Gutenberg · e01.org
Cover of La Divina Comèdia: Paradìs
Project Gutenberg cover, or a typographic cover where none is held.

Gutenberg · ebook 16189

La Divina Comèdia: Paradìs

by Dante Alighieri · Friulian · public domain in the US

  • Language Friulian
  • PG edition 2005
  • Rights public domain (US)
  • Source Project Gutenberg
0%

Contents

    Cjànt Trentatreèšin

    FOOTNOTES

    DANTE’S COMEDY IN FRIULIAN

    Translator’s note Friulian is the language of my childhood, the language I spoke with my parents and brothers and friends in my hometown in the northeastern region of Italy known as Friuli. It is still my preferred language of conversation with my brothers and Friulian-speaking with friends. What’s Friulian? Maybe the best way to describe it is by imagining what England was like, say, a hundred years or so after the Normans invaded it & settled in for the long haul. In doing so they pretty much changed the cultural and linguisticic landscape of England.

    In pre-Norman times, the English were quite contènt to do their rough & tumble business in the old “Saxon” language; but with the coming of the Normans, the old Saxon was just not good enough for the conquering overlords. It needed something more to enable them to take care of their educational, religious, social and commercial needs. And so you had a situation where the ruling classes spoke a sort of Frenchified Saxon (which was to become the English of today), while the workers, the peasants—you know, the lower sort—went on speaking Saxon. And so those rude folks kept on raising and butchering pigs and cattle for their masters; but they never ever served pig or cow steak for them.

    No—their masters insisted on being treated with luscious chunks of pork or beef (boef). That, in more ways than one, has been the case in Friuli.

    Italian has been—and continues to be—the educational, commercial and administrative language of the region, while Friulian has traditionally been the language spoken by the common folk, mainly in the rural areas.

    Time was when speaking Friulan in a public, “polite” setting, would give away your “peasant” origin, and that wouldn’t do. But let’s not think that this sort of linguistic snobbery is a peculiarity of Italian only.

    Every language has its Professor Higgins & Eliza Doolittle. Friulian itself is not squeaky clean when it comes to that. My Dante itself may, by some purists, be seen as a Friulian aberration, since it does not conform to what is generally regarded as the “classical” Friulian, the Friulian spoken in such strongholds as Udine or San Daniele del Friuli.

    My Friulian translation of Dante, then, is, in part at least, a reaction to that sort of thing. Could Friulian—the lowly, peasant Friulian, particularly the Friulian used in the fields and alleys and bars of Pasolini’s Casarsa—cope with the supreme sophistication of Dante’s language and concepts? The readers will, of course, judge for themselves. Certainly they will get at least a sense of what would have happened if Dante’s muse had been weaned on the banks of the Tagliamento instead of the Arno.

    (Ermes Culòs, Ashcroft, June 2006)Preàmbul Chista tradusiòn a è stada fata par divièrsis rašòns. Ta li mès ùltimis vìšitis a San Zuan i’ai notàt che i zòvins a no ùšin cuaši maj il furlàn cuant ca discòrin fra di lòu. Cuaši sempri a si esprìmin in taliàn—encja cuant ca cjacarèjn cuj so genitòus. Che chistu al sedi in ducju i sens un ben o un mal a è roba discutìbil. A somèa, però, che sta ušansa daj zòvins a stà segnalànt un mandi a la lenga furlàna.

    Cuant che scju zòvins a saràn encja lòu pàris e màris, cuaši sensaltri a ghi parlaràn taliàn ai so fioj, cul rišultàt che paj fioj di che generasiòn lì il furlàn al sarà na curiošitàt e basta; sensaltri a nol sarà pì che lenga viva ca ušàvin i so nònus. Cussì chista tradusiòn a è un me pìsul contribùt a la prešervasiòn da la lenga daj nustri vècjus.

    I me fioj, nasùs in Canada, a cognòsin amondi puc il furlàn. Una dì, forsi, a saràn tentàs di parlà il furlàn si no altri par capì sè cal à scrìt so pari. A pòl dasi encja che il me lavoru a ju incuriošarà a leši Dante—ca no sarès tant na bruta roba.

    A mi par di capì che La Divina Comèdia a è stada zà tradušuda in furlàn, però in tal furlàn clásic, di Ùdin, di San Danèj. Da sé ch’i saj jò, li òperis di Dante a no sòn maj stàdis tradušùdis (par complèt) tal furlàn di San Zuan di Cjašarsa—cal sarès il me furlàn, la lenga daj me vècjus, daj me fràdis, da li me memòris da frut. Par traduši Dante a no mi ocorarès altra rašòn che chista.

    Pasolini, in ta un daj so scrìs, al à sugerìt che par tant valòu culturàl cal vèdi, il furlàn al resta pur sempri la lenga dal contadìn; a me mòut di capìlu, na lenga che, encja se coma spièli a fà ben jodi se cal è un furlàn, a resta pur sempri na lenga semplicjòta, adatada a la vita da paešùt, cu la so parlada daj cjamps, da li stàlis, da la plasa, dal bar, da la marìnda e sèna, da li nòsis, daj funeraj, e daj odòus e rumòus da li sèris di estàt. Una lenga, duncja, sensa nisuna pretèša di podej tirasi sù da la cjera e rivà a esprìmi valòus culturaj pì als e astràs.

    E che lì, che di jodi se Dante al varès podùt ušà il furlàn coma il so “dolce stil novo” invensi dal toscàn—che lì a è stada na roba ca mi’a incuriošìt tant e ca mi a pocàt un bièl puc a fà stu còmpit.Guida a la pronuncja dai vocàbuj ušàs in ta chista tradusiòn

    Vocàls:

    Li vocals a vàn pronuncjàdis coma chès dal taliàn. Il acènt vièrt ( ` ) al è ušàt par indicà la sìlaba ca risèif ’l acènt naturàl da la peràula o pur par indicà significàs diferèns da la peràula, coma par ešempli “nòta” e “notà.” Par rašòns di semplicitàt a no sòn ušàs altri acèns (coma chèl sieràt o chèl dopli). Coma tal cašu di “nòta” e “notà,” la distinsiòn di significàt a è rinduda asaj ben dal acènt vièrt.

    Consonàntis:

    1. La i-lùngja ( j ) a è ušada par indicà il sun da la “j” in peràulis

    coma “jò” e “cjàša.” 2. La “z” a è sempri dolsa, coma ta li peràulis “zìn” e “zìmul.” 3. La “s” a è cuaši sempri dura, coma in ta li peràulis “stala,” “strapàs” e “mestri.” Ogni tant a ritèn il sun dols, coma tal taliàn; par ešempli “sdrondenà, “sbati,” e “slungjà.” Cuant che la “s” in miès di dos vocàls a è dolsa, a vèn indicada cul sen diacrìtic “?”, coma in ta scju ešèmplis chì: “cauša,” “mulišìn,” “Cjašarsa.” 4. La “c” o la “g” seguida da la i-lùngja a ghi conferìs a la “c” o a la “g” il sun mol coma ta li peràulis “dincj” e “grancj” o pùr “dongja” e “stangja.” 5. La tradusiòn a no fà distinsiòn fra la “c” dura e la “q.”Ešigènsis di rima:

    La tradusiòn a mantèn il pì pusìbul la tersa rima dal originàl, encja se ogni tant a rìmin doma li ùltimis dos lèteris di na riga (o adiritùra l’ùltima e basta), càšus ca susèdin raramìnt in Dante.

    La tradusiòn a si atèn pur a la endecasìlaba dal originàl. Purtròp, rìghis di dèis o dòdis sìlabis, na volta chì, na volta lì, a sbrìsin jù.

    A è da notà, però, che encja Dante ogni tant al uša cualchi sìlaba in pì o in mancu.Riconosimìnt:

    Ta la me tradusiòn a mi’a tant asistìt La Divina Commedia, Testo Critico della Società Dantesca Italiana, riveduto, col commento Scartazziniano rifatto da Giuseppe Vandelli. A mi’a pur judàt la version eletrònica Mediasoft da La Divina Commedia. Par mancjànsa di un vocabolari dal furlàn di San Zuan di Cjašarsa, i’ai ušàt il Vocabolario della Lingua Friulana di Maria Tore Barbina, ca mi è stàt amondi ùtil, coma che ogni tant a mi è stàt ùtil pur Il Nuovo Pirona. A standardišà la me ortografìa a mi à pur judàt tant me fradi Tony. Edizione riveduta aprile 2019.

    PARADÌS

    Cjànt Prin
    La gloria di chèl che movi dut al fà,
    lušìnt in tal univèrs a penetra
    cun lus pì intensa uchì e mancu là.

    Tal cjèl, ’ndà che pì da la so lus vi’èntra,
    i eri jò, e contà li ròbis ch'i vevi jodùt
    nol sà nè’l pòl chèl che jù’l vèn da parzora;

    pars’che al so dešideri fašinsi visinùt,
    il nustr’ intelèt a si sprofonda tant
    che il recuardasi ’ndavòu al resta dut.

    Ma almancu di chel tant di stu post sant
    che podùt fà i vevi’n ta la me mins tešoru,
    i faraj adès materiàl dal me cjànt.

    O Apòl me bon, di st’ultin lavoru
    da la to virtùt fà ch’i sedi un cussì grant vàs
    da meretà ’l oràr, pal poèt dut oru.

    Fin a stu punt la man ch’i’ai vùt dal Parnàs
    mi’a bastàt, ma adès jùdimi pur tu
    a contà cun onòu la storia daj beàs.

    Tal me pet entra e ispìrimi tu
    cussì coma cuant che Marsia sfoderàt
    da la natura dal so cuàrp ti vèvis tu.915

    O valòu divìn, s'i ti mi vèns prestàt
    chel tant che l’imàgin finuta dal beàt regn
    figurà i posi, che’n mins mi’a restàt,

    rivà i ti m’jodaràs al to miej len916
    e coronami alòr cun che fuèis
    che la matèria’e tu i mi parèis degn.

    Rari vòltis, pari, a vègnin cjòltis917
    par segnà’l trionf d’un Sešar o poeta,
    colpa e vergogna da l’umani vòis,918

    che parturì plašèis’n ta la contenta
    deitàt delfica’l dovarès il ramusèl
    di Peneo919 cuant ch’a vignì godùt al parta.

    Na faliscjuta a pòl tacà un bièl foghèl:
    forsi davòu di me e cun pì biela vòus,
    si prearà par che Cir al rispundi dal cjèl.920

    Chì e là si fà alt, paj mortaj, luminòus,
    il lampiòn di stu mont; ma pròpit par là
    cuatri sèrclis al unìs con tre cròus,

    cun percors pì bièl e cun tant miej stela,
    fòu al vèn congjùnt, e la mondana cjera
    com’cal vòu al tempra e sigila.

    Fàt al veva di là matina e di cà sera
    chel post, o cuaši, e dut al era là blanc
    chel emisferi, e chì neri al era,

    cuant che Beatrìs, a sinistra, tal flanc
    so, jodùt i la vevi voltada vièrs il sol:
    nencj’ àcuila maj fisàt lu veva cussì al lunc.

    E pròpit coma ch’un secònt raj al pòl,
    e’l vèn, dal prin, fòu, e di nòuf’l torna’n sù,
    com’che sempri a la mari tornà’l vòu'l fiòl.

    Cussì dal so àt, paj so vuj vegnìnt’n sù
    in tal me imaginà, il me si veva pur fàt,
    e i vuj, pì dal nustr’ušu i vevi puntàt in sù.921

    Tant a è lècit là, che chì nol pòl èsi fàt
    da li nustri virtùs, par gràsia dal lòuc922
    che doma par l’omp al era stàt creàt.

    Jò’i no l’ai sopuartàt a lunc, nè tant puc,
    da no vej podùt jodi’l sfavilà ’ntòr
    coma’l fièr cuant che ruvìnt al vèn fòu dal fòuc;

    e a colp parùt mi'era che d’un dì il dì dut atòr
    cresùt al fòs, com’ se chèl che fà’l pòl sti ròbis
    n’altri soreli’l vès fàt zì atorotòr.

    Beatrìs duta’n ta l’eterni ròdis
    fisa cuj so vuj a steva; e pur jò
    da la sù cjòlt, su ic i vevi li me lùcis.

    Tal vuardala, cambià mi eri sintùt jò
    com’che cambiàt si veva Glauc, tal gustà l’erba,923
    coma àltris tal mar, pur luj in Dio.

    Significà’l trašumanà per verba
    no si pòl; ma ca basti sè che Glauc al veva fàt
    par chèl che gràsia’al à di provà stà “erba.”

    Se doma i’eri chèl ch’i ti mi vèvis creàt
    di nòuf924, grant ben che il cjèl ti govèrnis,
    tu ti lu sas, che la to lus mi’a’n alt partàt.

    Cuant che li ròdis ca zìrin etèrnis,
    par volej to, a mi’an a sè atiràt
    cu l’armonia che tu ti minìstris,

    mi vev’alòr parùt che’l cjèl dut cuant al era ’mpiàt
    cu la flama di Febo, che ploja o flun
    un lac cussì grant a no’a pròpit maj fàt.

    La nuvitàt dal lustri e dal grant sùn
    di savej la rašòn na voja’mpiàt
    mi veva granda tant ca no la crodarès nisùn.

    Alòr ic, che’l me al so còu a veva leàt,
    par tegni calmàt il me spirt comovùt,
    prin ch’alc i podès jò diši, a veva tacàt

    cussì: “Tu stes i ti t’insiminìs dut
    cun stu fals figurà, ch’jodi no ti pòs
    sè ch’i t’jodarès se pì’udisi ti vès vùt.

    Miga ti sòs in cjera, com’ch’i ti cròs;
    ma na saèta, ca scjàmpa dal so post,925
    coma te a no cò™r, che pì svelt cori fin là ti pòs.”

    Se’l prin dùbit mi veva cjòlt, e di chist i vevi vùt gust,
    dut suridìnt cu li so peraulùtis,
    un’altri ghi veva sùbit cjapàt il so post,

    e dìt ghi vevi: “Contènt i soj pa li ròbis
    ch’i’ai amiràt; ma’dès mi staj marveànt
    di com’che pì’n alt i vaj di scju cuàrps lišèis.”926

    Alora ic, il so cjàf un puc scjasànt,
    vièrs me a veva vuardàt cuj vuj impenserìs
    di na mari di front dal fì delirànt,

    e tacàt a veva: “Li ròbis, dùtis cuàntis,
    tra di lòu òrdin a àn, e chist’a è forma
    ch’al univèrs ghi dà qualitàs divìnis.

    Chì a jòdin l’altri creatùris l’òlma
    dal eterno valòu, che chèl stes al è’l fin
    pal cual dut stu òrdin doventàt al è norma.

    In ta stu ’nsièmit leàdis si tègnin
    duti li natùris, se pur divièrsis,
    stànt, cuj pì cuj mancu, al prinsìpit visìn;927

    e’n ta divièrs puàrs si spartìsin dùtis
    tal grant mar dal èsi, e a ognuna
    a ghi’è dàt ’l istìnt di zì’n ta li so àghis.

    Chist’istìnt al parta’l fòuc vièrs la luna;
    chistu’n ta ogni nemàl al è motòu;
    e dut in cjera al lèa e al raduna:928

    e no doma li creatùris ca sòn fòu
    dal intelèt di sta fuarsa a sòn sot,
    ma encja chès ca’an intelèt e amòu.929

    La providensa, che a dut chistu a prejòt,
    cu la so lus a fà’l cjèl930 sempri cujèt,
    ’ndà che pì svelt si zira chèl che dut al à sot;931

    e adès lì com’che par nu al è stàt decrèt,
    a n’invìa la fuarsa di che cuarda
    ca scata e’l bon a bàt’n ta sè ch’a a dirimpèt.932

    Ma com’che na òpera a no vèn formada
    sempri secònt la vera intensiòn da l’art,
    parsè ch’a rispundi la matèria a è sorda;

    cussì chistu percòrs al vèn spes stuàrt
    da la creatura che’l podej a à
    di zì chì o là, se ben che'l sen a à just e fuàrt.933

    E com’ch’ogni tant si pòl jodi a colà
    un folc da li nùlis, cussì ’l impùls prin,934
    distràt da fals ben, in cjera’l và a plombà.

    Basta maravèis, alòr, dal to cjamìn
    vièrs il alt; pensa invensi al rivulùt
    che dal di sù vignì jù a val i jodìn.935

    Gran maravèa a sarès di vej te jodùt,
    sensa ’mpedimìnt, la jù dut cuant sestàt,
    com’na flama che zì’n sù no vès podùt.

    E chì i vuj vièrs il cjèl a veva di nòuf voltàt.

    Cjànt Secònt
    O vuàltris che’n ta na barcjuta mi stèis atòr,
    dešideròus di scoltà, e voja i vèis
    di zì davòu da la me nàf, che cjantànt a còr,

    tornàit pur a rijòdi li vustri rìvis:
    che forsi dut, s’i vi metèis in onda,
    restànt lontàn da me, i pierdarèsis.936

    L'onda ch’i cjapi no’è maj stad’esplorada;
    a mi’spira Minerva e Apòl mi guida
    e l’Orsa li Mùšis mi tegnin mostrada.

    Vuàltris pus che la mins i tegnèis alsada
    par godi’n timp’l pan daj ànzui, dal cual
    chì937 a si vif sensa maj vèjni avonda,

    i podèis ben mètivi in tal alt dal sal938
    cul bastimìnt vustri, davòu da la me agàr,
    prima che l’aga a torni tal e cual.

    Chej gloriòus che a Colchis ’èrin zùs pal mar,
    mancu mar’veàs si vèvin, che vuàltris i sarèis,
    cuant che Gjason jodùt a vèvin, bifòlc, ta l’agàr.939

    La sèit ch’i vèvin sempri vùt in ta li nustr’idèis
    in tal alt dal Empireo a ni partava
    svelta, cuaši coma’l cjèl che la sù i jodèis.940

    Jò’i vuardavi Beatrìs che’n sù a vuardava;
    e forsi tal timp che na frecja si distàca
    dal arco e a la so fin a riva,

    mi eri jodùt vignì indà ca taca
    che miràbil roba; ma chè ca era là941
    ben jodìnt sè ca mi feva ’mbacucà,942

    voltàt si veva vièrs di me, contenta e biela,
    e mi veva dìt: “A Diu dìšghi ben gràsis,
    ch’adès unìs ni’a cu la prima stela.”

    A pareva che na nula la cujerzès,
    duta solida e lustra e neta,
    com’adamànt che cun lus dal soreli a ardi al zès.

    Dentri di sè l’eterna margarita943
    a mi veva risevùt, com’che l’aga a surbìs
    un raj di lus e unida a resta.944

    S’jò i’eri cuàrp, e chì a no si capìs
    com’che na dimensiòn in ta n’altra a s’unìs,
    ca à di èsi se cuàrp in cuàrp a s’inserìs,

    alòr il me dešideri cjalt coma flàmis
    al sarès d’jodi che esensa945 ca mostra
    com’che Diu e ’l èsi nustri a sòn unìs.

    Ulà sè ch’i crodìn par fede a s’jodarà,
    sensa rašonalu, ma tant clar’l sarà chèl
    coma chè ch’i acetàn che par prin a è vera.946

    Alòr rispundùt i vevi: “Siora me, cussì fedèl
    com’che pì i no pòl èsi, ringrasiàlu i vuej
    che dal mont mortàl mi’a partàt in ta stu cjèl.

    Ma dišèimi: alc jò’i volarès savej
    daj sens scurs di stu cuàrp che la jù’n cjera
    Caìn a còntin ca si pòl jodi’n chej.”

    E ic cun bocja ridìnt: “Se sbaliàd’a era,”
    a veva dìt, “l’opiniòn da la zent mortàl
    bašada su sensasiòns, com’ca era,

    nosta fà alòr la part dal bašovàl
    e mar’veàti masa; chè ben ti sàs
    che fra sens e rašòn curt al è ’l intervàl.

    Ma dìšmi ’nvènsi sè che tu pensàt ti às.”
    E jò: “Chej che ca sù diferèns mi pàrin,
    in cuàrps pì rars o dens a sòn stàs creàs.”947

    E ic: “T’jodaràs com’ca s’impantànin
    tal fals li to idèis, se ben ti scòltis
    com’che cul me rašonà a s’intorgulèin.948

    L’otava sfera jodi vi fà lùcis
    a plen, e chès o par coma o par cuant
    lasù a vi mòstrin divièrsis mùšis.949

    S’a la diversitàt a fòs dovùt dut cuant,
    dùtis a varèsin la stesa virtùt
    spartida, tant al pìsul lumìn che’al grant.

    Divièrsis virtùs a’an alòr d’èsi frut
    di prinsìpis formaj, e chej, fòu che un,950
    a vegnarèsin, secònt te, ognùn distrùt.

    Duncja, se dal rar sti màcis colòu fun
    a sòn par dut o’n part secònt te caušàdis,
    al sarès di so matèria cussì dišùn

    stu planèt, o in tal mòut ca si spartìs
    il gras e’l magri ta’un cuàrp, cussì chist
    in sè’l cambiarès li pars dènsis e ràris.

    Se dal rar si tratàs, al sarès manifest
    in ta n’eclìs solar che trasparì a farès
    la lus, com’che nisùn cuàrp rar al rešìst.

    Ma chist nol è’l cašu, e alòr d’jodi a sarès
    ’l altri951, e s’jò chèl i zès a smuarsà,
    il to parej falsificàt al vegnarès.

    Se’l rar da na banda’o l’altra nol trapàsa,
    alòr lì un punt di èsi al varès
    che’l so opòst di zì oltri nol lasa;

    e di lì si riflèt’l raj che lus ghi dà’ai planès,
    cussì com’che colòu da veri’l vèn rifletùt,
    che plomp al tèn platàt davòu di se stes.952

    Ti dišaràs cal somèa pì scurùt
    uchì il raj che in ta altri bàndis,
    par via che di pì’n sot al vèn rifletùt,953

    ma in chistu cašu fà’i podarèsis
    un’sperimìnt, se provalu i volèsis,
    che font al è dal flun da l’idèis vùstris.954

    Tre spièlis ti ocòrin; doj ti’u pošisiònis
    no tant lontàn; il ters, pì lontanùt
    mètilu e pròpit in miès daj àltris.

    Davànt di lòu, ma a li spàlis metùt,
    fà ch’un lumìn al ilùmini i spièlis
    cussì che’l so raj a te’l vegni rifletùt.

    Se ben che la lus in tal miès da l’altri lùcis
    da li àltris a è pì pìsula, t’jodaràs
    che luminoša a’è coma li àltris.955

    Adès, com’ch’al bati daj ràis infogàs
    da la nèif al resta dut nut il sogèt,
    esìnt il colòu so e’l frèit cul cjalt scjampàs,

    alòr, cussì restàt tu’n tal to’ntelèt,
    di lus tant viva ’mplenìti adès i vuej,
    che stela lušìnt ti somearà dal aspièt.

    Dentri di chel cjèl dal divìn benvolej956
    atorotòr si zira un cuàrp957 che la virtùt
    al à di vej il èsi di dut sè ca è di miej.

    Chel cjèl958 ca ni tèn cun tancju vuj jodùt,
    chel èsi al spartìs in divièrsi esènsis,
    di luj distìntis, ma part dal so contenùt.

    I àltris ziròns in vàriis diferènsis
    li esènsis che dentri di sè a’an
    paj so ušus a dispònin coma simìnsis.959

    Scju òrgans dal mont zirànt cussì a vàn,
    com’ch’jodi ti pòs, da scjalìn a scjalìn,
    e di sù a cjòlin e di sot a fàn.

    Vuarda ben tu ch’i ti stàs scoltànt sidìn
    com’che a sè ch’i ti vus960 mi staj visinànt,
    che dopo ti pòsis tu fà da lumìn.

    Il motu e la virtùt d’ogni zìru961 sant,
    coma che pal fabri a è l’art dal marcjèl,
    i motòus als e beàs962 i'u stàn caušànt;

    e’l cjèl963 che tanti lucjùtis a fàn bièl,
    da la granda mins che movi’l fà e ’nforma964
    l’imàgin al cjoj par ogni so lumìn bièl.

    E coma che tal vustri pòlvar l’alma
    ta li so divièrsis pars a si difònt
    e ognuna di sti pars a ànima,

    cussì la ’nteligènsa—di chist tèn cont—
    a sparpaèa’l ben so’n ta li stèlis,
    movìnt atòr da l’unitàt dal so mont.

    L’angelica virtùt divièrsis lèghis
    a fà cuj presiòus cuàrps965 che ic a ispìra
    e taj cuaj, coma vita’n vuàltris, a s’unìs.

    Pa la 'legra natura966 da’ndà ca spira,
    la virtùt tal cuàrp misturada a lus
    com’che la biela lus’n tal vuli a si mira.

    Da chista a vèn chèl che da lus a lus
    al somèa diferènt, no da fìs e ràr:
    ic a è’l prinsìpit formàl ca prodùs

    secònt il so bon volej, il scur e’l clar.

    Cjànt Ters
    Chel soreli967 che prin scjaldàt mi veva il pet,
    rivelàt mi veva la biela veretàt,968
    provànt e riprovànt969, e’l so dols aspièt;

    e jò, ch’i volevi tegni dimostràt
    che corešùt i’eri e sigùr doventàt,970
    par cussì dìšghi il cjàf i vevi alsàt;

    ma na višiòn a mi si veva prešentàt,
    ch’al jòdila tegnùt mi 'ngrimpava tant stret
    che di confesàmi mi eri dismintiàt.

    Coma ta un veri trasparènt e net
    amondi, o’n t’àghis lìmpidis e cujètis,
    ma no tant fòndis da no jòdighi’l lièt,

    a s’jòdin li nustri mùšis spielàdis,
    ma debulùtis, coma pèrlis’n blancja front
    ch’un puc a vòu par rivà a jòdilis;

    cussì, mùšis che tabajà ’volèvin un mont
    jodùt i vevi, e’n tal sbàliu contrari i eri colàt
    di chèl ch’amòu ’l veva ’mpiàt tra omp e font.971

    Al momènt che jò i vevi lòu notàt,
    ca fòsin figùris di spièli pensànt,
    par jodi cuj ca èrin mi eri ziràt;

    e jodùt no vevi nuja, e di nòuf ’ndavànt,
    dret taj vuj da la me dolsa guida, i vevi vuardàt;
    ic’a rideva, e’i vuj sans ghi ardèvin tant.

    “Se ridi ti n’jòs, nosta èsi maraveàt,”
    mi veva dìt: “al è’l to pensà da frutùt
    che’n tal just il piè nol à ’ncjamò pojàt,

    ma ’torotòr si zira, com'ch'i vevi jodùt:
    chès ch’i t'jòdis a sòn veri sostànsis
    e’a sòn chì pars’che’l so voto no vèvin finìt dut.972

    Ma parla pur e cròdighi a chìstis;
    che la lus dal alt che contèntis li tèn
    chì a vòu che dùtis si tègnin fèrmis.”

    E jò al spìrit cal pareva pì ben
    dispòst di contà, voltàt mi eri, dišìnt,
    com’omp che puntàt al è’n tal so dišèn973:

    “O spirt ben creàt, che’i ràis ti stàs godìnt
    da l’eterna vita, e’l ben so ti sìns
    che prin di vèjlu gustàt a nol s’intìnt.

    Gust i varès se adès ch’i sìn visìns
    il nòn to ti mi dišès e da la to zènt.”
    Alora ic, pronta e cuj vuj ridìns:

    “La nustra caritàt no’a nisùn intènt
    al just di sieràighi’l cancèl, com’la caritàt
    di chè che com'che ic a è a vòu vej la so zent.974

    Com’na vèrgin mùnia’l mont mi veva ospitàt,
    e se la to mins sù e jù mi vuarda,
    ch’jò i soj pì biela no ti tegnarà platàt,

    ma a ricognosarà ch’jò i soj Picarda,
    che, metuda chì cun scjù altri beàs,
    beàda i soj’n ta la sfera pì tarda.975

    I nustri afiès, ca vègnin inflamàs
    doma in tal plašej dal spìrit sant,
    gust a’an di èsi’n tal so òrdin formàs.

    E stu destìn, che bas al par d’èsi tant,
    dàt a ni’è stàt pars’che trascuràt i vìn
    i nustri vòtos, o lasàs ju vìn dibànt.”

    E jò a ic: “Cualchicjusa di divìn
    luši a s’jòt dal vustri tant bièl aspièt
    che cussì tant vi cambia da com’ch’i’èris prin;

    e prin d’adès no mi’eri’mpensàt, puarèt
    ch’i soj; m’adès m’juda sè ch’i ti mi dìs,
    ch’al recuardàmi a mi parta dirèt.

    Ma dišmi: vuàltris ch’i sèis chì contèntis,
    no dešideràišu di zì’n ta un lòuc
    pì alt ’ndà che pì visìn976 ghi sarèsis?”

    Cuj altri spirs a veva prin ridùt un puc;
    e mi veva dopo rispundùt cussì contenta
    ca pareva àrdi d’amòu dal prin fòuc:977

    “Fradi, di sè ch’i volìn a mi cujèta
    la caritàt stesa, ca mi fà volej
    doma sè ch’i vìn, che'l altri nol impuarta.

    Se di zì pì’n alt i vèsin da volej,
    puc d’acòrdu’l nustri dešideri’l zarès
    cul volej di chèl che chì ni vòu vej;

    e chistu chì ben d’jodi ti podarès
    se di èsi'n caritàt a’è chì necesitàt,
    e se la so natura di capì ti vès.

    Ànsi, a ghi tòcja a stu èsi beàt
    tègnisi dentri dal alt volej divìn
    par che di doj volèis un sòu’l vegni formàt;

    cussì che com’da scjalìn a scjalìn i stìn
    in ta stu regnu, a dut il regnu ghi plàs
    com’pur al re ch’al so volej ni tèn visìn.

    In ta la so volontàt a è la nustra pàs:
    ic a è chel mar che vièrs di chèl dut s’inclìna
    ’n tal mont, fin i ànzui da ic stàs creàs.”

    Clar mi’era alòr com’che ducju i cjèj a èrin
    paradìs, encja se pa la gran gràsia
    dal Creatòu ducju compàis no la godèvin.

    Ma com’ca capita ch’un mangjà al sàsia
    e di un’altri a resta la gola,
    che d’un si vòu e dal altri si ringràsia,

    cussì fàt i vevi jò, cun fàt e cun peràula,
    par capì da ic cual’ ca era la tela978
    che’l tesi nol era ’ncjamò zùt a finila.

