angelos, daemones, mentes humanas corporea
coagmentatione vigere, nec ullam omnino essentiam praeter Deum
incorpoream existere.
TORALBA: Omne metaphysici argumentum ac subjectum ad essentiam
incorpoream spectat. Caetera quia1 corpora naturalia sunt, physicorum
propria dicamus. Angelorum tamen aut daemonum actiones, quae
voluntariae sunt, quis ad naturam pertinere dicat? Perinde non2 est, ac
si quis putet, liberas hominum actiones a voluntate profectas3
naturales esse, tametsi homo, quatenus corpus naturale, physicorum
subjectum erit.
1. Alius: _qui_. 2. Alius: _enim_. 3. Alibi: _perfectas_.
CURTIUS: Ambigit Aristoteles de mente humana, cujus disputationem a
physicis libris retraxit1.
1. Alius: _litteris detraxit_.
TORALBA: Succurrit in mentem Helvetii cujusdam opinio, qui eleganti
nomine se Theophrastum Paracelsum appellavit, qui medicorum omnium
decretis a stirpe revulsis nova somnia invexit, summa doctorum virorum
consensione repudiata, quibus etiam illud subrogavit, daemonum actiones
naturales esse.
CORONAEUS: Statuendum igitur prius est, quae naturalis actio dici
mereatur.
TORALBA: Actio naturalis esse non potest, quae vel a Deo, nullis
causarum inferiorum interjectis opibus, vel ab angelo vel a daemone vel
a divinae1 voluntatis arbitrio vel denique casu fiat. Casum appello
plurium causarum concursum ad effectus inopinatos: caetera, his
exceptis, naturâ fieri dicemus.
1. Alius: _humanae_.
FRIDERICUS: Nemo certe, nisi demens, arbitratur1 hominis ascensum in
coelum, aut per aëra volatus sagarum naturales esse, cum id potius fiat
repugnante natura, quae gravia2 deorsum impellit, nisi quid fuga3 vacui
sequatur, ut cum e lacubus4 aqua pluvialis sursum abripitur, tunc enim
gravia sursum, leviora5 deorsum feruntur, ad universitatis totius
incolumitatem.
1. Alius: _opinatur_. 2. Alius: _graves_. 3. Alibi: _nisi prius fuga_.
4. Alibi: _vel cum elicibus_. 5. Alius: _levia_.
CURTIUS: Ego mundum hunc1 perinde ac rempublicam ad illius reipublicae
mundanae imaginem temperari oportere statuo, vel potius nostram
civitatem exemplar esse debere illius exemplaris et archetypi mundanae
civitatis. Nam qui universitatis ordinem penitus perspexit, suae
civitatis statum multo melius temperabit. Et quemadmodum in republica
bene constituta sunt quaedam majestatis et imperii perpetuae leges,
quaedam vero2 per varia 50 tempora ac rerum opportunitate mutantur,
item ordinarii quidam sunt magistratus lege creati ad jurisdictiones,
ad aerarii tutelam, ad sarta tecta civitatis, ad annonae procurationem,
ad salutis publicae curam, item ministri magistratuum locis omnibus
dispositi, ad exsequenda principum ac magistratuum jussa: ita quoque
consentaneum est, providum naturae parentem Deum leges quasdam
perpetuas et inviolabiles sanxisse, ratos scilicet orbium cursus ac
recursus, quorum tanta constantia est, ut ab ortus sui primordio ne
momento quidem aberraverint a tramite. Nec dubium est, quin angelos
quasi principes in coelo, his inferiores in elementis collocarit, alios
ad obeunda sacra, qui quasi sacrifici mentes puriores ac sanctiores,
velut hostias, Deo immortali sacrificant ac vota precesque offerunt3,
quosdam civitatibus ac imperiis praepositos, quos Graeci4 κοςμαγωγοὺς,
Latini Deos tutelares appellabant ac persuasum habebant, non prius
civitates expugnari aut capi posse, quam tutores illos ac praefectos
urbium votis ac supplicationibus evocarent5, quo pertinet illud:
Excessere Dii, quibus hoc imperium steterat.
1. Addit alius codex: _a Deo_. 2. Additur alibi: _quae_. 3. Alius:
_afferunt_. 4. Alii: _Proclus_. 5. Evocatio est apud Curtium lib. 2.
FRIDERICUS: Civitatum moderatores ἀγγέλους, δαίμονας vocat Plato1, κατὰ
τόπους ὑπὸ θεῶν ἀρχόντων πάντα τὰ τοῦ κόσμου μέρη διειλημμένα.
1. In politicis.
SALOMO: Illud arcanum, ut optima quaeque1, Plato ab Ebraeis acceperat;
sic enim in sacris litteris legimus, Deum terminos ac fines populorum
pro angelorum numero statuisse; nec dubitandum est, angelorum partem
coelestibus, partem elementis, partem hominibus praefici, alios quidem
ad praemia bonorum, alios ad supplicia impiorum. Huc enim pertinet
carmen illud Davidis2: _principes populorum congregati sunt cum Deo
Abrahami, quoniam in Deum intenti sunt tutores terrarum._ Id enim
proprie3 significant haec verba מַגִנֵּי אֶרֶץ quos eodem versu
נְדִיבֵי עַמִּים principes populorum appellat. At tametsi4 Plato a Diis
praefectos5 scribit, horum tamen omnium ducem ac principem exercituum
daemonum ac Deorum ter maximum Deum appellat, cujus currum caeteri
consequantur: ὁ μὲν δὴ μέγας ἡγεμὼν ἐν οὐρανῷ Ζεῦς πτηνὸν ἅρμα ἔχει, τῷ
δὲ ἕπεται στρατιὰ θεῶν τε καὶ δαιμόνων. Quod idem a Davidis odis
expressum est hoc versu6: _currus Dei exercituum multiplex viginti
millia laetantium._ Quem locum sic reddidit Chaldaeus paraphrastes:
currus Dei viginti millia ignis ardentis, duo millia angelorum ducunt
illos, divinitas Dei est7 super illos, ut intelligamus, Deum placida
quiete fruentem angelorum ac daemonum ministeriis ac obsequiis uti.
1. Alius: _quoque_. 2. Psalm 46 (47), 10. 3. Alius: _praecipue_. 4.
Alibi: _attamen etsi_. 5. Alius: _profectos_. 6. Psalm 67 (68), 18. 7.
Alius: _quiescit_.
CURTIUS: Illud etiam in natura videmus, quod in republica, bene
constituta scilicet, leges interdum mutari ac pro curatoribus1
ordinariis extraordinarios constitui, idque ad reipublicae salutem. Ita
quoque naturae 51 leges suspendi2 ac nova quaedam praeter naturam,
ostenta, prodigia, morbos populares, incendia terrarum, diluviones
aquarum cieri, ne quis putet, ulla legum naturalium necessitate Deum
alligari, ut ante3 Toralba demonstravit. Quid enim absurdius esset,
quam in civitate regem suis imperiis ac legibus solutum, ut leges pro
temporum varietate corrigere et emendare possit, Deum vero mundi
principem ac parentem suis legibus obligari? Non debent igitur
angelorum ac daemonum naturales actiones censeri, quae4 praeter ordinem
naturae consuetum fiunt, ut flumina retroferri, maria scindi, flammas
deorsum dejici, quae non nisi divina potestate ac consensu5 fieri
possunt.
1. Alius: _magistratibus_. 2. Alius: _sustineri_. 3. Alibi: _acute_. 4.
Alibi: _cum_. 5. Alibi: _concessu_.
SENAMUS: Nihil bonum mihi videtur, quod praeter naturam fiat, ut
Aristoteles scribit: οὐδὲν δὲ τοῦ παρὰ φύσιν καλὸν.
SALOMO: Ignoscendum opinor Aristoteli, rerum divinarum imperito, imo
potius contemptori.
SENAMUS1: Quid vetat igitur, quominus omnia quae naturâ fiunt, a
daemonibus et angelis fieri dicamus?
