
Gutenberg · ebook 16189
La Divina Comèdia: Paradìs
by Dante Alighieri · Friulian · public domain in the US
Cjànt Trentatreèin
FOOTNOTES
DANTES COMEDY IN FRIULIAN
Translators note Friulian is the language of my childhood, the language I spoke with my parents and brothers and friends in my hometown in the northeastern region of Italy known as Friuli. It is still my preferred language of conversation with my brothers and Friulian-speaking with friends. Whats Friulian? Maybe the best way to describe it is by imagining what England was like, say, a hundred years or so after the Normans invaded it & settled in for the long haul. In doing so they pretty much changed the cultural and linguisticic landscape of England.
In pre-Norman times, the English were quite contènt to do their rough & tumble business in the old Saxon language; but with the coming of the Normans, the old Saxon was just not good enough for the conquering overlords. It needed something more to enable them to take care of their educational, religious, social and commercial needs. And so you had a situation where the ruling classes spoke a sort of Frenchified Saxon (which was to become the English of today), while the workers, the peasantsyou know, the lower sortwent on speaking Saxon. And so those rude folks kept on raising and butchering pigs and cattle for their masters; but they never ever served pig or cow steak for them.
Notheir masters insisted on being treated with luscious chunks of pork or beef (boef). That, in more ways than one, has been the case in Friuli.
Italian has beenand continues to bethe educational, commercial and administrative language of the region, while Friulian has traditionally been the language spoken by the common folk, mainly in the rural areas.
Time was when speaking Friulan in a public, polite setting, would give away your peasant origin, and that wouldnt do. But lets not think that this sort of linguistic snobbery is a peculiarity of Italian only.
Every language has its Professor Higgins & Eliza Doolittle. Friulian itself is not squeaky clean when it comes to that. My Dante itself may, by some purists, be seen as a Friulian aberration, since it does not conform to what is generally regarded as the classical Friulian, the Friulian spoken in such strongholds as Udine or San Daniele del Friuli.
My Friulian translation of Dante, then, is, in part at least, a reaction to that sort of thing. Could Friulianthe lowly, peasant Friulian, particularly the Friulian used in the fields and alleys and bars of Pasolinis Casarsacope with the supreme sophistication of Dantes language and concepts? The readers will, of course, judge for themselves. Certainly they will get at least a sense of what would have happened if Dantes muse had been weaned on the banks of the Tagliamento instead of the Arno.
(Ermes Culòs, Ashcroft, June 2006)Preàmbul Chista tradusiòn a è stada fata par divièrsis raòns. Ta li mès ùltimis vìitis a San Zuan iai notàt che i zòvins a no ùin cuai maj il furlàn cuant ca discòrin fra di lòu. Cuai sempri a si esprìmin in taliànencja cuant ca cjacarèjn cuj so genitòus. Che chistu al sedi in ducju i sens un ben o un mal a è roba discutìbil. A somèa, però, che sta uansa daj zòvins a stà segnalànt un mandi a la lenga furlàna.
Cuant che scju zòvins a saràn encja lòu pàris e màris, cuai sensaltri a ghi parlaràn taliàn ai so fioj, cul riultàt che paj fioj di che generasiòn lì il furlàn al sarà na curioitàt e basta; sensaltri a nol sarà pì che lenga viva ca uàvin i so nònus. Cussì chista tradusiòn a è un me pìsul contribùt a la preervasiòn da la lenga daj nustri vècjus.
I me fioj, nasùs in Canada, a cognòsin amondi puc il furlàn. Una dì, forsi, a saràn tentàs di parlà il furlàn si no altri par capì sè cal à scrìt so pari. A pòl dasi encja che il me lavoru a ju incurioarà a lei Danteca no sarès tant na bruta roba.
A mi par di capì che La Divina Comèdia a è stada zà traduuda in furlàn, però in tal furlàn clásic, di Ùdin, di San Danèj. Da sé chi saj jò, li òperis di Dante a no sòn maj stàdis traduùdis (par complèt) tal furlàn di San Zuan di Cjaarsacal sarès il me furlàn, la lenga daj me vècjus, daj me fràdis, da li me memòris da frut. Par tradui Dante a no mi ocorarès altra raòn che chista.
Pasolini, in ta un daj so scrìs, al à sugerìt che par tant valòu culturàl cal vèdi, il furlàn al resta pur sempri la lenga dal contadìn; a me mòut di capìlu, na lenga che, encja se coma spièli a fà ben jodi se cal è un furlàn, a resta pur sempri na lenga semplicjòta, adatada a la vita da paeùt, cu la so parlada daj cjamps, da li stàlis, da la plasa, dal bar, da la marìnda e sèna, da li nòsis, daj funeraj, e daj odòus e rumòus da li sèris di estàt. Una lenga, duncja, sensa nisuna pretèa di podej tirasi sù da la cjera e rivà a esprìmi valòus culturaj pì als e astràs.
E che lì, che di jodi se Dante al varès podùt uà il furlàn coma il so dolce stil novo invensi dal toscànche lì a è stada na roba ca mia incurioìt tant e ca mi a pocàt un bièl puc a fà stu còmpit.Guida a la pronuncja dai vocàbuj uàs in ta chista tradusiòn
Vocàls:
Li vocals a vàn pronuncjàdis coma chès dal taliàn. Il acènt vièrt ( ` ) al è uàt par indicà la sìlaba ca risèif l acènt naturàl da la peràula o pur par indicà significàs diferèns da la peràula, coma par eempli nòta e notà. Par raòns di semplicitàt a no sòn uàs altri acèns (coma chèl sieràt o chèl dopli). Coma tal cau di nòta e notà, la distinsiòn di significàt a è rinduda asaj ben dal acènt vièrt.