    “Par vita buna e grant mèrit a è ulà,
    pì’n sù,” mi veva dìt, “na fèmina979 che nòrmis
    a’a dàt al mont par cuj sì si vistìs e vela,

    che fin al murì, dì e nòt, cun chel nuvìs980
    si stedi ch’ogni voto al aceta
    se fàt al è cun amòu e bòis propòšis..

    Par zìghi davòu, lasàt i vevi da zovinuta
    il mont, e il so àbit981 i vevi vistìt
    cul propòšit di vivi la so vita.

    Ma alora òmis di puc bon propòšit
    fòu mi vèvin tiràt da la dols’claušura.
    Diu’l sà ben cuant che dopo i vevi patìt.

    E chist’altri splendòu ch’a te si mostra
    a la me destra indà cal stà ardìnt
    di dut il luši da la sfera nustra,

    sè che jò’i ti dìs di me, ic a s’intìnt:
    mùnia a era, e ic pur a veva cussì pierdùt
    il vel da chej982 che puc a’n vèvin di sintimìnt.

    Di rimètila’n tal mont a vèvin podùt,
    cuntra’l so volej e la bun’ušansa,
    ma’l vel dal so còu jù nol è maj vegnùt.

    Chista a è la lus da la gran Costansa
    che pròpit dal secònt vint di Soave
    dàt a veva la tersa e ùltima potensa.”983

    Cussì mi veva parlàt e dopo tacàt a veva l’Ave
    Maria a cjantà e cjantànt a era svanida
    com’alc che’n t’aga scura ’nglutìt al è.

    I me vuj che chel tant la vèvin seguida
    che pusìbul ghi’era, a la fin
    si vèvin ziràt vièrs l’imàgin’ lìmpida

    di Beatrìs e lì fìs a restàvin;
    ma chè cun’un lamp ferìt a veva'l me sguàrt
    cussì ch’in alt i me vuj restà no podèvin;

    par chèl di domandàighi i vevi fàt ritàrt.

    Cjànt Cuàrt
    Fra doj plàs, 'l un dal altri altritànt bon
    e distànt, un omp lìbar al morarès
    di fan prin che d’un al cjolès un bocòn;984

    cussì’l starès un agnèl’n miès da li bràmis
    di doj lùpos crudej, di ognùn temìnt;
    e cussì’l starès un cjan tra do dàinis:985

    par chèl, s’jò’i taševi, d’incolpami no intìnt,
    nè di laudami; taši mi tocjava,
    daj me dùbis tal stes mòut pocàt esìnt.

    I taševi, ma’l dešideri me s’jodeva
    ’n ta la me siera, e’l me domandà cun chèl;
    pì clar di cussì èsi nol podeva.

    Fàt a veva Beatrìs com’che fàt’l veva Danièl,
    da Nabucdònošor calmànt la colera
    che rindùt lu veva cussì tant crudèl;986

    e dìt a veva: “Ben i jòt com’ca ti tira
    uchì e ulì ’l un e 'l altri dešideri,
    che diši no ti pòs sè ch’ti preferìs na vura.

    Tu ti rašònis: ‘Se'l volej bon al resta e lišeri,
    la violènsa d’àltris par cuala rašòn
    a ghi cjòlia mèrit al me dešideri?’

    E di dubità ti somèa pur bon
    il tornà da l’ànimis’n ta li stèlis,
    secònt sè cal à dìt il Platòn.987

    Tal to volej a pòchin sti domàndis
    duti dos compàgnis; ma’i vuej par prin

    tratà la pì sindiòsa di chist' idèis.988

    Daj Serafìns, chèl che a Diu ghi’è pì visìn,
    Mošè cal sedi o Samuel o chel Zuan,
    il un o’l altri, o Maria, dišìn,

    ta un’altri cjèl di sigùr a no stàn
    che chiscju spìris che adès ti'as jodùt
    che’n tal so èsi pì o mancu’l stes timp a’an;989

    ma dùcjus a fàn bièl il prin zir par dut,
    e ognùn al gòt, tal mòut so, il dols stà
    ’n ta stu post dal spirt eterno intìnzùt.

    Chì a si pòsin jodi, no parsè che chista
    a è la so sfera, ma coma un sen
    dal pì bas di st’alta sfera celesta.990

    Stu parlà ’ghi zòva pì al vustr’inzèn,
    che doma di sè ca è sensìbil al capìs,
    che’n sèguit al intelèt a si rìnt dègn.

    La scritura cussì a l’inteletuàlis
    vùstris si adàta, e piè e man
    a Diu, altri intindìnt, ghi atribuìs;

    e la Glišia Santa, cun aspièt umàn
    Gabrièl e Michèl vi raprešenta,
    e chel altri che Tubia rifàt al à san.

    Chèl che Timeo991 da l’ànimis al conta
    a nol è coma chèl che chì i jodìn,
    encja s’al pàr cròdighi a sè cal conta.

    Li ànimis ta li so stèlis a tòrnin,
    al dìs, crodìnt d’èsi da chì distacàdis
    cuant che natura i cuàrps a vòu ca ’nfòrmin.992

    Ma forsi n’ocòr cussì capì sè cal dìs,
    e a pòl ben dasi, encja s’a no pàr,
    ch’intìndi nol voli ròbis ridìculis.

    Se’nvènsi al intìnt laudà’l rotònt altàr993
    cun mèrit o colpa, alora forsi
    alc di just al riva a meti al ripàr.994

    Mal capìt, stu prinsìpit a stuàrzi
    al è zùt cuaši dut’l mont, cussì che Gjove pur,
    e Mercùri e Mars nomàs sòn stàs cussì.

    L’altr’idea che di chè no ti sòs sigùr
    mancu velèn a’a, pars’che la malìsia
    so asaj no è par rìnditi impùr.995

    Se justa a no par la nustra gjustìsia
    ai vuj daj mortaj, al è pur argumìnt
    di fede e no di bruta erešìa.

    Ma par cal posi’l vustri rašonamìnt
    penetràighi ben in ta chista veretàt,
    ti faraj contènt, com’ch’i ti stàs volìnt.

    S’a si’a violènsa cuant che il violentàt
    a nol juda par nuja chèl cal sfuarsa,
    alòr un spirt cussì a nol vèn scušàt;

    che’l volej, s’a nol vòu, no si smuàrsa,
    ma’l fà, com’ca ghi’è naturàl di fà al fòuc,
    encja se mil vòltis si gh’impòn fuarsa.996

    Par chèl, se chèl a si plèa tant o puc,
    la fuarsa’l juda, e chìstis cussì’an fàt,
    che tornà a varèsin podùt’n tal sant lòuc.

    Se’l volej pròpit intej al fòs stàt,
    com’chèl di Sa’Lurìns’n ta la grilia metùt997
    e di Musio ch’a la so man dur si veva mostràt,

    e tornà’n claustri ’varèsin cussì podùt,
    so vera cjaša, na volta liberàdis;998
    ma’un volej cussì grant si lu’a di rar jodùt.

    E sti peràulis, s'i ti li’as capìdis
    benòn, il rašonamìnt a tègnin anulàt
    ca ti varès turbàt ben altri vòltis.

    Ma èco ch’i ti’as n’altra dificltàt
    da afrontà, e besòu no ti rivarès
    a svinculati: ti restarès prin stracàt.

    Ta la to mins chist’i’ai jò lasàt imprès
    che ànima beàda bušìis a no dìs
    pars’che dongja a ghi stà a Diu stes;

    e da Picarda dopo ti sintèvis
    com’che Costànsa al vel ghi era stada fedèl,
    cussì ca somearès che chì a mi contradìs.

    Tanti vòltis, fradi me, a si fà chèl
    che par scjampà’l perìcul, e a malavoja,
    a si fà chèl, com’ch’i dìs, cal è puc bièl;

    com’Almeòn che, se pur cun pucja voja,
    preàt dal pari, so mari al veva copàt,
    e mòstru si veva cussì fàt, cuntra voja.

    Uchì i vuej ch’i ti tègnis ben pensàt
    che violensa e volej a’nsembrasi a vàn
    e sè cal ufìnt nol vèn sempri scušàt.

    Il volej asolùt a si opòn al dan;
    ma chel tant e basta a ghi cunsintìs
    che sinò si varès pì ’ncjamò malàn.999

    Duncja, cuant che Picarda di chèl a dìs,
    dal volej asolùt, e no d’altri1000, a’ntìnt,
    cussì che tant ic che jò i dišìn ròbis vèris.”

    Dal sant flun chistu al era ’l ondulamìnt
    cal sgorga da’ndà che dut’l ver al vèn;
    cussì dut contènt mi veva fàt il so rašonamìnt.

    “O divina, amada dal prin ben,”
    alòr i vevi dìt, “che cul parlà m’inònda
    e scjàlda tant che sempri pì vif mi tèn,

    la me afesiòn a no è asaj fonda
    par rivà a favi gràsia par gràsia;
    chist lu farà chèl cal jòt e’l pòl avonda.

    Ben i jòt che maj, ma maj, no si sàsia
    ’l intelèt nustri s’a nol vèn luminàt
    da Diu, che sinò il ver maj, po, no si’a.

    Tal ver divìn a si mèt1001, com’ nemàl ’ntanàt,
    apèn ch’a luj s’unìs; e ghi resta unìt:
    sinò se’l valarèsia’l dešideràt?

    Al nàs par chèl, coma menàdis’n ta li vis,
    al piè dal ver il dùbit; e a è natura
    ca ni pòchi sempri pì’n alt vièrs li pìchis.

    Stu chì m’invida, chistu mi sigura,
    madona me, di domandavi cun rispièt,
    di n’altra veretàt, ca mi’è scura.

    Al pòsia ’l omp dà sodisfasiòn, puarèt,
    ai vòtos mancjàs cul fà daj altri bens
    ch’al Alt ghi somearèsin ognùn corèt?”

    Beatrìs mi veva vuardàt cuj so vuj plens
    di lušìgnis di amòu, cussì divìns,
    che rindùt mi eri al so splendòu intèns:

    calàs mi èrin i vuj, e scurida la mins.

    Cjànt Cuìnt
    “Se ’nformada ti mi jòs dal vif amòu
    che di compaj in cjera no si jòt sen,
    cussì che daj vuj tos i vìns dut il valòu,1002

    nosta fati maravèis, che chist’ al vèn
    dal jodi perfèt, cussì che un ben jodìnt,
    il piè al mòuf vièrs il ben jodùt ben.

    Ben i’jòt com’che zà al và risplendìnt
    tal to intelèt il eterno luši
    e, jodùt, dom’par chèl e sempri’l và ardìnt;

    e, s’altri’l vustr’amòu al và’a seduši,
    altri a nol è che di chèl na olma
    mal capida che chì si la jòt straluši.1003

    Savej ti vùs se’n altri mòut, e coma,
    compensà si pòl pal mancjàt voto, tant
    che di pari pas a zèdin il Alt e la vustr’alma.”

    Cussi Beatrìs scuminsiàt a veva stu cjànt;
    e com’un che’n tal dut diši si tèn butàt,
    a veva continuàt cussì’l so discòrs sant:

    “Il miej regàl che Diu, di so maestàt
    creànt al à fàt e da la so bontàt
    cussì ben si riflèt e tant al è apresàt,

    al è stàt chèl di dàighi al volej libertàt;
    che doma li creatùris inteligèntis,
    il Signòu dùtis di chista al à dotàt.

    ‘Adès t’jodaràs, se tu ti mi seguìs,
    ’l alt valòu dal voto, se cussì al è fàt
    che Diu’l cunsìnt cuant che tu ti cunsìntis;

    chè, tal stabilì tra Diu e ’l omp il pat,
    sacrifìsis si fàn di stu tešoru,
    zà minsonàt, e si'u fàn cul stes àt.1004

    Duncja, cun sè a si pòsia scambiàlu?
    Se ben ti cròdis d’ušà chèl ch’i ti’as ufrìt,
    dal mal cal vèn d’àltris, fà’un bon lavoru.

    Che sè ch’i ti dìs al è just ti’as zà ben capìt;
    ma la Glišia Santa a dà dispensa,
    contrària, si pensarès, da sè ch’i’ai dìt;

    chì alòr a è miej ch’i ti fèdis pauša
    par dàighi timp al mangjà ch’i ti’as mangjàt
    che d’un bon digerì nol resti sensa.

    A chèl ch’i ti spieghi tenti ben sveàt,
    e tègnilu cont; che a no è siensa
    chè di vej alc capìt ma no conservàt.

    Do ròbis a ocòrin par vej l’esensa
    di stu sacrifisi1005: la prima ’è chista,
    chè ca si fà1006; l’altra a è la promesa stesa.1007

    Di st’ùltima maj si pòl diši “basta”
    prin da la so fìn; e di chèl ti pòs
    adès ben jodi di sè ca si trata:

    par chèl necesari ghi’era ai Ebrèos
    di ufrì, encja se chèl ca ufrìvin
    permutà’l podeva, com’ch’al curìnt ti sòs.

    Che altra, la matèria stesa, dišìn,
    a si pòl forsi, cuj sàja, scambiala
    cu n’altra, sensa che'n colpa i zèdin.

    Ma che nisùn il cargu da la spala
    di so volej’l cambi se prin voltada
    no’è stada la claf blancja e la zala;1008

    e ogni permutasiòn a è ’nvàlida
    se la matèria vecja’n ta la nova
    com’l cuatri’n tal sèis a no vèn tegnuda.1009

    Ma s’alc i vìn che cul so valòu al và
    dut scuilibrànt cualsìasi balansa,1010
    altra matèria alòr’ puc a zova.

    Il voto a nol è monada, se ben si pensa:
    fedej bišugna èsi, tegnìnt ben badàt
    di no fà com’ Jefta cu la so promesa;1011

    ca sarès tant miej s’al vès dìt: ‘Mal i’ai fàt,’
    che, mantegnìnt, fà pešu; e cussì cretìn
    jodi ti pòs che’l gran duce daj Grecs al era stàt,

    che planzi al veva fàt Ifgenia’n tal so aspièt ninìn1012
    che planzi’al fàt di sè i triscj’ e i bòis
    ch’a un cussì crudèl cult maj crodùt ghi vèvin.

    Tal mòvisi, Cristiàns, sèrius d’èsi i vèis;
    no stèit èsi coma na pluma’n ta ogni vint,
    pars’che lavàs d’ogni aga i no vegnèis.

    I vèis il nòuf e il vecju Testamìnt,
    e’l pastòu da la Glišia ca vi guida:
    vi basta chistu pal vustri salvamìnt.

    S'i sintèis da la malvoja la clamada,
    òmis a bišugna ch’i sèdis, no piòris,
    che ’l Ebreo no vi fedi na riduda.1013

    No stèit coma ’l agnèl fà cal lasa li tètis
    di so mari1014 e, taj so saltùs dut atìf,
    a la fin a si parta ’ntòr ròbis brùtis.”

    Cussì Beatrìs a mi, com’ch’jò i scrìf;
    dopo cun tant dešideri si veva voltàt
    vièrs ’l alt indulà che’l mont al è pì vif.1015

    Il so taši e’l so aspièt dut cambiàt,
    la me granda voja a vèvin stupidìt
    di vèighi ’ncjamò tanti domàndis fàt;

    alòr, com’na frecja che’l sen a tèn culpìt
    prin che’l spac al vedi di tremà smetùt,
    che zà rivàs i’èrin tal secònt cjèl1016 i vevi capìt.

    Beatrìs i vevi chì cussì contenta jodùt
    che pì vièrs la lus di chel cjèl a zeva
    e pì e pì’l luševa’l pianeta’n dut.

    E se’n ridi la stela si cambiava,
    cussì encja jò, che la me natura
    a tramutà sempri a mi partava!

    Com’ta na vasca di pès, calma e pura,
    atiràs a sòn i pès a chèl cal vèn di fòu,
    e vièrs chel pàscul a vàn cun primura,

    cussì un miàr jodùt i'n vevi jò cun splendòu
    vignì vièrs di me, e d’ognùn si sinteva:
    “Eco chèl1017 che pì grant’l farà’l nustr’amòu.”

    E pròpit com’ch’ognùn vièrs nu’l vegneva,
    jodi’l feva’l spirt di contentèsa plen
    in ta la lus clara che’n luj a splendeva.

    Di chèl che chì a taca, letòu, pensa ben
    coma ch’i ti ti sintarès tormentàt
    se di zì avànt i no farès pì sen;

    e t’jodarès tu com’che dešideràt
    i vevi da lòu di sinti com’ca èrin,
    cussì com’ch’ai me vuj si vèvin mostràt.

    “Beàs chej che, com’te, i trònos a jòdin
    dal triònf eterno par vej la gràsia
    vuda prin che la milisia1018 a bandònin!

    Dal lustri che par dut il cjèl si spàsia
    impiàs nu’i sìn; e s'i ti dešìderis
    di nu savej, ti dišarìn sè che chì si’a.”

    Cussì a mi veva un di chej sans di spìris
    dìt; e alòr Beatrìs: “Domanda pur,
    e cròdighi com’a peràulis divìnis.”

    “Ben jò i jòt com’ch’i ti t’inglùsis sigùr
    tal luši che daj to vuj a ti vèn fòu
    e che’nflamàt’l vèn dal to ridi pur;

    la me mins, bunànima, savej a vòu
    cuj ch’i ti sòs, e parsè che chì ti àrdis,
    in ta la sfera che d’altri1019 a risèif’l lušòu.”

    Sti peràulis ghi vevi dìt a la lus, e drètis,
    che prin mi veva parlàt, e ic lušìnt
    pì di prin si veva fàt, e tant, al sìntilis.

    E com’il soreli ca si plata ridìnt
    di masa lus, com’che’l cjalt’l tèn rošeàt
    chel vel di vapòu ca lu stà cujerzìnt,

    pal so grant gjoldi mi si tegneva platàt
    dentri dal so raj luminòus il spìrit sant;
    e cussì rispundùt mi veva, in sè dut sieràt,

    in ta la maniera cal cjanta’l pròsin cjànt.1020

    Cjànt Sest
    “Dop’che Costantìn l’acuila ’l veva voltàt
    cuntra’l cors dal cjèl, che ic a veva seguìt
    davòu dal antìc1021 cun Lavinia maridàt,

    sent e sent’àis e pì, in tal lontàn lìmit
    d’Europa ’l usièl di Diu si veva tegnùt
    in ta l’altùris da’ndà cal era prin1022 partìt;

    e da l’ombra da li plùmis sàcris, dut
    il mont da lì ’l veva governàt, di man a man,
    e plan plan ta la me man al era cussì vegnùt.

    Sešar i soj stàt, e i soj Gjustiniàn,
    che par volej dal Signòu, benevolènt,
    li lègis i’ai ben rafinàt, di me man.1023

    Ma prin ch’a l’òpera i stès lì atènt,
    ch’una natura1024 Crist al vès, e no dos,
    i crodevi, e di chist i’eri contènt;

    ma alora’l benedèt Agapitos,
    grandìsin pastòu, a la fe’ sincera
    indresàt mi veva cu li peràulis sos.

    Crodùt ghi vevi, e sè che so fede a era,
    cussì clara joduda la vevi com’ch’i vevi sempri jodùt
    ta na contradisiòn la falsa e la vera.1025

    Apèn che cu la Glišia i piè i vevi movùt,
    par gràsia so Diu a mi veva ispiràt
    il grant còmpit1026, e dut’n luj mi eri metùt;

    al me Belizàr li àrmis ghi vevi fidàt,
    e chist’al cjèl stes a ghi veva plašùt1027 cussì tant,
    ch’al lavoru1028 pì ’ncjamò mi eri butàt.

    Par rispundi a la prin domanda1029, pì avànt
    n’ocòr ch’i zedi; ma la so condisiòn
    a mi custrìns di zìghi pì in davànt

    par ch’i t’jòdis cun se sorta di rašòn
    ca si mòuf cuntra chel sacrisant di sen1030
    tant chèl ca lu fà so com’chèl ca lu opòn.1031

    Jòt cuanta e cuala virtùt cal veva fàt degn
    di riverensa; e'n tal momènt al veva tacàt
    che Palànt al era muàrt par conferighi’l regn.

    Tu ben ti sàs che’n Alba a si veva ‘ncjašàt
    par trešinta àis e pì, fin che fin’n fin
    dom’par luj i tre e i tre a vèvin lotàt;1032

    cussì pur dal mal da li Sabìnis fin
    al dolòu di Lucrèsia ben i ti sàs
    com’che i sièt re vinsùt a vèvin dut il visìn.1033

    Ti sàs pur sè cal veva fàt1034 cuant che’n taj bras
    daj Romàns partàt al era stàt cuntra Pir e Bren
    e cuntra comùns1035 e principalitàs;

    e da chì’l vèn’l Torcuàt e’l Cuìns, cal otèn
    daj cjavielàs’l nòn1036, e i Dècjus e i Fàbius,
    famous, che di laudà volentej ghi tèn.

    Par cjera ’sòn i Àrabos da luj stes metùs
    che davòu dal Anibal a’an pasàt
    chej valòns alpìns da l’àghis tos, Po, scorùs.

    Sot di luj, da zovinùs, a vèvin trionfàt
    Sipiòn e’l Pompèo; e là che nasùt
    ti sòs, sot’l Fièšul1037, tant amàr al era stàt.

    Alòr, al timp che dut’l cjèl al veva volùt
    a so mòut rindi dut’l mont serèn,1038
    Sešar al veva cjòlt e, Roma volìnt, tegnùt.

    E chèl che fàt al veva dal Var fin al Ren,
    jodùt a vèvin il Isàr e’l Er, coma pur’l Sena
    e ogni val indà che ’l Rodàn al è plen.1039

    E chèl che fàt al veva dopo’vej lasàt Ravena
    e saltàt’l Rubicòn, di un svualà al era stàt
    tal che nè bocja a pòl contà nè pena.

    Dut armàt si veva dopo vièrs la Spagna voltàt
    e, pasàt Duràs, Farsàlia ’l veva bastonàt,
    cussì che fin tal Nil cjalt ’l dolòu al era rivàt.1040
    Vièrs Antandri e’l Simoènt si era ’lòr aviàt,
    jodìnt pur’l post ’ndà ch’Etore’si cuba1041
    e tant dan al Tolomèo ghi veva dopo fàt.1042

    Da là com’un folc si era butàt su Juba;
    l’àlis al veva dopo spleàt, vièrs la Spagna zìnt,
    par fà taši la pompeana Tuba.1043

    Di sè che cul sen fàt al veva'l duce, tèn a mint,
    Brutus cun Casio’n tal’Infièr al bàja,
    Perugia e Modena lasànt lì, patìnt.

    Cleopatra pur a veva planzùt, pì di na scàja,
    e, da chèl scjampànt, da’un madràs velenòus
    si veva fàt becà, murìnt cainànt da sta plàja.

    Fin al Mar Ros chistu al veva sfueàt i colòus;1044
    e’n dut’l mont al veva partàt tanta pas
    che’l templi di Zan1045 al era restàt silensiòus.

    Ma sè che stu sen—e di luj jò’i no tàs—
    prin fàt’l veva, e di fà ghi restava pur
    ’n taj terèns ca èrin da luj dominàs,

    in tal jodi al doventa puc e scur,
    se’n man al Ters Sèšar1046 a si lu mira
    cun vuli clar e afièt amondi pur;

    che la granda gjustìsia ca m’ispìra,
    concedùt ghi veva, par man di chèl minsonàt,1047
    la gloria di vendicà la so ira.1048

    E chì ti pòs ben tènti maraveàt:
    pì tars cun Tito a fà vendeta al era zùt1049
    da la vendeta dal tant antìc pecjàt.

    E cuant che’l dint longobàrt al veva muardùt
    la Glišia Santa, sot da li so àlis
    a judala Carlo Magno si veva metùt.

    Adès gjudichèa tu che figùris
    ch’jò i’ai acušàt, e’i so fàj
    che caušàt a àn duti li vustri malòris.

    Il prin1050 di lòu al sen public i gìlios zaj
    a contrapònin, e’l secònt ’l altri al sostèn,
    cussì che cuj che’n tal just al è no si sà maj.

    Ca fèdin i Ghibelìns, sot altri sen,
    ca fèdin pur; parsè che’l mal sempri chèl
    al seguìs che dal just pì lontàn si tèn;

    e ca no lu bati stu Carlo novèl1051
    cuj so Guelfs; ma che tant’l temi li sgrìnfis
    ch’al pì grant leòn a ghi’an gjavàt il pel.

    I fioj a’an belzà planzùt tanti vòltis
    par colpa dal pari, ma no’è da crodi
    che pal so gìlio Diu’l cambi plùmis!

    Plena di spirs sta steluta si pòl jodi,
    spirs bòis, ca si sòn tegnùs indafaràs
    par che a onòu e fama davòu ghi stèdi:1052

    e cuant che i dešidèris a vègnin chì pojàs,
    dal just deviànt, a’è encja just che’i ràis
    di amòu puc vièrs ’l alt a vègnin alsàs.

    Ma cuant ch’i mišuràn i nustri guadàis
    ai nustri mèris, lì a è contentèsa,
    pars’ch’i savìn ch’ai mèris a sòn compàis.

    Par chèl a è che'n nu la viva gjustìsia
    tant ni dulsìs ’l afièt che maj no podìn,
    ma pròpit maj, tramutalu’n malìsia.

    Da pì vòus dòlsis nòtis uchì si sìntin;
    cussì, divièrs scjalìns in nustra vita
    bun’armonìa’n ta sti ròdis1053 a crèjn.

    E ben dentri di chista margarita1054
    a lùs la lus di Romeo, che di bièl
    tant’n veva, ma puc gradìt e basta.1055

    Ma i Provensaj che ’nflamàt a vèvin chel
    omp, ridùt a vèvin1056, e mal al cjamìna
    chèl che dan si fà criticànt d’àltris il bièl.

    Cuatri fiòlis al veva, e ognuna regina,
    Raimont Beringhier, dùtis maridàdis
    da Romeo, persona ùmil e buna.

    Puc dopo, il cont1057, movùt da cjàcaris,
    il cont ghi veva domandàt a chist’omp sant
    ca ghi veva tornàt sièt e sinc par dèis.1058

    Alòr al era partìt stu vecju, lambicànt,
    e se’l mont il grant còu cal veva al savès,
    di com’che di dì’n dì’l zeva lemošinànt,

    tant pì che maj a lu laudarès.

    Cjànt Siètim
    “Osanna, sanctus Deus sabaòth,
    superillustrans caritate tua
    felices ignes horum malacoth!”

    Cussì al ritmo di stu cjànt chistu’a
    si veva voltàt, cjantànt luj stes sta sostansa,
    fašìnghi, a ducju doj i lumìns1059, copia:

    e chist e chej, al sun di sta sostansa,
    movìnsi svels com’il lušòu di falìscjs,
    a èrin sùbit svanìs’n ta la distansa.

    “Sù,” mi vevi dìt, “faighi pur li to domàndis!”
    “Dìšghi,” mi diševi, “a la me madona
    che la sèit’mi cjoj cul dols da li so gòtis.”

    Ma che riverensa ca ghi feva corona
    a dut me stes, cun chel Be e chel trìs,
    colà mi feva’l cjàf, coma un mona.1060

    Cussì stupidìt mi veva chì lasàt Beatrìs,
    ca veva dopo tacàt, cun bocja tant suridìnt
    che fàt contènt a varès encj’un omp in flàmis:

    “Il me alt parej infalìbil esìnt,
    com’che vendeta justa punida a vèn
    cun gjustìsia, i vuej zì chì esponìnt;

    i dislearaj’l grop che’n dùbit ti tèn;
    tu scòltimi ben, che li me peràulis
    grandi veretàs ti partaràn a sen.

    Par vej “no” dìt al alt no da li stèlis
    che frenalu a volèvin, ’l omp maj nasùt1061
    al veva se stès danàt, e danàt ducju’i àltris;

    l’umanitàt a veva dopo la salùt pierdùt
    e par tancju sècuj a era restada’n grant eròu,1062
    fin ch’al bon Diu vignì jù ghi veva plašùt

    indà che la natura, dal so fàtòu
    lontanada, a sè unìt al veva'n persona
    doma cul àt dal so eterno amòu.

    Adès alsa’l cjàf a chèl ca si rašòna.
    Sta natura, al so fatòu unida,
    creàda a era sincera e pura;

    ma par fal so a era stada dopo butada
    fòu dal paradìs, ma ic a era ca si veva sbandàt,
    e fòu dal ver e da la vita a era restada.

    Duncja, la pena che la cròus a ghi veva dàt,1063
    s’a la so natura umana si mišura,
    nisùn in mòut cussì just a veva maj becàt;

    ma nisùn’ofèša stada a era cussì dura
    se ben si pensa a chèl1064 ca la sufriva,
    ch’in sè al veva cjòlt sù sta natura.

    D’un àt do ròbis vignì fòu s’jodeva:
    a Diu’e ai Ebrèos plašùt ghi veva na muàrt;
    par chèl ’l mont al tremava e’l cjèl si vierzeva.1065

    Ti jòs cussì ca no è nuja di stuàrt
    cuant ca si dìs che na justa vendeta
    vendicada ’e stada da magistràt1066 pì fuàrt.

    Ma jò’i jòt adès che la to mins, streta
    dal pensej, a disleà un grop a stà tentànt,
    e di sleàlu cun granda voja a si speta.1067

    Ti dìs1068: ‘Ben i capìs sè ch’i staj scoltànt;
    ma’i no capìs la sièlta che Diu al à fàt
    di salvàmi cun’un sacrifìsi cussì grant.’

    Stu misteri, fradi, ghi resta platàt
    ai vuj di dùcjus chej ca no’an ’l inzèn
    cal vèn da la flama d’amòu maduràt.

    Ma pa la rašòn stesa che chistu sen1069
    tant al vèn oservàt ma puc a si capìs,
    ti dìs jò pars’che pì d’àltris al era degn.

    La divin’ bontàt che a l’invìdia ’ghi dìs
    ‘Và via!’, in sè ardìnt a sfavilèa,
    mostrànt cussì li eterni bielèsis.