1. Alii rectius: FRIDERICUS.
SALOMO: Pleraque nasci ac paulatim augeri videmus ab ea vi, quam
originis cujusque principio Deus indidit, sine ulla daemonum aut
angelorum actione, puta stirpes et animantia, quae suapte vi, primordio
sui generis divinitus tributa, suum genus propagant1. Idem judicandum
de lapidibus, metallis, fossilibus, quae terra modice culta et etiam
inculta sponte profert. Sed praeter hanc animantium ac stirpium
generationem est alia2 quaedam ordinaria et solennis, quae3 solet
quotannis recurrere, attamen praeter naturae leges, quibus quidem ex
semine genera propagantur, ut omnia illa piscium examina, quae
derepente stata magnitudine eodem tempore,4 iisdem littoribus
exoriuntur, quorum5 nec semina in vadis aut littoribus aut saxis aut
alga usquam apparent, nec ulla vestigia parentum. Nam eorum, quae a
parentibus originem habent, sua sunt semina, sua incrementa, et ut
paulatim exsurgunt, ita quoque sensim tabescunt. Illa vero momento in
justam magnitudinem erumpunt ac paulo post, nisi capiuntur6,
evanescunt, ut thynnorum agmina, quae cubica figura tanta vi ac
multitudine in Hellespontum tranant e Ponto, ut saepe naves ac retia
validissimis viribus subvertant, neque tantum in Hellesponto, sed etiam
apud Rhodios Elopes7 ejusdem magnitudinis tantis agminibus prodeunt, ut
Rhodiorum alimento diu sufficere possint. Nec dubito, quin aliis quoque
littoribus consimilis piscium annona divinitus8 tribuatur accolarum
inopiam ac tenuitatem sublevatura.
1. Alius: _propugnant_. 2. Alibi: _lux_. 3. Alius: _quia_. 4. Alibi:
_littore, iisdem temporibus_. 5. Desunt haec tredecim sequentia in alio
codice. 6. Alius: _capiantur_. 7. Vel: _helopes_. 8. Deest in alio
codice.
FRIDERICUS: Ego quidem apud Batavos salmonum ac sturionum, quos 52
siluros appellant, tantam piscationem vidi, ut in finitimas regiones1
non sine ingenti quaestu transveherentur, nec procul a Batavia circa
fretum Ixium, haleces tot ac tantis legionibus Octobri mense prodire,
ut iis capiendis piscatorum copia, quae maxima est, sufficere nullo
modo posset, unde in universam Galliam, Germaniam utramque, Britanniam
cum uberrimo quaestu transvehi. Sed illud mirum, quod cum justa
magnitudine momento prodirent, nulla tamen semina, nulli foetus ac ne
ulla quidem vestigia videantur. Quae quum a piscatoribus et
mercatoribus exquirerem2, narrabant illi, ad Orcades insulas arcarum
multitudinem admirabilem annuis piscatoribus redundare3 et in littore
Celtico statam esse galeorum piscationem mense Martio4, deinde Aprili
scombrorum; unde tamen tot agmina prodirent, scire neminem.
1. Deest in alio codice. 2. Alius: _conquirerem_. 3. Alius:
_redundari_. 4. Alius: _Martis_.
CURTIUS: Ipse vidi saepius in Galliae Narbonensis littore examina
mugilum stato anni tempore semper remeare et in proximo littore
Massiliensi apicarum1, item in adversis Africae littoribus trissarum2,
quas accolae juratas3, nostri alosas appellant, copiam ceteris4
littoribus inusitatam.
1. Alius: _aprarum_. 2. Alius: _frissarum_. 3. Alius: _ejuratas_. 4.
Alius: _nostris_.
CORONAEUS: Etiam Cretenses nostri annuas habent gobionum legiones,
quibus insula mirifice sustentatur, sed ea multitudine1, ut ab eodem
utero, eadem hora, eodem momento natae aut coelitus delapsae aut ex
intimis terrae visceribus erutae videri possint. Item e littore Siculo
muraenarum maxima copia quotannis exsurgit.
1. Alius: _magnitudine_.
TORALBA: Non vestris tantum hominibus, sed nostris quoque
liberalissimus naturae parens providit. Nam Calaei1 circa Lusitaniae
littora solennes habent chalcidum, quas sardinias2 vocant, piscationes,
et procul a littoribus Europae in Atlantico asellorum ingens erumpit
copia, paulo post aestivum solstitium, non sine magna piscantium
admiratione. Sed cum intentos3 lucro piscatores aspiceremus, nec tamen,
unde tanta ubertas tam repente prodiret, admirari4 his iambicis invecti
sumus in avaros piscatores:
Avare piscator, freta
Qui trajicis ferventia,
Piscationis aemulus!
Dic, si potes, (sed quis potest?)
Vis unde tanta piscium
Fulgentibus per aequora
Squamis5 repente prodeat?
Est omnibus ac singulis
Ab ortu magnitudo par,
Est aequa moles corporis,
Adepta mox originem
53 Et incrementa partium.
Nusquam ulla partus semina,
Nec ulla sunt vestigia6,
Nec alga vilis cochleas
Progerminat7 a caudice,
Profunda nec maris vada,
Nec altis saxa rupibus,
Nec pura gignunt littora,
Nec Aphrodites candidae8
Genetrix spuma9 procreat.
Quis agmen illud cubica
Figura piscium regit10,
Aut unde lucidus fretum
Invadit halec Ixium,
Distenta rumpens retia11
Revulsis ante navibus?
Recenseamne cetera?
Vix orbe toto littus est,
Quod non abundet piscibus,
Largitione coelica,
Et quae12 marinis sedibus
Procul13 pascuntur alites,
Aut delicatioribus
Cicadum legionibus,
Cum fruge pingues evolant
Nomadum14 ad solitudines,
Ut improborum poena sint,
Bonorum justa praemia.
O numen admirabile!
O celsitudo maxima
Procuratoris optimi,
Qui nutu nutrit omnia!
1. Alius: _Colesiaci_. 2. Alius: _serdunas_, vel: _sardumas_. (Cf.
Plin. h. n. 32, 53.) 3. Alibi: _intentione_. 4. Alibi: _admirari_. 5.
Alibi: _alis_. 6. Alius codex quinque haec antecedentia versus ita
legit:
Adepta moles corporis
Aqua mox incrementa et
Originem partium nusquam,
Sec ulla partus semina,
Nec sunt ulla vestigia etc.
7. Alius: _progermines_. 8. Alius: _candida_. 9. Alius: _spumae_. 10.
Alius: _regitur_. 11. Alius: _ilia_. 12. Alius: _qui_; alius: _aquae_.
13. Alius: _nova_. 14. Alius: _Modo dum_.
OCTAVIUS: Video ego vos plus otii piscationi1, quam aucupio dedisse.
Saepe cum Volaterranis finitimis nostris non sine admiratione spectavi,
54 advolantes exercitus palumbarum, cum tamen in continenti nullae aut2
ne ovorum quidem aut nidorum ulla usquam imago reperiatur, multo minus
etiam in proximis insulis. At si quis ab Africa3 trajecto mari
mediterraneo evolare putet flantibus4 austris, facile refellitur immani
spatio milliarium MCC; omnibus tamen accolis5 constat, a plaga maritima
involare in continentem.
1. Alibi: _otio piscationis plus_. 2. Alius: _ac_. 3. Alibi: _Austria_.
4. Alii legunt: _santis_, id quod sine sensu. 5. Deest in alio codice.
CURTIUS: Cum agerem in Gallia, callidus quidam auceps noctu facibus1
accensis palumborum multa millia2, quae ab oceano in littus Rhotomagum
versus advolaverant, nullo negotio venabatur. Cum ab illo percontarer,
unde tanta vis palumborum? illud reposuit, illis3 tantum annis
advolare, quibus abundaret fagina glans, qua pascantur. Item liviarum
et earum4 avium5, quas ipse patria lingua „_pluviers_“6 appellabat, e
genere columbarum, examina infinita in Aurelianorum agros impluere,
nusquam tamen nidos ac ne ciborum quidem in ingluvie aut ventriculo
argumentum7 exstare. Et in pagis8 Andium anseres sylvestres coelitus
accedere et, gramine pascuorum9 momento saginatos, proventus uberrimos
incolis afferre.
1. Alibi: _fascibus_. 2. Alius: _vim_. 3. Alius: _iis_. 4. Alius:
_Luciarum et Acarum_. 5. Alibi: _ranium_. 6. Alii: _pluvieres_. 7.
Addit alius: _aliquid_. 8. Alius: _agris_. 9. Alius: _pascuarum_.
SENAMUS: At in littore Neapolitano coturnicum annuam piscationem videre
potuistis, quae cum flantibus coris in Mediterraneum transvolare
conantur, demergi ac mortuae in littus ejici1 solent. Ita quoque avium
greges opinor avolare et revolare, tum flumina, maria, montes
trajicere, ut2 grues, hirundines, ciconiae, accipitres, anseres et
anates sylvestres3, coturnices vero alarum brevitate debiles et adipe
graves merguntur. Ut4 enim regiones omnes hieme conquiras, nusquam5
tamen hirundinem reperias.
1. Alius: _rejici_. 2. Alibi: _et_. 3. Desunt quatuor haec antecedentia
verba in alio codice. 4. Alibi: _Et_. 5. In eodem codice desunt
sequentia haec quatuor verba.