Consonàntis:
- La i-lùngja ( j ) a è uada par indicà il sun da la j in peràulis
coma jò e cjàa. 2. La z a è sempri dolsa, coma ta li peràulis zìn e zìmul. 3. La s a è cuai sempri dura, coma in ta li peràulis stala, strapàs e mestri. Ogni tant a ritèn il sun dols, coma tal taliàn; par eempli sdrondenà, sbati, e slungjà. Cuant che la s in miès di dos vocàls a è dolsa, a vèn indicada cul sen diacrìtic ?, coma in ta scju eèmplis chì: caua, muliìn, Cjaarsa. 4. La c o la g seguida da la i-lùngja a ghi conferìs a la c o a la g il sun mol coma ta li peràulis dincj e grancj o pùr dongja e stangja. 5. La tradusiòn a no fà distinsiòn fra la c dura e la q.Eigènsis di rima:
La tradusiòn a mantèn il pì pusìbul la tersa rima dal originàl, encja se ogni tant a rìmin doma li ùltimis dos lèteris di na riga (o adiritùra lùltima e basta), càus ca susèdin raramìnt in Dante.
La tradusiòn a si atèn pur a la endecasìlaba dal originàl. Purtròp, rìghis di dèis o dòdis sìlabis, na volta chì, na volta lì, a sbrìsin jù.
A è da notà, però, che encja Dante ogni tant al ua cualchi sìlaba in pì o in mancu.Riconosimìnt:
Ta la me tradusiòn a mia tant asistìt La Divina Commedia, Testo Critico della Società Dantesca Italiana, riveduto, col commento Scartazziniano rifatto da Giuseppe Vandelli. A mia pur judàt la version eletrònica Mediasoft da La Divina Commedia. Par mancjànsa di un vocabolari dal furlàn di San Zuan di Cjaarsa, iai uàt il Vocabolario della Lingua Friulana di Maria Tore Barbina, ca mi è stàt amondi ùtil, coma che ogni tant a mi è stàt ùtil pur Il Nuovo Pirona. A standardià la me ortografìa a mi à pur judàt tant me fradi Tony. Edizione riveduta aprile 2019.
PARADÌS
Cjànt Prin
La gloria di chèl che movi dut al fà,
luìnt in tal univèrs a penetra
cun lus pì intensa uchì e mancu là.
Tal cjèl, ndà che pì da la so lus vièntra,
i eri jò, e contà li ròbis ch'i vevi jodùt
nol sà nèl pòl chèl che jùl vèn da parzora;
parsche al so deideri fainsi visinùt,
il nustr intelèt a si sprofonda tant
che il recuardasi ndavòu al resta dut.
Ma almancu di chel tant di stu post sant
che podùt fà i vevin ta la me mins teoru,
i faraj adès materiàl dal me cjànt.
O Apòl me bon, di stultin lavoru
da la to virtùt fà chi sedi un cussì grant vàs
da meretà l oràr, pal poèt dut oru.
Fin a stu punt la man chiai vùt dal Parnàs
mia bastàt, ma adès jùdimi pur tu
a contà cun onòu la storia daj beàs.
Tal me pet entra e ispìrimi tu
cussì coma cuant che Marsia sfoderàt
da la natura dal so cuàrp ti vèvis tu.915
O valòu divìn, s'i ti mi vèns prestàt
chel tant che limàgin finuta dal beàt regn
figurà i posi, chen mins mia restàt,
rivà i ti mjodaràs al to miej len916
e coronami alòr cun che fuèis
che la matèriae tu i mi parèis degn.
Rari vòltis, pari, a vègnin cjòltis917
par segnàl trionf dun Sear o poeta,
colpa e vergogna da lumani vòis,918
che parturì plaèisn ta la contenta
deitàt delfical dovarès il ramusèl
di Peneo919 cuant cha vignì godùt al parta.
Na faliscjuta a pòl tacà un bièl foghèl:
forsi davòu di me e cun pì biela vòus,
si prearà par che Cir al rispundi dal cjèl.920
Chì e là si fà alt, paj mortaj, luminòus,
il lampiòn di stu mont; ma pròpit par là
cuatri sèrclis al unìs con tre cròus,
cun percors pì bièl e cun tant miej stela,
fòu al vèn congjùnt, e la mondana cjera
comcal vòu al tempra e sigila.
Fàt al veva di là matina e di cà sera
chel post, o cuai, e dut al era là blanc
chel emisferi, e chì neri al era,
cuant che Beatrìs, a sinistra, tal flanc
so, jodùt i la vevi voltada vièrs il sol:
nencj àcuila maj fisàt lu veva cussì al lunc.
E pròpit coma chun secònt raj al pòl,
el vèn, dal prin, fòu, e di nòufl tornan sù,
comche sempri a la mari tornàl vòu'l fiòl.
Cussì dal so àt, paj so vuj vegnìntn sù
in tal me imaginà, il me si veva pur fàt,
e i vuj, pì dal nustruu i vevi puntàt in sù.921
Tant a è lècit là, che chì nol pòl èsi fàt
da li nustri virtùs, par gràsia dal lòuc922
che doma par lomp al era stàt creàt.
Jòi no lai sopuartàt a lunc, nè tant puc,
da no vej podùt jodil sfavilà ntòr
comal fièr cuant che ruvìnt al vèn fòu dal fòuc;
e a colp parùt mi'era che dun dì il dì dut atòr
cresùt al fòs, com se chèl che fàl pòl sti ròbis
naltri sorelil vès fàt zì atorotòr.
Beatrìs dutan ta leterni ròdis
fisa cuj so vuj a steva; e pur jò
da la sù cjòlt, su ic i vevi li me lùcis.
Tal vuardala, cambià mi eri sintùt jò
comche cambiàt si veva Glauc, tal gustà lerba,923
coma àltris tal mar, pur luj in Dio.
Significàl traumanà per verba
no si pòl; ma ca basti sè che Glauc al veva fàt
par chèl che gràsiaal à di provà stà erba.
Se doma ieri chèl chi ti mi vèvis creàt
di nòuf924, grant ben che il cjèl ti govèrnis,
tu ti lu sas, che la to lus mian alt partàt.
Cuant che li ròdis ca zìrin etèrnis,
par volej to, a mian a sè atiràt
cu larmonia che tu ti minìstris,
mi vevalòr parùt chel cjèl dut cuant al era mpiàt
cu la flama di Febo, che ploja o flun
un lac cussì grant a noa pròpit maj fàt.
La nuvitàt dal lustri e dal grant sùn
di savej la raòn na vojampiàt
mi veva granda tant ca no la crodarès nisùn.