    Chèl che’n ta stu mòut da ic si distilèa
    dopo a nol à pì fin, ch’a no si mòuf
    pì’l so sen cuant ca lu sigilèa.1070

    Chèl che da ic sensa mediatòu al plòuf1071
    lìbar al è, parsè ca no ghi stà sot
    di chèl che’n tal mont creàt al è alc di nòuf.1072

    Pì che a ic si visina, pì ic si la gòt;
    e pì ch’al benvolej divìn, ch’a dut ghi da lus,
    ghi somèa, e pì lušìnt a si lu jòt.

    A pòl vantagjàsi di ducju scju frus1073
    l’umana creatura; e se un al mancja,
    alòr la nobiltàt so a si ridùs.

    A piert la so libertàt cuant ca pecja
    e tant mancu a ghi somèa al pì grant ben,
    parsè che dal so lustri puc s’imblàncja;

    e la so dignitàt maj pì a otèn
    s’a no’mplenìs di nòuf il vuèit da la colpa,
    cuntra’l mal gjòldi, cul sufrì just e plen.

    Vustra natura, dut’ restada’n colpa
    pa la pècja d’Adàm, da sti dignitàs,
    com’dal Paradìs, fòu a era—orìbil colpa!

    E maj pì—sìnt ben!—a varès di nòuf pàs
    e a tornarès a vej chisti virtùs
    sensa vej scjavasàt un di scju pas:

    o che Diu stes, perdonànt, sti virtùs
    ridàt ghi vès, o che ’l omp ducju i dirìs
    sacrificàt al vès par vej di nòuf i bens pierdùs.

    Punta’l vuli adès dentri dal abìs
    dal consej divìn, e tèn’lu pì ch’i ti pòs,
    in ta la sostansa dal me rašonà, dut fìs.

    ’L omp a nol podeva cu li fuàrsis sos
    maj sodisfà, ùmil doventànt cussì tant
    cul pentimìnt pal pecjàt che lasàt lu veva ros,

    cuant che , dišubidìnt, zì sù'l voleva e tant;
    e chistu al è’l parsè che ’l omp nol veva podùt
    cu la so salvasiòn besòu zì ’ndavànt.

    Diu duncja al à a so mòut dovùt
    ’l omp ripartà’n ta la so justa strada,
    e ušà gjustìsia e pietàt al veva volùt.

    ma pars’che l’òpera a è tant pì gradida
    da chèl ca la fà, cuant che pì a mostra
    la gran’ bontàt di’ndà ca è vegnuda,

    il divìn benvolej, che’l mont al lustra,
    di fasi avànt cun ogni so via
    par ripartavi’n alt dàt si veva cura.

    Nè tra l’ùltima nòt e’l dì ch’a dut ghi’a dàt via
    un zighi davòu di tanti grandi ròbis
    maj nol era stàt fàt, da’una o d’altra via.1074

    Al podèvia Diu fà ròbis pì gràndis
    che ufrì se stes par che ’l omp tornà’n alt’l podès
    pì’ncjamò che dal so perdòn vièrzi l’àlis?1075

    Ogn’altra via bastada no ghi sarès
    a la gjustìsia se’l fiòl di Diu, puarèt,
    sè umiliànt, incarnàt a no si vès.

    A’mplenì’l to dešideri adès mi mèt
    e’n davòu i torni un punt a mèti’n clar,
    che jòdilu pur ti pòdis, bièl e net.

    Tu ti dìs, ‘L’aga jò’i jòt, e’l fòuc pur mi pàr,
    e l’aria e la cjera e li so mistùris
    si coròmpin e a dùrin un timp avàr;1076

    E sti ròbis a èrin pur lòu creatùris;
    pars’che, se chèl che dìt al è stàt al era ver,
    da corusiòn a vèvin d’èsi sigùris.’

    I ànzui, fradi me, e stu post sincèr
    ’ndà ch’i ti sòs, si pòsin diši creàs,
    cussì com’ca sòn, tal so èsi intèr;

    ma i elemìns stàs da te nominàs
    e che ròbis che gràsis a lòu si fàn,
    da virtùt creàda a sòn informàs.1077

    Creàd’è stada la matèria che lòu a’an;
    creàd’è stada chè che dàt ghi’a li fòrmis
    a li stèlis che atorotòr ghi vàn.

    L’ànima d’ogni bèstia e da li plàntis
    a vèn dal so podej al àt1078 tirada
    dal raj e dal motu da li lùcis sàntis;

    ma la vita vustra vi’è ispirada
    dal pì alt Ben, chel stes ca la ’namora ”
    di sè cussì che’n sè sempri a resta ’tirada.

    E chì di argumentà n’ocòr na vura
    par ben capì la vustra resuresiòn:
    la vustra cjàr, pensa, fàta’è stada’n ta l’ora

    cuant che i prins genitòus stàs fàs a sòn.

    Cjànt Otàf
    Na volta’l crodeva’l mont, cun perìcul,1079
    che la biela Ciprina’l ruvìnt amòu1080
    a difondès, zìnt atòr dal ters episìrcul;

    pars’che no dom’a ic ghi fèvin ’l onòu
    dal sacrifisi e dal grant venerà
    li zens antìchis in tal antìc eròu;1081

    ma ghi tegnèvin Diòn e Cupid d’onorà,
    chista par mari e chist’altri par frut,
    che Didòn’l veva fàt di Enea ’namorà;1082

    e cun chista1083 i tachi e cun la so virtùt,
    pa la cual il nòn ghi’an dàt a la stela

    che'l soreli bunora o tars al mira dut.

    No saj pròpit com’ch’i eri rivàt ulà;
    ma d’èsighi dentri capìt i vevi dal fàt
    che la madona me a era adès pì biela.

    E com’che falìscja si jòt in ta alc d’inflamàt
    e com’che fra tanti vòus a si sìnt na vòus
    che fra dùtis cuàntis ben si tèn notàt,

    jodùt i vevi pì lùcis’n ta stu post luminòus
    mov’si ’nzìru, una pì una mancu corìnt,
    secònt, i cròt, ’l interno so jodi presiòus.1084

    Da nula frèida maj vegnùt jù al è un vint,
    višibil o no, dal mov’si tant festìn,1085
    che lent ghi’vès parùt’n tal so muvimìnt

    a chèl che uchì ogni lumìn divìn
    jodùt al vès vignìni ’ncuntra, lasànt
    il zìru ’ndà cal stà ogni alt serafìn;

    e fra chej ca èrin pì daj àltris ’ndavànt
    ‘Ošana’ si sinteva, cussì ch’in sèguit
    di sinti di nòuf i vevi sempri volùt tant.

    Vièrs me al era ’lòr vegnùt un di lòu sùbit
    e cussì al veva tacàt: “Dùcjus si prestàn
    a dati plašej, ognidùn al altri unìt.

    Nu’n zìru’i zìn cuj Principàs1086 che’n cjèl a stàn
    di un zìr e di un zirà e di dešidèris
    che’n tal mont zà dìt ti’as, e a no ti’è stran:

    ‘Voi che’ntendendo il ters cjèl i movèis’1087
    e’i sìn cussì plens d’amòu, che pal to plašej
    na dolsa pas ghi dìn, po, a li to bràmis.”

    Dopo che cun riverensa i me vuj a chej
    da la madona me a si èrin ziràs
    e d’ic sigùrs si èrin sintùs e tant miej,

    a la lus ch’ufrìt si veva si èrin voltàs,
    e alòr “Cuj sèišu1088 vu?” ghi veva domandàt
    cun vòus rota da’un còu cal bateva da mas.
    E cualicuanti fièstis jodùt i vevi che fàt
    al veva pa la gran’ contentèsa, che pì sglonfa1089
    encjamò fàt si veva cuant ch’jò ghi vevi parlàt!

    Cussì a mi veva dìt: “Jù’n tal mont timp fà
    puc timp i’ai godùt; ma se pì lunc’l fòs stàt
    vùt no si varès’l mal ca no si pòl disfà.1090

    Da te mi tèn la me ’legrèsa platàt
    che d’intòr dut luminàt a mi siera
    com’cavalej da la so seda fasàt.

    Asaj ben volùt ti mi’as la jù’n cjera;
    che se pì al lunc i fòs stàt, ti varès mostràt
    dal me benvolej la pì biela siera.1091

    Chel trat da la riva sinistra lavàt
    dal Rodàn dopo ca s’unìs cul Sorga,
    part da li me cjèris’l sarès doventàt,1092

    cun che part da l’Ausonia1093 cussì carga
    di poscj’ com’Gaeta, Bari e Catona
    da ’ndà che’l Tront, e’l Vert, in mar al sgorga.

    Zà mi luševa’n tal cjàf la corona
    di che cjera dal Danubio tajada
    dopo che li rìvis todèscjs al bandòna.

    E la biela Trinacria, frušinada
    tra Pachìn e Peloro, insima’l golf
    che da Euro’l risèif la pì gran’ menada,1094

    no da Tifeo ma doj vapòus di solf,1095
    i so res a varès encjamò spetàt,
    nasùs par me1096 da Carlo e da Ridolf.1097

    se’l brut governà, che sempri ateràt
    il pòpul sclaf al tèn, alòr nol varès
    il sigà di Palermo—‘Morèit!’—caušàt.1098

    E se me fradi fin d’adès chist al jodès,
    da la crumira mišeria daj Catalàns,
    par no ufìndiu, lontàn si tegnarès;1099

    e a è miej ca si sbarasi daj so malàns,
    o di chej d’àltris, cussì ch’a la so barcja
    càrgus no si ghi meti masa pešàns.

    luj, che di largjesa’n d’aveva pucja—
    no coma’l pari—tant bišugna’l varès
    di zent che’l ben daj àltris a no stòrcja.”1100

    Sicòma che jò’i cròt che dut’l gjoldi stes
    di sè che’l to parlà, o siòr me, m’implenìs,
    là’ndà ch’ogni ben al tàca e finìs, adès

    lu aprèsi jò com’che tu ti lu gòdis,
    e pì’ncjamò i lu gòt; e chist pur mi’è cjàr,
    che stu gjoldi in Diu stes ti lu mìris.

    contènt com’ch’i ti mi’as fàt, rìndimi pur clar,
    sicòm’ch’a dubità parlànt ti mi’as movùt,
    com’che da mari dolsa’l pòl èsi un frut amàr.”

    Chist’jò a luj; e luj a mi: “Se jò’n dut
    ti mostri’l ver, a sè ch’i ti domàndis
    vièrs il to vuli, e tègnilu ben vierzùt.

    Il ben che dut il regn che tu ti scàlis
    al volta e’l fà contènt, ghi dà pur virtùt
    cu la so providensa a sti grandi stèlis.

    E no sòn doma curàdis par dut
    li natùris che la mins a àn perfeta,
    ma dut il so èsi e la so salùt:

    e par indulà che chist’arco al saèta,
    a ghi cola la frecja’n ta predestinàt fin
    com’se’n tal so sen a fòs mandada, e dreta.

    Se cussì no fòs, il cjèl ca ti è visìn
    al produšarès na sorta di efiès
    che pì che art a sarèsin un cašìn;

    ma chist nol pòl èsi, se i intelès
    ca mòvin sti stèlis no sòn difetòus
    o al è difetòus il prin1101, ca no ju’a fàs perfès.

    Vutu chistu jodi’n ta’un mòut pì luminòus?”
    E jò: “N’ocòr, chè impusìbul mi par
    che’l mont’n ta chèl ca à di èsi al sedi estroùs.”1102

    Alòr luj: “Nol sarèsia pal omp amàr
    se tal mont a nol vès da èsi civìl?”1103
    “Al sarès par luj,” i’ai dìt, “un brut afàr.”

    “E chèl al pòsia èsi pur tant pusìbil
    pal omp la jù, sensa vej pì ufìsis?
    Sens’altri no, se ben vi dìs Aristotil.”

    Cussì al veva dedušùt chisti ròbis
    fin a concludi: “Altritànt diferènt
    a à duncja d’èsi d’ogni cauša la radìs:

    cussì che un Solòn’l nàs, n’altri Sers, potènt,
    un’altri Melchišedech e n’altri chèl
    che’l fì pierdùt al à, zùt sù’n aria’mpasiènt.

    La natura rotonda ca è sugèl
    pa la mortàl cera ben a fà la so art
    sensa distìngui fra un o altri ostèl.1104

    Par chèl a pàr ch’Ešau nol fedi part
    da la siminsa di Jàcu; e’l vèn Cuirìn
    di sì vil pari ca si lu dìs di Mart.

    La natura generada’l so cjamìn
    a farès compagna e sempri di chè daj pàris
    se’n miès a no si metès il volej divìn.

    Adès ben t'jòdis chèl che prin no ti rivàvis:
    ma pars’che d’jòditi pì contènt mi plàs,
    d’un corolari i vuej ch’i ti t’insiàrpis.

    Se pucja furtuna in zìru a cjatàs
    la natura, com’ogn’altra siminsa
    ’n ta cjera ’nglerada, a no darès rišultàt.

    E se il mont la jù ben a ghi pensa
    al inclìn naturàl che natura a inpòn,
    di mala zent al restarès’l mont sensa.

    Ma vuàltris i pocàis ta la religion
    un cal è nasùt par partà la spada,
    e re i fèis un che di predicjà al è bon:

    par chèl il vustri pas al è fòu di strada.

    Cjànt Nonu
    Dopo che’l to Carlo, O biela Clemensa,
    in clar mi veva metùt, contàt mi veva daj ingàns
    ca doveva risevi la so siminsa;

    ma al veva dìt: “Tàs, che’l timp dut al tèn’n ta li so mans”;
    cussì che altri diši i no pòs che cul zì ’ndavànt
    il just lamìnt si alsarà daj vustri dans.

    E belzà la vita di chel lustri sant
    voltada si’era al Sol1105 ca la’mpleniva
    coma chel ben che dut al sodisfa tant.

    Ah brut’ ànimis che pròpit no vi và
    di vièrzighi a stu grant ben i vustri còus,
    ma di mostràighi vustra vanitàt viva!

    E èco là un’altri di chej splendòus
    vièrs me vignì, e che plašej’l voleva
    dami s’jodeva dal so cuàrp luminòus.

    “Il me dešideri alòr sodisfa ben,
    spirt beàt,” ghi vevi dita, “e dami prova
    ch’in te rifletùt s’jòt sè che pensàt i tèn!”

    Alòr la lus ch’encjamò mi era nova,
    dal so profònt, da’ndà che prin’ a cjantava,
    com’un’a veva dìt che di fà dal ben ghi zova;1106

    “Tal itàlic toc di cjera cal tocjava,
    in tal so èsi salvadi, dal Rialt
    fin là che’l Brenta e’l Piave pur’l naseva,

    un culinùt a si alsa, no tant alt,
    da’ndà che jù na torcja1107 era vegnuda
    ch’a sta cjera ghi veva fàt grant asàlt.

    Da la stesa radìs i soj pur jò nasuda:
    Cunìsa i soj, e uchì i lùs cussì tant
    parsè ca ni veva sta lustra stela1108 vinsuda;

    ma contenta i soj cuant ch’i vaj recuardànt,
    sensa fastidi, la cauša dal me destìn;
    che’l comùn pòpul forsi nol capirès tant.

    Di stu presiòus gjojèl1109 ca mi stà visìn
    uchì, in tal nustri cjèl, dut luminòus,
    gran’ fama’è restada; e’i la godarìn

    encja taj sècuj da vignì, la so vòus:
    jòt che se ’l omp al à di fasi ecelènt,
    di cambià’l vivi al à di èsi volonteròus.

    E a chistu adès no ghi pensa la zent
    ch’entri’l Tilimìnt e'l Adige a’a vùt,
    no pintimìnt ma mišèria a plen, sta zent;1110

    ma’mòndi prest Padova ta la palùt
    a cambia l’aga che Vicensa a bagna
    pars’che fà ’l so volej li so zens no’an volùt;

    e’ndà che’l Sil al Cagnan si compàgna,
    un tal sioràt1111 a s’jòt cal và a cjàf alt,
    ma puc pì’l godarà la so cucagna.

    Feltro’l planzarà pur il viliàc asàlt
    dal so danàt di vèscul, cussì schifòus
    ch’in Malta maj un simil al à fàt il salt.1112

    Masa’l sarès il caretèl voluminòus
    cun dut chel sanc risevùt daj Ferarèis,
    che di pešalu a sarès na biela cròus,

    cal regalarà chistu predi cortèis
    par ingrasiàsi cuj Guelfs, e scju regaj
    al paìs stes no ghi sarèsin di pèis.1113

    Chej lasù, ch’i clamàis Trònos1114, spièlis specjàj
    a sòn che lus ni dàn dal Diu gjudicànt;
    cussì che just ni par sè che contàt i’ai.”

    Chì ic a veva tašùt, e a mi parùt mi veva tant
    ch’altri a pensàs, par via dal bièl bal
    che di nòuf a veva tacàt, coma'n tal vignì ’ndavànt.

    L’altra gjòja1115, ca mi’era tal e cual
    presiòša com’la prima, che di vej jodùt i saj,
    com’cuant che’l raj al bàt s’un rubìn balascàl.1116

    La sù’l godi si esprìn cul splendòu dal raj
    com’ca è cul ridi; ma la jù1117 si scurìs
    pì e pì’l spirt secònt il pèis daj so maj.

    “Se sè che Diu al jòt, tu ti lu jòdis,
    spirt beàt,” i vevi dìt; “e a’è roba alòr
    che’i volèis sos daj tos no saràn làris.

    La vòus to, duncja, che il cjèl a’nfièsta
    sempri cun chel dols cjantà di chej fòucs beàs
    che cun l’àlis sèis a la fraresca ju fàn stà,1118

    parsè no tègnia’i me dešidèris sodisfàs?1119
    Jò’i no spetarès pa la to domanda
    se in te, coma tu in me, i entràs.”1120

    “La pì granda val,” al veva alòr tacàt, “indà
    che dal di fòu a sbìcin li àghis
    di chel mar1121 che la cjera dut a ghirlànda,

    cuntra’l soreli, tra oposti spiàgis,
    tant si espànt cal doventa meridiàn
    là che orišònt prin ti lu jodèvis.1122

    Da la spiàgja di stu mar i eri jò paešàn
    tra l’Ebrèo e’l Macra, che par un tocùt curt
    a spartì al và’l Genovèis dal Toscàn.

    Il stes tramònt a si jòt e il stes ort
    da Bušìa fin al post d’indà ch’jò’i vèn,
    che cul so sanc al vevà scjaldàt il puàrt.1123

    Folc mi clamava che zent che ’l inzèn
    a veva di savej’l me nòn; e chistu cjèl
    di me’l cjoj’l sen, com’ch’jò’l so splendòu i otèn;

    che pì no’a maj ardùt la fia di Bel—
    dant dolòu a Sicheo e a Cruša—
    di me, fin che cussì ghi zova’l zòvin cjavièl;1124

    nè pur che Rodopea che delùša
    a’è stada da Demofònt nè Èrcul
    cuant che d’Jòle tal còu’l jodeva la muša.

    Chì ’no si pentìn, ma i ridìn, no cul
    sens da la colpa, ch’a mins a nol torna,
    ma par chèl che dut al prejòt, fin tal so pìsul.1125

    Chì i gjoldìn di che art ca adòrna
    dut’l dapardùt e che ben mi mostra’l ben
    pal cual la jù’l mont a chèl chì’l torna.1126

    Ma par che ogni to dešideri a plen
    ti gòdis di sè ca nàs’n ta la sfera,
    di parà pì avànt alòr mi convièn.

    Savej ti vùs cuj ca è’n ta sta lumiera
    che visìn cussì tant mi sintilèa,
    com’raj di soreli in ta n’aga clara.

    Èco, la dentri si trancuilišèa
    Raab; e ic, al nustr’òrdin unida,
    a chèl ghi dà na luminoša maravèa.

    Da stu cjèl, ’ndà che l’ombrena a è puntada
    che’l vustri mont al fà, prin ch’altr’ànima
    dal trionf di Crist asunta a è stada.1127

    A è stàt tant just elevala par palma
    ta un daj cjèj pa la granda vitòria
    otegnuda cun’l un e l’altra palma,

    pars’che favorìt a à la prin’ Gloria
    di Gjošuè in ta la Cjera Santa,
    che puc ghi meseda al papa la memoria.

    La to sitàt, che cjaša a è dut’cuanta
    di chèl che prin si’a voltàt cuntr’l so fatòu1128
    e che pa l’invidia so zent a plans, e tanta,

    a prodùs e a spànt chel maladèt di flòu1129
    che straviàt’ al à li piòris e i agnèj
    par vej cambiàt in lupo1130 il so pastòu.

    Par sti rašòns i grancj’ mèstris i Vanzèj
    a bandònin, studiànt invensi i Decretaj1131
    com’che daj màrgins sos n’idea si pòl vej.

    Chistu a ’ntìndin Papa e cardinaj:
    a no vàn i pensèis sos a Nazaret,
    ’ndà che ’l Ànzul li gran nòvis al è zùt a daj.1132

    Ma il Vaticàn e ogn’altri post elèt
    di Roma ca sòn stàs fàs simiteri
    da che schièris che seguìt’an Pieri, puarèt,

    fra puc lìbars a saràn dal adulteri.1133

    Cjànt Dècim
    Vuardànt in tal propri Fì cun chel Amòu
    che dols ’l un e ’l altri’n eterno al tira,
    il prin, che pì grant dal diši al è’l so valòu,

    in dut’l spirt o roba che’n tal mont sempri’a zira,
    tant òrdin al à creàt che maj nisùn
    nol pòl tègnisi da godi sè cal mira.1134

    Vuàltris ch’i lešèis alsàit duncja, ognùn,
    i vustri vuj cun me la sù’n ta che part
    ’ndà che’i doj mòtus1135 s’incròšin, ognidùn;

    e lì, letòu, taca a maraveàti da l’art
    di chel mestri ch’in sè sempri al àma
    tant che di dut e’n dut a si tèn necuàrt.

    Jòt com’che da chel punt lì si diràma
    di sbiègu’l sìrcul che’i panès al parta,
    par dàighi plašej1136 al mont ca ju clama.

    E se la so strada a no fòs stuàrta,
    tal cjèl si varès na vura di virtùt invàn
    e ca jù cuaši ogni fuarsa muarta;1137

    e sè dal zì dret pì o mancu lontàn
    al fòs il partì1138, tant a ghi mancjarès
    ca jù e pur la sù dal òrdin mondàn.

    Adès resta pur tal to banc, tu ch’i ti lès,
    e’ndavòu vuarda par gustà chèl pì avànt,1139
    se contènt ti vùs restà, coma adès.

    Mangja pur di sè ch’i ti’ai metùt davànt;
    che dàighi mi tocja duta la me cura
    a che matèria ch’jò chì i staj contànt.

    Il pì grant ministro da la natura
    che cu la so virtùt il mont al stampa,
    e che cul so lustri’l timp a mi mišura,

    cun chèl unìt1140 ch’jodùt ghi vìn zà la stampa,
    a si zirava sempri pì pa li spiràls
    indà che pì e pì prest1141 gh’jodìn la stampa;1142

    e jò chì cun luj; ma d’èsi’n ta scju poscj’ als
    rivàt no m’eri necuàrt, com’che un no si rìnt
    cont daj prin’pensèis prin che zà a sèdin als.1143

    Beatrìs a è chè che pì svelta dal vint
    mi mena di ben in miej cussì’n ta’un lamp,
    che’l so àt a no si pòl jodi’n tal timp.1144

    Chèl che lì al era, il lušòu dal lamp
    da vej’l veva lì che’n tal soreli i jodevi,
    che no’l colòu, ma’l lustri ghi deva’l stamp!

    Chì jò nè ’nzèn nè art ’nvocà’i podevi
    par diši chèl che doma ’l imaginà’l è dur;
    ma crodighi si pòl, e bramà d’entravi.

    E se l’imaginà nustri al resta al scur
    di tant’altèsa, di fasi maraveà
    n’ocòr: pì’n alt di là nisùn al è zùt par sigùr.

    Cussì a era pròpit la cuarta famèa
    dal alt pari, che sempri la sàsia
    mostrànt com’cal ispira e generèa.1145

    Beatrìs a vev'alòr tacàt: “Ringràsia,
    ringràsia’l lampiòn1146 daj ànzui che’a stu lušìnt
    di planèta1147 ti’a sù partàt cu la so gràsia.”

    Maj nisùn si veva dispòst cun còu tant ridìnt
    a la devosiòn, rindìnt a Diu dut se stes,
    cussì svelt, e di falu cussì tant godìnt,

    com’ch’al sinti sti peràulis i vevi fàt jò stes;
    e alòr dut l’amòu me’n luj al era zùt
    coma che se Beatrìs dut dismintiàt i vès.

    A no si la veva cjapada; ma tant podùt
    a veva cul splendòu di chej so vuj ca ridèvin
    che la me mins alòr’a veva pì ròbis jodùt.

    Jodùt i vevi lušòus, ch’atòr a splendèvin;
    cun nu’n tal miès a si fèvin corona;
    i’u sintevi pì dols che’n tal jodi a lušèvin:

    cussì serclada la fia di Latona
    ogni tant i jodìn cuant che l’aria cussì plena
    a è ca ritèn i ràis ca fàn stà zona.1148

    In ta stu alt cjèl ’ndà che rivàt i’eri apena,
    gjèmis an d’era a plen, ninìnis e bièlis,
    che chì nè’n vòus nè’n fàt nisùn maj ni mena;1149

    cussì ’l era’l dols cjantà di che lùcis;
    chej ch’a svualà’n sù no si prepàrin,
    da’un omp mut ca spètin alòr notìsis.

    Alòr che’i sorèlis, che cussì tant a ardèvin,
    atòr di nu ziràs si vèvin tre vòltis,
    coma stèlis che visìn’l so pòl a stèvin,

    frùtis a parèvin al bal encjamò strètis
    ma al smèti pròntis e sidìnis, scoltànt
    atèntis’l tacà da li novi nòtis;1150

    e dentri d’un1151 sintùt i vevi cussì tacà: “Cuant
    che il raj da la gràsia, ca impìa
    il benvolej che dopo al crès amànt,

    tant moltiplicànt in te la so Gloria
    che la sù’n alt ti parta par la scjala
    che, zìnt jù, di torna’n sù sempri al à un voja;

    se un t’impedìs na gota di vin di bèvila
    par cjòiti la sèit, libertàt nol varès,
    com’ca no varès aga che’n mar no cala.1152

    Se flòus a soni chej, savej ti vorès,
    che cun cussì tanta gràsia a’nghirlandèjn
    chè che d’jòditi zì’n sù cussì tant a vorès?

    Stàt i’eri un daj agnèj ca pasculèjn
    cun Meni1153, che pur ju mena pa’un cjamìn
    plen di buni ròbis, s’a no si stravièjn.

    Chistu, che a la me destra mi’è visìn,
    Berto al è e fradi e mestri mi’è stàt;
    da Colonia ’l è; e jò’i soj Tomàs d’Acuìn.1154

    E se di scju àltris ti vùs tegn’ti ’višàt,
    seguìs ben il me parlà cul to jodi
    sta corona e ogni so sant beàt.

    Chel altri flameà fòu’l vèn dal ridi
    di Grasiàn1155 che tant ’l un che 'l altri foru1156
    al à judàt fin a fài’lu al paradìs godi.

    ’L altri che visìn al ornèa’l nustri coru,
    Pieri al era che cu la puora vèdula
    ufrìt’l veva a la Glišia’l so tešoru.1157

    La cuinta lus, fra di nu la pì biela,
    cussì tant d’amòu a gjugjulèa1158 che dut’l mont,
    di ic curiòus, la jù’l tèn vièrt l’orèla1159:

    dentri d’ic a’è la mins ’ndà che un cussì profònt
    savej al è stàt metùt che s’an d’è di vertàt,
    di cussì tant jodi no si’a maj vùt un secònt.

    Visìn chì t’jòs pur stu post iluminàt
    che la jù’n cjàr e vuès1160 pì a fìn’l à jodùt
    il ministeri1161 che ai ànzui ghi’è stàt dàt.

    Pur cal rìt si lu jòt’n ta stu luminùt
    chel avocàt daj lontàns timps Cristiàns
    che dal so latìn Justìn1162 si veva prejodùt.

    Adès se tu’l vuli da la mins ti tèns
    puntàt su ’l un’e l’altra lus ch’i staj laudànt,
    di sinti da l’otava zà ti sìns afàns.

    Par podej ogni ben jodi, il spìrit sant
    dentri a vi gòt che’l mont d’ogni falsitàt
    ghi mostra a chèl che ben lu và scoltànt:1163

    il cuàrp che fòu di chèl stu spirt al è stàt butàt,
    jù a Cjèldauri al è, e dal martìr
    e ešilio’n ta sta pas al è rivàt.

    Pì’n là jòt’l flameà dal ardìnt respìr
    di Išidoru, di Beda e di Ricart,1164
    ch’a pensala ben al è stàt pì che vir.1165

    Chistu, dal cual a me’l torna il to sguàrt,
    al è’l lumìn di un spìrit che’in pensèis
    sèrius di murì nol voleva èsi’n ritàrt:

    chista ’è la lus eterna di Sigèis1166
    che, in ta la via da la pàja discurìnt,

    al silogišava veritàs scòmudis.”

    Alòr, com’che ’l orlòj sunà si sìnt
    cuant che la spoša di Diu bunora
    al nuvìs ghi cjanta’l so amòu volìnt,

    tant che na banda a mola e l’altra a tira,
    un dindinamìnt cussì dols fašìnt,
    che un grant sintimìnt d’amòu al spira;

    cussì i’ai da la glorioša roda’l muvimìnt
    jodùt e l’armonìa da li vòus sintùt
    che par vej di dut stu dols’l just sintimìnt

    ulà si’a d’èsi, ’ndà che sempri al è godùt.

    Cjànt Undicèšin
    O’nsensada cura da li zens mortàlis,
    cuant ca sòn difetòus i silogìšmos
    che doma'n bas ti fàn bati l’àlis!

    Un davòu d’jura1167 e un daj aforìšmos
    al zeva, un al seguiva il sacerdosi
    e’un cun fuarsa’l regnava o cun sofìšmos;

    e un tal trufà o’n tal civìl negosi,
    e un in tal plašej da la cjàr ’nviscjàt
    al era, e un jòt lì a’mpoltronasi,

    cuant che, da duti sti ròbis disleàt,
    cun Beatrìs i’eri stàt la sù tal cjèl
    cun bras vièrs e glorioša-mìnt1168 acetàt.