SALOMO: Senamus omnia argute derivare conatur ad naturae causas. At1
quidem originis initio Deus jussit2, aquas non solum aquatilia, sed
etiam volatilia promere. Itaque in sacris libris legimus3, coturnices a
plaga maritima ad Israëlitarum castra spiritu Dei disjectas tanta
multitudine, ut spatio itineris diurni duobus cubitis in altitudinem
undeque castra complecterentur. Castra vero quanta fuerint, intelligi
potest ex eo, quod 600000 civium, qui arma ferebant, censa4 fuerunt. Ex
quo intelligitur5, seniorum, juniorum, foeminarum, servorum
peregrinorum, quae censa non fuere, multitudinem triplo majorem
exstitisse. Ac nihilominus tantae multitudini6 coturnices non solum
mense toto suffecisse constat, verum etiam cupiditatem carnium
vorandarum7 ad nauseam usque explevisse. Quod igitur legimus, 55 tot
examina coturnicum spiritu Dei ab oris maritimis abrepta fuisse, satis
intelligitur, fuisse extraordinariam generationem, angelis divino
concessu ac munere procurantibus, non aliter quam illa, quae dixistis,
piscium ac avium repentina examina, angelorum officiis ad hominum
alimenta, mirabili Dei procuratione ac bonitate comparantur, ut etiam
illud manna, quo Israëlitae in deserta solitudine annos amplius XL
pasti fuere, qui cibus angelorum8 diserte vocatur, non quod manna
vescantur angeli, sed quia nullis naturae causis ordinariis angelorum
curatione quotidie9 fuerit praestitum.
1. Alius: _Et_. 2. Genes. 1, 20. 3. Numerorum 19 sqq. 4. Alius:
_secuta_. 5. Numerorum 1 et 2. 6. Alius: _multitudinis_. 7. Deest in
alio codice. 8. Psalm. 77 (78), 25. Sapient. 16, 20. 9. Alius:
_quotidie implueret_.
SENAMUS: Non video, cur angelorum vel daemonum procuratione sit opus,
si sola Dei voluntate1 ista fieri possunt.
1. Alius: _bonitate_. 2. Deest haec Senami interlocutio in alio codice.
SALOMO: Aliud est de divina voluntate, aliud de potestate disputare;
Deus enim post mundi creationem1 ab omni opere conquievisse et locis
omnibus angeli Deo diligenter2 inservire ac jussa ejus3 exsequi
produntur4. Huc enim spectat illud, quod dicitur, Deum coetus angelorum
convocare, quod Rabbi Moses5 interpretatur: angelorum officiis ac
muneribus uti. Nam cum dixisset, se primogenitos Aegyptiorum
trucidaturum, eodem tamen capite subjecit6, se non passurum, carnificem
in illa clade populi sui tecta subire. Idem: _Increpabo_, inquit,
_aquilonarem istum cacodaemona, quominus fruges absumat_7.
1. Alius: _conditionem_. 2. Alius: _semper_, id quod vero in alio
codice deest. 3. Addit alius: _diligenter_. 4. Ps. 103 (104), 20 sq.;
147 (148), 2. 5. Libro III More Nebochim. 6. Exodi 12, 23. 7. Malach.
3, 11. Joël 2, 20. Amos 3. 4, 6 sq.
SENAMUS: Cur igitur toties ac tam saepe contestatur populum, saepe
pestem, famem, calamitates omnes a se invectas1?
1. Levit. 26. Deuteron. 28. Alii legunt: _immissas_, alii: _inventas_.
SALOMO: Ne ad angelorum ac daemonum cultum prolaberentur, sed ab unius
Dei manu ac potestate omnia pendere persuasum haberent, cujus tamen
decreta daemones1 nunquam2 injussi exsequantur. Argumento sit, quod cum
Rex Achabus multa nefarie3 gessisset, tandem4 a sortilegis persuasus
tertio praelio5 contra Syriae regem dimicare, Michaeam prophetam prius
consulendum putavit. Hic vates consultus: _Vidi_, inquit, _Deum in
sublimi solio sedentem et omnes exercitus angelorum circumstantes; ad
quos ille: Quis vestrum_, inquit, _persuadebit Achabo, ut praelium
committat et occidatur6? Cumque alius aliud diceret, prodiit quidam
spiritus et coram Deo stans: Ego_, inquit, _persuadebo! Ad quem Deus:
Qua in re? Hic: Ego ero spiritus mendax in ore prophetarum ejus. Tum
Deus ad illum: Persuadebis simulque conficies, abi igitur et facito!_
Quidam theologi tradunt, spiritum illum fuisse Nabothum7, 56 quem
Jesabella regina calumniis circumventum, annuente rege, crudelissime
trucidari jusserat, ut rex agro, quem nec prece nec pretio extorquere
poterat, capitali fraude frueretur.
1. Deest in aliis codicibus. 2. Alius: _neque_. 3. Alius: _nefaria_. 4.
Alii: _id_. 5. Alius: _bello_. 6. 1 (3) Reg. 22, 19. 22. 7. 1 (3) Regum
21, 1 sq. 2 (4) Regum 9, 21. 25 sq.
CURTIUS: Illud quidem Academicis ac Platonicorum1 principi persuasum
est, qui ultionis cupiditate incensi trucidantur, mortuos ultionem
modis omnibus reposcere.
1. Alius: _Platoni_.
SALOMO: Poterat Deus solo nutu Achabum regem perdere, sed videtis belli
occasionem falsos vates angelorum consilium accersitum, ultorem denique
divini decreti administrum. Consimile concilium coactum dicitur,
priusquam ulla potestas diabolo1 fieret in Jobum, cui concilio dicitur
Satan adfuisse. Qua loquendi similitudine satis intelligitur, non
congruere divinae majestati, per se agere, quae2 angelorum officio3
possit. Cui congruit illud, quod Jedacus4 Levita in Porta lucis5
scripsit, ab infernis terrae sedibus usque ad summum coeli verticem
omnia daemonum et angelorum plenissima esse. Idem alibi a coeli
cardinibus ac decumanis angelos spirare scribit, a bonis quidem bona, a
noxiis bella, sterilitates, populares morbos ac bestias nocentissimas
ad scelerum vindictam procurari.
1. Alius: _daemoni_. 2. Desunt haec sequentia quatuor verba in alio
codice. 3. Alibi: _ministerio_. 4. Alii: _Bedacus_. 5. Liber
rabbinicus.
FRIDERICUS: Cum in rerum natura nihil frustra conditum sit, si omnia
solo nutu Dei fierent, ut principio sola voluntate Dei omnia creata
sunt, tot angeli ac daemones frustra exstitissent.
TORALBA: Quaedam animantia generantur ad breve tempus, quae officio
defuncta penitus evanescunt. Et quidem Plinius1 ad stuporem usque
miratur, Seleucidas aves in montem Casium, sole cancrum subeunte,
advolare, ut2 insectorum multitudinem populentur3, quo minus viva
noceant frugibus, vel odore mortua. Quibus depastis ita disparent, ut
nusquam terrarum reperiantur. Neque enim singulis, sed statis quibusdam
annis, cum insectorum vis abundantius excrevit, advolare consueverunt.
Aristoteles quoque cum Plinio tradit4, murium agrestium examina, quae
non saepe, sed tamen judicio agricolarum nimis saepe spectantur,
populatis frugibus sic evanescere, ut nec in superficie nec in
visceribus terrarum vel unus quidem reperiatur.
1. Hist. nat. 10, 39. 2. Alibi: _et_. 3. Alibi: _populari_. 4. Alibi:
_tradunt_. (Plinii hist. nat. 10, 85.)
SALOMO: Illud etiam in sacris litteris testatum habemus, cum locustarum
multitudine totam Aegyptum Deus contexisset, poenitentia Pharaonis et
Moysis precibus omnes eodem impetu sic avolarunt, ut ne una quidem in
tanta ac tam late patenti regione restaret.
SENAMUS: Nihil mirum1, si avolarunt bene pastae, quae famelicae
advolarant. Quis autem intimas terrarum cavernas et latebras subiit, ut
demortuorum murium2 cadaveribus parentaret? Multa popularibus erroribus
57 implicantur, quae tandem vidimus explicari. Hirundines enim, quae ad
internecionem natae sunt, flantibus ventis3 aquariis4 involant,
spirantibus Africis autem5 revolant6 ac totas hiemes subter maritimas
rupes delitescunt, ut saepius in mari Suecico a piscatoribus
deprehensae dicuntur7, quoniam loca maritima caeteris semper tepidiora
sunt, propter calorem, qui jactatione maris oritur8 ac saepe impetu
procellarum perinde ut subjectis ignibus effervescunt. Sunt etiam qui
putant, hirundines profundissima vada maris penetrare.