Alòr ic, chel me al so còu a veva leàt,
par tegni calmàt il me spirt comovùt,
prin chalc i podès jò dii, a veva tacàt
cussì: Tu stes i ti tinsiminìs dut
cun stu fals figurà, chjodi no ti pòs
sè chi tjodarès se pìudisi ti vès vùt.
Miga ti sòs in cjera, comchi ti cròs;
ma na saèta, ca scjàmpa dal so post,925
coma te a no còr, che pì svelt cori fin là ti pòs.
Sel prin dùbit mi veva cjòlt, e di chist i vevi vùt gust,
dut suridìnt cu li so peraulùtis,
unaltri ghi veva sùbit cjapàt il so post,
e dìt ghi vevi: Contènt i soj pa li ròbis
chiai amiràt; madès mi staj marveànt
di comche pìn alt i vaj di scju cuàrps lièis.926
Alora ic, il so cjàf un puc scjasànt,
vièrs me a veva vuardàt cuj vuj impenserìs
di na mari di front dal fì delirànt,
e tacàt a veva: Li ròbis, dùtis cuàntis,
tra di lòu òrdin a àn, e chista è forma
chal univèrs ghi dà qualitàs divìnis.
Chì a jòdin laltri creatùris lòlma
dal eterno valòu, che chèl stes al èl fin
pal cual dut stu òrdin doventàt al è norma.
In ta stu nsièmit leàdis si tègnin
duti li natùris, se pur divièrsis,
stànt, cuj pì cuj mancu, al prinsìpit visìn;927
en ta divièrs puàrs si spartìsin dùtis
tal grant mar dal èsi, e a ognuna
a ghiè dàt l istìnt di zìn ta li so àghis.
Chististìnt al partal fòuc vièrs la luna;
chistun ta ogni nemàl al è motòu;
e dut in cjera al lèa e al raduna:928
e no doma li creatùris ca sòn fòu
dal intelèt di sta fuarsa a sòn sot,
ma encja chès caan intelèt e amòu.929
La providensa, che a dut chistu a prejòt,
cu la so lus a fàl cjèl930 sempri cujèt,
ndà che pì svelt si zira chèl che dut al à sot;931
e adès lì comche par nu al è stàt decrèt,
a ninvìa la fuarsa di che cuarda
ca scata el bon a bàtn ta sè cha a dirimpèt.932
Ma comche na òpera a no vèn formada
sempri secònt la vera intensiòn da lart,
parsè cha rispundi la matèria a è sorda;
cussì chistu percòrs al vèn spes stuàrt
da la creatura chel podej a à
di zì chì o là, se ben che'l sen a à just e fuàrt.933
E comchogni tant si pòl jodi a colà
un folc da li nùlis, cussì l impùls prin,934
distràt da fals ben, in cjeral và a plombà.
Basta maravèis, alòr, dal to cjamìn
vièrs il alt; pensa invensi al rivulùt
che dal di sù vignì jù a val i jodìn.935
Gran maravèa a sarès di vej te jodùt,
sensa mpedimìnt, la jù dut cuant sestàt,
comna flama che zìn sù no vès podùt.
E chì i vuj vièrs il cjèl a veva di nòuf voltàt.
Cjànt Secònt
O vuàltris chen ta na barcjuta mi stèis atòr,
deideròus di scoltà, e voja i vèis
di zì davòu da la me nàf, che cjantànt a còr,
tornàit pur a rijòdi li vustri rìvis:
che forsi dut, si vi metèis in onda,
restànt lontàn da me, i pierdarèsis.936
L'onda chi cjapi noè maj stadesplorada;
a mispira Minerva e Apòl mi guida
e lOrsa li Mùis mi tegnin mostrada.
Vuàltris pus che la mins i tegnèis alsada
par godin timpl pan daj ànzui, dal cual
chì937 a si vif sensa maj vèjni avonda,
i podèis ben mètivi in tal alt dal sal938
cul bastimìnt vustri, davòu da la me agàr,
prima che laga a torni tal e cual.
Chej gloriòus che a Colchis èrin zùs pal mar,
mancu marveàs si vèvin, che vuàltris i sarèis,
cuant che Gjason jodùt a vèvin, bifòlc, ta lagàr.939
La sèit chi vèvin sempri vùt in ta li nustridèis
in tal alt dal Empireo a ni partava
svelta, cuai comal cjèl che la sù i jodèis.940
Jòi vuardavi Beatrìs chen sù a vuardava;
e forsi tal timp che na frecja si distàca
dal arco e a la so fin a riva,
mi eri jodùt vignì indà ca taca
che miràbil roba; ma chè ca era là941
ben jodìnt sè ca mi feva mbacucà,942
voltàt si veva vièrs di me, contenta e biela,
e mi veva dìt: A Diu dìghi ben gràsis,
chadès unìs nia cu la prima stela.
A pareva che na nula la cujerzès,
duta solida e lustra e neta,
comadamànt che cun lus dal soreli a ardi al zès.
Dentri di sè leterna margarita943
a mi veva risevùt, comche laga a surbìs
un raj di lus e unida a resta.944
Sjò ieri cuàrp, e chì a no si capìs
comche na dimensiòn in ta naltra a sunìs,
ca à di èsi se cuàrp in cuàrp a sinserìs,
alòr il me deideri cjalt coma flàmis
al sarès djodi che esensa945 ca mostra
comche Diu e l èsi nustri a sòn unìs.
Ulà sè chi crodìn par fede a sjodarà,
sensa raonalu, ma tant clarl sarà chèl
coma chè chi acetàn che par prin a è vera.946
Alòr rispundùt i vevi: Siora me, cussì fedèl
comche pì i no pòl èsi, ringrasiàlu i vuej
che dal mont mortàl mia partàt in ta stu cjèl.
Ma dièimi: alc jòi volarès savej
daj sens scurs di stu cuàrp che la jùn cjera
Caìn a còntin ca si pòl jodin chej.
E ic cun bocja ridìnt: Se sbaliàda era,
a veva dìt, lopiniòn da la zent mortàl
baada su sensasiòns, comca era,
nosta fà alòr la part dal baovàl
e marveàti masa; chè ben ti sàs
che fra sens e raòn curt al è l intervàl.