    Dopo che ognùn al era tornàt’n ta chel
    punt dal Sìrcul ’ndà che pì avànt al era,
    fermàt si veva, com’ta cjandelàr’l so luši bièl.

    Alòr che lus da la splèndida siera
    che parlàt prin mi veva, dut suridìnt
    a mi veva dìt, doventànt sempri pì clara:

    “Com’che jò daj so ràis i vaj risplendìnt,
    cussì, ben vuardànt ta la lus eterna,
    i pensèis tòs e li caušis1169 sòs i intìnt.

    Tu ti dubitèis e ti vòus ch’esterna
    pì e pì clara si fedi la vòus
    me par ch’in te si fìsi, dut interna,

    cuant ca trata di buni ròbis—la me vòus—
    e ca dìs di no vej ‘maj vùt un secònt’;
    e chì a’è miej mostrà dut’n taj juscj’ colòus.1170

    La providensa ca governa il mont
    cun chel sintimìnt che da chèl ogni aspièt
    creàt1171 vinsùt al è prin di zì a font,

    par ca podès zì ’ncuntra al so dilèt,
    la spoša che di chèl’n cròus a era àvida,
    a veva spošàt cun chel sanc tant benedèt1172,

    e par ca fòs ic com’cun’un ch’in dut si fida,
    doj prìncipes ordinàt a veva’n so favòu,
    che cussì e culà1173 ognidùn ghi fòs di guida.

    Il prin al era dut seràfic in tal so ardòu;
    chel altri pal so savej’n cjera al era stàt
    di lus cherubica un grant splendòu.

    Dal’un i dišaraj, ma pur ’l altri laudàt
    al sarà dal me diši di un, o chistu o chèl,1174
    par ch’al stes fin si veva ognùn dedicàt.

    Fra Tupìn e l’aga ca và a dislivèl
    dal alt dal mont1175 sielzùt dal beàt Ubàlt,
    un trat fèrtil’a si slungja’n jù, pel a pel,

    vièrs Perugia, ca ghi sìnt il frèit e’l cjalt
    dal Puartòn dal Sol; e davòu1176 ghi stàn planzìnt,
    par èsighi sot1177, tant Nocera che Guàlt.

    In ta che riva chì, indà che lišerìnt
    si steva'l so zì’n jù, un soreli’n tal mont al era nasùt,
    com’ch’ogni tant dal Gange chistu’l vèn, risplendìnt.1178

    Si chè, se un di stu post’l vòu contà dut,
    ca nol diši Asìši, che puc al sarès,
    ma che Oriènt lu clami, chistu postùt.1179

    Pì zovinùt di sè ca si pensarès
    tant cunfuàrt ghi deva zà a la cjera
    cu la gran’ virtùt ca era part di sè stes;

    che par sta siora1180, zovinùt, in guera
    dal pari al era corùt, che com’la muàrt
    la puarta volentej ognùn ti siera;

    e davànt di stu so spirituàl puàrt
    et coram patre1181 luj si ghi veva unìt;
    e di dì’n dì ’l amòu par ic1182 si veva fàt pì fuàrt.

    Chista, dop’che’l prin omp1183 ghi veva sparìt
    mil e sent àis prin, vilida e scura
    fin a stu chì a era stada sens’invìt;

    zovàt no veva che cjatada sigùra
    cun Amiclàt a la veva al sun da la vòus
    so chèl ch’a dut’l mont ghi veva fàt poura;1184

    nè zovàt al veva’l so fà coragjòus
    cuant che, cun Maria restada a bas,
    ic cun Crist a veva planzùt tal alt da la cròus.

    Ma timìnt che dut chistu scur ti lu pensàs,
    Francesc e la Povertàt a sòn i amàns
    che’n tal me rašònamìnt ziràs a sòn stàs.

    Il mòut che lòu si caresàvin li mans,
    li maravèis ca si fèvin e’l so dols sguàrt
    nasi’n altra zent a fèvin pensèis sans;1185

    fin al punt che il veneràbil Bernàrt,
    sensa calsìns, par prin davòu di tanta pas
    al veva corùt, e corìnt parùt ghi’era d’èsi’n ritàrt.

    O scognosùt tešoru! O cjamps ben sestàs!1186
    A si gjava i calsìns Gidio, e pur Silvestri,
    e’l seguìs il spošu, che la spoša ghi plàs.

    E cussì’l và chel pari e chel mestri
    cu la so fèmina e che famèa
    che cul umil cordòn davòu ghi vàn dal mestri.

    Nè sbasà al à dal so sguàrt la sèa
    par èsi il fì di Pieri Bernardon,
    o par èsi jodùt com’na maravèa;1187

    ma coma un re la so ferma intensiòn
    a ’Nocènt1188 ghi veva prešentàt, e da chèl vùt
    il permès pa la so nova religion.1189

    Cussì ghi’era’l grup di scju puarès cresùt
    davòu di luj, che la so miràbil vita
    tal alt dal cjèl ben cjantà si varès podùt,

    tant che na seconda corona ghi’è stada data
    da Onorio1190, dal spìrit sant ispiràt,
    al puòr pastòu di chista mandria santa.

    E dop’che, da la sèit dut martoriàt,
    pròpit davànt di chel orgoliòus Soldàn1191
    Crist e i so disèpui al veva predicjàt;

    e par no vej di conversiòn vùt asaj ledàn,
    ’n ta l’erba italica al era ’lòr tornàt
    par miej gjoldi sè che là ghi sarès stàt invàn,

    tal cret cal è tra’l Tever’ e ’l Arno ’nmiešàt
    al veva ’l ultin sigìl1192 di Crist risevùt,
    che par ’ncjamò doj àis al veva ’ntòr partàt.

    Cuant che Diu, che a tant ben lu veva sielzùt,
    di vèjlu sù cun luj lu veva premiàt
    par èsisi fàt cussì picininùt,

    ai fràris sos, coma justa ereditàt,
    racomandàt ghi veva la siora so pì cjara1193
    e di volèighi sempri ben cun fedeltàt;

    e dal so grin1194 la so ànima clara
    movùt si veva, tornànt la sù in tal so regn,
    lasànt il so puòr cuàrp in ta la cjera.

    Pensa adès cuj che stàt al era un so degn
    colèga1195 par ben pilotà la barcja
    di Pieri’n ta la buràscja, fin al so sen;

    e coma nustri patriarca, encja
    luj, coma chèl coma luj, al comanda,
    e, com’ch’i t’jòs, roba buna’l mèt in barcja.1196

    Ma la so mandria a no’n cjata avonda
    dal sòlit mangjusà, cussì ch’i no ti pòdis
    tegnila ta’un boscùt, ca vòu zì in ta n’altra banda;1197

    e pì che li so piòris torzeònis
    remòtis e lontànis da luj a vàn,
    mancu lat a dàn in tal tornà’n ta li crìgnis.1198

    An d’è però di chès ch’an poura dal dan
    e si’ngràpin al pastòu, ma pùcis a sòn
    che par 'ncapucjà a rèstin cussì a man.1199

    Adès, se a sè ch’i’ai dìt ti’as fàt atensiòn
    e se ben capìt ti’as li me peràulis,
    s’a ti è sè ca è stàt dìt da lampiòn,

    contèns a saràn in part i to dešidèris
    tal jodi d’indà che ì maj1200 di sta planta a vègnin,
    e ben ti comprendaràs i me pensèis

    su li buni piòris ca no si stravièjn.1201

    Cjànt Dodicèšin
    Al momènt stes che l’ùltima peràula
    la flama benedeta dìt a veva,
    a zì atòr tacàt a veva la santa muèla;1202

    ma’encjamò tal prin sìrcul si moveva
    che n’altra dut atòr a la’nserclava
    e motu a motu e cjànt a cjànt ghi zeva.

    E ogni spirt tant miej lì al cjantava
    da li nustri mùšis, serènis, dòlsis,
    com’l prin splendòu chèl ch’in luj si spielava.1203

    Com’ca si mòvin ta nùlis finùtis
    doj arcos paralèlos daj stes colòus,
    cuant che Gjunòn un sen ghi fà a Iris,1204

    doventànt dal di dentri chèl di fòu sfarsòus,
    com’il parlà di che biela ninina1205
    cunsumada d’amòu com' dal soreli i vapòus;

    e che chì a la zent ghi dàn n’idea fina
    dal pàt che Diu cun Noè’l veva fàt,
    che maj pì sot aga ’zarès nè val nè culìna;

    pròpit cussì ogni sìrcul ghirlandàt
    di chisti bieli rošis sempitèrnis
    a un si voltava, cun l’altri concordàt.

    Dopo che ’l vif balà e l’altri grandi fièstis
    tant dal cjantà che di dut il sflameà
    si vèvin, lus cun lus, ’lègris e dòlsis,

    cujetàdis, dùtis d’un’unica plèa,
    com’che i vuj che dal stes plašej sòn movùs
    tal stes timp a si mòvin, da maravèa;

    alòr dal miès d’una da li novi lus
    èco na vòus che com’na bùsula vièrs la stela1206
    movùt si veva, cussì i me vuj vièrs ic a èrin zùs;

    e dìt a veva: “Il benvolej ca mi fà biela
    dal altri duc’a rašonà mi parta
    com’che da là dal me1207 tant ben si favèla.

    Just a è che com’l prin, ’l altri pur al impuarta,
    parsè che ognùn al è stàt bon militàr
    par dàighi a la gloria na lus pì fuarta.1208

    ’L ešercit militàr di Crist, che cussì cjàr
    di riarmà al è stàt, davòu da l’insègna
    plan si moveva, sospetòus e di rar,

    cuant che ’l Imperatòu che sempri’l regna
    l’armada malandada al à judàt,
    par gràsia so, no parsè ca era degna;

    e com’zà dìt1209, a la spoša so ghi veva mandàt
    doj grancj’ campiòns che cul so diši e fà
    tanta zent il troj just a vevs di nòuf cjatàt.

    Da indulà cal sofla e vièrzi’l fà
    chel dolsùt di Zèfir li frescj fràscjs
    e cun chès a rivistì l’Europa’l và,

    no tant lontàn dal bati da li òndis
    che davòu di lòu cussì tant si slùngjn,
    da ogn’omp si plata’l soreli a vòltis,

    i furtunàs camìns da Cal’roga1210 s’jòdin
    ca èrin sot la protesiòn dal grant scùt
    cuj leòns che sot e parzora s’jòdin.1211

    In ta stu post nasùt al era ’l amoròus drut1212
    da la fede cristiana, sant’atleta
    bendispòst cuj sos ma cuj nemìs1213 dur e crut.

    Dal inìsi a era tant completa
    la so mins di na tant ruvìnt virtùt
    che’n ta la mari al veva fàt da profeta.1214

    Dopo il so spošalisi tegnùt
    cu la fede là dal batisteri sant,
    indà ca si vèvin dotàt di mutua salùt,

    la santula ca si’era par luj fata ’ndavànt
    jodùt a veva’n sùn il straordenàri frut
    che dàt ’varèsin luj e’i sos1215 cul zì ’ndavànt.

    Ma par cal fòs com’cal era stàt pre-jodùt,
    un spirt a si veva movùt a nominalu
    cul posesìf di chèl che zà’l veva dut.1216

    Meni al era stàt nominàt, e jòdilu
    i podìn coma chel contadìn che Crist
    al veva metùt’n tal ort par judalu.

    Un bon servitòu al era, e mès di Crist,
    chè’l prin amòu che’n luj si era manifestàt
    al era stàt chèl di seguì’l prin consej1217 di Crist.

    La so puora serva, sidinùt ma sveàt,
    distiràt’n cjera a lu jodev’a vòltis,
    com’cal dišès: ‘A chistu i soj rivàt.’

    Oh so pari al era pròpit Felìs!
    Oh so mari pròpit a era Giovana,1218
    se pròpit a è vera sè ca si dìs!

    No pal mont, pal cual adès si si afàna
    a stàighi’al Ostièns e a Tadèo davòu
    ma par puc amòu da la vera mana

    ta’un gran puc timp al era
    doventàt dotòu;
    cussì che ben di vuli’l tegneva la vigna
    ca si sècja se cont no la tèn’l vignaròu.1219

    E a la sinta che stad’era benigna
    ai puòrs pì d’adès, e no a chel grant poltròn
    ch’a vòltis lì si sinta, grant lagna;

    di no dà doj o tre cuant che’l sèis al sarès bon,
    o di godi’l rèdit daj benefìsis,
    non decimas, quae daj puòrs di Diu a sòn,1220

    domandàt’l veva, ma cuntra li mondani pècis1221
    na licensa di combati pal gragnèl
    che fàt cresi al veva sti vincjacuatri plàntis.1222

    Pì tars, cun dutrina e volej, cun dut chèl;
    e sot ufìsi apostòlic movùt
    si veva, com’na curìnt cuant che dal alt si sglonfa’n rusèl;

    e tal’erètic borascjàn si veva sbatùt
    il so sburt, e pì’ncjamò’n ta sti bàndis1223
    indà che testàrdus a’n d’era par dut.

    Da luj a vegnèvin dopo fòu pì rojùtis
    che ’l ort catòlic ognùn al irìga
    cussì che pì sànis a sòn li so plantùtis.

    Se cussì a era na roda da la biga
    che la Glišia Santa a veva difindùt
    e judàt li so ròbis a distrigà,1224

    clara a varès d’èsiti’n dut e par dut
    l’ecelènsa di che altra1225, che Tomàs,
    cortèis, prin di me a descrivi ’l era zùt.

    Ma i sèrclis a vègnin cussì puc ušàs
    ca fòrmin il difòu di chisti ròdis,
    che plens di rùšin a si sòn incrostàs.

    La so famèa, che ben li so tràcis
    a veva seguìt, a si’a’dès tant voltàt
    che là ’ndavànt ’ndavòu a par seguìlis.1226

    Dal racòlt ben s’jodarà il rišultàt
    di no tindi ben i cjamps, cuant che ’l òrzul
    si lagnarà che sensa’l gragnèl al è restàt.1227

    Lo stes jò’i dìs che s’al sfueàs un bon ànzul
    il nustri libri, al lešarès cjarta
    ca dìs ‘com’il prin Checo i soj jò pìsul’;1228

    ma nol sarès da Cašàl nè d’Agasparta,
    da’ndà che cussì a rìvin a la scritura
    ch’un l’ignòra e ’l altri a la strins pì fuarta.1229

    Jò’i soj l’ànima di Bonaventura
    da Bagnorea che ai grancj’ ufìsis
    i’ai sempri tralasàt la sinistra cura.1230

    Iluminàt e Gustìn uchì ti jòdis,
    che fra i prins a zì a piè nùs a èrin,
    ch’a Diu ghi’èrin cul so cordòn amìs.1231

    Ugo da San Vitòu a ghi’è pur visìn,
    e Pieri Mangjadòu e Pieri ’l Ispàn,1232
    che la jù i so dòdis lìbris a lùšin;

    Natàn1233 profeta e’l metropolitàn1234
    Crisostòm e Anselmo1235 e chel Donàt1236
    ch’a la prim’art1237 degnàt si veva di mèt’ghi man.

    Reban al è chì, e a mi lùs al lat
    encja chel abàt calabrèis Gjovachìn,
    che di spirt profètic al era dotàt.1238

    A ešaltà un cussì grant paladìn1239
    mi’a movùt l’inflamada cortešìa
    dal frari Tomàs e dal so bièl latìn;

    e cun me si’a movùt pur sta compagnìa.”

    Cjànt Tredicèšin
    Cal imàgini chèl che ben capì’l vòu
    chèl ch’jodùt jò i vevi—e che chist’imàgin,
    intànt ch’i conti, cal tegni tant a còu—

    cuìndis stèlis che chì e là a lùminin
    il cjèl cun la clarèsa d’un bièl serèn
    che li nulùtis via svèltis a còrin;

    cal imàgini il cjàr che in tal sen1240
    dal nustri cjèl si tèn di dì e di nòt
    cussì che zir’e zira, sempri lu jodìn nu ben;1241

    cal imàgini la bocja di chel got
    che dal spìs dal so mani zì atòr
    la sù’n alt la prima roda a si jòt,1242

    che la sù’n tal cjèl fàt a vès doj sens1243 alòr
    com’che fàt a veva la fiòla di Minòs
    cuant che’l frèit da la muàrt sintùt a veva ’ntòr;1244

    e che’ un in tal altri al vès i ràis sos
    e che’i doj a ziràsin in tal maniera
    ch’jòdiu zì’n davànt e’ndavòu si pòs;1245

    e n’idea’l varà alòr di com’ca era1246
    la costelasion e la dopla dansa
    che zì atòr di me i’jodevi ’ntera;

    pars’ch’è tant pì’n là da la nustr’ušansa
    com’che dal mov’si da la nustra Chiana
    a si mòuf’l cjèl che ducju’i àltris al avànsa.1247

    Lì a si cjanta no Bacò, no Peana,1248
    ma tre persònis in divìn’ natura,
    e’n una persona, chè e l’umana.1249

    Dal bal so e cjànt finìt la mišura,
    a nuàltris si èrin chej sans lumìns prestàs,
    contèns di mostrani la so primura.

    Ma ròt al era’l silènsiu stàt di scju beàs
    premuròus da chèl1250 che tal sìntilu dal sant
    puarèt contà i èrin contèns restàs,

    “Sta pàja,” al veva dìt, “zà’i vìn tajusàt pì avànt
    e la so siminsa zà via metuda;
    ma ’dès bati’n t’altri al vòu ’l amòu tant.

    Ti cròdis tu che’n tal pet da’ndà che gjavada
    la cuesta par fà la biela muša1251 a era stada
    cun che gola ch’al mont tant cjàr’a ghi era stada,

    e’n ta chèl che, da lancja ben gusada
    trafìt, prin e dopo1252 tant al à sodisfàt
    che ogni colpa a vìns la so banda,

    par cuant ca ghi sedi lècit a l’umanitàt
    di podej rašonà, il dut al è infùs
    da chel valòu che ’l un e l’altri1253 al à fàt;

    par chèl a ti pàr ch’i no si sìn pì ’ntindùs
    di sè che pì’n sù contàt i’ai che’l secònt
    dotàt nol è dal ben da la cuinta lus.1254

    Adès vièrs i vuj a chèl ch’i vuej rìnditi cont,
    che’l to crodi, e’l me diši, al puntarà
    chì, pròpit in tal centri dal stes rotònt.

    Sè ca no mòu e che maj no morarà
    di che idea a no è che’l splendòu
    di chè1255 che amànt al parturìs chel là parzora:

    che lus viva, alòr, ca s’jòt vignì fòu
    dal so grant luši, ca no si dišunìs
    da luj1256 ma a lòu s’intrèa1257 cul so amòu,1258

    par bontàt so il so luminà a s’unìs
    coma’n ta spièlis, in ta nòuf susistènsis1259
    ma par sempri’l resta un, com’ch’i dìs.

    E tant jù’l vèn, fin a l’ùltimi potènsis,
    d’àt in àt, pì e pì dèbul doventànt,
    fašìnt doma pìsuli contingènsis;1260

    e chisti contingènsis a sòn chel tant
    di che ròbis generàdis cal prodùs,
    cun siminsa o sensa, il cjèl zirànt.

    La so cera e di chej ca ghi dà inflùs1261
    sempri no’è la stesa, ma lo stes sot’l sen
    dal ideàl a s’jòt che pì o mancu’a stralùs.1262

    A susèit pròpit par chèl che’l stes lèn,
    d’un tipo, al dedi miej o pešu frutàn;
    e che vu’i nasèis1263 cun pì o mancu ’nzèn.

    S’a la cera a puntìn ghi vegnès dàt man
    e s’al fòs’l cjèl la so virtùt suprema
    la lus dal sigìl s’jodarès da lontàn;

    ma al resta chistu un problema
    che tanti vòltis al à un artista
    partàt a l’art ma cun man ca ghi trema.

    Però se’l vif amòu a la clara vista
    da la prin’ virtùt a dispòn e’a segna,
    duta la perfesiòn uchì a cuìsta.1264

    La cjera ’era cussì stada fata degna
    di podej ben rivà a la perfesiòn;
    cussì da la vergin rivàt al era chèl cal regna:1265

    cussì ch’jò i pòl doma laudà la to opiniòn,
    che l’umana natura maj, coma lòu,
    a no’a vùt, nè maj varà, la perfesiòn.

    Adès, s’jò uchì i ti lasàs besòu,
    ‘Duncja, coma ’l èria stu chì1266 sensa par?’
    di domandà a ti colarès il còu.

    Ma par ca pari ben sè ch’adès no pàr,
    pensa com’che stu re al veva reagìt
    cuant che ‘Dìs pur,’ ghi era stàt dìt ben clar.1267

    Chist’i no’ai dìt par tegniti di vej ben capìt
    cal era un re cal voleva’l sintimìnt
    vej di podej’l just diši su ogni dirìt;

    no pal gust di savej in cuàncjus ca sòn
    chej motòus1268 ca sù, o se’l necesari’n sè,
    cul contingènt, maj àvos d’un necesari a sòn;1269

    nè, si est dare primum motum esse,1270
    o se un semisìrcul maj vej’l pòs
    un triàngul ca nol sedi ret’n sè.1271

    Alòr, se sè ch’i’ai dìt, prin1272 o adès, ben t’jòs,
    na real prudensa a è chel jodi ’mpàr1273
    che tant turbàt al veva i pensèis tos;

    e s’al ‘maj’1274 i ti àlsis il to jodi clar,
    ben t’jodaràs che dom’a si riferìs
    ai re, ca sòn tàncjus, ma un bon al è rar.

    Cun sta distinsiòn il me diši capìs;
    cussì ti pòs ritegni sè ch’i ti cròs
    d’Adàm e di chèl che godi ni fà1275, jò’i dìs.

    E che chist ai to piè’l sedi’un toc di plomp gros1276
    par fati zì a plan e stà tant atènt
    di chèl sì e di chèl no che tu no t’jòs:

    pars’che un pì stùpit si lu cjata a stent
    che a dišì’l sì o’l no si mèt sensa distinsiòn1277
    roba che maj no varès da fà la zent;

    pars’ca susèit che la nustra opiniòn
    a vèn pleàda ta la banda sbaliada
    cussì ch’afièt e’ntelèt spes leàs a sòn.1278

    Pì e pì da la riva a si sbanda,
    che maj nol torna coma prin di vèisi movùt,
    chèl che di pescjà pal ver nol sà avonda.1279

    Tàntis a sòn li pròvis, e prin di dut
    Parmenide, Melìs, e Bris1280e àltris
    che di zì—ma’ndulà?—nisùn al era maj pasùt:

    cussì pur Sabelio e Ario1281 e i stùpis
    ch’a li scritùris a èrin coma spàdis
    ch’jodi a fàn stuàrtis li mùšis drètis.

    Ca no sèdin li zens masa sigùris
    tal dà judìsi, coma chel tal cal stima
    li panòlis prin ca sèdin madùris:

    ch’jodùt jò i’ai durànt dut ’l unvièr prima
    che’l rošàr cal pareva spinòus e brut,
    pì tars in bòcuj vièrzisi, e coma!

    E’un batèl dret e ràpit jodùt
    i’ai cori tal mar durànt dut’l so cjamìn,
    e visìn dal puàrt—èco che jù'l è zùt!

    Ca no crodi siora Berta o’l siòr Martìn,
    tal jodi un robà e n’altri ufrì,
    di savej cuàl cal sarà’l judìsi divìn;

    che un al pòl zì’n sù, e’l altri’n jù’l pòl zì.

    Cjànt Cuatordicèšin
    Dal centro dal sercli, o dal sercli al so còu
    a s’jòt ca mòuf l’aga ta’un vas rotònt,
    sè’l sburt al vèn da dentri o dal di fòu:

    la me mins a’a pròpit a colp tegnùt cont
    di sè che jò’i dìs, cussì ch’apena dìtis
    che santi ’monisiòns di Tomàs al mont,

    èco doventà do ròbis sìmilis,1282
    il so discòri e chèl di Beatrìs,
    che, dopo di luj, tacàt a veva cun sti peràulis:

    “A chist ghi plašarès, ma no vi lu dìs,
    nè a vòus e nencja encjamò pensànt,1283
    d’jodi di n’altra veretàt la radìs.

    Dišèighi se la lus ca’nflurìs cussì tant
    la vustra sostansa, cun vu’a restarà,
    com’ca’è, taj secuj ca ni stàn davànt;

    e dišèit coma, se cussì a restarà
    dopo ch’i sarèis višìbils rifàs,1284
    puc a puc a no vi imbarlumirà.”

    Coma, da nova contentesa partàs,
    ogni tant chej che in ziru a bàlin
    cjantànt fuàrt, pì vita ’ghi dàn ai so às,

    cussì al preà1285, ch’atèns stàs ghi èrin,
    i sèrclis sans a colp mostràt pì legrìa
    tal so dols cjantà e balà a vèvin.

    Chèl che chì di murì al à pùcja voja
    par zì a vivi la sù, ulà maj al à godùt
    chel bièl frescùt da la eterna ploja.1286

    Chel un e doj e tre che sempri al à vivùt1287
    e che sempri’l regna’n tre e’n doj e’n un,
    maj circoscrìt ma che pur al circoscrìf dut,

    tre vòltis cjantàt al era da ogni un
    di chej spìris cun tanta melodìa
    che just regàl al sarès pal mèrit d’ognùn.

    E sintùt i vevi jò na vòus che dal pì lustri’a
    vegneva dal sìrcul minòu dut modesta,
    com’chè, forsi, dal ànzul a Maria,

    rispundi: “Fin ca durarà la fiesta
    in tal paradìs, tant il nustri amòu
    atòr’l spandarà na lus coma chista.

    La so clarèsa davòu ghi stà al ardòu;
    ’l ardòu a la višiòn, e chè a’è tanta
    com’che di gràsia an d’à il so valòu.1288

    Coma che la cjàr glorioša e santa
    a sarà rivistida, la nustra persona
    tant miej sarà par cussi èsi duta cuanta;1289

    parsè ca cresarà sè ca ghi dona
    di gràsia luminòša il pì grant ben,
    lus ch’a jodi luj a mi condisiòna;

    in tal cresi, sta višiòn a lasa un clar sen,
    e l’ardòu ca’mpìja al và cussì cresìnt,
    fašìnt cresi pur’l raj che da chèl al vèn.

    Ma pròpit coma’l cjarbòn che flama al rìnt,
    e che di chè al è’l so splendòu pì grant,
    cussì che la so ’parènsa nol và pierdìnt,

    cussì stu lušòu ca n’inglusa dut cuant,
    dal jodi da la cjàr’l sarà superàt,
    ch’encjamò sot cjera a è’n chistu istànt;

    ma di barlumièris no’n varìn afàt,
    pars’che i òrgans dal cuàrp a saràn fuàrs
    a dut sè che di dilèt ni sarà dàt.”

    Di chistu a si èrin prons tegnùs e necuàrs
    tant ’l un che ’l altri coru, “Àmen” dišìnt!
    dešideri cussì mostrànt paj so cuàrps muàrs;1290

    pa li màris1291, e no forsi par lòu stes volìnt;
    e paj pàris e chej che ben ghi volèvin
    prin d’otegni stu eterno aspièt lušìnt.

    Èco che’ntòr, par dut compaj, a jodèvin
    un lustri nasi p’intèns di chèl cal era
    che’i so ràis in tal orišònt dut a splendèvin.

    E coma ch’al tacà di prima sera
    la sù’n tal cjèl a s’jòdin ròbis nòvis
    cussì che la vista a pàr e a no pàr vera,

    a mi veva parùt lì che altri ànimis
    ta n’altri ziru jodi a si fèvin
    al di fòu da li prin’ circonferènsis.

    O sfavilà dal Spirt Sant, just lumìn!,
    com’ch’a jodi, incandesènt, i vevi provàt
    cuj me vuj che, domàs, no lu sufrìvin!1292

    Ma Beatrìs, biela e ridìnt, si veva mostràt
    davànt di me, che tra chès ch’i vevi jodùt
    par no vej la mins seguìt, ’ndavòu i vevi lasàt.1293

    I me vuj a vèvin alòr di nòuf1294 vùt la virtùt
    d’alsasi, e jodùt mi eri trasportàt
    besòu cun ic in ta na pì alta salùt.1295

    Mi eri ben necuàrt ch’i’eri pì’n alt rivàt
    pal ridi, com’un fòuc coloràt, da la stela,
    che pì ros dal sòlit mi’era someàt.

    Cun dut il me còu e cun che peràula
    che dentri ducju’i vìn, Diu ošanàt
    i vevi par vej vùt sta gràsia nova e biela.

    Tal me spirt no si veva ’ncjamò ’nfreidàt
    il colòu dal me laudà, che savùt
    i vevi che, dal jodi, luj lu vev’apresàt;

    che cun’un grant luši di rubìn ’ntinzùt
    tal miès di doj ràis jodùt i vevi doj lušòus,
    che dìt i vevi: “O Elios com’ch’in lòu ti s’jòt dut!”1296

    Com ch’jodi si fà, cun puntìns luminòus
    pìsuj’e grancj’, blancjastra fra i pòlos dal mont
    Galàsia, ca si gràtin’l cjàf òmis famous,1297

    cussì costelàs chej ràis’n tal profònt
    di Mars a fèvin il veneràbil sen1298
    ca unìsin i cuadràns ta’un rotònt.

    Chì pì fuarta ’è la memoria me dal inzèn;
    parsè che’n ta che cròus al lampava Crist
    cussì ch’jò no saj cjatà fòu un ešempli dèn;

    ma chèl cal cjoj sù la so cròus e’l seguìs Crist,
    mi scušarà par chèl ch’jò’i no pòl diši e’i tàs,
    ben jodìnt ta dut chel lušòu balenà Crist.

    Da’un bras al altri e fra’l pì alt e’l pì bas1299
    un sintilà s’jodeva di gjugjulùtis,
    pì di dut tal so unìsi e tal trapàs:

    cussì a s’jòdin, drètis e stuàrtis,
    svèltis e stràchis, rifašìnt la vista,
    duti che robùtis che, lùngis e cùrtis,

    tal raj si mòvin, cu li cuals si lista
    spes l’ombrena1300 che, pa la so protesiòn
    cun inzèn e art a otèn a pusta.

    E com’che giga1301 o arpa, cu la tensiòn
    di tanti cuàrdis un tintinà dols ghi crèjn
    a chèl che ben nol capìs la so funsiòn,

    cussì da li lus ca mi si mostràvin
    da la cròus’l vegneva’l sun di na cansòn
    ca ni estašiàva, sensa capì ’l ìn.