1. Alibi: _minus_. 2. Deest in alio codice. 3. Deest in alio codice. 4.
Alibi: _austris_, vel _aviariis_. 5. Deest in alio codice. 6. Alius:
_evolant_. 7. Alius: _dicantur_. 8. Alius: _cietur_.
TORALBA: Ut1 in intimis vadis hirundines delitescant, nulla ratione
fieri potest, cum intercluso spiritu animalia, quae pulmones habent,
repente moriantur. Nam etsi glires2 sopore oppressi totas hiemes
dormiant, nec ullis ictibus aut vulneribus excitentur, si tamen aquis
demergantur, derepente3 absiliunt.
1. Desiderantur antecedentia haec undecim Toralbae verba in alio
codice. 2. Alibi: _glirides_. 3. Deest in alio codice.
CURTIUS: Sed ut redeant1 hirundines, grues, ciconiae, nidos tamen et
ova videmus, piscium tamen aut palumbarum aut anserum sylvestrium ova
nusquam reperiuntur. Ut enim demus, stirpes, scarabaeas, locustas,
bruchos2, mures, ranas sine semine solo putrido ortum debere, fieri
tamen nequit, ut tanta piscium et avium examina statim incrementum
derepente per naturam adipiscantur, et3 neglecta penitus evanescant.
1. Alius false: _credant_. 2. Deest in alio codice. Est autem bruchus
locustarum seu gryllorum quaedam species. (N.) 3. Alius: _ut_.
TORALBA: Quoniam Senamo persuaderi nequit, animantium ortus et obitus
alios esse, quam a naturalibus causis, illud ab omnibus physicam
tractantibus serio libenter discam, unde tanta ranunculorum multitudo,
ordientibus aestate caloribus ac siccitate, momento cum imbre gravi
decidat. Neque1 enim semine, neque parentum coitu2, nec limo terrarum
aut aquarum in aëre sublimi gigni possunt.
1. Alibi: _Non_. 2. Alibi: _e vita_.
SENAMUS: Ego semper existimavi, calidissimos imbres in pulveream terram
delapsos materiam aptissimam ad ranunculos gignendos nancisci.
TORALBA: At generatio perfectissimorum animantium momento per naturam
fieri nequit, cujus rei periculum saepe feci, cum fossam ardenti
aestate aqua complerem, menstruo spatio exsiccata fossa rudimenta
ranunculorum folliculo nigro contecta et caudata apparebant1, cujusmodi
examina natare vidimus in palustribus locis, in quibus est copia
ranarum; sequenti mense ruptis follibus, quadrupedes ranunculi
absilierunt. Sed ut brevissimo unius horae spatio ranae quadrupedes
partibus omnibus absolutae gigni queant, per naturam fieri non posse2
existimo, et ut planum sit in aëre sublimi repente3 procreari
ranunculos, argumento sit, quod saepissime in 58 arboribus ipsis ac
potissimum in salicibus, quarum resecta capita sunt calidiora4,
ranunculi caduci post imbres aestivos reperiuntur aeque ac humi.
1. Alii: _appareant_. 2. Alibi: _non potest_. 3. Alibi: _derepente_. 4.
Alius: _latiora_.
CORONAEUS: Probabilius videtur, pulveris et atomorum copiam cum
exspirationibus ac vaporibus impetu ventorum in mediam regionem
subvehi, unde ranae ac lapides geniti saepe depluant. Cum enim Cremae
tempestas me adolescente orta esset, lapides caducos cum imbribus
depluisse constat, atque unum tanti1 ponderis exstitisse, ut decem
libras aequaret2, glauci coloris ac sulphurei odoris; sed brevitas
temporis, quo imbres in aëre coguntur, aperte convincit, ea aeque3
daemonum opus esse ac4 ranunculi, quos in Aegypto coram Pharaone
sortilegi excitarunt.
1. Alius: _tantum_. 2. Alius: _exaequaret_. 3. Alius: _eaque_. 4.
Alius: _ut_.
FRIDERICUS: Si Deus animantibus sui generis propagandi potestatem dedit
atque etiam ipsis1 elementis stirpium atque2 animalium producendorum
vim indidit, quanto magis angelis ac daemonibus vim eandem adjecit?3 Id
enim planum fuit4 ex illa ranarum procreatione apud Pharaonem5, quam
verissimam fuisse scribit Moses.
1. Alibi: _ipse_. 2. Alius: _et_. 3. Alius: _indidit_. 4. Alibi: _fit_.
5. Alius: _coram Pharaone_.
SENAMUS: Quid autem vetat, quominus procellas, tonitrua, fulmina,
ventos a daemonibus cieri fateantur, si haec ab illis fieri concedimus?
Sin haec ipsa naturae occulta conspiratione ac numine sine daemonibus
fiant, illa quoque a natura pendere consentaneum est.
OCTAVIUS: Antea semper existimaveram, ventos ac procellas a natura ipsa
excitari, quousque cadaver illud Aegyptium, quod a me in navim illatum
est, ex edicto naucleri in mare dejecissem; mox enim procellae
violentissimae acquieverunt. Neque propterea id contigisse putarem,
nisi nautarum omnium vocibus ac usu diuturno1 ipsisque nauticis legibus
ac judiciis2 comprobatum et exploratum haberem.
1. Alibi: _diurno_. 2. Alii: _indiciis_.
FRIDERICUS: Recordor veteres Heracliti, Theophrasti ac Plutarchi1
querelas, hominum diffidentiam et ἀπιστίαν obesse, quominus certissimam
de rebus maximis et abditis cognitionem assequamur. Neque enim temere
ac leviter assentiendum opinor, neque nimis pertinaciter dissentiendum.
1. In vita Coriolani in fine. Plotinus in libro de anima et daemonibus.
TORALBA: Cum diutissime in Peripateticorum decretis acquievissem ac
multa plus auctoritati quam rationi tribuendum putarem, nihil me ab his
erroribus aeque liberavit ac motus elementorum ac praecipue maris.
Posuit enim Aristoteles1 quasi naturae miraculum, illud scilicet
moventium ac mobilium extrema simul esse; quo fundamento concusso
cetera quoque impulsu levissimo ruinam minantur et eo nos deducunt, ut
angelorum ac daemonum immortaliumque omnium2 actiones alienas a natura3
confiteri cogamur.
1. Physicor. l. VII, c. 4. 2. Alibi: _animorum_. 3. Alius: _terra_.
59 SENAMUS: Decretum illud non modo Aristotelis et philosophorum pene
omnium autoritate, verum etiam tot ac tantis rationibus niti videtur,
ut subverti difficillime possit. Nam si causas effectrices praesentes
effectibus esse convenit, profecto moventis ac mobilis extrema simul
esse necesse est; verum illud, hoc igitur. Cuncta quidem spiritum,
spiritus musculos, musculi brachia, brachia fundam, funda lapidem,
lapis bestiam aut quid aliud movet, fit tamen ut mobilium ac moventium
extrema sint simul.
TORALBA: Demus, hoc verum esse in exemplis his, falsum tamen est in
magnete ferrum attrahente, in succino paleas eliciente, in naphta1
ignes eminus concipiente, in torpedine piscatores stupefaciente, in
hoste hosti pallorem aut ruborem excitante, in luna oceanum commovente,
a qua tamen spatiis pene2 infinitis est avulsa.
1. Alius: _nephite_. 2. Deest in aliis.
SENAMUS: At vim illam seu magnetis seu torpedinis seu lunae ab extremis
ad extrema per media penetrare, quis non videt? Argumento sit, quod
ferrum a magnete longius aliquando distans, quam ut vis lapidis eo
pervenire possit, non movetur.
TORALBA: Sit ita, non propterea tamen piscatoris retia aut virga
stupefiunt, nec item mare a luna, aër ab igne, aqua ab aëre agitatur,
sed in summa coeli puritate ac tranquillitate oceanus fluit ac refluit,
non quidem totus, ut plerique arbitrantur oceanum quasi animal spirare
ac respirare, sed partes tantum littoribus propiores, aut quae non
longissime a littoribus1 distant, oceanum aeque immobilem percipiunt,
coelo tranquillo ac sereno, ut marmoream tabulam.
1. Alibi inseritur: _discedunt, nam quae longissimis spatiis a
littoribus_.
SENAMUS: Aristotelis dictum ex1 ipsius scriptis sic interpretari
possumus, ut mobilium partem moveri, partem quiescere velit, nam
alterius pedis motus alterius quies futura est.