Ma dìmi nvènsi sè che tu pensàt ti às.
E jò: Chej che ca sù diferèns mi pàrin,
in cuàrps pì rars o dens a sòn stàs creàs.947
E ic: Tjodaràs comca simpantànin
tal fals li to idèis, se ben ti scòltis
comche cul me raonà a sintorgulèin.948
Lotava sfera jodi vi fà lùcis
a plen, e chès o par coma o par cuant
lasù a vi mòstrin divièrsis mùis.949
Sa la diversitàt a fòs dovùt dut cuant,
dùtis a varèsin la stesa virtùt
spartida, tant al pìsul lumìn cheal grant.
Divièrsis virtùs aan alòr dèsi frut
di prinsìpis formaj, e chej, fòu che un,950
a vegnarèsin, secònt te, ognùn distrùt.
Duncja, se dal rar sti màcis colòu fun
a sòn par dut on part secònt te cauàdis,
al sarès di so matèria cussì diùn
stu planèt, o in tal mòut ca si spartìs
il gras el magri taun cuàrp, cussì chist
in sèl cambiarès li pars dènsis e ràris.
Se dal rar si tratàs, al sarès manifest
in ta neclìs solar che trasparì a farès
la lus, comche nisùn cuàrp rar al reìst.
Ma chist nol èl cau, e alòr djodi a sarès
l altri951, e sjò chèl i zès a smuarsà,
il to parej falsificàt al vegnarès.
Sel rar da na bandao laltra nol trapàsa,
alòr lì un punt di èsi al varès
chel so opòst di zì oltri nol lasa;
e di lì si riflètl raj che lus ghi dàai planès,
cussì comche colòu da veril vèn rifletùt,
che plomp al tèn platàt davòu di se stes.952
Ti diaràs cal somèa pì scurùt
uchì il raj che in ta altri bàndis,
par via che di pìn sot al vèn rifletùt,953
ma in chistu cau fài podarèsis
unsperimìnt, se provalu i volèsis,
che font al è dal flun da lidèis vùstris.954
Tre spièlis ti ocòrin; doj tiu poisiònis
no tant lontàn; il ters, pì lontanùt
mètilu e pròpit in miès daj àltris.
Davànt di lòu, ma a li spàlis metùt,
fà chun lumìn al ilùmini i spièlis
cussì chel so raj a tel vegni rifletùt.
Se ben che la lus in tal miès da laltri lùcis
da li àltris a è pì pìsula, tjodaràs
che luminoa aè coma li àltris.955
Adès, comchal bati daj ràis infogàs
da la nèif al resta dut nut il sogèt,
esìnt il colòu so el frèit cul cjalt scjampàs,
alòr, cussì restàt tun tal tontelèt,
di lus tant viva mplenìti adès i vuej,
che stela luìnt ti somearà dal aspièt.
Dentri di chel cjèl dal divìn benvolej956
atorotòr si zira un cuàrp957 che la virtùt
al à di vej il èsi di dut sè ca è di miej.
Chel cjèl958 ca ni tèn cun tancju vuj jodùt,
chel èsi al spartìs in divièrsi esènsis,
di luj distìntis, ma part dal so contenùt.
I àltris ziròns in vàriis diferènsis
li esènsis che dentri di sè aan
paj so uus a dispònin coma simìnsis.959
Scju òrgans dal mont zirànt cussì a vàn,
comchjodi ti pòs, da scjalìn a scjalìn,
e di sù a cjòlin e di sot a fàn.
Vuarda ben tu chi ti stàs scoltànt sidìn
comche a sè chi ti vus960 mi staj visinànt,
che dopo ti pòsis tu fà da lumìn.
Il motu e la virtùt dogni zìru961 sant,
coma che pal fabri a è lart dal marcjèl,
i motòus als e beàs962 i'u stàn cauànt;
el cjèl963 che tanti lucjùtis a fàn bièl,
da la granda mins che movil fà e nforma964
limàgin al cjoj par ogni so lumìn bièl.
E coma che tal vustri pòlvar lalma
ta li so divièrsis pars a si difònt
e ognuna di sti pars a ànima,
cussì la nteligènsadi chist tèn cont
a sparpaèal ben son ta li stèlis,
movìnt atòr da lunitàt dal so mont.
Langelica virtùt divièrsis lèghis
a fà cuj presiòus cuàrps965 che ic a ispìra
e taj cuaj, coma vitan vuàltris, a sunìs.
Pa la 'legra natura966 dandà ca spira,
la virtùt tal cuàrp misturada a lus
comche la biela lusn tal vuli a si mira.
Da chista a vèn chèl che da lus a lus
al somèa diferènt, no da fìs e ràr:
ic a èl prinsìpit formàl ca prodùs
secònt il so bon volej, il scur el clar.
Cjànt Ters
Chel soreli967 che prin scjaldàt mi veva il pet,
rivelàt mi veva la biela veretàt,968
provànt e riprovànt969, el so dols aspièt;
e jò, chi volevi tegni dimostràt
che coreùt ieri e sigùr doventàt,970
par cussì dìghi il cjàf i vevi alsàt;
ma na viiòn a mi si veva preentàt,
chal jòdila tegnùt mi 'ngrimpava tant stret
che di confesàmi mi eri dismintiàt.
Coma ta un veri trasparènt e net
amondi, on tàghis lìmpidis e cujètis,
ma no tant fòndis da no jòdighil lièt,
a sjòdin li nustri mùis spielàdis,
ma debulùtis, coma pèrlisn blancja front
chun puc a vòu par rivà a jòdilis;
cussì, mùis che tabajà volèvin un mont
jodùt i vevi, en tal sbàliu contrari i eri colàt
di chèl chamòu l veva mpiàt tra omp e font.971
Al momènt che jò i vevi lòu notàt,
ca fòsin figùris di spièli pensànt,
par jodi cuj ca èrin mi eri ziràt;
e jodùt no vevi nuja, e di nòuf ndavànt,
dret taj vuj da la me dolsa guida, i vevi vuardàt;
ica rideva, ei vuj sans ghi ardèvin tant.