    Ca’ntendeva tant laudà’i capìvi benòn,
    che a mi “Risurìs’ e “Vìns” mi vegnèvin
    com’a chèl cal sìnt ma di capì nol è bon.

    Chisti melodìis tant gust a mi dèvin
    che fin a chel momènt lì nuja di nuja
    a veva vèncs tant dols che cussì leàt mi vèvin.

    A pareva chista na tant granda voja
    da pospòni il plašej di chej vuj1302 biej
    che’n chej mirànt dutl’ rest si ridùs’n nuja;

    ma chej ca jòdin che chiscju sigìj miej
    a fàn ogni bielesa pì’n sù ch’i zìn,
    e ch’jò no mi’eri’ncjamò voltàt a chej,

    di chèl ch’i mi acuši par scušàmi a pòsin
    scušàmi1303, jodìnt che jò i dìs il ver;
    pars’che’l plašej nol à chì’l so cunfìn,

    ma zìnt in sù si fà pì e pì sincèr.1304

    Cjànt Cuindicèšin
    La benevula volontàt ta la cual
    sempri si dìsfa ’l amòu che dret al suspira
    coma la cupiditàt ta chè1305 dal mal,

    sidina sidina fàt stà a vèvin che dolsa lira,1306
    cussì che tašùt a vèvin che santi cuàrdis
    che la destra1307 dal cjèl a mola e tira.

    Cuant maj a sarani al bon preà sòrdis
    che sostànsis che par dami coràgju
    di fàighi domàndis a èrin sidìnis stàdis?

    Al è un ben1308 che sensa fin a ghi planzi sù
    chèl che, par amòu di ròbis ch’etèrnis
    no sòn, il amòu ver al buta jù.

    Coma ta li nòs cujètis e pùris
    ràpit s’jòt un foghùt ogni tant
    che’l vuli al mòuf ta che plàcidi sèris,

    e’a pàr stela che’l so post a stà cambiànt,
    s’a no fòs che par indà ca s’impìa
    dut al è compaj e chèl al dura’un istànt;

    cussì dal bras ch’a destra’l para via,
    ai piè di che cròus al à corùt un astro
    da la costelasiòn brilànt di gloria;

    sta gema a no veva lasàt il so nastro
    ma pa la strica radiàl si veva movùt,
    someànt fòuc davòu dal alabàstro:

    svelt cussì1309 al era’l spirt d’Anchìs davànt vegnùt,
    se fede i vìn ta la nustra miej muša,
    cuant che’n Elišio dal fì si veva necuarzùt.1310

    “O sanguis meus, o superinfusa
    gratia Dei, sicut tibi cui
    bis unquam coeli ianua reclusa?”1311

    Cussì’l lumìn, ch’jò voltàt mi eri a luj;
    e’i me vuj a èrin dopo zùs a Beatrìs,
    che, zìnt chì e là, ’mbacuchìt mi vèvin i vuj

    che tant ridìnt a ardèvin di Beatrìs
    ca pareva che’i mès tocjàt a vèsin’l font
    da la me gràsia e dal me paradìs.

    Alòr, in tal jodi e’n tal sinti gjocònt,
    si veva metùt stu spìrit a contà ròbis
    ch’jò’i no vevi capìt pal so parlà profònt;

    intindùt nol veva di dìšmi ròbis scùris,
    ma ghi veva tocjàt, par via che’l so concèt

    tant pì alt al era dal capì daj òmis.

    E cuant che ’l arco dal so ruvìnt afièt
    sfogàt si’era, che’l so parlà ’l era jù vegnùt
    visìn di lì cal taca’l nustri intelèt,

    chistu stàt al era chèl ch'i vevi par prin comprendùt:
    “Che benedèt ti sèdis Tu, triùn e un,
    par vèighi a la siminsa me cussì ben tindùt!”

    E al veva dopo dìt: “Un bièl e lontàn dišùn
    che vegnùt mi veva’n tal leši’l libri grant1312
    che fòu nol lasa nisùn sen, ma nisùn,

    contènt ti’as fàt, fiòl me, stu lušòu, e tant,
    da’ndà ch’i ti parli, da che stesa1313 ’sistìt
    che l’àlis ’mplumàt ti’a par zì’n alt cussì tant.

    Che’n me’l to pensej al lus, ti pàr di vej capìt,
    da chèl che prin1314 al è, com’cal radièa
    dal’un il sinc e’l sèis, sè ben al è capìt;

    par chèl cuj ch’i soj e parsè ca ti somèa
    pì viva la me flama no ti domàndis,
    di ogni altra tal splendòu di st’asemblèa.

    E ti par just; chè, pìsuj e grancj’, i spìris
    di chista vita tal spieli a jòdin,
    tal cual, prin di pensalu, il pensej t’jòdis;1315

    ma pars’che dal amòu sant, ch’jò’i jòt da visìn
    e no mi’è maj fòu di vuli e m’implenìs
    di na voja dolsa, àltris ghi gòdin,

    cun buni peràulis, sigùris e fuàrtis,
    il volej to cal suni e’l to dešidej,
    ch’jò’i rispùnt par volej di altri lègis!”

    Voltàt mi eri a Beatrìs, che’l pensej
    me zà’a saveva e, ridìnt, un sen
    mi veva fàt che l’àlis vièrt ghi veva al me volej.

    Tacàt i vevi alòr cussì: “Il afièt e’l sen,1316
    cuant ch’jodùt i vèis la prim’ ecualitàt,
    compàis vi sòn stàs dàs, ch’ognùn adès al tèn,

    chè’l soreli che àrdi vi’a fàt e luminàt
    cul cjalt e cu la lus1317, in dut al è compaj,
    che chist a chèl nol pòl èsi paragonàt.1318

    Ma voja e argumìnt ’n taj mortaj,1319
    pa la rašòn ca vi’è manifesta,
    àlis da li stèsis plùmis no ùšin maj;

    jò, duncja, ch’i soj mortàl, i sìnt chista
    dišegualitàt, e par chèl i ringrasièj
    cul me còu par chista paterna fièsta.

    E alora, topàs bièl, ti suplichèj,
    te che chistu presiòus gjojèl t'ingèmis,
    di dìšmi’l to nòn—èco’l me dešidej.”

    “Contènt di vèiti fra li me ramàsis1320
    i soj belzà stàt; jò’i soj la to radìs”:
    dìt ghi veva cussì a li me peràulis.

    E pì ’ncjamò al veva dìt: “Chèl dal cual si dìs
    che’l to nòn al vèn, e che sent’àis e pì
    ziràt al à’l mont’n ta la prima curnìs,

    il to bišàvul al era e me fì:
    pròpit ben a zarès se la so fadìja
    lungja1321 cul to fà ti vès da scurtàighi.

    Florensa dentri da la mura vecja,
    da’ndà ca cjoj ’ncjamò la tersa e la nona,1322
    a viveva moderada e sensa pecja.1323

    Cjadenuta no veva nè corona,
    nè còtulis ornàdis nè sintùra
    che’l vuli a fès tirà pì da la persona.

    No ghi fèvin, nasìnt, encjamò poura
    li fiis al pari; chè’l timp e li dòtis
    no’èrin’ncjamò fòu d’ogni mišura.1324

    Non d’èrin cjàšis di famèa vuèjtis;1325
    nol era ’ncjamò rivàt Sardanapàl1326
    a mostrà sè ca si fà’n ta li cjàmaris.1327

    Encjamò nol era vinsùt Montemàl
    dal vustri Usieladòu che coma vinsùt
    tal zì’n sù, cussì al sarà’n tal so cal.1328

    Cun sintùra di coràn e vuès i’ai jodùt
    Belincjòn Berti, e sensa truc fasi avànt
    la so fèmina, ch’era naturàl in dut;1329

    Chej dal Nerli e dal Vecju lì davànt
    i jodevi, contèns, cun pièl scujèrta,
    e li so fèminis ca filàvin cjantànt.1330

    Furtunàdis lòu! ch’ognùn’era certa
    di vignì lì soterada1331, e nisuna
    pa la Fransa, a era lì tal lièt dešerta.1332

    Una a tindeva’l nini’n ta la cuna
    e cul ninanana lu consolava,
    che paj genitòus ’ndà’n èria roba pì buna?

    Che altra’nvensi, mentri ca filava,
    fiàbis daj Trojàns a la so famèa
    —e pur di Fièšul e Roma—ghi contava.

    Ta chej timps a sarès stada na maravèa
    na Cjanghèla o un Lapo Saltarèl
    com’ch’adès’l sarès Cincinàt o Cornèa.1333

    Ta’un cussì ripošàt e ta’un cussì bièl
    vivi di citadìns e ta’un so Cristiàn
    ambiènt ch’alora al era chistu ostèl,

    Maria mi veva dàt, clamada dal sigà san;1334
    e’n ta chel antìc Batisteri1335 vustri
    fàt i eri stàt Cjasaguida e cristiàn.

    Morònt mi’era fradi, e Elišeo n’altri;
    la me fèmina’era da Val di Pat,1336
    e da là’l vèn il nòn di Alighieri.

    I’ai dopo seguìt ’l imperatòu Coràt;1337
    e pa li me òperis al veva vùt la gràsia
    di ricognòsimi, e cavalièr i veva fàt.

    Davòu ghi eri zùt cuntra la malìsia
    da la lès di chel pòpul cal ušurpèa
    par colpa daj pastòus1338, la vustra gjustìsia.

    Da che zentàja—eše maravèa?—
    dal mont fals i eri stàt alòr disleàt
    che par amòu so tant’ànimis al plèa;

    e dal martìri a chista pas i eri rivàt.

    Cjànt Sedicèšin
    O nobilitàt dal nustri sanc, se tu puarèt
    la zent zì cussì tant in gloria i ti fàs
    ca jù indà che flap al è’l nustri afièt,

    na maravèa maj no ti mi saràs;
    pars’che là che’l nustri apetìt maj nol è sviàt,
    tal cjèl i dìs, gloria i vevi sintùt, e pas.1339

    Ti sòs tu com’un mant ca si tèn prest scurtàt
    che, s’a no si lu slungja’un puc di dì’n dì,
    coma cun fuàrfis a lu tèn’l timp ben tajàt.

    Cul “vu”1340 che par prin i vìn jodùt Roma sufrì,
    e che la so famèa no’a pì tant ušàt,
    alora i’ai di nòuf scuminsiàt a partì;

    ma Beatrìs, ca no mi veva maj lasàt,
    ridìnt, a pareva chè ca veva tosùt
    al prin fal di Ginevra, com’che scrìt a è stàt.1341

    “Vu’i sèis me pari,” a diši mi eri metùt;
    “Vu’i mi dèis di parlà gran cunfidènsa;
    vu’i mi tegnèis alt, cussì che jò’i soj pì che jò’n dut.

    La me mins a gòt cussì tant di sè stesa,
    e dapardùt di contentèsa a s’implenìs,
    ca no si romp di tanta ’legresa.

    Alòr, bon pari, i vuej ch’i mi dišèdis
    cuj ca èrin i vustri vècjus, e com’che’i àis
    a èrin ta’i vustri prins mèis e dìs.1342

    Dal pioràr di San Zuan s’eše ch’i pensàis?1343
    com’ al èria alora? E li zens cuj ca èrin
    ulà di pì grant mèrit, s'i vi recuardàis?”

    Com’ch’al soflà dal vint àrdi pì ben i jodìn
    la flama dal cjarbòn, jodùt i vevi che ulà
    al me dols diši pì’l luševa’l lumìn;

    e com’ch’ai me vuj si feva la lus pì biela,
    cussi cun vòus Oh cussì biela e dolsa,
    ma no cun chista moderna favela,

    dìt mi veva: “Dal dì dal prin ‘Ave,’ com’si sà,
    che dal so part me mari, ca è santa,
    cun me liberàt si veva da la gravidansa,

    al so Leòn ben sincsènt e sincuanta
    e trenta vòltis al era vegnùt chistu fòuc
    a’nflameàsi di nòuf sot ogni so planta.1344

    Chistu’a basta sinti daj vècjus, zent di sest;
    cuj ca èrin e da’ndà che vegnùs a èrin
    al è miej’l taši che’l discori onèst.1345

    Ducju chej che, che volta, chì a podèvin
    àrmis partà fra Mart e il Batista1346,
    il cuint a èrin di chej ch’adès chì a vìvin.

    ma la citadinansa, ca e adès mista,
    di Cjamps, di Certaldus e, sì, di Feghìn,
    a era pura fin al ùltin artista.1347

    Oh cuant ca sarès miej èsighi visìn
    da li zens ch’jò’i dìs, e a la Galusa
    e al Trespiàn di vej il vustri cunfìn,

    che dentri vèilis e sopuartà la spusa
    dal contadìn di Guigliòn e di Signa,
    che’l vuli par baratà sempri’l gusa!1348

    S’a no ghi fòs stada a Sešar madrigna
    che zent che tant miej da curà’l mont ’varès
    e coma mari al fì èsighi benigna,

    un tal1349, fàt fiorentìn, al cambia’e smercja’dès,
    invensi di zì dret là daj Similfòns,
    elemošinànt, com’i so àvos puarès;

    Montemurlo’l sarès encjamò daj Cons;
    a sarèsin i Sercuj sot’l plevàn d’Acòn,
    e forsi in Valdigràf i Bondajmòns.1350

    ’L inflùs di zens nòvis al crèa cunfušiòn
    e chistu al è sempri’un mal pa li contràdis,1351
    com’che mal ghi vèn a un cal è mangjòn;

    un toru svuàrp a colà pì svelt ti lu jòdis
    che n’agnela svuarba; e spes a taja
    di pì e tant miej una che sinc spàdis.

    Se tu ti vuàrdis Luni e Urbisalia
    com’ca sòn zùdis, e coma ca zaràn
    davòu di lòu Chiuši e Sinigalia,1352

    di sinti com’che li stìrpis a disfasi’a vàn
    no ti sarà nè roba nova nè dura
    cuant che clar a è ch’encja li sitàs na fin a àn.

    Ca mòri dut a è roba sigura,
    e vuàltris pur, ma la muàrt’n cualchiduna1353
    ben a si plata; ma la vita puc’a dura.

    E com’che’l zirà dal cjèl da la luna
    sempri’l cujèrs e’l discujèrs li spiàgis,
    cussì a Firense ghi fà la furtuna:

    par chèl un nol à di fasi maravèis
    s’jò a parlà’i mi mèt daj als Fiorentìns
    ca’an li so grandi làudis’n tal timp platàdis.

    Jodùt i’ai jò’i Ugos e’i Catelìns,
    i Filìps, i Grecs, i Ormàns e’i Alberìcs,
    zà’n tal calà, ma ilùstris citadìns;1354

    e di chej’n daj jodùs, tant grancj’ che antìcs,
    cun chèl da la Sanèla, chèl da l’Arga,
    e Soldanièrs e Ardìngas e Bostìcs.

    Là di che puarta ch’adès a è carga
    di cussì tanta cativèria in dut,
    ca’nfondarà sta barcja1355 di maj cussì carga,

    I Revignàns a èrin, da’ndà che vegnùt
    al era’l cont Guido e ducju chej che’l nòn
    di Beluncjòn a àn in sèguit otegnùt.1356

    Chej che da la Preša a savèvin zà benòn
    coma governà, e chèl dal Galigaj
    zà di oru a vèvin il pòmul dal so nòn.1357

    La strica dal Gris1358 era granda asaj,
    com’pur i Sachès, Zòucs, Fifàns e Barùs
    e Gjaj e chej che ros a doventàvin pal staj.1359

    La sòcja che cresi a veva fàt i Calfùs
    a era zà biel’e grosa, e zà magistràs
    a èrin i Sìsios e i Arigùs.

    Oh cuant ben ch’jodùt i’ai chej stàs disfàs
    da la so rogansa! E li bàlis d’oru1360
    flurì a fèvin Firense in ducju i so gran fàs.

    Cussì a fèvin i pàris di chej che di oru,
    cuant che la vustra glišia’l vèscul no veva,
    gràs si sòn fàs sintàs a consistoru.1361

    Che rasa di zent ’rogànta, ca è belva
    cun chèl cal scjàmpa, ma s’jodi un’l fà’l dint,
    o’l tacuìn, na pioruta a fasi jodi a và,

    se pur zentuta, zà si zeva ’ngrandìnt;
    chist no ghi zeva dret a Bertìn Donàt,
    che’l misièr al à chej1362 dopo fàt parìnt.

    Belzà al era’l Caponsàc tal mercjàt,
    da Fièšul vegnùt, e belzà al era
    un bon citadìn Gjuda, e’l Infangàt.

    I dìs na roba ’ncredìbil ma vera:
    tal sìrcul di miès si’entrava pa na puarta
    ca cjoleva’l nòn da chej da la Pera.1363

    Ognùn che la biel’insègna al parta
    dal grant baròn, cun che stima e nòn
    ch’a recuardà il dì di San Tomàs ni parta,

    da luj tìtul e patrimoni cjòls a sòn;
    encja se cul pòpul vuej si tèn unìt
    chèl cal à cun fàsa ornada benòn.1364

    Gualtièrs e Importùns zà a stèvin pulìt;
    e’l Borc encjamò pì cujèt’l sarès
    se’l bacàn di cers visìns1365 nol vès subìt.

    La cjàša ca’a caušàt il vustri planzi e sighès
    pal just disprès che caušàt vi’a la muàrt,
    e partàt vi’a al scunfuàrt ch’i vèis adès,

    onorada a era, sensa tuàrt:
    O Bonbelmònt, se mal ch’a scjampà ti’as fàt
    da li so nòsis par cjatà t’altri bras cunfuàrt!1366

    Scontèns a sòn tàncjus che’l cjèl a varèsin laudàt
    se Diu a Ema ti vès concedùt
    cuant che par prin in sitàt ti’èris rivàt.

    Ma’a che sema di piera1367 ghi’a convegnùt
    —chè ca vuarda’l punt—che Firense a finìs
    che pàs che par un bièl puc a veva vùt.

    Cun chisti zens e cun lòu pur cun àltris,
    ta sta calma Firense i vevi jodùt
    che rašòn no veva di spandi làgrimis:

    cun sti zens d’jodi la Gloria i’ai podùt
    dal so pòpul, e just, tant che’l so gìlio
    maj nol era cul cul in sù stàt metùt,

    nè maj al era doventàt ros, stu gìlio.1368

    Cjànt Dišisietèšin
    Coma chèl zùt a Climenè, sigùr volìnt
    èsi di sè che da n’altri’l veva sintùt,
    che pur vuej il pari al fì di dà tant no si sìnt;1369

    tal i’eri jò, e’i eri cussì stàt sintùt
    da Beatrìs e pur da chel sant lumìn
    che prin par me dal so post si veva movùt.

    Par chèl ic “Èco, fà che ben a lùšin
    i to dešidèris,” mi veva dìt, “ cussì che chìscjus
    ben segnàs tal so flameà a vègnin,

    chè, se’i to pensèis zà i cognosìn dùcjus,
    il to parlà lo stes ti tèn abituàt
    a diši ‘I’ai sèit’ cuant che’i làvris ti’as sùs.”

    “O antenàt me che tant i ti tèns levàt
    che com’che ta’un triàngul li mins terènis
    doj ànguj vièrs no’an maj cjatàt,1370

    cussì tu’i t’jòs li ròbis contingèntis
    prin che’n sè a sèdin, ben mirànt il punt
    ch’al stes timp dùtis al jòt li èpochis;

    cuant che cun Virgìlio i’eri, punt par punt,
    sù pal mont che li ànimis al cura,
    e pur cuant che jù’i zèvin tal mont defunt,1371

    dìt mi’era stàt da la me vita futura
    roba seria, ma ch’a ogni violenta
    scòsa ic a si varès tegnùt dura.

    Par chèl a sarès la me voja contenta
    di savej sè che’l cašu mi tèn visìn;
    ch’un folc ca s’jòt rivà di fà mal al stenta.”

    Cussì ghi vevi dìt alòr a chel stes lumìn
    che prin mi veva parlàt; e com'ca veva volùt
    Beatrìs li me vòis si averàvin.

    No cun stupidàdis, che’l mont pagàn, dut,
    inviscjà si lasava prin che ’l Agnèl
    paj pecjàs dal mont a murì ’l era zùt,

    ma cun peràulis clàris e cun bièl
    Latìn precìs dìt mi veva chel amòu paterno,1372
    che’nglusàt al era’n tal so ridi bièl:

    “La contingensa, che fòu dal cuaderno
    da la vustra matèria a no si spànt,
    ben joduda a’è dal vuli eterno:

    necesaria a no và par chel doventànt,
    com’ca no và dal vuli 'ndà ca si spièla
    na nàf che la curìnt a stà jù menànt.1373

    Da là, cussì com’ca vèn ta l’orèla
    la mušica dolsa dal organo, mi vèn
    tal vuli il disèn da la to tela,1374

    com’ch’ešiliàt al era stàt Ipòlit d’Atèn
    par cauša da la so crudèl madrigna,1375
    a ti pur zì fòu di Firense ti convièn.

    Chist a si vòu e zà’a si s’impegna,
    e prest’l sarà fàt da chèl ca ghi pensa
    là’ndà ch’a baratà Crist dut’l dì si s’impegna.1376

    La colpa davòu ghi zarà, com’si sà,
    a la banda urtada, ma la vendeta
    a mostrarà il ver ca la dispensa.

    Ti lasaràs ogni roba, puareta,
    che pì a ti plàs; e chista a è la frecja
    che ’l arco dal ešilio par prin’l saèta.

    T’jodaràs cuant amàr ca ti sarà’n bocja
    il pan d’àltris, e cuant ca saràn dùris
    da scalà li scjàlis cuant ca tocja.

    E chèl che pì ti pešarà’n ta li spàlis
    a sarà che compagnìa, bruta e trista,
    ch’i ti zaràs a cjatà’n ta che cjèris;

    sta mata di zent, sensa Diu e’ngràta,
    ti si farà cuntra; ma dopo, e no tant,
    a varà ic—no tu—la muša rota.

    La so bestialitàt a zarà ben mostrànt
    sta marmàja; cussì che par te a sarà miej
    da stu bacàn èsiti tegnùt distànt.

    Il prin rifugjo ch’i ti pod’ràs vej
    cun benvolej al sarà dal grant Lambart,1377
    che’n ta la scjala’l parta’l pì sant1378 daj usièj;

    che di te a varà un sì grant riguàrt
    che tra’l fà e’l domandà, fra di vuàltris
    prin’l sarà chèl che cuj àltris al è pì’n ritàrt.1379

    Cun luj t’jodaràs chèl1380 che, nasìnt, tràcis
    al à vùt—e bùnis—da che stela fuarta,1381
    che’n tal mont lu faràn fà grandi ròbis.

    I no saj se la zent si è zà necuàrta
    che zà par nòuf àis, ta la so zòvin etàt,
    atòr di luj sti ròdis1382 fàt ghi vèvin scorta;

    ma prin che’l Guasc il alt Rico’l vedi ’nganàt,
    sintìlis s’jodaràn da la so virtùt1383
    pal disprès paj sfuàrs e bès belzà mostràt.

    Cuant che da li so magnificènsis savùt
    si varà, alòr nencja i so nemìs
    di luj tegn’si da tabajà no pod’ràn dal dut.

    Ta li so mans a è miej ch’i ti ti mètis;
    luj’l sarà cauša di tancju sestamìns,
    condisiòns cambiànt par zèns siòris e puòris.

    E’i ti tegnaràs scrìt in ta la mins
    di luj, sensa dìšilu”; e dìt al veva ròbis
    incredìbilis a chej ca èrin prešìns.

    E dopo al veva dìt: “Fiol me, adès tu ti capìs
    chèl ca ti’è stàt dìt; èco li insìdiis
    ca ti vegnaràn entri pus àis mostràdis.

    Ma’i no vuej che’i to paešàns t’invidièis,
    che tant a si slungjarà la to vita
    pì’n là dal castìgu da li so cativèris.1384”

    Dopo che, tašìnt, chista ànima santa
    da tesi mostràt a veva di vej finìt
    la tela che da me ghi’era stàt data,

    tacàt jò i vevi, com’un che plen di dùbit,
    consej ghi domanda a na persona
    che tant ghi plàs e che dut a tèn capìt:1385

    “Ben i’jòt, pari me, com’ca si spiròna
    il timp vièrs di me par tègn’mi ben zveàt,
    che pešu a’è par un ca si bandòna;1386

    alòr dal ocorìnt mi tegn’raj armàt
    cussì che se’l post che pì mi plàs cjòlt mi vèn,
    fòu d’àltris pal me rimà no vegnaraj butàt.

    Jù’n tal mont che di amarèsis al è plen
    e’n tal mont che’nsima al à’l bièl gjardìn
    che paj vuj di Beatrìs jodùt i’ai, e ben,

    e dopo’n ta chej poscj’ als che cussì tant a lùšin
    savùt i’ai chist e chèl che se da contà i vès,
    di savòu fuàrt tàncjus lu cjatarèsin;

    E s’jò al ver di èsi timidùt i varès,
    da chej i no vegnarès maj recuardàt
    ch’antìc jodaràn il timp ch’i vivìn adès.”1387

    La lus ridìnt ca’nglusava’l me antenàt,
    presiòus gjojèl, a sfavilà si veva metùt
    com’un raj dal soreli ta’un spièli doràt;

    e chistu al veva dìt: “Dom’un còu cal è brut
    par vej di sè o d’àltris vergogna
    al volarà che tu ti tàšis dal dut.1388

    Lo stes, na volta netada la fogna,
    và a mostràighi a dùcjus 1389la to višiòn,
    e ca si gràtin pur chej ca àn na rogna.

    Che se’nsindiòša’sarà la so lesiòn
    al prin bocòn, un bièl puc di nudrimìnt
    a lasarà na volta digerida benòn.

    La to vòus a farà pròpit coma’l vint
    ch’a li pì alti pùntis a ghi dà frustàdis
    e a tì onòu e riconosimìnt.

    Ma mostràdis ti sòn ta chisti ròdis,
    tal alt mont e’n ta la val doloroša
    encj’ànimis par grandi ròbis famòšis,

    che’l spirt di chèl cal sìnt a nol ripoša
    nè maj si ferma su ešempli cal sedi
    puc cognosùt o platàt’n ta na buša,

    o che, par altri, rišàlt a nol fedi.

    Cjànt Dicjotèšin
    Dal so verbo si godeva luminòus
    chel spièli beàt, e jò i stevi gustànt
    il me, temperànt dut’l dols cul sindiòus;1390

    e che fiòla ch’a Diu mi steva menànt
    dìt mi veva: “Cambia pensej; pensa che visìn
    jò’i soj di chèl1391 che’i maj al và liberànt.”

    Voltàt mi eri cuj vuj ca mi lušèvin
    vièrs la biela vòus dal me cunfuàrt,
    e’i tàs dal ben che chej vuj sans mi volèvin;

    no parsè che dal me parlà mi fidi dom’in part,
    ma pa la mins ca pòl fà doma chel tant
    se pì ch’judada no vèn dal alt, e fuàrt.

    Di chel momènt, cuant che ic i stevi vuardànt,
    doma chist i pòl diši, che il me afièt
    lìbar al era d’ogn’altra voja, dut cuant,

    fin che il plašej eterno, che dirèt
    al luševa in Beatrìs, su me pur
    a si rifleteva dal so bièl aspièt.

    Alòr, cu la lus di un ridi bièl e pur,
    ic dìt mi veva: “Vòltiti e scolta;
    di paradìs al di fòu daj me vuj an d’è pur.”1392

    Com’che uchì a si jòt cualchi volta
    la voja che’ tal jodi, s’a è tanta,
    da ic a vèn duta l’ànima cjolta,

    cussì, tal sflameà da la lus santa
    che voltà mi veva fàt, la so1393 brama jodùt
    i vevi che di parlami a'n veva tanta.

    E al veva tacàt: “Chi sù ch’i ti sòs vegnùt,
    in ta stu àrbul cal vif dal insima,
    che maj no si sfuèa e che sempri’l fà frut,

    i spirs a sòn beàs, che la jù, prima
    da vignì’n tal cjèl a èrin ognùn famòus,
    tant da vej da li mùšis granda stima.

    E alòr vuarda ben ta’i bras di sta cròus:
    chèl ch’i minsonaraj, lì’l farà chel àt
    che’n ta na nula’l fà’l so lamp1394 luminòus.”

    Pa la so cròus jodùt i vevi un lušòu tiràt
    dal nòn Gjošuè, apena’pen’ minsonàt;
    che’i no saj se’l diši al era prin dal fàt.

    E cuant che Macabeo’l era stàt nominàt
    èco un altri1395 cal vegneva rodolànt,
    e dal godi al era stu tròtul animàt.

    Cussi par Carlo'l Grant e par ’l Orlànt,
    doj ch’atènt seguìt al veva'l me sguàrt
    com'che’l vuli’l seguìs il so falcòn svualànt.1396

    Dopo tiràt a vèvin Gulielmo e Renoàrt
    e encja’l duca Gotfrèit la me vista
    ’nta che cròus, coma pur Berto Guiscart.1397

    Alòr, cun l’altri lùcis’n motu’n ta sta pista,
    mostrat mi veva l’ànima ca mi veva parlàt
    cuant che cun chès tal cjantà a er’artista.

    A la me destra mi eri alòr voltàt
    a Beatrìs par jodi s’al me dovej,
    cun peràula o cun sen, mi tegnès guidàt;

    e jodùt i vevi i so vuj lušìns e biej,
    lùstris di legrìa, che il so aspièt
    i’àltris al vinseva e’l so ùltin parej.1398

    E pròpit coma, par sinti pì dilèt
    tal ben fà, ’l omp di dì in dì, plan planìn
    a si necuàrs cal fila sempri pì dret,

    cussi mi eri rindùt cont che lì ch’i èrin
    dut’l cjèl cresùt al veva il so arc1399
    jodìnt chel miràcul1400 ch’i vevi visìn.

    E com’ca si tramuta’n ta’un pisul arc
    di timp na fruta in blanc, cuant che’n muša
    a discarga da la so vergogna’l car’c,1401

    cussi ai me vuj, vìnt voltàt la muša,
    al era’l candòu pì dols da la sesta stela1402
    che ta’un tic e tac ni veva fàt di cjaša.