1. Alibi: _ab_.
TORALBA: Id etiam falsum in avium volatu reperietur, in telis
missilibus, quae tota moventur, nulla sui parte stabili, falsum in
coelestibus globis, qui toti circumaguntur, nec ulla pars eorum
quiescit, ut perspicuis demonstrationibus docui1 et usu ipso compertum
est. Jam autem ab ultima memoria exploratum habemus, exoriente luna
supra horizontem exundare oceanum in aestuaria consueta sex horas,
quibus ad circulum meridianum luna progreditur, declinante luna a
meridiano, redire oceanum in alveos totidem horarum spatio, post
occasum ab horizonte usque ad meridianum noctis circulum, influere
rursus in eadem littora eodem temporis decursu, ac tum2 in alveum, luna
ad horizontem redeunte, mirabili utriusque naturae consensu redire.
1. Alii: _Eudoxi_ vel _edocti_. 2. Alius: _tandem_.
60 SENAMUS: Neque constans mihi videtur, neque aequabilis ille motus,
cum sole et luna conjunctis et oppositis fluxus oceani multo magis
intumescat.
FRIDERICUS: Hujus varietatis causas cum exquirerem, animadverti, lunam
in coitu vel oppositu supremam excentrici1 apsida pertingere, in
quadratis vero hypogaeum, quasi secum una2 traheret oceani gurgites,
quo altius subvehitur a terris, quoniam non magis distat hypogaeum
lunae ab oceano3, quam apsis4 lunae ab hypogaeo. Ex quo intelligitur,
duplo5 intervallo lunam a terris abesse in auge6 excentrici, eoque
magis situm fuerit in apside epicycli, sed7 in mari mediterraneo ac
potissimum in Adriatici carceribus et augustiis nullus fere fluxus
percipitur, tantisper luna in hypogaeo excentrici versatur, h.e. in
trajectionibus quadratis, quibuscum luna propinquius8 abest a terris.
1. Alius: _ex centri_. 2. Alius: _luna_. 3. Ptolomaeus lib. V, cap. 7.
4. Alii: _ipsis_. 5. Alibi: _duplici_. 6. Alius: _hypogaeo_. 7. Alius:
_seu_. 8. Alius: _propius_.
SENAMUS: At efficacius mobile agitatur, quo propius est motori, vel1 in
magnete vidimus graviores acus magnetem contingere, leviores a
consequentibus contactu trahi.
1. Alibi: _ut_ vel: _et_.
FRIDERICUS: Imo lunam altius a terris subvectam oceanum quasi secum
evehere consentaneum est.
TORALBA: Hujus ergo agitationis oceani causam effectricem ad lunam
referri videmus, quandoquidem motus aquarum ut rerum omnium gravium,
rectus est ad centrum; alius est enim1 aquarum motus ab aëris2
agitatione, alius item sine ulla commotione, tametsi rarior, ut Plinius
de quodam Italiae lacu scribit, turbari3 ac fluctibus intumescere non
modo sine ulla ventorum vi, sed etiam in summa coeli tranquillitate.
Jam vero cum nulla res exanimis moveatur a seipsa, confitendum est, a
daemonibus hanc agitationem aquarum cieri, atque eo pertinet illud4 de
sagarum mirabili potestate:
Et tonat ignaro coelum Jove vocibus isdem,
Humentes late nebulas numerisque solutis
Excussere comas ventis cessantibus, aequor
Intumuit rursus, vetitum sentire procellas,
Conticuit turbante Noto5.
1. Alius: _etiam_. 2. Deest alibi. 3. Addit alius: _eum_. 4. Lucani
Phars. 4. 5. Alius: _voto_.
SENAMUS: Ut haec vera sint, quae mihi quidem ignota sunt, atque haud
scio an cuiquam re ipsa comperta plane fuerint, non tamen ad exemplum
debent trahi.
CORONAEUS: Ne in singulis haereamus, demonstrandum est, opinor, aëris
agitationem vel a sole vel ab animantibus vel a daemonibus excitari,
quartum nihil est.
61 TORALBA: Quemadmodum oceanum a luna, sic aërem a sole1 cieri ac
moveri statuo. Et quemadmodum oceani fluctus augentur vel minuuntur
aëris agitatione violenta, sic aëris motus ordinarius et naturae
congruus saepe extraordinaria daemonum vi ac potestate conturbatur.
1. Alibi: _Jove_.
SENAMUS: Si ventus oritur ab exhalatione calida sicca, quae1 Noto
obliquo proximam sibi deinceps impellit, ut Aristoteles tradit, non
video, quam ob rem extraordinarias agitationes aëris impulsu daemonum
constituere debeamus.
1. Desunt haec septem sequentia verba in alio codice. 2. Alius: _motu_.
OCTAVIUS: Antiquorum definitio visa mihi est multo verior, ut scilicet
ventus sit aëris fluxus; plerique fluctum legere malunt, sed Graeca vox
ῥεῦσις1 τοῦ ἀέρος, cum fluctu, quo κῦμα significatur, ambiguitatem
tollit.
1. Alius: ῥῦσις.
TORALBA: Hanc definitionem, ut omnia1 physicorum decreta, convellens
Aristoteles nulla probabili ratione ad exspirationes fumosas refert2,
quibus tamen nihil magis insensibile, tempestate vero3 nihil violentius
fieri potest. Quod autem natura fit, violentum esse nequit; videmus
enim procellarum tantos impetus, ut silvae revellantur4, turres
dejiciantur, aedificia subruantur, ingentes arbores turbinibus coelo
delapsis distorqueantur, naves vorticibus rapidissimis in orbem
circumactae demergantur, cum tamen aëris motus nec circularis sit, nec
per naturam deorsum fereatur.
1. Alibi: _omnium_. 2. Alius: _effugit_. 3. Alibi: _tamen_. 4. Alius:
_releventur_.
SENAMUS: Etiam vidistis, opinor, ac saepe legistis, exiguo pulvere
nitri ac sulphuris, igne concepto, turres ingentes ac moenia funditus
everti.
TORALBA: Id quidem nec1 in subterraneis locis, ne penetratio corporum
sequatur, sed nulla existere potest in aëris immensa raritate, ac
propterea in turribus ac moenibus succutiendis ac evertendis per
cuniculos illud praecipue cavetur, ne qua2 rima pateat aut fissura3.
Jam vero expirationes illae non modo subtiles, quae propter sui
tenuitatem sensum oculorum fugiunt, sed atra caligine densiores sursum
rapiuntur levissime et graviorem superant aëris naturam. Ventus enim4
obliquo modo5 fertur aut rapidissima vi deorsum e nubibus dejicitur.
Non est igitur ventus ab exspiratione, quae suapte natura sursum
nititur, unde nubium origo, quae cum vapore simul et exhalatione in
regione gelida superioris aëris concreverunt, a quibus ventorum impetus
sedari, non cieri consueverunt. Item6 si ventus esset ab exspiratione,
cum semper a terris exoriatur, semper ab eadem plaga, non a contrariis
aut diversis agitaretur. Item omnis exhalatio est calida, nullus ventus
est calidus, ergo7 nulla exhalatio ventura ciere potest. Quin etiam8 eo
frigidiores sunt venti, quo vehementiores; non est igitur ventus ab
exhalatione9 calida. Item si ventus esset ab exspiratione, eo
vehementius 62 perciperetur, quo major est exspirationum copia, i.e.
aestate, qua terrae dehiscunt, ac potissimum meridianis horis. At
utroque tempore venti conquiescunt, hieme vero et autumno
violentissimae tempestates exoriuntur, tunc enim10 navigantibus clausa
maria dicuntur, ut Plinius annotarit. Item vis procellarum in
altissimis oceani gurgitibus saepius excitatur, ubi nulla exspiratio
calida, sicca, sed omnia frigida, humida. Quibus argumentis tametsi
Aristotelis opinio aperte convellitur11, apertius tamen demonstrari
potest communi physicorum omnium decreto, quod scilicet nihil a se ipso
movetur, alioquin unum essent12 actus et potentia simul et semel, ac si
moveretur aër ab exspiratione, a se ipso moveretur13, cum nihil sit
aliud14 exspiratio quam aër calidus fumosus. Non est igitur ventus ab
exhalatione.
1. Alius: _ne in subterraneis locis penetratio_. 2. Alius: _quae_. 3.
Alibi: _scissura_. 4. Alius: _autem_. 5. Alius: _motu_. 6. Deest alibi
hic sequens locus usque ad verba: _Item si_. 7. In codicibus: _ea_. 8.
Alii: _in_. 9. Alius: _exspiratione_. 10. Alius: _etiam_. 11. Alius:
_divellitur_. 12. Alius: _esset_. 13. Alibi: _movetur_, vel:
_moveatur_. 14. Alibi: _cum sit aliud_.