Se ridi ti njòs, nosta èsi maraveàt,
mi veva dìt: al èl to pensà da frutùt
chen tal just il piè nol à ncjamò pojàt,
ma torotòr si zira, com'ch'i vevi jodùt:
chès chi t'jòdis a sòn veri sostànsis
ea sòn chì parschel so voto no vèvin finìt dut.972
Ma parla pur e cròdighi a chìstis;
che la lus dal alt che contèntis li tèn
chì a vòu che dùtis si tègnin fèrmis.
E jò al spìrit cal pareva pì ben
dispòst di contà, voltàt mi eri, diìnt,
comomp che puntàt al èn tal so dièn973:
O spirt ben creàt, chei ràis ti stàs godìnt
da leterna vita, el ben so ti sìns
che prin di vèjlu gustàt a nol sintìnt.
Gust i varès se adès chi sìn visìns
il nòn to ti mi diès e da la to zènt.
Alora ic, pronta e cuj vuj ridìns:
La nustra caritàt noa nisùn intènt
al just di sieràighil cancèl, comla caritàt
di chè che com'che ic a è a vòu vej la so zent.974
Comna vèrgin mùnial mont mi veva ospitàt,
e se la to mins sù e jù mi vuarda,
chjò i soj pì biela no ti tegnarà platàt,
ma a ricognosarà chjò i soj Picarda,
che, metuda chì cun scjù altri beàs,
beàda i sojn ta la sfera pì tarda.975
I nustri afiès, ca vègnin inflamàs
doma in tal plaej dal spìrit sant,
gust aan di èsin tal so òrdin formàs.
E stu destìn, che bas al par dèsi tant,
dàt a niè stàt parsche trascuràt i vìn
i nustri vòtos, o lasàs ju vìn dibànt.
E jò a ic: Cualchicjusa di divìn
lui a sjòt dal vustri tant bièl aspièt
che cussì tant vi cambia da comchièris prin;
e prin dadès no mierimpensàt, puarèt
chi soj; madès mjuda sè chi ti mi dìs,
chal recuardàmi a mi parta dirèt.
Ma dimi: vuàltris chi sèis chì contèntis,
no deideràiu di zìn ta un lòuc
pì alt ndà che pì visìn976 ghi sarèsis?
Cuj altri spirs a veva prin ridùt un puc;
e mi veva dopo rispundùt cussì contenta
ca pareva àrdi damòu dal prin fòuc:977
Fradi, di sè chi volìn a mi cujèta
la caritàt stesa, ca mi fà volej
doma sè chi vìn, che'l altri nol impuarta.
Se di zì pìn alt i vèsin da volej,
puc dacòrdul nustri deideril zarès
cul volej di chèl che chì ni vòu vej;
e chistu chì ben djodi ti podarès
se di èsi'n caritàt aè chì necesitàt,
e se la so natura di capì ti vès.
Ànsi, a ghi tòcja a stu èsi beàt
tègnisi dentri dal alt volej divìn
par che di doj volèis un sòul vegni formàt;
cussì che comda scjalìn a scjalìn i stìn
in ta stu regnu, a dut il regnu ghi plàs
compur al re chal so volej ni tèn visìn.
In ta la so volontàt a è la nustra pàs:
ic a è chel mar che vièrs di chèl dut sinclìna
n tal mont, fin i ànzui da ic stàs creàs.
Clar miera alòr comche ducju i cjèj a èrin
paradìs, encja se pa la gran gràsia
dal Creatòu ducju compàis no la godèvin.
Ma comca capita chun mangjà al sàsia
e di unaltri a resta la gola,
che dun si vòu e dal altri si ringràsia,
cussì fàt i vevi jò, cun fàt e cun peràula,
par capì da ic cual ca era la tela978
chel tesi nol era ncjamò zùt a finila.
Par vita buna e grant mèrit a è ulà,
pìn sù, mi veva dìt, na fèmina979 che nòrmis
aa dàt al mont par cuj sì si vistìs e vela,
che fin al murì, dì e nòt, cun chel nuvìs980
si stedi chogni voto al aceta
se fàt al è cun amòu e bòis propòis..
Par zìghi davòu, lasàt i vevi da zovinuta
il mont, e il so àbit981 i vevi vistìt
cul propòit di vivi la so vita.
Ma alora òmis di puc bon propòit
fòu mi vèvin tiràt da la dolsclauura.
Diul sà ben cuant che dopo i vevi patìt.
E chistaltri splendòu cha te si mostra
a la me destra indà cal stà ardìnt
di dut il lui da la sfera nustra,
sè che jòi ti dìs di me, ic a sintìnt:
mùnia a era, e ic pur a veva cussì pierdùt
il vel da chej982 che puc an vèvin di sintimìnt.
Di rimètilan tal mont a vèvin podùt,
cuntral so volej e la bunuansa,
mal vel dal so còu jù nol è maj vegnùt.
Chista a è la lus da la gran Costansa
che pròpit dal secònt vint di Soave
dàt a veva la tersa e ùltima potensa.983
Cussì mi veva parlàt e dopo tacàt a veva lAve
Maria a cjantà e cjantànt a era svanida
comalc chen taga scura nglutìt al è.
I me vuj che chel tant la vèvin seguida
che pusìbul ghiera, a la fin
si vèvin ziràt vièrs limàgin lìmpida
di Beatrìs e lì fìs a restàvin;
ma chè cunun lamp ferìt a veva'l me sguàrt
cussì chin alt i me vuj restà no podèvin;
par chèl di domandàighi i vevi fàt ritàrt.
Cjànt Cuàrt
Fra doj plàs, 'l un dal altri altritànt bon
e distànt, un omp lìbar al morarès
di fan prin che dun al cjolès un bocòn;984
cussìl starès un agnèln miès da li bràmis
di doj lùpos crudej, di ognùn temìnt;
e cussìl starès un cjan tra do dàinis:985
par chèl, sjòi taevi, dincolpami no intìnt,
nè di laudami; tai mi tocjava,
daj me dùbis tal stes mòut pocàt esìnt.
I taevi, mal deideri me sjodeva
n ta la me siera, el me domandà cun chèl;
pì clar di cussì èsi nol podeva.