    Jodùt i vevi'n ta che stela buna’e biela
    il luši dal grant amòu che lì al era
    paj me vuj scrivìnt la nustra favela.1403

    E coma grus ca si àlsin da la cjera,
    cuaši godìnt di diši ca èrin pasùdis,
    a crèjn na tonda o altra schiera,

    cussì’n ta li lus li santi creatùris
    svualànt a cjantàvin, e’a fašèvin
    un D o’un I o’un L cu li so figùris.

    Prima, cul so cjantà a si movèvin;
    dopo, doventànt un di chiscju dišèns,
    a stèvin fers un puc e a tašèvin.

    O divina Pegasèa1404 che’i nustr’ inzèns
    par timp e timp ti fàs che gloriòus a rèstin,
    e cun chej pur li nustri sitàs e regns,

    ’luminèjmi di te, che spic a fèdin
    sti figuris com’ch’jò li’ai concepìdis:
    che’n ta scju vers’l to podej dùcjus jodi a pòsin!

    Sinc vòltis sièt si èrin alòr mostràdis
    vocals e consonàntis; e notàt
    i vevi sti pars coma ch’jò li vevi jodùdis.

    ‘DILIGITE IUSTITIAM’ ben oservàt
    i vevi sè che par prin’era chì pituràt,
    da QUI IUDICATIS TERRAM1405 seguitàt.

    Tal EM dal cuint vocabul dut ordinàt
    al steva ogni spirt, cussì che Gjove stes
    d’arzènt al fasava stu luši doràt.

    E pì lùcis jodùt vignì jù a vèvin i vuj mès
    e pojàsi tal colm dal EM, da indà
    che’l ben pì alt a laudàvin, dùtis chès.1406

    Dopo, com’ch’al bati di na sclampa brušada,
    na nula si’jòt saltà fòu di falìscjs
    che paj vilàns a’è roba furtunada,

    èco alòr il lampà di mil lùcis,
    e pì, zì’n sù t’jodèvis, o tant o puc,
    par volej di chèl1407 ca li veva ’mpiàdis;

    e cuant ch’ogni lumìn al era zùt tal so lòuc,
    i vevi 'l cjàf e’l cuèl di n’acuila jodùt
    vignì fòu dal dišèn ben clar di stu fòuc.

    Il pitòu di dut chistu, mestri nol à maj vùt;
    ma mestri ’l è luj, e da luj a vèn fòu
    la virtùt ca informa1408 i nìs dapardùt.

    I altri beàs, che contèns ognùn di lòu
    a parèvin d’èsi’n ta la M ingiliàs,
    puc’a puc pal usièl jodùt si ghi veva'l còu.1409

    O biela stela, cuanti gèmis ch’i ti’as
    ca mi mostrin che la nustra gjustìsia
    a vèn da scju cjèlos ch’i ti tèns ’ngemàs!

    Par chèl jò i prej la mins che inìsi a
    ghi dà al motu to e virtùt che ben
    a vuardi da’ndà che’l fun’l vèn che’l to raj’l vìsia;1410

    cussì che n’altra volta’l mostri’l so disdèn
    di dut chel baratà dentri dal templi1411
    che daj màrtirs che fàt lu vèvin al era plen.

    O soldàs sans dal cjèl che jò’i contempli,
    lotàit fuàrt par chej che la jù in cjera
    pierdùs a sòn par via dal brut ešempli!

    Cu li spàdis si feva na volta guera;
    ma ’dès a la fàn chej ch’al cjòli a sòn atìfs
    il pan1412 che’l bon Pari a nisùn maj’l siera.

    Ma tu che doma par scancelà1413 ti scrìfs,
    pensa che Pieri e Pauli, che muàrs a sòn
    pal cjamp1414 ch’i ti guàstis, a sòn encjamò vìfs.

    Tu ti pòs ben diši: “Jò’i saj sè ca è bon;
    jo’i vuej doma chèl che besòu al à vivùt
    e ca àn pal saltusà martiriàt’n tal salòn;

    jò il pescjadòu i no cognòs, nè’l Paulùt.”1415

    Cjànt Dicjanovèšin
    Davànt di me i jodevi cun l’alis vièrtis
    il bièl dišèn1416 che cun chel so godi grant
    a fèvin l’ànimis ulì unìdis.

    Ogn’un’a pareva un rubìn che tant
    cun’un raj di soreli ardìnt al stès
    che ai me vuj si rifleteva brilànt.

    E chèl che a contà i mi mèt adès,
    dìt nol è maj stàt, nè scrìt da vingjòstri,
    nè d’inventalu nisùn maj s’insumiarès;

    ch’jodùt i vevi e pur sintùt i vevi il rostri1417
    che al “jò” e al “me” a ghi dà vòus
    invensi di ušà il “me” e’l “nustri.”1418

    E alòr: “Par èsi bon e gjudisiòus,
    ešaltàt i soj jò chì a che Gloria
    che di pì no si pòl èsi dešideròus;

    e’n tal mont i’ai lasàt la me memoria
    buna, tant buna, ma che li zens trìstis
    a làudin ma a no seguìsin par nuja.”

    Cussì dom’un calòu di tanti bòris
    sinti si fà, com’che da tancju amòus
    un sun sòu si sinteva da li so bòcis.1419

    E alora jò: “O semprivèrs flòus
    dal eterno bon godi; che pur dom’un
    someà mi fèis ducju i vustri odòus,

    sodisfàit suspirànt il me grant dišùn
    che par cussì tant timp mi’a lasàt plen di fan,
    che’n tal mont di cjoli nol è stàt bon nisùn.

    Jo’i saj ben che se’n cjèl ta'un altri reàn1420
    sempri a si spièla il volej divìn,
    puc’n vu a si riflèt, e sensa velàn.

    Ben i savèis ch’i mi tèn pront e visìn
    par scoltavi; i savèis cual cal è chel
    dùbit che’n mins maj nol vòu stami sidìn.”

    Coma un falcon cal vèn fòu dal cjapièl,1421
    al mòuf il cjàf e l’àlis al bàt contènt,
    granda voja mostrànt, fašìnsi dut bièl,

    cussì al fasi jodùt i vevi dut intènt
    stu sen, da gràsia divina festegjàt
    cun chel dols cjantà che là’n alt al è sempri prešènt.

    E tacàt al veva: “Chèl che’l compàs al à slungjàt
    fin a la fin dal mont, e dentri di chel trat
    il misteriòus e’l manifest al à lasàt,

    nol à’l so valòu podùt lasà cussì stampàt
    dapardùt ’l univèrs, che il so verbo,
    infinìt, parzora di dut’l fòs restàt.

    E a è par chèl che il prin superbo1422
    che pì grant al era d’ogni creatura,
    crut al era colàt crodìnt di savej pì dal verbo;

    e da chistu s’jòt ch’ogni inferiòu natura
    un vàs masa pìsul a’è par dut chel ben
    sensa fin e che’n sè cun sè’l mišura.1423

    Duncja la nustra vista, ch’al pì a tèn
    doma cualchidùn daj ràis da la mins
    che dùtis li ròbis dal mont a contèn,

    a no pòl da se stesa tegni a mins
    tant che’l so prinsìpit1424 a no s’interna
    tant pì’n là daj nustri sòlis sintimìns.

    Cussì che’n ta la gjustìsia eterna
    il disèrni cal risèif1425 il vustri mont,
    coma vuli tal mar, dentri a s’interna;

    che, par tant che da la riva’l jòt’l font,
    lontàn tal mar no lu jòt, cal è lo stes
    lì, ma platàt’l tèn il so èsi profònt.

    Lustri nol è, s’a nol vèn dal serèn stes
    che maj si turba; ma ’l è ’nvènsi dut scur,
    o par pasiòn da la cjàr o velèn daj bès.1426

    Adès che chel post profònt ti sòs sigùr
    ca ti platava la gjustisia viva,
    che fin a capìla ti’era stàt dur;

    che chist ti dišèvis: ‘un al nas’n riva
    dal Indus, indà che nisùn al da lesiòns
    su Crist, nè di luj a leši o scrivi al và;

    e’l so volej e li so buni asiòns,
    par cuant che’l nustri rašonà’l jòt,
    sensa pecjàt tal diši o vivi a sòn.

    Sensa fede o batièšin al mòu: jòt—
    parsè’l vegnia condanàt stu puòr’on?1427
    ’ndà a eše la so colpa se luj nol cròt?1428

    Cuj sotu tu da mètiti tal cjadreòn1429
    par gjudicà da miàrs di mìis di lontàn,
    che d’jodi nencja na cuarta’n là no ti sòs bon?

    Chej che voja di zì’n tal sutìl a’an,
    se guidàs da la scritura i no fòsis,
    rašòns di dùbit i'n varèsis a plena man.

    Oh nemaj da la cjera! Oh mins sglònfis!1430
    La prima volontàt, ca è’n sè tant buna,
    e ca è’l pì grant ben, sempri lì a è, tal so post fìs.

    Ogni roba a è justa se cun ic a è una:1431
    roba creada’l ben a sè’a no tira,
    ma ic, risplendìnt, a ognùn lu dona.”1432

    Com’che’nsima’l nit zvualànt a zira
    dop’che la cicògna’l past ghi’a dàt ai fìs,
    e com’che chèl cal è pasùt al amira,

    cussì si veva fàt1433, e cussì alsàt i vevi li sèis,
    la figura benedeta, che l’àlis
    a moveva sburtàdis da tancju consèis.

    Atorotòr svualànt a cjantava: “Li nòtis
    mès, a’è clar, i fèis fadìja a capìlis;
    il pensej di Diu pur’i no comprendèis.”1434

    Al cujetasi di che lustri flàmis
    dal Spirt Sant ch’encjamò ’l era’n tal sen
    ch’ai Romàns ghi veva dàt riverènsis,

    di nòuf al veva tacàt: “Chì sù, in ta chistu regn,
    maj nol è vegnùt nisùn ca nol crodès in Crist
    nè prin nè dopo cal vegnès ’nclaudàt tal lèn.

    Ma jòt: tàncjus di lòu a sìghin ‘Crist, Crist!’
    e’n tal dì dal judìsi a saràn pì lontàns
    di luj1435 che chej che maj cognosùt no’an Crist.

    E l’Abisìn’l danarà chiscju Cristiàns
    cuant ca si spartiràn chisti do scuèlis,
    una sempri siora e l’altra’n taj dàns.1436

    Se dišarani i Persiàns ai re vùstris?
    Coma a jodarani chel libri vièrt
    ’ndà che li pècis sòs a sòn dùtis scrìtis?

    Lì s’jodarà, tra l’òperis d’Albert,1437
    chè che fra puc a scrivarà la pena
    su chèl ca cambiarà’l regnu di Praga’n desèrt.1438

    Lì a s’jodarà’l mal che là dal Sena
    al caušarà, falsificànt bes a plen,
    chèl che’l cinghiàl’l farà crepà, cun pena.1439

    Lì di che supiàrbia s’jodarà il sen
    che màt a fà doventà ’l Inglèis e’l Scosèis
    che bòis no sòn di restà tal so terèn.

    La lusùria a s’jodeva e li coròtis plèis
    di chèl di Spagna e di chel re Boèm,
    che virtùt maj ’la vùt, ma doma brus plašèis.1440

    Si gh’jodarà al suèt di Gjerusalèm
    segnada cun una I la so bontàt,
    ma l’opòst ghi sarà segnàt cu na em.1441

    S’jodarà l’avarìsia e la viltàt
    di chèl che vuardiàn al è da l’išula dal fòuc
    ’ndà ch’Anchìs finìt al veva la so lungja estàt;

    e par da n’idea di cuant cal è luj puc
    a bastaràn un pu’ di lèteris scurtàdis
    ch’un biel puc ni dišaràn cul diši puc.1442

    E s’jodaràn pur li òperis spòrcis
    dal barba1443 e dal fradi che na nasiòn
    a’an dišonoràt e pur do corònis.

    E chej che re dal Portogal e Norvegja a sòn,
    lì si cognosaràn, e chèl di Rasa1444
    che cuj bès di Venesia al veva fàt puc di bon.1445

    Beàda Ungaria s’a no si lasa
    pì malmenà! e beàda Navàra
    s’a si armàs dal mont1446 ca la fàsa!

    E ducju’an di crodi che par capara
    di chistu, Nicošia e Famagosta
    fuàrt si làgnin pal nemàl di so cjera1447,

    che d’imbànda daj àltris no si scosta.

    Cjànt Vincjèšin
    Cuant che chèl che lus a dut il mont ghi dà,
    dal nustr’emisferi jù’l vèn e’l và via
    cussì che'l dì dapardùt a distudasi al và,

    il cjèl, che doma di luj prin s’impìa,
    ai nustri vuj si fà di nòuf a colp prešìnt
    par ducj’ chej lumìns ch’ognùn di luj s’impìja;

    e’n mins stu da fà dal cjèl si veva fàt prešìnt
    cuant che’l sen dal mont e daj so dùcis
    di parlà ’l veva smetùt, cujèt restànt e tašìnt;

    ma sùbit dopo, l’altri bieli lùcis
    sempri pì lušìnt a cjantà si vèvin metùt
    cansòns che ben i recuardi ca èrin soàvis.

    O divìn amòu, di ridi dut cujerzùt,
    cuant ch’i ti lušèvis cun che melodìis dòlsis
    che di pensèis sans a cjantàvin par dut!

    Dopo che chisti lustri pièris presiòšis
    che la sesta lus ’ngjemà i vevi jodùt
    cujetàt a vèvin l’angèlichis nòtis,

    di sinti’l murmurà d’un rìvul mi veva parùt
    che da clap’a clap jù’l vegneva lìmpit e clar
    da la gran fontana ’ndà cal era nasùt.

    E com’dal cuèl da la ghitara’l sun clar
    dut ben si sesta, com’cal fà dal bušùt
    da la pìva il soflà dal montagnàr,

    cussì, sensa nencja spetà un minùt,
    il murmurà da l’àcuila sbušigànt
    al era vegnùt sù pal cuèl, fin che dols lu vevi sintùt.

    Da mùrmur’a vòus sè stesa alòr cambiànt,
    fòu dal so bèc in forma di peràulis
    bièlis i vevi sintùt, che chì i’ai scrìt dut cuant.

    “La part che’n me a jòt e che’n àcuilis
    mortàlis’l soreli a vuarda,” al veva tacàt,
    “a’è miej che adès benòn i ti vuàrdis,

    pars’che daj fogùs che forma mi’an dàt,
    chej ’ndà che’l vuli’n tal cjàf mi sflamèa,
    tant miej daj àltris al è ognùn di lòu dotàt.1448

    Chèl che tal miès dal vuli al sfavilèa,
    il grant cjantadòu ’l è stàt dal Spìrit Sant,
    che da post a post l’arca movùt al ve’a:

    adès ben’l cognòs il mèrit dal so cjànt,1449
    che luj stes al è efièt dal so consej stes
    par gràsia vuda che granda’è altritànt.1450

    Daj sinc che sercli mi fàn dal vuli stes,
    chèl1451 che al bèc pì visìn a mi è,
    la veduluta consolàt al à pal fì stes1452:

    adès tant ben al sà cuant costòus cal è
    il stà lontàn di Crist, pa l’esperiensa
    di sta dols’ vita e di chè ch’oposta ghi’è.1453

    E chèl che dopo a si jòt’n ta la sirconferensa
    che minsonàt i’ai, tal alt da la sèa,
    la muàrt al à ritardàt par fà penitensa:1454

    adès al sà ch’encja cuant ch’un al prèa
    che chèl di vuej’l sedi pal domàn lasàt
    il judìsi eterno a nol cambièa.1455

    Chel altri pì’n là, cu li lègis al me làt,
    cu na buna intensiòn ca’a vùt brut frut,
    par zì davòu dal pastòu, grec si veva fàt:1456

    adès al capìs com’che’l mal ca si’a vùt
    dal so ben operà a no ghi’a fàt dan
    encja se’l mont da là’n cà’n malora ’l è zùt.

    E chèl che ta la curva’n jù i oservàn,1457
    Gulielmo ’l era, che che cjera a plans a st’ora
    par Carlo e Federico e’l so malàn:1458

    adès al sà coma ca s’inamòra
    il cjèl di un re just, e a li sintìlis
    dal so splendòu encja ’dès a s’indòra.1459

    Cuj’l crodarèsia la jù, tal mont di pècis,
    che Rifèo Trojàn1460 al fòs’n ta stu rotònt
    uchì la cuinta da li lùcis sàntis?

    Adès alc al cognòs ben di sè che’l mont
    nol pòl par nuja jodi da la gràsia
    divìna, o almancu no fin in font.”

    Com’na ’lodula che’n aria si spàsia,
    prin cjantànt, e dopo tašìnt contenta
    da li dolsi nòtis ca la làsin sàsia,1461

    cussì ben clara mi veva parùt la ’mprònta
    dal plašej eterno, e’l so dešideri
    che a chèl ogni roba si atèn e doventa.1462

    E forsi pars’che plen di dùbit i’eri
    com’un spièli plen di ròbis coloràdis,
    pì’a lunc di spetà, tašìnt, bon ’no’eri;

    ma li peràulis: “Se soni sti ròbis?”
    a mi èrin fòu di so volej sbrisàdis;
    e’a colp un brilà jodùt i vevi di fièstis.

    Sùbit dopo, cun brilanti ocjàdis
    chistu sen benedèt a mi veva rispundùt
    prin ch’i ghi fès jò stes altri domàndis.

    “Chistu tu i ti cròdis di capìlu dut
    parsè ch’jò’i lu dìs, ma’l coma no ti lu sàs;
    com’che’l crodùt spès a nol è comprendùt.

    Coma chej ca pàrin di capì li ròbis ch'i’ti fàs,
    par nòn e basta, ma la so “quiditàt”1463
    no la jòdin se d’àltris no vegnìn judàs.

    Regnum coelorum a sufrì ’l è partàt
    dal grant amòu e da la speransa
    ch’a vinsi a và la divìn’ volontàt;

    no’un lotà tra omp e omp, com’ca si pensa,
    ma ic a vìns pars’ca vòu èsi vinsuda
    e, vinsuda, a vìns cu la so benevolensa.1464

    La prima e la cuint’ànima1465 là ’mpostada
    a ti lasa a bocja vièrta, che’n ic t’jòs
    la regjòn daj ànzui ben piturada.

    Daj so cuàrps fòu no sòn vegnùs, com’ch’i ti cròs,
    spirs pagàns, ma cristiàns, cun fede plena
    sul Crist che da zì o zà zùt al era’n cròus.

    Ch’un dal infièr, da’ndà ca no si torna
    maj par fà dal ben, taj so vuès al è tornàt,
    pa la gràsia che’l sperà a adòrna;

    dal gran sperà che sì tant al à judàt
    il preà1466 che Diu lu risusitàs,
    par podej vej’l so dešideri scoltàt.

    Il spirt gloriòus ch’adès ni tèn voltàs,1467
    tornàt a la cjàr, e lì par amondi puc,
    tant al veva crodùt che luj a lu judàs;

    e crodìnt impijàt a si vev'n ta un cussì grant fòuc
    di amòu par luj1468, ch’a la so muàrt seconda
    uchì al era vegnùt, in ta stu bièl lòuc.1469

    ’L altri1470, che par gràsia di na tant fonda
    fontana’l sgorga, che maj creatura
    jodi’a podùt fin ta l’ùltima onda,

    dut’l so amòu la jù al veva dàt a vita pura;
    che Diu, da gràsia ’gràsia1471 ghi veva vierzùt
    il vuli a la nustra redensiòn futura:

    e parsè chè luj al veva crodùt, pì nol era zùt
    a sufrì la spusa dal paganèšin;
    ma à criticà che perversiòn si veva metùt.

    Che tre siòris1472 lì ghi vèvin fàt da batièšin,
    che visìn la roda destra ti’as jodùt,
    davànt dal batiešà pì di un milèšin.

    O predestinasiòn, che maj a àn podùt
    la to radìs jodi, nè maj a podaràn,
    chej che’l prin motu1473 a capì no zaràn dal dut!

    E vuàltris, puora zent, no stèit dasi afàn
    a gjudicà; chè nu stes, che Diu i jodìn,
    dal cognosi ducju’i elès i sìn lontàn;

    e dols ni’è che dal savej lontàns i sìn
    e’l nustri ben a chistu ben s’inclina,1474
    che chèl che Diu’l vòu, encja nu’i volìn.”

    Cussì da che splendida lus divina,
    par ben sclarìmi la me puora vista
    risevùt i vevi sta buna midišina.

    E com’un cjantadòu un bon citarista
    davòu ghi và cuj so zòucs da la cuarda,
    ch’encjamò pì gust al à un che’l cjànt’l scolta,

    cussì ’ntànt cal parlava, di recuardà
    mi vèn ch’jodùt i vevi li do lus beàdis
    che, com’che cul bati’nsièmit da li sèis un’l vuarda,1475

    cul so parlà si movèvin li flamùtis.

    Cjànt Vincjunèšin
    Belzà si’èrin i me vuj di nòuf fisàs
    su la me Beatrìs1476, e cun lòu’l me còu,
    che pì di ic no ešìst altri ca ghi plàs.

    Ic a no rideva; ma “Se’l colòu
    dal me ridi t’jodès,” mi veva dìt, “ti restarès
    com ‘Semlè’ che’n siniša si veva fàt par amòu;1477

    la me bielesa, che’n tal alsasi stes
    dal eterno palàs, pì’a và lušìnt
    coma che fin chì jodùt i ti’as tu stes,

    s’a no si temperàs, tant pì risplendìnt1478
    al doventarès1479 che li fuàrsis tòs al so lušòu
    a sarèsin com’alc che’l folc’l và distrušìnt.

    I sìn adès rivàs al siètin splendòu
    che sot dal dišèn dal leòn dut ardìnt
    la jù’l radièa misturàt1480 il so valòu.

    Davòu daj to vuj tèn ben fisada la mint
    e fà che chej a spièlin la figura
    che’n ta chistu spieli1481 ti zaràs jodìnt.”

    S’un’l savès ch’jò’i mi stevi godìnt na vura
    dut il me contemplà di chel aspièt beàt,
    cuant che d’jodi altri mi eri dàt cura,

    al capirès benòn cuant ch’i eri grat
    di ubidighi a la me biela scorta,
    balansànt chistu cul splendòu zà contemplàt.

    In ta chel cristàl che il nòn al parta—
    zìnt atòr dal mont—dal so duce, tant bon
    che sot di luj a era ogni malìsia muarta,1482

    dut d’oru che tant’a brilava e benòn
    jodùt i vevi na scjala ca zeva in sù
    fin che’i me vuj pì no la jodèvin benòn.

    par scju scjalìns i vevi pur jodùt vignì jù
    tancju di chej lušòus ch’ogni lus dal cjèl
    a pareva ca si difondès ca jù.

    E com’che par natura al fà ogn’usièl,
    ducju ’nsièmit, bunoruta, i crovàs
    par scjaldasi ducju’a fàn’l so saltusèl;

    e dopo a’n d’è di chej ca vàn a spas,
    àltris a si zìrin ma fìs lì a rèstin,
    e àltris atòr a vàn di lì ch’èrin pojàs;

    pròpit cussì mi pareva ca fèsin
    l’ànimis che chì a lušèvin insièmit
    cuant che’n tal stes scjalìn si visinàvin.

    E chè che pì visìn i’jodevi, e pulìt,
    tant clar’si veva fàt, ch’jò mi diševi pensànt:
    “Ben jò’i jòt il ben ch’i ti mi tèns sclarìt.”

    Ma chè1483 che da chè jò’i spetavi’l coma e’l cuant
    dal diši e dal taši, a taševa; e alòr
    jò, cuntra’l me volej, sidìn i eri stàt dut cuant.

    Alora ic, che ben jodùt a veva’l me puòr
    taši tal jodi di chèl che dut1484 al jòt,
    dìt mi veva: “Dìs pur di sè ch’i t’jòs atòr.”

    “Il me mèrit,” i vevi alòr tacàt di bot,
    “grant nol è asaj par vej da te1485 risposta;
    ma par chè1486 che’l me grant dešideri a jòt,

    dìšmi, beàda vita, che in ta chista
    alegrìa i ti ti tèns platada,
    sè che tant dongja di me a ti parta;

    e dìšmi parsè ca tàs’n ta sta roda
    —chè che’n ta àltris1487 a par èsi goduda—
    che sinfonìa celestiàl e ’nmielada.”

    “La muša e’l sinti mortàl ti’as, ben vuarda,”
    rispundùt mi veva; “par chèl chì no si cjanta,
    com’che a ridi Beatrìs no ti l’às joduda.1488

    I soj paj scjalìns da la scjala santa
    vegnuda tant in jù dom’par fati fiesta
    cul d욒ti e cu la lus ch’ognùn chì a'n d’à tanta;

    e’a no’è pal pì grant amòu ch’i ti faj fiesta;
    ch’altritànt amòu o pì chì sù ti jòdis,
    com’che dut stu sflameà ti manifesta.

    Ma l’alta caritàt, ca ni fà sèrvis
    di chel alt consej che’l mont al governa,
    uchì a ni sièls, com’che tu ti osèrvis.”

    “Jò’i jòt ben,” i vevi dìt, sfavìl di lus plena,
    com’che uchì al basta’l vustri benvolej
    par seguì la providensa eterna;

    ma chistu al è chèl ch’i vorès tant savej—
    pars’che predestinada tu, besola,
    chì a èsi ti sòs, fra tancju spirs biej.”

    No’eri nencja’n ta l’ùltima peràula,
    che’n tal so miès a si veva sta lus centrada,
    atòr di sè piruetànt com’na trotula;

    cussì mi veva ’lòr dìt chist’ànima beàda:
    “La lus divìna che su di me si punta
    penetrànt’n ta chè ca mi tèn ’nglusada,

    che cul me jodi a si tèn ben streta,
    cun me su di me a si alsa, ch’jò’i jòt
    la pì alt’esènsa da’ndà ca’è cjolta.1489

    Èco duncja l’alegresa che’n me a s’jòt;
    pars’che cuant ch’al me jodi a’è clara
    cussì’l me luši’l lus coma’l luši ch’jò’i jòt.1490

    Ma che alma dal cjèl che pì a vèn clara,
    chel serafìn che’n Diu’l vuli pì’l tèn fisàt,
    al to domandà nol pòl dà risposta clara;

    par via che’n tal abìs al è tant sprofondàt
    dal eterno decrèt chèl che savej ti vùs,
    che capìlu nol podarà maj spirt creàt.1491

    Cuant che’i to piè jù’n tal mont sòn di nòuf zùs,
    chistu conta, che pì a nol prešumi
    di zì ’ndà che nencja’i beàs d’jodi no’an asaj lus.

    Com’a pòsia la jù la mins prešumi
    d’jodi tal so scur sè che d’jodi no pòs
    nencja’n ta chista lus chì—adès dìšmi.”

    Di stà sidìn mi vèvin cussì dìt li peràulis sos,
    che lasàt i vevi la cuestiòn e domandàt,
    ùmil, ghi vevi se di cognòs’lu pusìbil mi fòs.

    Un cret a s’jòt che’n Italia al è’nmiešàt, 1492
    e no tant lontàn da la to patria,
    tant alt che dal ton pì’n bas si sìnt’l boàt;

    e na goba’l forma dal nòn di Catria,
    cun sùbit sot un monasteri consacràt
    che d’adorà Diu maj nol vària.”

    Cussì il so ters discòrs al veva tacàt:
    e dìt, seguitànt cuj so motìfs:
    “Uchì al servìsi di Diu i soj restàt,

    che cul mangjà cunsàt cul vuèli d’ulìfs,
    i pasavi tant’l cjalt che’l frèit amondi ben,
    dut contènt cuj me pensèis contemplatìfs.

    Par scju cjèlos stu claustri al era ben
    fèrtil; e adès dut vuèit i lu cjatàn,1493
    cussi che di rivelasi al farès ben.

    Ta chel post jò i’eri Pieri Damiàn,
    e Pieri pecjadòu i’eri’n ta la Glišia
    da la Madona visìn dal mar Adriàn.1494

    Di vivi ulà mi restava pucja gràsia
    cuant ch’i eri stàt pocàt vièrs di chel cjapièl
    che travašàt da mal in pèšu spes d’jodi a si’a.1495

    Cefàs vegnùt al era, seguìt dal grant vasèl1496
    dal Spirt Sant, discòls, puarès, e màgris,
    mangjant frigùis in ta chistu post o’n ta chèl.

    Adès si spètin tanti di che ròbis
    chiscju pastòus dal dì di vuej, e che ben
    ju àlsi, pa li so gravitàs pešàntis.

    Cul mant so a cujèrzin il palafrèn,
    cussì che do bèstis a stàn sot di na pièl:
    Oh pasiènsa, cuant ch’i ti ghi dàs sostèn!”1497

    Lumìns jodùt i vevi, al sinti chist da chèl,
    vignì jù svels paj scjalìns e zirasi
    e a ogni ziru’l so lumìn si feva pì bièl.

    Visìn di stu spirt1498 a èrin vegnùs a fermasi,
    dànt insièmit un cussi grant sigòn
    ch’a nuja chì al pod’rès paragonasi:

    nè jò’i lu vevi capìt, par tant fuàrt cal era’l ton.

    Cjànt Vincjaduèšin
    Plen di maravèa, a la me guida
    voltàt mi eri, coma un ninùt cal còr
    sempri là indà che pì si cunfida;1499

    e chè, coma na mari cuant ca ocòr
    sùbit al fi dut pàlit da la poura
    coràgju a ghi dà e ghi stà atòr,

    dìt mi veva: “Ma no satu che’n cjèl alora
    zà’i ti sòs? E’i no satu che’n cjèl dut a è sant
    e che lì dut sè ca’è fàt al è fàt cun cura?

    Coma ca ti varès tramutàt il cjànt,
    e’l me ridi, adès imaginà ti pòs,
    cul tonà di che vòus che movùt ti’a cussì tant;1500

    che se ben i ti capìs i pensèis sòs,
    zà ti savarès cuala ca è la vendeta
    ch’i t’jodaràs prin da la fin daj dìs tos.1501

    Ca sù la spada a no tàja masa a la svelta
    nè masa tars, com’che’nvènsi a ghi pàr
    a chèl che cun voja o timòu a la speta.

    Ma a è ora ch’i ti vòltis il to sguàrt clar;
    che spìris grancj’ e famòus i t’jodaràs
    se’l cjàf ti zìris, com’ch’i dìs, vièrs’l scjalinàr.”