CURTIUS: Haec argumentorum copia satis evincit, ventorum origines
exhalationibus non deberi, ac praecipue illud, quod hieme rigidissima,
terris et aquis gelu concretis, ventorum vis multo major est, quam
aestate hiantibus terris, ac meridie ipsa fervente aestate venti summa
tranquillitate conquiescunt, ut etiam Aristoteles1 scribit et
experientia cogit confiteri. Ac propterea pastor ille Theocriti2
meridie vetat fistula ludere, quod et Pana metueret a venatione
redeuntem, ne in greges et armenta bilem exerceret, quem Aristophanis
interpres ἔμπουσαν interpretatur ac daemonium meridianum, τὸ δαιμόνιον
μεσημβρινὸν, quia cum ab aëris agitatione daemones conquiescunt3, tunc
in armenta, fruges, homines grassantur. Ob idem enim veteres atram
meridie hostiam olim immolabant, ut Festus Pompejus scribit.
1. Problem. Sect. de ventis. 2. Idyll. 4. 3. Alius: _interquiescunt_.
SALOMO: Rabbi Salomo Jarchi, Gersonis filius, illud e Psalmis1 de
daemonio meridiano interpretatur מִדְּבֶר daemonem, qui nocte media,
מִקֶּשֶׁב vero, qui meridie a nocte media interficit, inde mos
inolevit, meridie ac nocte media precibus Deum placare. Sic enim
lyricus psaltes2: _Media nocte exsurgebam, ut laudem dicerem nomini
tuo._ Idem alibi: _Vespere et mane et meridie narrabo mirabilia tua._
Illud etiam animadversione dignum, quod venti locis fere omnibus
scripturae sacrae Deo tribuuntur. Quin etiam de thesauris suis dicitur
ventos promere et a quatuor coeli plagis ventos accire. Quo
significatur, non ab ordinariis naturae causis ventorum vim ac impetum
originem habere.
1. Psalm. 90 (91), 6 sq. 2. Psalm. 118, (119), 62, 64, (55), 18.
SENAMUS: Cur non eodem modo quo fluctus fluctum, ita fluxus aëris
fluxum impellere possit?
TORALBA: Illud quidem est Aristotelis captiosum argumentum; fluctus
enim fluctum protrudit; sed ita cum aëre prius, vel ab animantibus vel
a luna propellitur, ut saepius demonstratum est: ita quoque aër aërem
impellere potest, sed oportet ab alio prius quam a seipso motus
principium habere, scilicet a sole, vel ab animante, vel a daemone,
alioqui et aqua et 63 aër aeque immobilia consisterent, ut saxa
congruentem suae gravitati et naturae nacta sedem.
OCTAVIUS: Illud quidem ab ultima antiquitate proditum scribit Seneca1,
peculiarem quendam cuique regioni ventum attributum, quod fieri nullo
modo posset, si ab exhalatione ventus ortum haberet.
1. In quaest. naturalibus.
CORONAEUS: Ego semper hac opinione tractus sum, praeter naturalem rerum
ordinem singulari quoque Dei munere et concessu singulis regionibus et
hominibus prospici et provideri, procellas vero ac tempestates
violentissimas ad improborum ultionem a daemonibus excitari.
TORALBA: Nil tam a natura alienum, quam quid violenter fieri, ex quo
intelligitur, tempestates ac procellas, quibus elementa conturbantur,
natura fieri non posse.
SENAMUS: Si ventus daemonibus tribuitur aërem agitantibus, non
exspirationibus calidis, quid est quam ob rem validissima tempestas ac
ventorum violentia imbre levissimo sedatur? Nam ex eo perspicuum fit,
vim illam calidam et siccam ab humida natura et frigida restingui1.
1. Alibi: _restringi_.
FRIDERICUS: Verum1 est, daemonum impurissimorum naturam aquarum2
puritatem abhorrere, et a daemonibus obsessi nil magis exsecrantur,
quam aquae aspersionem3, nec ullo certiore argumento sortilegi
indicantur4, quam si aquae vinctis manibus ac pedibus supponantur,
nunquam enim demergi posse usu diuturno exploratum est. Atque hoc
indicio5 Germani judices adversus sagas uti consueverunt, quod Julianus
Augustus6, cum in Germania fieri vidisset, spurios a legitimis hac7
ratione judicari8 scripsit; cum tamen sortilegorum periculum fieret,
atque eorum qui a parentibus daemoni prius9 dicati fuere, quam
nascerentur, quos Veronenses Acheronticos pueros appellant.
1. Alibi: _Verius_. 2. Alius: _aquam_; alius: _aquarum aspersionem_. 3.
Alii: _respersionem_, vel: _puritatem_. 4. Alibi: _judicantur_. 5.
Alibi: _judicio_. 6. In ep. ad Antiochum. 7. Desunt alibi haec duo
verba. 8. Alii addunt: _a Germanis_. 9. Alibi: _primum_.
TORALBA: Illud etiam mirabilius, quod Typhones venti, qui a Latinis
turbines vocantur, non obliquo motu, sed e nubibus maxima1 vi dejecti,
circumvolvuntur in orbem et excelsas arbores saepe contorquent, aceti
conspersione fugantur.
1. Alibi: _magna_.
OCTAVIUS: An quia talium daemonum substantia est ignea? Nihil autem
igni tam contrarium, quam acetum. Et quidem cum ea qua1 dixi tempestate
jactaremur, apparebat quaedam ignea species, quae navem sursum deorsum
lustrando aliquamdiu prostitit2 in prora, quam nautae tanquam daemonem
infestum exsecrabantur.
1. Alius: _quam_. 2. Alibi: _consistit_.
FRIDERICUS: Veteres Helenam appellabant, mali ominis certissimum
argumentum. Sin flamma duplex aspicaretur, Castorum et Pollucem
salutaria 64 numina esse judicabant. Et quae flammae circa sepulcra,
patibula, paludes vagantur, quas vulgus fatuos ignes appellat, daemones
esse non dubito, quia homines nocturnis itineribus in aquas et1
praecipitia deducunt, quique vocibus ac sibilis evocati derepente
advolant ac temere vocantes enecant.
1. Alius: _aut_.
SALOMO: Nullum ad fugandas ejusmodi pestes aërias efficacius remedium1,
quam humi prostrato vultu Deum adorare.
1. Alius: _amuletum_.
OCTAVIUS: Quaerenti mihi, cur spectra illa1 circa patibula ac sepulcra
vagarentur, nihil verius occurrit, quam daemones illos esse cadaverum
custodes, ut mihi persuasum sit, cadaveris furtum daemonem custodem
persecutum fuisse ac me ipsum procellis excitatis2 ulcisci voluisse.
Cujus rei argumentum nullum certius exstitit, quam quod ejecto e navi
cadavere, non aliter quam Jona demerso validissimae tempestates momento
conquieverunt, quae profecto vim daemonum ventos excitantium
apertissime testantur.
1. Alius: _species illae_. 2. Alibi: _exectatis_.
FRIDERICUS: Multa physicis incredibilia sunt ob id, quod nihil praeter
naturam in natura fieri gravissimo errore arbitrantur, ne abditas1 sibi
causas ignorare videantur. At Olaus Magnus scribit, in Lapponia ultra
mare Suecicum sagas et sortilegos cum nautis pacta mercede ventos
vendere consuevisse, quod mihi fabulosum videretur2, nisi nautarum
summa consensione pervulgatum3 esset experientiaque jam inde usque ab
Homero compertum. Is4 enim Ulyssem scribit5 ab Aeolo rege vento donatum
utre6 incluso, quo securius Ithacam navigaret. Sic quoque in Sardinia7
nauclerus funiculum a saga triplici nodo8 constrictum accipit, pacta
prius mercede. Cum a portu solvens vela facit, levis ventus flare
incipit primo nodo soluto; si velocius ac plenis velis navim ferri
velit, secundum nodum solvit; si procellas rapidissimas concitare,
tertium nodum expedit.
1. Alius: _incognitas_. 2. Alius: _videtur_. 3. Alibi: _provulgatum_.
4. Alius: _Ipse enim etiam_. 5. Hom. Odyssea X. 6. Alius: _vitro_. 7.
Alii: _Scandinia_, vel; _Scandinavia_. 8. Alii: _modo_.
CURTIUS: Antea mihi fabulosa videbatur consimilis historia, quam apud
Herodotum legere potuistis, ubi scribit magos Persarum incisionibus
factis ventos ac tempestates compescuisse, cum regia classis in
Graeciam invasisset.
FRIDERICUS: Graeci, qui rerum veritatem fabulis texerunt, Aeolum regem
ventorum conclusos ventos in antris habere fingebant; huc enim illud
Horatii1:
Sic te Diva potens Cypri,
Sic fratres Helenae, lucida sidera,
Ventorumque regat pater,
Obstrictis aliis, praeter Japyga.