Fàt a veva Beatrìs comche fàtl veva Danièl,
da Nabucdònoor calmànt la colera
che rindùt lu veva cussì tant crudèl;986
e dìt a veva: Ben i jòt comca ti tira
uchì e ulì l un e 'l altri deideri,
che dii no ti pòs sè chti preferìs na vura.
Tu ti raònis: Se'l volej bon al resta e lieri,
la violènsa dàltris par cuala raòn
a ghi cjòlia mèrit al me deideri?
E di dubità ti somèa pur bon
il tornà da lànimisn ta li stèlis,
secònt sè cal à dìt il Platòn.987
Tal to volej a pòchin sti domàndis
duti dos compàgnis; mai vuej par prin
tratà la pì sindiòsa di chist' idèis.988
Daj Serafìns, chèl che a Diu ghiè pì visìn,
Moè cal sedi o Samuel o chel Zuan,
il un ol altri, o Maria, diìn,
ta unaltri cjèl di sigùr a no stàn
che chiscju spìris che adès ti'as jodùt
chen tal so èsi pì o mancul stes timp aan;989
ma dùcjus a fàn bièl il prin zir par dut,
e ognùn al gòt, tal mòut so, il dols stà
n ta stu post dal spirt eterno intìnzùt.
Chì a si pòsin jodi, no parsè che chista
a è la so sfera, ma coma un sen
dal pì bas di stalta sfera celesta.990
Stu parlà ghi zòva pì al vustrinzèn,
che doma di sè ca è sensìbil al capìs,
chen sèguit al intelèt a si rìnt dègn.
La scritura cussì a linteletuàlis
vùstris si adàta, e piè e man
a Diu, altri intindìnt, ghi atribuìs;
e la Gliia Santa, cun aspièt umàn
Gabrièl e Michèl vi rapreenta,
e chel altri che Tubia rifàt al à san.
Chèl che Timeo991 da lànimis al conta
a nol è coma chèl che chì i jodìn,
encja sal pàr cròdighi a sè cal conta.
Li ànimis ta li so stèlis a tòrnin,
al dìs, crodìnt dèsi da chì distacàdis
cuant che natura i cuàrps a vòu ca nfòrmin.992
Ma forsi nocòr cussì capì sè cal dìs,
e a pòl ben dasi, encja sa no pàr,
chintìndi nol voli ròbis ridìculis.
Senvènsi al intìnt laudàl rotònt altàr993
cun mèrit o colpa, alora forsi
alc di just al riva a meti al ripàr.994
Mal capìt, stu prinsìpit a stuàrzi
al è zùt cuai dutl mont, cussì che Gjove pur,
e Mercùri e Mars nomàs sòn stàs cussì.
Laltridea che di chè no ti sòs sigùr
mancu velèn aa, parsche la malìsia
so asaj no è par rìnditi impùr.995
Se justa a no par la nustra gjustìsia
ai vuj daj mortaj, al è pur argumìnt
di fede e no di bruta ereìa.
Ma par cal posil vustri raonamìnt
penetràighi ben in ta chista veretàt,
ti faraj contènt, comchi ti stàs volìnt.
Sa sia violènsa cuant che il violentàt
a nol juda par nuja chèl cal sfuarsa,
alòr un spirt cussì a nol vèn scuàt;
chel volej, sa nol vòu, no si smuàrsa,
mal fà, comca ghiè naturàl di fà al fòuc,
encja se mil vòltis si ghimpòn fuarsa.996
Par chèl, se chèl a si plèa tant o puc,
la fuarsal juda, e chìstis cussìan fàt,
che tornà a varèsin podùtn tal sant lòuc.
Sel volej pròpit intej al fòs stàt,
comchèl di SaLurìnsn ta la grilia metùt997
e di Musio cha la so man dur si veva mostràt,
e tornàn claustri varèsin cussì podùt,
so vera cjaa, na volta liberàdis;998
maun volej cussì grant si lua di rar jodùt.
E sti peràulis, s'i ti lias capìdis
benòn, il raonamìnt a tègnin anulàt
ca ti varès turbàt ben altri vòltis.
Ma èco chi tias naltra dificltàt
da afrontà, e besòu no ti rivarès
a svinculati: ti restarès prin stracàt.
Ta la to mins chistiai jò lasàt imprès
che ànima beàda buìis a no dìs
parsche dongja a ghi stà a Diu stes;
e da Picarda dopo ti sintèvis
comche Costànsa al vel ghi era stada fedèl,
cussì ca somearès che chì a mi contradìs.
Tanti vòltis, fradi me, a si fà chèl
che par scjampàl perìcul, e a malavoja,
a si fà chèl, comchi dìs, cal è puc bièl;
comAlmeòn che, se pur cun pucja voja,
preàt dal pari, so mari al veva copàt,
e mòstru si veva cussì fàt, cuntra voja.
Uchì i vuej chi ti tègnis ben pensàt
che violensa e volej ansembrasi a vàn
e sè cal ufìnt nol vèn sempri scuàt.
Il volej asolùt a si opòn al dan;
ma chel tant e basta a ghi cunsintìs
che sinò si varès pì ncjamò malàn.999
Duncja, cuant che Picarda di chèl a dìs,
dal volej asolùt, e no daltri1000, antìnt,
cussì che tant ic che jò i diìn ròbis vèris.
Dal sant flun chistu al era l ondulamìnt
cal sgorga dandà che dutl ver al vèn;
cussì dut contènt mi veva fàt il so raonamìnt.
O divina, amada dal prin ben,
alòr i vevi dìt, che cul parlà minònda
e scjàlda tant che sempri pì vif mi tèn,
la me afesiòn a no è asaj fonda
par rivà a favi gràsia par gràsia;
chist lu farà chèl cal jòt el pòl avonda.
Ben i jòt che maj, ma maj, no si sàsia
l intelèt nustri sa nol vèn luminàt
da Diu, che sinò il ver maj, po, no sia.
Tal ver divìn a si mèt1001, com nemàl ntanàt,
apèn cha luj sunìs; e ghi resta unìt:
sinò sel valarèsial deideràt?
Al nàs par chèl, coma menàdisn ta li vis,
al piè dal ver il dùbit; e a è natura
ca ni pòchi sempri pìn alt vièrs li pìchis.