    Com’ch’ic voleva, i me vuj si èrin voltàs
    e jodùt i vevi sent balìns che insièmit
    cuj ràis di dùcjus a vegnèvin ben ’luminàs.
    Com’un di chej i’eri jò che, par no someà mas’ardìt,
    la gola’l copa, e’n davòu a si tèn
    dal domandà, par no vignì stracapìt;

    e’l lumìn pì grant cal luševa pì ben
    fra che margarìtis pì’ndavànt al era vegnùt
    par volej di sè stes contentami ben.

    “Se tu t’jodès,” da chèl i vevi alòr sintùt,
    “coma me la caritàt che tra nu’a art,
    ogni to pensej jodi i ti farès, dut.

    Ma pars’che tu no ti tàrdis, nencja’n part,
    di rivà al pì alt1502, ghi daraj risposta
    jò a chel pensej ch’i ti tèns in riguàrt.

    Chel mont cal à Casìn1503 ta la so costa
    frecuentàt al era stàt fin la sù insima
    da zent ’nganada e puc ben disposta;1504

    e chèl jò’i soj che la sù al à par prima1505
    partàt’l nòn di chèl che la veretàt
    in cjera dal alt ghi’a mostràt a ogn’ànima;

    e da tanta gràsia i soj stàt luminàt
    che i vilàns di chej poscj’ i’ai convertìt,
    che sedušùs ’èrin stàs da’un cult disgrasiàt.1506

    Contemplatìf al era stàt ogni spìrit
    di scju fòucs tegnùs inpiàs’n ta chel cjalt
    che crèsi’l fà’i flòus e’l frutàn sant e scuišìt.

    Chì al è Macario, chì al è Romuàlt,
    chì a sòn i me fràris che in taj clàustris
    i piè’an puntàt e tegnùt il còu salt.”1507

    E jò a luj: “’L afièt ch’i ti mi mòstris
    parlànt cun me e’l calòu di chel aspièt
    ch’jò ben i’jòt in tal brilà daj vustri lùstris,

    che fede’n vu tant granda i sìnt’n tal me pet
    com’na roša cuant che tant vièrta a vèn
    che dà no podarès encjamò pì dilèt.

    Ma par plašej, o pari me, dìšmi ben
    se jò’i pòs da te la buna gràsia vej
    d’jòditi dentri di stu luminòus sen.”1508

    Alora luj: “Fradi, chistu grant dešidej
    scoltàt ti sarà’n ta l’ùltima sfera,1509
    ’ndà che scoltàs dùcjus a saràn dal alt volej.

    Ulà a è perfeta, ma dura e’ntera
    ogni sodisfasiòn, e doma’n ta chè, sìnt,
    ogni roba a è ’ndà che sempri a’era,1510

    pars’che’n lòuc no è, nè zìrus a stà fašìnt;
    e la nustra scjala’n sù a và’n ta chel marc,
    che daj to vuj a và plan plan scomparìnt.1511

    Fin la sù al à joduda’l patriàrc
    Jacob1512 cuant che, pojada’n tal punt pì alt,
    ogni scjalìn a ghi era di ànzui car’c.

    ma par zìghi sù cuj’l fàja pì un pìsul salt
    fin al prin scjalìn? Il me regulamìnt
    a nol vèn pì seguìt nencja da’un puòr Svuàlt!1513

    I murs ca èrin na volta’un cunvìnt,1514
    adès a sòn tànis di làris, e’i vistìs
    a sòn sacs di farina zuda malamìnt.

    Nencja la pešu ušura ch’i ti pènsis
    tant no ghi displàs a Diu com’chel frut1515
    che mat al fà doventà’l còu daj fràris;

    che dut sè che la Glišia a custodìs, dut
    al è da la zent ch’a nòn di Diu’a domanda;
    no daj parìncj’ e nè di altri pì brut.1516

    La cjàr dal omp a’è debula avonda
    ca no basta pal bon propòšit da la zent
    vej’l timp dal rori, dal nasi a la so glanda.

    Pieri al à tacàt sens’oru e sens’arzènt,
    e jò cun tant preà e cul fà dišùn
    e Cesco1517 cun umiltàt il so convènt.

    E se’l prinsìpit ti vuàrdis d’ognidùn
    e’ndà ch’a finì ’l è zùt dopo i ti vuàrdis,
    t’jodaràs che da blanc scur si’è fàt ognùn.

    Ma vej l’àghis dal Gjordan’ndavòu movùdis,
    o vierzùt’l mar cuant ch’a Diu ghi’a plašùt,
    pì d’un judà uchì a èrin sti maravèis gràndis.”1518

    Cussì mi veva dìt, e si veva dopo metùt
    di nòuf cuj sos e cuj sos si veva miscjàt;
    e cun chej zì’n sù a mulinèl i vevi jodùt.

    Zì davòu di lòu mi veva Beatrìs alòr fàt
    cun’un so pìsul sen sù par che scjala,
    e la so virtùt a veva pì dal me pèis zovàt;1519

    nè maj ca jù’ndà ca si monta e cala
    com’che sempri i fin, un motu cussì svelt
    jodùt si veva, com’chèl di sta me nova ala.

    S’i podès maj jò, letòu, tornà al alt
    trionf celestiàl pal cual jò’i plans tant spès
    i pecjàs ca mi tègnin lontàn dal alt,

    pì timp il dèit tal fòuc a ti volarès
    di mèti’e tirà fòu, che’a mi d’jodi’l sen
    che dopo dal Toru’l vèn, lì ch’a colp i’eri jò stes.1520

    O stèlis gloriòšis, o grant splendòu plen
    di che alta virtùt ca mi conferìs,
    par puc o tant cal sedi, dut’l me inzèn,

    cun vu’l naseva e tramontava, o stèlis,
    chèl ch’a dut sè ca’è mortàl ghi da vita
    cuant ch’i vevi par prin godùt li àriis toscànis;

    dopo, cuant che vustra virtùt conferìt’a
    mi veva d’entrà’n ta l’alta1521 roda ca vi zira,
    pal momènt chì cun vuàltris mi era dàt di stà.

    E adès l’ànima me tant vi suspira—
    oh cussì tant!—par podej vej che virtùt
    ca ocòr pal gran pàs ch’a sè la tìra.1522

    “Ti sòs tant dongja da l’ùltima salùt,”
    Beatrìs a veva tacàt, “ch’adès ti convièn
    vej’l jodi da li to lus dut clar e nut;

    però, prin che tu ti èntris ta chel ben,
    dà na ocjada’n jù e jòt pur cuant mont
    sot i piè ti’ai zà lasàt—oserva ben;

    cussì che’l to còu, par tant cal pòs, gjocònt
    si prešenti a la fila1523 trionfànt
    che contenta a vèn tra stu etere rotònt.”

    E chèl che a stu mont ghi fà puc cont
    jò i lu amìri, e chèl ch’a altri al pensa
    bravo al è, che la schena ghi volta’al mont.

    Jodùt i vevi Diana, dut’clara, ma sensa
    che màcis scùris ca èrin stàdis rašòn
    ch’jò i la vevi croduda rara e densa.1524

    Il grant splendòu di to fì, o Iperion,1525
    jodi i vevi podùt, e com’ca si mòvin
    atòr e visìn di luj, Maja e Dion.1526

    E’n tal miès dal pari e’l fì, jodùt ghi vevi visìn
    Gjove stes, pì tempr’àt1527; e clar mi era stàt
    com’che da’un post al altri a varièjn.

    Dùtis sièt sti sfèris stàt mi era dimostràt
    cuant gràndis ca èrin e cuant velòcis
    e com’ch’ogni pianèt si tèn tal so post ’ncjašàt.1528

    Chel ortùt che cussì tant ni fà salvàdis
    tal zì atòr cun scju etèrnos zìmuj,
    dut i vevi jodùt, daj glasàrs a li fòcis.

    I vuj i vevi dopo voltàt di nòuf ai biej vuj.

    Cjànt Vincjatreèšin
    Coma ’l usièl che’n ta li so amadi fràscjs,
    pojàt’n tal nit daj so biej usielùs
    al è lì’n ta la nòt ca scurìs li ròbis,

    che’ par ben jodi i so picininùs
    e par cjatàighi da mangjà un vierùt
    o doj maj no si tèn ’ndavòu, da mùs,

    al cricà dal dì, fòu dal nit’l vèn spes jodùt,
    che cun grant afièt il soreli’l speta
    e’l vuarda fìs pal prin lušòu, a stent stànt mut;

    cussì la me Beatrìs a stev’atenta
    e dreta, cuj vuj par che banda voltàs
    ’ndà che’l soreli’l par mòvisi mancu a la svelta:1529

    cussì che, jodìnla cuj vuj tant ešaltàs,
    doventàt i eri coma chèl che, dešiderànt
    di vej altri, cul còu’n gola al spera e’l tas.

    Ma di timp no’n d’era pasàt par nuja tant,
    tra’l me dešiderà e’l jodi, i dìs,
    il cjèl che pì e pì si zeva’mpiànt.

    E alòr Beatrìs: “Èco li scuàdris
    dal trionf di Crist e di dut cuant’l frut
    vendemàt dal zirà di chisti sfèris!”1530

    ’L aspièt so mi pareva cal ardès dut,
    e di gjoldi a veva i vuj cussì plens
    che’l diši a è miej tègnilu tašùt.1531

    Coma cuant che’i cjèlos a sòn dùcjus serèns
    Diana s’jòt ridi fra li nìnfis etèrnis
    che dut la sù a piturèjn cuj so biej sens,

    jodùt i vevi di miàrs di lùcis
    un soreli che dùtis al impiava
    com’che’l nustri al fà cun duti li stèlis;

    e’n ta sta viva lus a traspareva
    che sostansa cussì tant brilànt e clara
    che’l me vuli sostegni nol podeva.

    Oh Beatrìs, guida me dolsa e clara!
    Cussì a mi veva dìt: “Sè ca ti fà mancjà’l flat
    la virtùt1532 a’è ch’a dut ghi stà parzora.

    Uchì’l è’l savej e’l podej che dàt ni’e stàt
    par vièrzini li stràdis tra cjèl e cjera
    che par cussì a lunc i vèvin dešideràt.”

    Com’che’l fòuc che il nul in sè al siera
    a si slargja e da chèl nol è pì tegnùt,
    e cuntra natura jù’l và vièrs la cjera,1533

    cussi la me mins, nudrida da dut
    chel ben di Diu, èco che fòu a vèn
    e di savej sè ca veva fàt no veva pì podùt.

    “Alsa pur i vuj che jòdimi ti pòs ben;1534
    i ti’as jodùt ròbis che preparàt ti’an
    a sostegni’l me ridi, com’ca convièn.”

    Jò’i eri coma chej che da’un sun sveànt si stàn
    e, cul sun cal và svelt svanìnt, a pròvin
    a ripartalu a la mins, ma invàn;1535

    cussì i’eri cuant che’n mins mi vegnèvin
    li peràulis sos, dègnis di èsi scrìtis
    taj libris che’l pasàt sempri’a ritègnin.

    S’adès a sunàsin dùtis che lènghis,
    che Polimnia e li so sòus fàt a vèvin
    cussì tant dòlsis e sempri miej nudrìdis,

    par judàmi, dal just nencj’un milèšin
    a no rindarèsin dal so ridi sant,
    e nencj’al so aspièt beàt si visinarèsin.1536

    Cussì cuant che dal Paradìs i stìn contànt
    a’è miej ch’un salt al fedi’l sacri poema,
    com’cuant che un fosàl i si cjatàn davànt.

    Ma s’un al pensàs al grant pèis di chistu tema
    e a sta puora schena ca lu parta,
    il cjàf’nol scjasarès se sot di chèl a trema:

    nol è un mar par na barcja pisuluta
    chèl che cun coràgju a vièrs sta brava prora,1537
    o d’un timonej che pauròus’n davòu’l resta.

    “Parsè ti eše la me muša tant cjara
    che’i vuj no ti vòltis vièrs il bièl gjardìn
    cuj flòus che’i ràis di Crist’a tègnin sot cura?

    Uchì a è la roša che’l verbo divìn
    incarnàt ti’a; ta scju gìlios volta i pensèis
    che tal so bonodòu tacàt’l veva’l so cjamin.”1538

    Cussì Beatrìs; e jò, che ai so consèis
    i eri dut pront, i mi eri alòr metùt
    a lotà cuntra li me debuli sèis.1539

    Com’che na dì da l’ombrena i vevi jodùt
    un raj di soreli che un prat di flòus
    da’un barconùt dal nul al luminava dut;

    èco, cussì jodùt i vevi tancju splendòus
    iluminàs dal alt da ràis infogàs,
    sensa jodi la cauša di scju lušòus.1540

    O Signòu me, che un sen cussì clar ti ghi dàs,
    tant’n alt ti stèvis che’i me vuj alòr miej
    jodi’a podèvin’l splendòu di ducju i beàs.1541

    Il nòn dal bièl flòu che jò sempri i’nvochèj
    di dì e di nòt, a mi veva dut ingropàt,
    e cul còu’n gola’l so fòuc jodùt i vevi'ntej.1542

    E ’ntànt che in tant e in cuant1543 i vuj pituràt
    mi veva la lus di che viva stela
    che la sù a vìns com’che ca jù a veva fàt,

    dal alt jù si veva fàt na flamuta biela,
    rotonda pròpit coma na corona,
    ch’atòr ghi era zuda di sta dolsa stela.1544

    La pì dolsa melodìa ca suna
    ca jù e che pì l’ànima a tira,
    altri no’è che un nul che sclapàt al tona,

    in paragon dal sunà di che lira
    che coronànt a zeva chel bièl zefìr
    che di sè il cjèl a’ngemava, sta biela piera.1545

    “Amòu angjelic jò’i soj che inzìr’
    ghi vaj dal grant gaudi cal vèn di dentri—
    nustri dešideri!—di stu dols zefìr;

    e cun te’i staraj, o roša dal cjèl, mentri
    che’l fi ti compagnaràs, radiant, O pia!,
    ta la roda suprema1546, cul èsighi dentri.”

    Cussì a si strinzeva la melodìa
    ch’atòr di sè a veva, e l’altri lùcis
    a cjantàvin pur lòu’l nòn di Maria.

    La mantelìna real1547 che duti li sfèris
    dal mont a cujèrs, fervida e viva,
    godìnt di Diu’l calòu e ušànsis,

    parzora di nu’l so disòt a veva
    cussì tant lontàn che la so aparènsa,
    da lì ch’i eri, jodi’ncjamò no si feva:

    i me vuj, alòr, no vèvin vùt la potensa
    di stà visìn di che glorioša flama
    ch’alsàt si veva davòu da la so siminsa.1548

    E com’chel fantulìn che vièrs la mama
    al slungja’i brasùs, dopo vej ben tetàt,
    par chel amòu che dut di fòu lu’nflàma;

    ognùn di chej lušòus in sù si veva butàt
    cu la so flama, cussì che’l grant afièt
    che par Maria a vèvin mi vèvin palešàt..

    E lì davànt mi èrin restàs, dirimpèt,
    cun tal gràsia, ‘Regina coeli’ cjantànt,
    che ’ncjamò adès ghi sìnt dut il dilèt.

    Oh cuant ben di Diu ca si và cjatànt
    fra chisti bunànimis dal còu d’oru
    che jù a semenàvin il bon e’l bondànt!1549

    Chì a si vìf e a si gòt dal tešoru
    otegnùt cul lagrimà’n tal ešilio
    di Babilon, ’ndà che lasàt si à ’l oru.

    Chì al trionfa, sot dal fì di Dio
    e di Maria, da la so vitòria,
    e cul vècju e cul nòuf concilio,

    chèl che cont’l tèn li clafs di chista gloria.1550

    Cjànt Vincjaquatrèšin
    “O vuàltris ch’elešùs a la gran sèna
    i sèis dal Àgnul benedèt che godi
    la sù vi fà cun mins sempri serena,

    se par gràsia di Diu chistu’l pòl godi
    di na frigùja o dos da la vustra mensa
    prin che finìghi’l timp la muàrt’a podi,

    vuardàit ben la so granda voja, imènsa;
    fèighi sercjà’l vustri ben: i bevèis vuàltris
    sempri da l’aga che luj dom’al pensa.”

    Cussì Beatrìs; e l’ànimis beàdis
    coma sfèris si vèvin fàt tal alt di stàngis,
    e flameànt a ziràvin coma comètis.

    E com’atorotòr i tocs daj orlòis
    si zìrin, cussì ch’un toc al par mov’si planìn,
    mentri ’l ùltin al somèa vej àlis,

    cussì che zirulìnis, ca balàvin
    ben e bièlis, di cuant ca èrin bràvis
    in tal so bal, o lent o svelt, capì mi fèvin.

    Da una pì presiòša da li àltris
    fòu jodùt i vevi da li pì bieli flàmis
    un fòuc ch’àltris no’n d’era di pì lùstris;

    che tre vòltis ’torotòr di Beatrìs
    al era zùt cjantànt un cjànt cussì tant divìn
    ch’un pì alt diši a vòu par diši di sti ròbis.

    E alòr la me pena a salta stu scjalìn;
    ch’al nustri pinèl par tal sfumadùris,
    com’al contà, colòus mancu vifs ghi vòlin.1551

    “O Sòu me santa, cu li to prejèris
    sincèris, e’l to grant e ruvìnt afièt,
    da che biela sfera ti mi lìberis.”1552

    E uchì a si veva fermàt il fòuc benedèt
    e vièrs ic indirisàt al veva'l so rispìru
    e com'che dìt i ài, dìt ghi vevi, cun grant rispièt.

    E ic: “O lus eterna di chel grant viru1553
    che dal Signou Nustri li clafs al veva otegnùt
    che partàt jù’l veva da stu lòuc d’oru,1554

    stu omp tenta, chì e lì, un puc par dut,
    su la fede, s’a ti plàs, dàighi pur sot,
    che par ic tal mar tu ti zèvis a piè nut.1555

    S’un al è ben dispòst e ben’l spera e’l cròt,
    ocultàt no ti’e, ma chì in Diu t’jòs,
    indulà che dut pituràt a si jòt;

    pars’ch’a vignì chì zent jodi a si pòs
    par fede vera, alòr par gloriàla
    falu parlà a è’un ben, e ben a si pòs.”

    Com’che’l bacelièr1556 si tèn pront e nol parla
    fin che’l mestri la cuestiòn no ghi propòn,
    par provala e no par terminala,

    cussì jò’i mi armavi di ogni rašòn
    mentri ch’i la scoltavi, par èsi pront
    par un cussì alt mestri e na tal cuestion.1557

    “A dìšimi, da bon cristiàn, tègniti pront:
    la fede, sè ca è?” Sùbit alsàt i vevi la front
    vièrs la lus che di chist a era la font;

    Beatrìs alòr coràgju mi veva dàt un mont
    par che jò adès a spandi mi metès
    l’aga ch’i vevi’n ta la me ’nterna font.

    “La gràsia ch’a rispundi mi’ocòr adès,”
    tacàt i vevi, “di front di stu tant alt campiòn,
    ca mi jùdi a esprìmi ben i me concès.”

    E paràt i vevi 'ndavànt: “Com’che tant benòn,
    O pari me, al à’l to bon fradi1558 scrìt,
    che’n tal just cjamìn, Roma, ti’a’mpostàt benòn,

    la fede a è sostànsa dal speràt, al à dìt,
    e argumìnt di chèl ch’jodi i no podìn;
    e la so esensa a è chè, com’ch’i’ai capìt.”

    E luj: “Pròpit cussi; basta ch’a puntìn
    ti capìsis pars’che tra li sostànsis,
    davànt daj argumìns1559, al à metuda prin.”

    E alora jò: “Li ròbis profòndis
    che uchì i rivi a jodi benòn,
    ai vuj di la jù tant a sòn platàdis,

    che doma’n tal crodi a si sà ca sòn
    e sul crodi al è’l grant sperà fondàt;
    e par chèl in sostansa si fà l’intensiòn.1560

    E da chistu crodi la jù a ni’è dàt
    di silogišà, sensa vej altra vista;1561
    e cun chèl i rivàn a la veretàt.”

    E di nòuf luj: “Se dut chèl ca si ’cuìsta
    ca jù cu la dutrìna’l fòs cussì ben pensàt,
    nol ocorarès ’l inzèn dal sofista.”

    Cussi chel amòu in bora’l veva soflàt;
    e dopo al veva dìt: “Pensej ti ghi’as cun fuarsa1562
    al pèis e lega di sta monèda dàt:

    ma dìšmi se pròpit ti l’ às in borsa.”
    Alòr jò: “Sì ch’i l’ai, tant lustra e tonda,
    ca è la so’mpresiòn1563 ch'i ghi cròt par fuarsa.”

    E chist si veva fòu fàt da la lus profonda
    che lì’a splendeva: “Sta biela gjoja1564
    che su di sè ogni virtùt si fonda,

    da’ndà ti vègnia?” E jò: “La gran plòja
    dal Spìrit Sant ca cola ben dapardùt
    tal vecju e tal nòuf Testamìnt—sta plòja

    silogismo a’è ca mi’a dut concludùt,
    e cussì ben, che si vès di fà’un paragòn
    ogn’altra prova a sarès roba da frut.”1565

    E i vevi chistu sintùt: “Chista propošisiòn,
    vecja o nova1566, che cussì ben si conclùt,
    coma satu ca è na divina cansòn?”1567

    “La prova dal ver da chèl ch’i’ai lešùt
    a sòn che ròbis nòvis che la natura
    a scjaldàighi il fièr a no’a maj podùt.”1568

    E a chistu mi veva dìt: “Sè ca ti sigùra
    che chès1569 a sèdin vèris? Doma chel medèšin
    ch’i ti vòus provà, doma chèl ti lu zùra.”

    “Se’l mont si’a convertìt al Cristianèšin,”
    i vevi dìt, “sensa miràcuj, chist stes al è’un
    che’n paragon i’àltris no sòn che’un centèšin;

    jòt tu, ch’entràt ti èris, puarèt e a dišùn,
    tal cjamp, par semenà che buna planta
    ca no vèn vendemada pì da nisùn.”

    Finìt chistu, la cort alta e santa
    a plena vòus Diu laudàt a veva li sfèris
    cu la melodìa1570 che la sù si cjànta.

    E chel siòr che da una a li altri bràghis
    cu li so domàndis mi veva partàt,
    fin che dongja i’èrin da l’ultimi fràscjs,

    di nòuf al veva tacàt: “La Gràsia che marošàt
    cu la mins a à, i làvris ti’a vierzùt
    fin chì, com’ca è just che cussì a sedi stàt,

    e contènt i soj di sè che fòu a’è vegnùt;
    m’adès sclisàn pur fòu sè ch’i ti cròs,
    e d’indà che stu crodi saltà fòu al à podùt.”

    “O bon pari me sant, spìrit ch’i ti jòs
    chèl che doma cul crodi batùt ti’as
    a la tomba piè ben pì zòvins daj tòs,”1571

    i vevi tacàt, “ti vorès ch’i ti manifestàs
    duta la sostansa di sè che jò’i cròt
    e la rašòn pur ti vorès ch’jo ti pasàs.

    E jò’i ti rispùnt: In ta un Diu i cròt,
    ùnic e eterno, che dut’l cjèl al mòuf,
    sens’èsi movùt—a chist cun amòu i cròt.

    E a crodi a dut chistu a no mi mòuf
    nè fišica nè metafišica, ma chista
    granda veretàt che sù di me a plòuf,

    e plovùt a à sù Mošè, sul Vangelista,
    suj sàlmos e’i profès e dùcjus vuàltris
    indà che’l Spìrit Sant al à fàt posta.1572

    E i cròt in tre’tèrnis persònis, e stis
    chì, i cròt, a sòn una e a sòn trina,1573
    ma’n una sostansa a sòn unìdis.

    Da la profonda condisiòn divina
    ch’i staj tocjànt, la mins ’mi sigilèa
    chèl che’n tal Vanzèli a’è spes dutrina.

    Chistu al è’l prinsìpit, cal sfavilèa,
    viva lus doventànt cuj so ràis ’nflamàs,
    e com ’astri’n tal cjèl’n me’l sintilèa.”

    Coma’l siòr che dopo vej scoltàt sè ca ghi plàs,
    il servo al imbràsa, congratulànt
    chel brav’omp pa li nòvis, apèn cal tàs;1574

    la benedisiòn cussì mi veva dàt, cjantànt,
    e’mbrasàt tre vòltis mi veva apena ch'i vevi tašùt,
    il lustri apostòlic, che al so comànt

    parlàt i vevi; e tant ghi vevi plašùt.

    Cjànt Vincjasincuèšin
    Se maj a càpita che’l poema sacri
    che a scrivi mi’an judàt cjèl e cjera,
    e che par pì àis a mi’a tegnùt magri,

    la crudeltàt a vinsi che fòu mi siera
    dal pioràr indà che durmìt i vevi d’agnèl,
    nemìc dut daj lùpos ca ghi fàn guera;

    cu n’altra vòus alòr, e cun blanc cjavièl,
    poeta i tornaraj, e in ta chel stes font
    dal me batièšin, sù’i metaraj’l cjapièl;1575

    pars’che lì, in ta che fede ca ghi tèn cont
    l’ànima a Diu, lì ghi eri entràt,
    che par chè uchì Pièr cussì ziràt mi veva la front.

    Na lus alòr a mov’si a veva vièrs nu tacàt
    da la roda da’ndà cal era vegnùt
    fòu chèl che prin Vicari di Crist al era stàt;1576

    e Beatrìs, ca era lì contenta’n dut,
    mi veva dìt: “Vuarda, vuarda: èco lì’l baròn
    che a Galisia’l tira zent dapardùt.”1577

    Pròpit coma cuant che’un colomp benòn
    si tèn visìn dal compaj e zirànt e riširànt
    a mostràighi a si mèt la so afesiòn;

    cussì i vevi jò jodùt ’l un da ’l altri grant
    principe e gloriòus vignì risevùt,
    laudànt chèl che lasù i’u nudrìs ben e tant.

    Dopo che di fasi fièstis a vèvin smetùt,
    sidinùt coram me ognùn si veva 'mpostàt,
    lušìnt cussì tant che ’mbarlumìt m i veva dut.

    Ridìnt si veva Beatrìs a un di lòu voltàt:
    “Spìrit grant che da la divin’ largèsa
    da la nustra bašilica1578 ti’as scrìt,

    fà risunà’l sperà’n ta chist’altesa:
    chistu ben ti lu sàs tu che tant ti còntis
    di com’che Gesù scju tre pì’l caresa.”1579

    “Alsa pur’l cjàf e scolta sè ch’i ti dìs;
    che sè che ca sù a vèn dal mont mortàl
    a’è miej ca si abìtui ai nustri ràis.”

    Stu cunfuàrt dal secònt fòuc a mi era stàt tal
    che levàt i vevi jò’i vuj a li altèsis
    che il grant luši ghi vèvin prin fàt mal.1580

    La gràsia’vòu che’n front ti ti prešèntis
    dal nustri imperatòu, prin da la muàrt,
    visinùt, coma l'ànimis sos pì nòbilis,1581

    cussì che, jodùt chì’l ver, dut e no doma’n part,
    la speransa, che la jù in mòtu a mèt
    te e àltris vièrs sè ca è di pì alt cunfuàrt,

    dìšmi sè ca’è, e com’che’n flòu a mèt
    la to mins, dìšmi pur da’ndà ca vèn.”
    Cussì al veva finìt stu secònt lumìn, e sclet.

    E che pìa che guidàt a veva ben
    l’àlis mès fin ca sù, ta chistu alt svuàl
    par me rispundùt a veva, e fàt da fren:1582

    “La Glišia militànt di luj un tal e cual
    cun pì speransa ’no’n dà, com’ca’è scrìt
    da Diu che chì’l fà luši ogni cristàl:

    par chèl ghi’è stàt concedùt che dal Egjt
    al vegni a Gjerušalem, par podej
    jodi’l ver prin che di lotà’l vedi finìt.1583

    Li altri do ròbis, ca no sòn par savej
    domandàdis, ma par che riferimìnt
    al fedi di cuant che sta virtùt ti da plašej,

    a luj ghi lasi, che nè d’impedimìnt
    nè di vant ghi saràn; e ch’al rispundi ben
    l’alta gràsia ghi dèdi sugerimìnt.”

    Com’ch’un student di rispundi al mestri si tèn
    amondi pront lì che luj al è espèrt,
    par fà rišaltà chèl che luj’l cognòs ben,

    “La speransa,” ghi vevi dìt, “a’è un spetà cert
    da la gloria futura, ch’a nu ni vèn
    da la gràsia divina e dal nustri mer’t.

    Da tanti stèlis1584 chista lus i otèn
    ma chèl che prin ’la metuda’n tal me còu
    il pì grant cjantadòu1585 al è stàt dal pì grant Ben.1586

    ‘In te’a spèrin,’ tal so cjànt il cjantadòu
    al dìs, ‘chej che ben a cognòsin il nòn to’:1587
    e chej lu sàn che la me fede a àn tal còu.

    Tu pur ti mi’as ’stilàt cul istilà so,
    cu la to epìstula; cussì ch’jò i soj plen,
    e sù àltris la vustra ploja’i plouf jò.”1588

    Intànt ch’i parlavi, dentri dal vif sen
    di chel lušòu al trimulava un lamp1589
    dopo l’altri, com’che jò’i jodevi ben.

    Alòr: “’L amòu ch’encjamò t’jòs’n tal me lamp
    la virtùt mi’a dàt ch’i’ai tegnùt in pet
    fin a la palma e al zì fòu dal cjamp,1590

    al vòu ch’i ti rispiri pal to dilèt;
    ma’i vuej che, par plašej, i ti mi dìšis
    sè ch’i ti cròdis che’l sperà a ti promèt.”

    E jò: “Li novi scritùris e antìchis
    il sen a mètin, e’l sen a ghi mostra
    ’l prèmiu a l’ànimis da Diu elètis.

    Išaìja’l dìs che’n ta la so cjera
    ognuna sù’al tegnarà’un dopli vistìt;1591
    e chista vita chì a’è la so cjera.

    E to fradi1592 ta’un mòut tant pì definìt,
    là ’ndà cal parla da li blanci stòlis,
    sta rivelasiòn a ni tèn ben descrìt.”