1. Libro I. carm. Od. 3.
CORONAEUS: Ex hac disputatione illud, opinor, colligimus: quoniam nihil
a seipso moveri potest, oceanum a luna placido ac naturae congruente 65
motu1, aërem a sole moveri, et cum nihil tam sit a natura alienum, quam
quid violenter et impetu fieri, procellas ac tempestates daemonum vi ac
potestate commoveri.
1. Alius: _modo_; alius: _motio_.
SENAMUS: Hoc quidem etsi concedamus, eadem ratione terrae concussionem,
fulmina, tonitrua, lapsus ignium, daemonum actionibus1 tribuenda nobis
erunt.
1. Alii: _daemonibus_.
OCTAVIUS: Quum terra suapte natura stabilis, ignis vero sursum
rapiatur, consequens est lapsus ignium deorsum ac terrae labes et
hiatus violenter fieri non suapte natura. Si non sunt haec naturalia,
sequitur daemonum actionibus tribui oportere.
SENAMUS: Saepe gravia sursum, levia deorsum feruntur, fuga vacui, aut
ne corpora seipsa impediant eodem loco. Ita quoque fulmina, in mediis
nubibus a calida sicca exhalatione concepta, cum frigidi et humidi
vaporis mediaeque regionis naturam diu ferre non possint, fragore
tandem erumpere oportet ac deorsum praecipiti casu1 ruere, unde
tonitrua ac fulmina exoriuntur.
1. Alibi: _cursu_.
TORALBA: Senamus acceptam disciplinam a Peripateticis tueri pulcrum,
deserere turpe putat. Et quidem ipse ea in sententia diu1 acquievi, sed
ab ea vis argumentorum ac certissimarum demonstrationum me discedere
coëgit. Nam qui fieri potest, ut tenuissimae ac mollissimae nubis
fragore tanta tonitrua exaudiantur? Quod si fragore nubis tonitrua
cierentur, semper tonaret, cum nubes vento rumpuntur ac dissipantur.
Praeterea flammis e nimbo caliginoso erumpentibus, semper tonaret, at
saepe usu venit, nimbos densissimos hiatu ingenti subito aperiri ac
coruscationes ac fulgura clarissima sine ullo tonitru fieri. Postremo
si fragore nubium tonitrua cierentur, nunquam tonaret sine fragore
nubis, at saepissime tonat sine ulla nubium scissura aut ruptura, et
continuo quidem tonitru, imo etiam sine ullis nubibus sereno coelo ac
sine fulgure tonitrua exaudiuntur.
1. Alibi: _dudum_.
CURTIUS: Profecto Herennius duumvir1 Pompejorum coelo sereno ictus est
fulmine2, quod cum Seneca3 saepius fieri animadverteret, testatum
posteritati reliquit, ne quis Plinio ac Valerio idem scribentibus fidem
derogare possit. Unde Lucanus:
Et tonat ignaro coelum Jove.
1. Alius: _decurio_. 2. Plinius hist. natural. II, 48. 51. 3. Quaest.
natur. I, 31.
FRIDERICUS: Ita1 quidem Toralbae argumenta mihi videntur frangere ac
debilitare penitus Aristotelis de tonitru opinionem. Et quidem illi
ipsi, qui sagarum coetibus affuerunt, summa consensione affirmant, si
quis ritibus daemoniacis nondum initiatus illuc deferatur et
exsecrandas devotiones abhorreat, repente daemonum ac sortilegorum
concionem non sine ingenti tonitru dissolvi. Quin etiam antra sunt quam
plurima, in quibus in summa 66 coeli2 tranquillitate tonitrua ab
accolis et praetereuntibus exaudiuntur. Legistis, opinor, in
labyrinthum Aegyptiacum ingredientes tonitrubus3 domesticis
perterrefactos. Et quemadmodum coetus sortilegorum, ac dira sagarum
venena sulphur resipiunt4, ita quoque loca illa, in quibus delapsa sunt
fulmina, sulphuris odore teterrimo infestantur, ac lapides ipsos5
fulmineos, daemonis6 arte fabrefactos, nihil nisi sulphur redolere
vidimus. Jam vero quis adeo coecus, qui daemonum actiones in lapsu
fulminis non perspiciat, cum tamen flamma, quo major est, eo velocius
sursum abripiatur? Nec solum in casibus fulminum contra naturam
daemonum7 vis perspicitur, verum etiam in obliquo et circulari et vago
motu, neque tantum8 in eo, sed etiam in9 liquatione gladiorum integra
vagina, in exustione suppellectilis arca clausa et illaesa, in pilorum
e pudendis10 abrasione intacta cute, neque in iis modo, sed etiam in
avulsione uxoris a11 complexu mariti et in12 innumerabilibus
actionibus, quae alienissimae sunt a rerum natura, ut ea non nisi
daemonum vel angelorum vi ac potestate, contra naturam fieri posse
confitendum sit.
1. Alius: _Illa_. 2. Deest in alio codice. 3. Alii: _tonitruis_. 4.
Alibi: _recipiunt_. 5. Alibi: _ipsi fulminei ... fabrefacti_. 6. Alius:
_daemonum_. 7. Desunt haec duo antecedentia verba uno codice. 8. Alibi:
_tamen_. 9. Alius: _in liquefactione_. 10. Desunt haec in eodem codice.
11. Alius: _e_. 12. Deest in alio codice.
CUKTIUS: Triplices Jovis manubias antiqui theologi denotarunt, scilicet
candidas, rubras, atras; primas quidem solius Jovis consilio fieri
dicebant, quod essent innoxiae et quasi cohortatoriae. Id solum fulmen,
inquit Seneca, placabile est, quod mittit Jupiter. Ad secundum
credebant adhiberi Deos minores, i.e. inferiores Jove planetas, quod
fulmen tametsi vulnus infligeret, attamen fiebat sine caede cujusquam.
Ad tertium accieri Deos superiores, i.e. superiores stellas, non tamen
sine hominum clade. Quod Plinius cum satis non perciperet1, re vera
putavit ab ipsius Jovis corpore candidas decidere flammas, quod levius
est, quam ut refelli mereatur.
1. Alius: _perspiceret_.
OCTAVIUS: Hunc integrandi1 supplicii modum secutum fuisse audio
Timurbecum2, quem nostri Tamerlanem vocant, qui3 in urbium obsidionibus
tentorio candido primo die utebatur, ut impunitas deditionem
sequeretur, die sequenti rubro, quo denotabat caedem priorum ac
magistratus futuram, tertio die atra tentoria stragem omnium
significabant, si urbs expugnaretur.
1. Alii: _irrogandi_. 2. Alius: _Temisculum_. 3. Alibi: _is enim_.
SALOMO: Graeci fabulis rerum veritatem ab Hebraeis acceptam
contexerunt. Quod enim Junonem aëris praesidem furias praecipites de
medio aëre deturbare1 finxerunt, ne in coelum evolarent, nihil aliud
significaverunt, quam inferiores mentes ac daemones suis quibusdam
limitibus conclusos, ne supra nubium regionem erumpant, et a
superioribus angelis ac potestatibus dejici ac deorsum in terram
deturbari, eaque dejectione mortales terreri et 67 admoneri candido
primum2 fulmine, innoxio tamen, post in fulminis vulneribus castigari,
nonnunquam etiam clade illata sive uni homini, sive uni familiae, sive
uni civitati, ut poena quidem ad paucos, metus ad omnes perveniret. Et
innoxia fulmina Jovis consilio fieri dicebantur, ut bonitas Dei optimi
maximi conspicua foret, quia per se veniam, largitiones, opes,
scientias, omnia denique bona tribuat, magistratibus vero ac
lictoribus, i.e. angelis ac daemonibus, judicia ac poenas irrogandas
relinquat.
1. Alius: _deturbari_. 2. Alibi: _primo_.
SENAMUS: Ista quidem a vobis eleganter et peraccurate1 sunt explicata,
sed non intelligo, cur daemones sequantur potius Aegyptiorum cadavera
quam Graecorum, aut cur procellas ereptis illis cadaveribus potius quam
aliorum excitare soleant. Nemo enim est, qui nesciat, cadavera navibus
evehi et invehi sine tempestate consuevisse tum in Asia, tum in
Graecia, tum etiam in Italia.
1. Alius: _peracute_.
FRIDERICUS: Ista quidem cadavera nondum sepulta; cum enim1 Theanus ex
urbe Locrensium Thebas navigio delatus2 esset, ut Lysidis Pythagoraei
cadaver, non ita pridem ab Epaminonda sepultum, in Italiam amicis
flagitantibus reveheret, sacris manibus rite3 factis, admonitus est in
somnio a Lyside, ἀκίνητα μὴ κινεῖσθαι nec sepulcra esse violanda nec4
immobilia movenda.