Stu chì minvida, chistu mi sigura,
madona me, di domandavi cun rispièt,
di naltra veretàt, ca miè scura.
Al pòsia l omp dà sodisfasiòn, puarèt,
ai vòtos mancjàs cul fà daj altri bens
chal Alt ghi somearèsin ognùn corèt?
Beatrìs mi veva vuardàt cuj so vuj plens
di luìgnis di amòu, cussì divìns,
che rindùt mi eri al so splendòu intèns:
calàs mi èrin i vuj, e scurida la mins.
Cjànt Cuìnt
Se nformada ti mi jòs dal vif amòu
che di compaj in cjera no si jòt sen,
cussì che daj vuj tos i vìns dut il valòu,1002
nosta fati maravèis, che chist al vèn
dal jodi perfèt, cussì che un ben jodìnt,
il piè al mòuf vièrs il ben jodùt ben.
Ben ijòt comche zà al và risplendìnt
tal to intelèt il eterno lui
e, jodùt, dompar chèl e sempril và ardìnt;
e, saltril vustramòu al vàa sedui,
altri a nol è che di chèl na olma
mal capida che chì si la jòt stralui.1003
Savej ti vùs sen altri mòut, e coma,
compensà si pòl pal mancjàt voto, tant
che di pari pas a zèdin il Alt e la vustralma.
Cussi Beatrìs scuminsiàt a veva stu cjànt;
e comun chen tal dut dii si tèn butàt,
a veva continuàt cussìl so discòrs sant:
Il miej regàl che Diu, di so maestàt
creànt al à fàt e da la so bontàt
cussì ben si riflèt e tant al è apresàt,
al è stàt chèl di dàighi al volej libertàt;
che doma li creatùris inteligèntis,
il Signòu dùtis di chista al à dotàt.
Adès tjodaràs, se tu ti mi seguìs,
l alt valòu dal voto, se cussì al è fàt
che Diul cunsìnt cuant che tu ti cunsìntis;
chè, tal stabilì tra Diu e l omp il pat,
sacrifìsis si fàn di stu teoru,
zà minsonàt, e si'u fàn cul stes àt.1004
Duncja, cun sè a si pòsia scambiàlu?
Se ben ti cròdis duà chèl chi tias ufrìt,
dal mal cal vèn dàltris, fàun bon lavoru.
Che sè chi ti dìs al è just tias zà ben capìt;
ma la Gliia Santa a dà dispensa,
contrària, si pensarès, da sè chiai dìt;
chì alòr a è miej chi ti fèdis paua
par dàighi timp al mangjà chi tias mangjàt
che dun bon digerì nol resti sensa.
A chèl chi ti spieghi tenti ben sveàt,
e tègnilu cont; che a no è siensa
chè di vej alc capìt ma no conservàt.
Do ròbis a ocòrin par vej lesensa
di stu sacrifisi1005: la prima è chista,
chè ca si fà1006; laltra a è la promesa stesa.1007
Di stùltima maj si pòl dii basta
prin da la so fìn; e di chèl ti pòs
adès ben jodi di sè ca si trata:
par chèl necesari ghiera ai Ebrèos
di ufrì, encja se chèl ca ufrìvin
permutàl podeva, comchal curìnt ti sòs.
Che altra, la matèria stesa, diìn,
a si pòl forsi, cuj sàja, scambiala
cu naltra, sensa che'n colpa i zèdin.
Ma che nisùn il cargu da la spala
di so volejl cambi se prin voltada
noè stada la claf blancja e la zala;1008
e ogni permutasiòn a è nvàlida
se la matèria vecjan ta la nova
coml cuatrin tal sèis a no vèn tegnuda.1009
Ma salc i vìn che cul so valòu al và
dut scuilibrànt cualsìasi balansa,1010
altra matèria alòr puc a zova.
Il voto a nol è monada, se ben si pensa:
fedej biugna èsi, tegnìnt ben badàt
di no fà com Jefta cu la so promesa;1011
ca sarès tant miej sal vès dìt: Mal iai fàt,
che, mantegnìnt, fà peu; e cussì cretìn
jodi ti pòs chel gran duce daj Grecs al era stàt,
che planzi al veva fàt Ifgenian tal so aspièt ninìn1012
che planzial fàt di sè i triscj e i bòis
cha un cussì crudèl cult maj crodùt ghi vèvin.
Tal mòvisi, Cristiàns, sèrius dèsi i vèis;
no stèit èsi coma na pluman ta ogni vint,
parsche lavàs dogni aga i no vegnèis.
I vèis il nòuf e il vecju Testamìnt,
el pastòu da la Gliia ca vi guida:
vi basta chistu pal vustri salvamìnt.
S'i sintèis da la malvoja la clamada,
òmis a biugna chi sèdis, no piòris,
che l Ebreo no vi fedi na riduda.1013
No stèit coma l agnèl fà cal lasa li tètis
di so mari1014 e, taj so saltùs dut atìf,
a la fin a si parta ntòr ròbis brùtis.
Cussì Beatrìs a mi, comchjò i scrìf;
dopo cun tant deideri si veva voltàt
vièrs l alt indulà chel mont al è pì vif.1015
Il so tai el so aspièt dut cambiàt,
la me granda voja a vèvin stupidìt
di vèighi ncjamò tanti domàndis fàt;
alòr, comna frecja chel sen a tèn culpìt
prin chel spac al vedi di tremà smetùt,
che zà rivàs ièrin tal secònt cjèl1016 i vevi capìt.
Beatrìs i vevi chì cussì contenta jodùt
che pì vièrs la lus di chel cjèl a zeva
e pì e pìl lueval pianetan dut.
E sen ridi la stela si cambiava,
cussì encja jò, che la me natura
a tramutà sempri a mi partava!
Comta na vasca di pès, calma e pura,
atiràs a sòn i pès a chèl cal vèn di fòu,
e vièrs chel pàscul a vàn cun primura,
cussì un miàr jodùt i'n vevi jò cun splendòu
vignì vièrs di me, e dognùn si sinteva:
Eco chèl1017 che pì grantl faràl nustramòu.
E pròpit comchognùn vièrs nul vegneva,
jodil feval spirt di contentèsa plen
in ta la lus clara chen luj a splendeva.