    E alòr, sul finì di sti peràulis,
    ‘Sperent in te’ i vèvin ’nsìma di nu sintùt;
    cul èco di dùtis li ànimis beàdis.

    E èco che na lus i vevi tra di lòu jodùt
    che, se’l Cancri’l vès altritànt di cristàl,
    ’l unvièr doma dì’l sarès par un bièl mešùt.1593

    E com’ca si alsa e a và e a entra’n bal
    na fantasuta, doma par fàighi onòu
    a la nuvìsa, intindìnt nuja di mal,

    cussì i vevi alòr jodùt chel grant splendòu
    unìsi ai doj su la stesa cansòn
    com’che just a era pal so grant amòu.

    Lì, tal cjànt e tal bal si veva ’nserìt benòn;
    e fis su lòu a veva Beatrìs ’l aspièt
    com’na nuvìsa ca jòt e dut ghi par bon.

    “Chistu al è chèl che pojàt al à’l cjàf sul pet
    dal nustri pelicàn, e chist’al è stàt
    tal alt da la cròus al grant còmpit elèt.”

    Cussì Beatrìs; ma no si àn par chel sviàt
    i vuj sos di stàighi sempri atenta,
    pur dopo di vèjmi dal sant’usièl recuardàt.1594

    Com’chèl che n’ocjada’l vòu dàighi, e’l tenta,
    puarèt, al eclisà dal soreli un puc,
    che, cul jodi, un ca nol jòt’l doventa;

    cussì i’eri jò’n front di chel ùltin fòuc
    fin ch'i vevi sintùt: “Parsè t’imbarlumìstu
    par jodi ròbis che chì a no’an lòuc?1595

    In ta la cjera, cjera al è’l me cuàrp, jòt tu,
    insièmit ai àltris, fin che’l nùmar nustri
    compaj’l doventa dal dišèn di ca sù.1596

    Cun ducj’ dòj i vistìs1597 tal beàt claustri
    a sòn doma che do lùcis che’n sù’sòn zùdis;
    e chist ti lu contaràs tal mont vustri.”

    Apèn’dìt chistu, stu sìrcul di flàmis
    cujèt al era stàt, insièmit cul dols mìscju
    da li vòus da li tre ànimis beàdis,

    cussì, com’par no fà fadìa o vej rìscju,
    i rèmos ch’èrin prin’n ta l’aga stàs batùs,
    in banda pojàs a vegnèvin da’un fìscju.

    Oh, cuant ca èrin i me sintimìns movùs
    cuant che voltàt mi eri par jodi Beatrìs,
    ma jòdila’i no vevi podùt1598, se ben che’a pus

    piè i eri da ic, la sù’n tal mont felìs.

    Cjànt Vincjasejèšin
    Di no podej pì jodi i vevi temùt
    pal sflameà1599 che i vuj mi veva distudàt,
    cuant che dut ta’un colp na vòus i vevi sintùt

    ca mi veva dìt: “Intànt che’l jodi ti vèn ridàt
    che cul fisami si’era zùt cunsumànt,
    rašona pur par tègnilu compensàt.

    Tàca duncja; e dìs a sè ca và puntànt
    la to ànima, e fà cont cal sedi
    il to vuli zùt pierdùt, ma no par tant;

    pars’che Beatrìs, ch’adès no’è tal to dì1600,
    ma che par chì a ti mena, a pòl cul so sguàrt
    di nòuf dati com’la man d’Anania’l jodi.”1601

    E jò: “Cuant ca ghi farà plašej, prest o tart,
    ca curi ic i vuj che stàs a èrin li puàrtis
    ca vev’ušàt par dami’l fòuc che’n me sempri’l àrt.

    Il ben cal fà contèntis st’ànimis beàdis,
    Alfa e O al è’n ta la scritura
    che amòu m’insegna in pì manièris.”1602

    Che stesa vòus ca mi veva cjòlt la poura
    di èsi stàt par sempri imbarlumìt,
    ’ncoragjàt mi veva di parlà, sensa poura;

    “Un crivièl1603 pì pìsul,” a mi veva duncja dìt,
    “adès ti ocòr: diši a ti convièn
    com’che da stu amòu ti sòs stàt culpìt.”

    E jò: “D’argumìns filošòfics al vèn,
    e da sè che da ca sù mi vèn rivelàt,
    chel amòu’l vèn, che’n me prin al à lasàt’l sen.

    Chè’l ben, coma ben, na volta apresàt,
    amòu al impìa, che sempri pì grant
    al doventa, secònt da la so bontàt.1604

    Duncja, a l’esènsa che di bon a'n d’à cussì tant
    che ogni ben che fòu d’ic jodi i podìn,
    altri nol è che’un raj che da chè al vèn radiànt;

    a’è mièi che pì che vièrs l’àltris ch’i jodìn,
    si movi, amànt, la mins di chej che ben
    a sàn la veretàt1605 che discutìnt i stìn.

    Chista veretàt al me intelèt a vèn
    da chèl1606 che jodi mi fà il prin amòu
    di dut sè ca’è eterno—da là i la otèn.

    A mi la mostra pur la vòus dal prin autòu
    che a Mošè a ghi’a dìt, di sè parlànt:
    ‘I ti faraj jò jodi ogni valòu.’

    Ti mi la mòstris pur tu1607, scuminsiànt
    cul alt avìs1608 cal siga dut il arcàn
    di chì la jù pì d’ogn’altri avìs, e tant.”

    Cussì mi veva dìt: “Gràsis al intelèt umàn
    e a l’autoritàs ca lu concòrdin,
    fra’i to amòus, chèl par Diu al è sovràn.

    Ma dìšmi pur s’altri cuàrdis ti tirin
    vièrs di luj, cussì ca podi la to cansòn
    cjantà daj dincj’ che cun stu’amòu ti muàrdin.”

    A no’era platada la santa intensiòn
    da l’àcuila1609 di Crist, e ben mi eri necuàrt
    di sè cal voleva ch’i fès profesiòn.1610 )

    E alòr jò di nòuf: “Dut chel muàrdi fuàrt
    che a Diu’l pòl fani voltà il còu
    a tegni vìf’l me amòu al à fàt la so part;

    chè’l èsi me e dal mont, o grant amòu,
    che muàrt1611 che l’ànima me a tèn viva
    che a ognùn da sperà ghi dà, com’a mi, besòu,

    cu la so cognosensa rivelada e viva,
    tiràt fòu mi’an dal mar dal amòu stuàrt
    e lì di chèl dret mi’an pojàt’n ta la riva.

    A li fràscjs ca gh’inghirlandèjn dut ’l ort
    dal etern’ortolàn1612 ghi vuej ben, e tant,
    e tant pì pars’che dal so ben a sòn puàrt.”

    Apèna tašùt, sintùt i vevi un cussì dols cjànt
    risunà’n tal alt dal cjèl, e Beatrìs
    cuj àltris ca diševa: “Oh sant, sant, sant!”

    E com’ch’un lustri fuàrt ni svèa a vòltis
    par via dal spirt dal jodi cal sìnt
    taj vuj il splendòu da li so sèis,

    e’l sveàt sè che a colp al jòt al risìnt
    pal masa lustri ca lu imbarlumìs,
    fin che il bon sens visìn ghi và corìnt;

    cussì daj me vuj li pècis vansadìsis
    cjòlt a mi veva Beatrìs cul raj daj so vuj,
    cal risplendeva par pì di mil mìis:

    e pì di prin a jodèvin alòr i me vuj;
    che un bièl puc stupidìt ghi vevi domandàt
    di un cuàrt lušòu che cun nu al era luj.

    E ic: “Dentri di chej ràis, dut ’luminàt
    jodi’l fà’l fatòu che ànima prima
    che la prin’ virtùt a vedi maj creàt.”1613

    Com’la frascja ca si sbasa dal so’nsima
    al pasà dal vint, e dop’di nòuf si leva
    e sù’n tal alt a torna, coma prima,

    cussì i vevi fàt jò ’ntànt che ic a parlava,
    plen di maravèa, e dopo sigùr
    vegnuda mi veva na voja che di tabajà a ardeva.
    E i vevi tacàt: “O milùs1614 che dut madùr
    dom’tu ti sòs stàt fàt, o antìc pari
    ch’ogni spoša fìa ti’è, e nuàra pur,1615

    I ti vuej adès suplicà, bon pari,
    di parlami: tu t’jòs la me granda voja
    che davòu dal diši tò zà si mèt a cori.”

    Com’un nemàl sot’un nisòu’l zùja
    e’i so muvimìns jodi a si pòsin
    dal tiramòla dal nisòu ca lu ’mbròja,

    pròpit’n ta stu mont chì stu spìrit prin
    al traspariva sot la so cujèrta,1616
    e di dami plašej i so zujès a parèvin.

    E luj: “Se ben che la domanda fata
    da te no mi’è stada, la to voja i saj miej
    ch’ogn’altra roba a ti ti sedi certa;

    ch’jò’n tal miej spièli1617 d’jodi i’ai’l podej
    ch’in sè’l tèn dùtis l’altri ròbis rifletùt
    e nuja luj di riflèti al à’l podej.

    Savej ti vòus cuant che Diu mi’a metùt
    in ta chel bièl ort1618 indà che Beatrìs
    tal scjalìn che ca sù’l vèn mètiti’a volùt,

    e1619 sè che tant plasùt ghi à a li me lùcis
    e la rašòn justa dal so grant disdèn
    e la lenga ch’i ušavi’n ta che sgjvìgnis.

    Duncja—O me bon frut—il gustà dal len1620
    stàt nol è cauša’n sè stes dal grant ešilio;
    stàt al è ’nvènsi—chèl sì—il trapasà dal sen.1621

    Par cuant che movùt’a Beatrìs Virgìlio
    volùt par cuatrimiltrešinta e doj zirus
    dal soreli i vevi stu concilio;

    e chèl jodùt i vevi in ta dùcjus
    chej sens dal so cjamìn noufsènt e trenta
    vòltis da la cjera tornà’e fà’i so zirus.1622

    La lenga ch’i parlavi a era dut cuanta
    zuda prin ch’a l’òpera ’ncompletàbil
    la zent di Nembrot a stes dut’atenta;1623

    che’a no è nisùn efièt rasionàbil,1624
    che pal plašej umàn a si rinovèa
    seguìnt’l cjèl, che sempri’l sedi duràbil.1625

    Che ’l omp al parli a no è maravèa;
    ma cussì o culà il mont al lasa
    ch’i fèdis com’ca vi plàs, in famèa.1626

    Prima ch’i zès jù’n ta l’infernàl fasa,1627
    I si clamava’n cjera il pì grant ben
    da’ndà cal vèn il godi ca m’inglusa.

    El1628 si veva dopo clamàt, com’ca convièn,
    che la zent coma li fuèis a fà avonda,
    che’n ta na vit una a và e n’altra a vèn.

    Ta chel mont che pì a si’alsa da l’onda
    jò’i eri, cun vita pura e dišonesta,
    da la prin’ora a chè ca la seconda,

    com’che’l soreli’l cambia cuadrant ogni sesta.”1629

    Cjànt Vincjasietèšin
    “Al Pari, com’al Fi e al Spìrit Sant,
    gloria!” dut il paradìs al cjantava,
    cussì ch’ešaltàt i eri jò da chel dols cjànt.

    Sè ch’jodevi un ridi al someàva
    dal’univèrs intèj, che lègri e sturnìt
    tal jodi e’n tal sinti mi tegneva.

    Oh cuant godùt cal vev’alòr il me spìrit!
    Oh vita plena di amòu e di pàs!
    Oh cuant bon stà ca era chì e cuant mèrit!

    I so cuatri aspiès1630 di lušòu ducju’mpiàs
    davànt m’jodevi, e chèl che pì visìn1631
    mi’era sempri pì pareva ca s’iluminàs

    e’n tal jodi’l doventava plan planìn
    com’che Gjove’l doventarès se luj stes
    e Mars da usièj li plùmis si scambiàsin.

    La providensa che da chì, com’adès,
    a decìt sul fà e rifà, il coru beàt
    sidìn’n ta stu momènt a voleva cal stes,

    cussì che jò sintùt i vevi: “Nosta stà marveàt
    se di colòu ti m’jòdis cambià; che ’ntànt ch’i dìs,
    i’àltris pur il so colòu a varàn cambiàt.

    Chèl che’n cjera’l me post ušurpà t’jòdis
    — il me post, il me post!—che pì a nol tèn
    ’n sè’l Fì di Diu—Oh se bruti ròbis!—

    il me simiteri ’nledanàt a plen
    al à di sanc e di spusa; cussì che’l tristàt1632
    che di ca sù al è plombàt, la jù1633 si’l’gòt ben.”

    Dal colòu cal tèn il soreli pituràt
    il nul al tramònt e al prin cric dal dì,
    alòr i vevi jò jodùt dut’l cjèl ’luminàt.

    E com’na fèmina che coma ogni dì
    onesta si mantèn, sintìnt da li pècis
    d’àltris, timiduta ’si fà, da no crodi,

    a Beatrìs pur ’nrošàt si ghi vèvin li mosèlis;
    e na eclìs cussì’n cjèl maj si veva jodùt
    da che volta’n cà da li pènis suprèmis.1634

    E’n davànt cu li so peràulis al era zùt
    cun vòus ca era cussì tant tramutada
    che’l so aspièt cambiàt a veva in dut.

    “La spoša di

    Edition notice Project Gutenberg source, credits & licence

    The reading text above is the public-domain work. The Project Gutenberg header, production credits and licence are kept here as provenance rather than shown before the book.

    Title
    La Divina Comèdia: Paradìs
    Author
    Dante Alighieri
    Release date
    July 3, 2005 [eBook #16189]
    Language
    Friulian
    Credits
    Produced by Al Haines
    Most recently updated
    May 28, 2019
    Front matter as received (title page, contents)
    LA DIVINA COMÈDIA
    
    By di Dante Alighieri
    
    Tradusiòn furlana di Ermes Culòs
    
    2006
    
    
    DANTE’S COMEDY IN FRIULIAN
    
    Translator’s note
    
    (Ermes Culòs, Ashcroft, June [2006])Preàmbul
    
    
    PARADÌS
    
    Cjànt Prin
    
    Cjànt Secònt
    
    Cjànt Ters
    
    Cjànt Cuàrt
    
    Cjànt Cuìnt
    
    Cjànt Sest
    
    Cjànt Siètim
    
    Cjànt Otàf
    
    Cjànt Nonu
    
    Cjànt Dècim
    
    Cjànt Undicèšin
    
    Cjànt Dodicèšin
    
    Cjànt Tredicèšin
    
    Cjànt Cuatordicèšin
    
    Cjànt Cuindicèšin
    
    Cjànt Sedicèšin
    
    Cjànt Dišisietèšin
    
    Cjànt Dicjotèšin
    
    Cjànt Dicjanovèšin
    
    Cjànt Vincjèšin
    
    Cjànt Vincjunèšin
    
    Cjànt Vincjaduèšin
    
    Cjànt Vincjatreèšin
    
    Cjànt Vincjaquatrèšin
    
    Cjànt Vincjasincuèšin
    
    Cjànt Vincjasejèšin
    
    Cjànt Vincjasietèšin
    
    Cjànt Vincjotèšin
    
    Cjànt Vincjanovèšin
    
    Cjànt Trentèšin
    
    Cjànt Trentunèšin
    
    Cjànt Trentaduèšin
    Header as received
    The Project Gutenberg eBook of La Divina Comèdia: Paradìs
        
    This eBook is for the use of anyone anywhere in the United States and
    most other parts of the world at no cost and with almost no restrictions
    whatsoever. You may copy it, give it away or re-use it under the terms
    of the Project Gutenberg License included with this eBook or online
    at www.gutenberg.org. If you are not located in the United States,
    you will have to check the laws of the country where you are located
    before using this eBook.
    
    *** This is a COPYRIGHTED Project Gutenberg eBook. Details Below. ***
    ***     Please follow the copyright guidelines in this file.      ***
    
    
    Title: La Divina Comèdia: Paradìs
    
    Author: Dante Alighieri
    
    Translator: Ermes Primiano Culos
    
    
            
    Release date: July 3, 2005 [eBook #16189]
                    Most recently updated: May 28, 2019
    
    Language: Friulian
    
    Other information and formats: www.gutenberg.org/ebooks/16189
    
    Credits: Produced by Al Haines
    Full Project Gutenberg licence
        
    
    Updated editions will replace the previous one—the old editions will
    be renamed.
    
    Creating the works from print editions not protected by U.S. copyright
    law means that no one owns a United States copyright in these works,
    so the Foundation (and you!) can copy and distribute it in the United
    States without permission and without paying copyright
    royalties. Special rules, set forth in the General Terms of Use part
    of this license, apply to copying and distributing Project
    Gutenberg™ electronic works to protect the PROJECT GUTENBERG™
    concept and trademark. Project Gutenberg is a registered trademark,
    and may not be used if you charge for an eBook, except by following
    the terms of the trademark license, including paying royalties for use
    of the Project Gutenberg trademark. If you do not charge anything for
    copies of this eBook, complying with the trademark license is very
    easy. You may use this eBook for nearly any purpose such as creation
    of derivative works, reports, performances and research. Project
    Gutenberg eBooks may be modified and printed and given away—you may
    do practically ANYTHING in the United States with eBooks not protected
    by U.S. copyright law. Redistribution is subject to the trademark
    license, especially commercial redistribution.
    
    
    START: FULL LICENSE
    
    THE FULL PROJECT GUTENBERG™ LICENSE
    
    PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK
    
    To protect the Project Gutenberg™ mission of promoting the free
    distribution of electronic works, by using or distributing this work
    (or any other work associated in any way with the phrase “Project
    Gutenberg”), you agree to comply with all the terms of the Full
    Project Gutenberg License available with this file or online at
    www.gutenberg.org/license.
    
    Section 1. General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg
    electronic works
    
    1.A. By reading or using any part of this Project Gutenberg
    electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to
    and accept all the terms of this license and intellectual property
    (trademark/copyright) agreement. If you do not agree to abide by all
    the terms of this agreement, you must cease using and return or
    destroy all copies of Project Gutenberg electronic works in your
    possession. If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a
    Project Gutenberg electronic work and you do not agree to be bound
    by the terms of this agreement, you may obtain a refund from the person
    or entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8.
    
    1.B. “Project Gutenberg” is a registered trademark. It may only be
    used on or associated in any way with an electronic work by people who
    agree to be bound by the terms of this agreement. There are a few
    things that you can do with most Project Gutenberg electronic works
    even without complying with the full terms of this agreement. See
    paragraph 1.C below. There are a lot of things you can do with Project
    Gutenberg electronic works if you follow the terms of this
    agreement and help preserve free future access to Project Gutenberg
    electronic works. See paragraph 1.E below.
    
    1.C. The Project Gutenberg Literary Archive Foundation (“the
    Foundation” or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection
    of Project Gutenberg electronic works. Nearly all the individual
    works in the collection are in the public domain in the United
    States. If an individual work is unprotected by copyright law in the
    United States and you are located in the United States, we do not
    claim a right to prevent you from copying, distributing, performing,
    displaying or creating derivative works based on the work as long as
    all references to Project Gutenberg are removed. Of course, we hope
    that you will support the Project Gutenberg mission of promoting
    free access to electronic works by freely sharing Project Gutenberg
    works in compliance with the terms of this agreement for keeping the
    Project Gutenberg name associated with the work. You can easily
    comply with the terms of this agreement by keeping this work in the
    same format with its attached full Project Gutenberg License when
    you share it without charge with others.
    
    This particular work is one of the few individual works protected
    by copyright law in the United States and most of the remainder of the
    world, included in the Project Gutenberg collection with the
    permission of the copyright holder. Information on the copyright owner
    for this particular work and the terms of use imposed by the copyright
    holder on this work are set forth at the beginning of this work.
    
    1.D. The copyright laws of the place where you are located also govern
    what you can do with this work. Copyright laws in most countries are
    in a constant state of change. If you are outside the United States,
    check the laws of your country in addition to the terms of this
    agreement before downloading, copying, displaying, performing,
    distributing or creating derivative works based on this work or any
    other Project Gutenberg work. The Foundation makes no
    representations concerning the copyright status of any work in any
    country other than the United States.
    
    1.E. Unless you have removed all references to Project Gutenberg:
    
    1.E.1. The following sentence, with active links to, or other
    immediate access to, the full Project Gutenberg License must appear
    prominently whenever any copy of a Project Gutenberg work (any work
    on which the phrase “Project Gutenberg” appears, or with which the
    phrase “Project Gutenberg” is associated) is accessed, displayed,
    performed, viewed, copied or distributed:
    
        This eBook is for the use of anyone anywhere in the United States and most
        other parts of the world at no cost and with almost no restrictions
        whatsoever. You may copy it, give it away or re-use it under the terms
        of the Project Gutenberg™ License included with this eBook or online
        at www.gutenberg.org. If you
        are not located in the United States, you will have to check the laws
        of the country where you are located before using this eBook.
      
    1.E.2. If an individual Project Gutenberg electronic work is
    derived from texts not protected by U.S. copyright law (does not
    contain a notice indicating that it is posted with permission of the
    copyright holder), the work can be copied and distributed to anyone in
    the United States without paying any fees or charges. If you are
    redistributing or providing access to a work with the phrase “Project
    Gutenberg” associated with or appearing on the work, you must comply
    either with the requirements of paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 or
    obtain permission for the use of the work and the Project Gutenberg
    trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or 1.E.9.
    
    1.E.3. If an individual Project Gutenberg electronic work is posted
    with the permission of the copyright holder, your use and distribution
    must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any
    additional terms imposed by the copyright holder. Additional terms
    will be linked to the Project Gutenberg License for all works
    posted with the permission of the copyright holder found at the
    beginning of this work.
    
    1.E.4. Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg
    License terms from this work, or any files containing a part of this
    work or any other work associated with Project Gutenberg.
    
    1.E.5. Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this
    electronic work, or any part of this electronic work, without
    prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with
    active links or immediate access to the full terms of the Project
    Gutenberg License.
    
    1.E.6. You may convert to and distribute this work in any binary,
    compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including
    any word processing or hypertext form. However, if you provide access
    to or distribute copies of a Project Gutenberg work in a format
    other than “Plain Vanilla ASCII” or other format used in the official
    version posted on the official Project Gutenberg website
    (www.gutenberg.org), you must, at no additional cost, fee or expense
    to the user, provide a copy, a means of exporting a copy, or a means
    of obtaining a copy upon request, of the work in its original “Plain
    Vanilla ASCII” or other form. Any alternate format must include the
    full Project Gutenberg License as specified in paragraph 1.E.1.
    
    1.E.7. Do not charge a fee for access to, viewing, displaying,
    performing, copying or distributing any Project Gutenberg works
    unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9.
    
    1.E.8. You may charge a reasonable fee for copies of or providing
    access to or distributing Project Gutenberg electronic works
    provided that:
    
        • You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from
            the use of Project Gutenberg works calculated using the method
            you already use to calculate your applicable taxes. The fee is owed
            to the owner of the Project Gutenberg trademark, but he has
            agreed to donate royalties under this paragraph to the Project
            Gutenberg Literary Archive Foundation. Royalty payments must be paid
            within 60 days following each date on which you prepare (or are
            legally required to prepare) your periodic tax returns. Royalty
            payments should be clearly marked as such and sent to the Project
            Gutenberg Literary Archive Foundation at the address specified in
            Section 4, “Information about donations to the Project Gutenberg
            Literary Archive Foundation.”
        
        • You provide a full refund of any money paid by a user who notifies
            you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he
            does not agree to the terms of the full Project Gutenberg™
            License. You must require such a user to return or destroy all
            copies of the works possessed in a physical medium and discontinue
            all use of and all access to other copies of Project Gutenberg™
            works.
        
        • You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of
            any money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the
            electronic work is discovered and reported to you within 90 days of
            receipt of the work.
        
        • You comply with all other terms of this agreement for free
            distribution of Project Gutenberg™ works.
        
    
    1.E.9. If you wish to charge a fee or distribute a Project
    Gutenberg™ electronic work or group of works on different terms than
    are set forth in this agreement, you must obtain permission in writing
    from the Project Gutenberg Literary Archive Foundation, the manager of
    the Project Gutenberg™ trademark. Contact the Foundation as set
    forth in Section 3 below.
    
    1.F.
    
    1.F.1. Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable
    effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread
    works not protected by U.S. copyright law in creating the Project
    Gutenberg™ collection. Despite these efforts, Project Gutenberg™
    electronic works, and the medium on which they may be stored, may
    contain “Defects,” such as, but not limited to, incomplete, inaccurate
    or corrupt data, transcription errors, a copyright or other
    intellectual property infringement, a defective or damaged disk or
    other medium, a computer virus, or computer codes that damage or
    cannot be read by your equipment.
    
    1.F.2. LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the “Right
    of Replacement or Refund” described in paragraph 1.F.3, the Project
    Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project
    Gutenberg™ trademark, and any other party distributing a Project
    Gutenberg™ electronic work under this agreement, disclaim all
    liability to you for damages, costs and expenses, including legal
    fees. YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT
    LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE
    PROVIDED IN PARAGRAPH 1.F.3. YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE
    TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE
    LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR
    INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH
    DAMAGE.
    
    1.F.3. LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a
    defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can
    receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a
    written explanation to the person you received the work from. If you
    received the work on a physical medium, you must return the medium
    with your written explanation. The person or entity that provided you
    with the defective work may elect to provide a replacement copy in
    lieu of a refund. If you received the work electronically, the person
    or entity providing it to you may choose to give you a second
    opportunity to receive the work electronically in lieu of a refund. If
    the second copy is also defective, you may demand a refund in writing
    without further opportunities to fix the problem.
    
    1.F.4. Except for the limited right of replacement or refund set forth
    in paragraph 1.F.3, this work is provided to you ‘AS-IS’, WITH NO
    OTHER WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT
    LIMITED TO WARRANTIES OF MERCHANTABILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE.
    
    1.F.5. Some states do not allow disclaimers of certain implied
    warranties or the exclusion or limitation of certain types of
    damages. If any disclaimer or limitation set forth in this agreement
    violates the law of the state applicable to this agreement, the
    agreement shall be interpreted to make the maximum disclaimer or
    limitation permitted by the applicable state law. The invalidity or
    unenforceability of any provision of this agreement shall not void the
    remaining provisions.
    
    1.F.6. INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the
    trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone
    providing copies of Project Gutenberg™ electronic works in
    accordance with this agreement, and any volunteers associated with the
    production, promotion and distribution of Project Gutenberg™
    electronic works, harmless from all liability, costs and expenses,
    including legal fees, that arise directly or indirectly from any of
    the following which you do or cause to occur: (a) distribution of this
    or any Project Gutenberg work, (b) alteration, modification, or
    additions or deletions to any Project Gutenberg work, and (c) any
    Defect you cause.
    
    Section 2. Information about the Mission of Project Gutenberg
    
    Project Gutenberg is synonymous with the free distribution of
    electronic works in formats readable by the widest variety of
    computers including obsolete, old, middle-aged and new computers. It
    exists because of the efforts of hundreds of volunteers and donations
    from people in all walks of life.
    
    Volunteers and financial support to provide volunteers with the
    assistance they need are critical to reaching Project Gutenberg’s
    goals and ensuring that the Project Gutenberg collection will
    remain freely available for generations to come. In 2001, the Project
    Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure
    and permanent future for Project Gutenberg and future
    generations. To learn more about the Project Gutenberg Literary
    Archive Foundation and how your efforts and donations can help, see
    Sections 3 and 4 and the Foundation information page at www.gutenberg.org.
    
    Section 3. Information about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation
    
    The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non-profit
    501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the
    state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal
    Revenue Service. The Foundation’s EIN or federal tax identification
    number is 64-6221541. Contributions to the Project Gutenberg Literary
    Archive Foundation are tax deductible to the full extent permitted by
    U.S. federal laws and your state’s laws.
    
    The Foundation’s business office is located at 41 Watchung Plaza #516,
    Montclair NJ 07042, USA, +1 (862) 621-9288. Email contact links and up
    to date contact information can be found at the Foundation’s website
    and official page at www.gutenberg.org/contact
    
    Section 4. Information about Donations to the Project Gutenberg
    Literary Archive Foundation
    
    Project Gutenberg™ depends upon and cannot survive without widespread
    public support and donations to carry out its mission of
    increasing the number of public domain and licensed works that can be
    freely distributed in machine-readable form accessible by the widest
    array of equipment including outdated equipment. Many small donations
    ($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt
    status with the IRS.
    
    The Foundation is committed to complying with the laws regulating
    charities and charitable donations in all 50 states of the United
    States. Compliance requirements are not uniform and it takes a
    considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up
    with these requirements. We do not solicit donations in locations
    where we have not received written confirmation of compliance. To SEND
    DONATIONS or determine the status of compliance for any particular state
    visit www.gutenberg.org/donate.
    
    While we cannot and do not solicit contributions from states where we
    have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition
    against accepting unsolicited donations from donors in such states who
    approach us with offers to donate.
    
    International donations are gratefully accepted, but we cannot make
    any statements concerning tax treatment of donations received from
    outside the United States. U.S. laws alone swamp our small staff.
    
    Please check the Project Gutenberg web pages for current donation
    methods and addresses. Donations are accepted in a number of other
    ways including checks, online payments and credit card donations. To
    donate, please visit: www.gutenberg.org/donate.
    
    Section 5. General Information About Project Gutenberg electronic works
    
    Professor Michael S. Hart was the originator of the Project
    Gutenberg concept of a library of electronic works that could be
    freely shared with anyone. For forty years, he produced and
    distributed Project Gutenberg eBooks with only a loose network of
    volunteer support.
    
    Project Gutenberg eBooks are often created from several printed
    editions, all of which are confirmed as not protected by copyright in
    the U.S. unless a copyright notice is included. Thus, we do not
    necessarily keep eBooks in compliance with any particular paper
    edition.
    
    Most people start at our website which has the main PG search
    facility: www.gutenberg.org.
    
    This website includes information about Project Gutenberg,
    including how to make donations to the Project Gutenberg Literary
    Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to
    subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks.

    Source: Project Gutenberg ebook #16189. Public-domain status is recorded per item; the licence text above is reproduced unchanged.

    Source
    Project Gutenberg
    Record
    ebook 16189
    Rights
    public domain (US)
    Rendered
    2026-11-21
    Completeness
    First 200,000 characters rendered.