1. Plutarchus de daemonio Socratis. 2. Alibi: _perlatus_. 3. Deest in
alio codice. 4. Desunt tria haec sequentia verba in alio codice.
OCTAVIUS: Forsan daemones Aegyptii salutaria hominum generi
medicamenta, quae ex illis cadaveribus eruuntur1, invident. Argumento
sit, quod thesauros reconditos mira diligentia custodiunt et
effodientes enecant. Scribit enim Philippus Melanchthon, Magdeburgi
duodecim2 sortilegos thesaurum effodientes casu turris obrutos et in
argentifodina3 Rosae4 plerosque a daemonibus subterraneis caesos5
fuisse. Plenus est Georgius Agricola historiarum ejusmodi
narrationibus, ac saepissime in fodinis daemones, pygmaeorum cubitali
magnitudine, ab omnibus conspici tradit, quasi in metallis eruendis
valde impeditos, huc illuc frusta terrae ac saxa volvere, nihil tamen
metallarios terrere, modo ne rideantur6; id enim aegre ferre jam pridem
Apulejus maximus sortilegus ac7 veneficus admonuit. Illud autem mihi
mirum8 est, neminem unquam, qui daemonis consilio9 thesaurum
conquisivisset10, reperisse aut reperto ditari potuisse.
1. Alii: _capiuntur_, vel: _eximuntur_. 2. Alii: _sex_. In alio codice
deest numerus. 3. Alius: _aurofodina_. 4. Deest in alio codice. 5.
Alius: _caecos_. 6. Alii: _videantur_. 7. Desunt duo haec verba in uno
codice. 8. Addit alius: _visum_. 9. Deest in uno codice. 10. Alibi:
_inquisivisset_.
CURTIUS: Profecto legibus Romanis denegantur pecuniae iis, qui
exsecrandis sacrificiis aut alia quavis arte prohibita scrutantur
thesauros.
FRIDERICUS: Daemones terrestres, qui thesauris et cadaveribus custodes
esse dicuntur, mendaciores et crudeliores esse Chaldaei tradunt, quia
68 longius a puritate lucis et cognitione divina discedunt: Οἱ δὲ
Χαλδαῖοι ψεύδειν φασὶ τοὺς προςγαίους δαίμονας, ὡς πόῤῥω θείας
ἀποικιθέντας γνώσεως. Atque hos quidem Porphyrius1 sanguinis nidoribus
supra modum inhiare scribit. Sic2 enim Ulysses, a Circe eruditus,
scrobem complet cruore victimarum, nec sinit ullum circumvolitantium
daemonum, quos Homerus3 ψυχὰς vocat, haustu cruoris4 ante satiari, quam
Tiresias5 libasset.
1. Libro II περὶ ἀπόχης τῶν ἐμψύχῶν. 2. Alibi: _Hic_, vel: _Hinc_. 3.
Odyssea II. 4. Alibi: _cineris_. 5. Addit alius: _ante_.
SALOMO: Hanc impietatem ac diritatem sortilegis usitatam divina lex1
supra modum execratur, eosque qui cum daemonibus sic epularentur עַל
דַמִים super sanguines.
1. Levit. 19, 26. Ezech. 33, 26.
FRIDERICUS: Quid si daemones illi sunt sceleratorum hominum1 animae,
qui aut rapinis collectas opes, tenuibus2 utiles futuras, humi
recondiderant atque in iis spem omnem collocarant, aut qui corporis sui
saginandi suarumque libidinum explendarum nimiam curam haberent,
cadaveribus quae olim adamaverant ac thesauris semper intenti, justa
supplicia diuturno, cruciatu luant;3 aut qui4 in aedes ac turres cruore
plebis construendas omnia studia contulerunt, iisdem turribus quasi5
carceribus conclusi ac vincti poenas dependant? Nec mirum, si cum ad ea
loca pervenitur, voces, tonitrua, suspiria, gemitus exaudiantur.
Denique impuras mentes circa coenosas foedasque regiones versari ac
vagari et tempestates ac procellas ciere non dubito.
1. Deest in aliis. 2. Deest in alio codice. 3. Alius: _diluant_. 4.
Alius: _quasi_. 5. Desunt haec duo verba antecedentia in alio codice.
TORALBA: Causas earum rerum explicare difficile; illud tamen mirum mihi
visum est, quod cum ex Hispaniis in Gallias iter haberem omniaque
maxima, mediocria, minima lustrarem, juga Pyrenaeorum totius Europae
altissima superans1, multa comperi naturae arcana, nihil tamen
mirabilius eo lacu, in quem si saxum dejeceris, paulo momento coelum
serenum atra caligine obscuratur ac fulminibus gravissimisque imbribus,
grandine permistis, regionem totam infestat. Est etiam in monte Sacone
Pyrenaeorum ara vetustissima, male cohaerentibus sibi lapidibus
exstructa, quorum si quis vel unum loco moverit, repente tonitrua ac
fulmina gravesque imbres excitantur. Et quoniam id saepe compertum erat
gravi totius regionis detrimento, legibus sanctissime cavetur, ut
peregrini ab accolis admoneantur, ne quid auderent2, capitali poena
subjecta. Quae mihi cum incredibilia riderentur nec tamen capitis
periculo3 experiri vellem, eo me scrupulo socius liberans:4 Jam,
inquit, collectis frugibus licet id impune experiri. Itaque lapidibus
altaris huc illucque disjectis, nemine conscio diffugimus. Non prius
tamen in proximam vallem descenderamus, quam validissima fulmina ac
tonitrua coelum 69 omne imbribus ac grandine miscuerunt, ut non
immerito Thomas Aquinas, clarus etiam5 inter physicos, scripserit,
daemones fulgura ac tonitrua ciere.
1. Alius: _superarem_. 2. Alii: _audeant_. 3. Alius: _periculum_. 4.
Alibi: _liberavit_. 5. Alius: _enim_.
CURTIUS: Consimile est id, quod Plinius et Strabo narrant, tacta1 rupe
Cyrenaica aut lapide in antrum Dalmaticum injecto, coelum nivibus2 ac
fulminibus conturbari, quae nunc tamen desiisse accepi, perinde ut
oracula Delphica, quaeque ex antro Trophonio et Lebadio exaudiri
consueverunt, jampridem conticuere, ut Tullius3 scripserit: nihil sua
aetate iis contemptius fuisse. Causas4 tam diuturni silentii
Plutarchus5 ad daemonum occasum referri putat oportere.
1. Alius: _fracta_. 2. Alii: _nubibus_, vel: _nimbis_. 3. Libro II de
divinat. 4. Alius: _Cujus silentii tam diuturni causam_. 5. Libro de
oraculorum defectu.
SENAMUS: Si daemones hoc spectabile1 coelum, maria, terras, ignes
conturbant, si territanto hominos tonitruis, fulminibus, procellis,
turbinum impetu, terrae hiatibus ac portentorum inopinato concursu2,
si3 legationibus divinis et humanis oberrant, si denique imperia,
civitates, urbes, pagos, familias moderantur et evertunt, postremo
hominibus singulis custodes et ultores adjecti sunt: videte, quanta
daemonum et angelorum multitudo sursum4 deorsum in omnibus mundi plagis
et in singulis stationibus collocanda vobis sit. Prospiciendum etiam,
unde nobis tot angelorum ac daemonum promptuaria sufficere possint, ut
sint ubique terrarum et coelorum quasi ministri ordinarii, vicarii,
mediastini, quando nihil aeternum ac ne sempiternum quidem esse praeter
Deum statuistis. Itaque providendum est de maritandis angelorum ac
daemonum ordinibus, ut ex eorum connubiis soboles in demortuorum loca
substituantur, aut5 magistratibus6 abdicantibus, aut stato tempore
abscedentibus, aut munere simul et vita defunctis, novi veteribus
substituantur7. Posuit enim Fridericus daemones utriusque naturae ac
sexus, ephialtas inquam et hyphialtas, in sagarum cum incubis et
sortilegorum cum succubis conjugatione.
1. Alius: _spirabile_. 2. Alibi: _concussu_. 3. Alius: _si legationes
divinas et humanas oberrant_. 4. Alibi: _seorsum_. 5. Alius: _ac_. 6.
Alius: _magistratu_. 7. Alius: _sufficiantur_.
CURTIUS: Hic Platonis dignitas agitur; cum enim posuisset, omnes animas
simul creatas fuisse ad immortalitatem, ut vicissim corpora cadaverum
occasu subirent, subjecit haec verba: Non, inquit, pauciores erunt
unquam animi, n
Showing first 200,000 characters. Full text: gutenberg.org/ebooks/17859