Di chèl che chì a taca, letòu, pensa ben
coma chi ti ti sintarès tormentàt
se di zì avànt i no farès pì sen;
e tjodarès tu comche deideràt
i vevi da lòu di sinti comca èrin,
cussì comchai me vuj si vèvin mostràt.
Beàs chej che, comte, i trònos a jòdin
dal triònf eterno par vej la gràsia
vuda prin che la milisia1018 a bandònin!
Dal lustri che par dut il cjèl si spàsia
impiàs nui sìn; e s'i ti deìderis
di nu savej, ti diarìn sè che chì sia.
Cussì a mi veva un di chej sans di spìris
dìt; e alòr Beatrìs: Domanda pur,
e cròdighi coma peràulis divìnis.
Ben jò i jòt comchi ti tinglùsis sigùr
tal lui che daj to vuj a ti vèn fòu
e chenflamàtl vèn dal to ridi pur;
la me mins, bunànima, savej a vòu
cuj chi ti sòs, e parsè che chì ti àrdis,
in ta la sfera che daltri1019 a risèifl luòu.
Sti peràulis ghi vevi dìt a la lus, e drètis,
che prin mi veva parlàt, e ic luìnt
pì di prin si veva fàt, e tant, al sìntilis.
E comil soreli ca si plata ridìnt
di masa lus, comchel cjaltl tèn roeàt
chel vel di vapòu ca lu stà cujerzìnt,
pal so grant gjoldi mi si tegneva platàt
dentri dal so raj luminòus il spìrit sant;
e cussì rispundùt mi veva, in sè dut sieràt,
in ta la maniera cal cjantal pròsin cjànt.1020
Cjànt Sest
Dopche Costantìn lacuila l veva voltàt
cuntral cors dal cjèl, che ic a veva seguìt
davòu dal antìc1021 cun Lavinia maridàt,
sent e sentàis e pì, in tal lontàn lìmit
dEuropa l usièl di Diu si veva tegnùt
in ta laltùris dandà cal era prin1022 partìt;
e da lombra da li plùmis sàcris, dut
il mont da lì l veva governàt, di man a man,
e plan plan ta la me man al era cussì vegnùt.
Sear i soj stàt, e i soj Gjustiniàn,
che par volej dal Signòu, benevolènt,
li lègis iai ben rafinàt, di me man.1023
Ma prin cha lòpera i stès lì atènt,
chuna natura1024 Crist al vès, e no dos,
i crodevi, e di chist ieri contènt;
ma aloral benedèt Agapitos,
grandìsin pastòu, a la fe sincera
indresàt mi veva cu li peràulis sos.
Crodùt ghi vevi, e sè che so fede a era,
cussì clara joduda la vevi comchi vevi sempri jodùt
ta na contradisiòn la falsa e la vera.1025
Apèn che cu la Gliia i piè i vevi movùt,
par gràsia so Diu a mi veva ispiràt
il grant còmpit1026, e dutn luj mi eri metùt;
al me Belizàr li àrmis ghi vevi fidàt,
e chistal cjèl stes a ghi veva plaùt1027 cussì tant,
chal lavoru1028 pì ncjamò mi eri butàt.
Par rispundi a la prin domanda1029, pì avànt
nocòr chi zedi; ma la so condisiòn
a mi custrìns di zìghi pì in davànt
par chi tjòdis cun se sorta di raòn
ca si mòuf cuntra chel sacrisant di sen1030
tant chèl ca lu fà so comchèl ca lu opòn.1031
Jòt cuanta e cuala virtùt cal veva fàt degn
di riverensa; e'n tal momènt al veva tacàt
che Palànt al era muàrt par conferighil regn.
Tu ben ti sàs chen Alba a si veva ncjaàt
par treinta àis e pì, fin che finn fin
dompar luj i tre e i tre a vèvin lotàt;1032
cussì pur dal mal da li Sabìnis fin
al dolòu di Lucrèsia ben i ti sàs
comche i sièt re vinsùt a vèvin dut il visìn.1033
Ti sàs pur sè cal veva fàt1034 cuant chen taj bras
daj Romàns partàt al era stàt cuntra Pir e Bren
e cuntra comùns1035 e principalitàs;
e da chìl vènl Torcuàt el Cuìns, cal otèn
daj cjavielàsl nòn1036, e i Dècjus e i Fàbius,
famous, che di laudà volentej ghi tèn.
Par cjera sòn i Àrabos da luj stes metùs
che davòu dal Anibal aan pasàt
chej valòns alpìns da làghis tos, Po, scorùs.
Sot di luj, da zovinùs, a vèvin trionfàt
Sipiòn el Pompèo; e là che nasùt
ti sòs, sotl Fièul1037, tant amàr al era stàt.
Alòr, al timp che dutl cjèl al veva volùt
a so mòut rindi dutl mont serèn,1038
Sear al veva cjòlt e, Roma volìnt, tegnùt.
E chèl che fàt al veva dal Var fin al Ren,
jodùt a vèvin il Isàr el Er, coma purl Sena
e ogni val indà che l Rodàn al è plen.1039
E chèl che fàt al veva dopovej lasàt Ravena
e saltàtl Rubicòn, di un svualà al era stàt
tal che nè bocja a pòl contà nè pena.
Dut armàt si veva dopo vièrs la Spagna voltàt
e, pasàt Duràs, Farsàlia l veva bastonàt,
cussì che fin tal Nil cjalt l dolòu al era rivàt.1040
Vièrs Antandri el Simoènt si era lòr aviàt,
jodìnt purl post ndà chEtoresi cuba1041
e tant dan al Tolomèo ghi veva dopo fàt.1042
Da là comun folc si era butàt su Juba;
làlis al veva dopo spleàt, vièrs la Spagna zìnt,
par fà tai la pompeana Tuba.1043
Di sè che cul sen fàt al veva'l duce, tèn a mint,
Brutus cun Casion talInfièr al bàja,
Perugia e Modena lasànt lì, patìnt.
Cleopatra pur a veva planzùt, pì di na scàja,
e, da chèl scjampànt, daun madràs velenòus
si veva fàt becà, murìnt cainànt da sta plàja.
Fin al Mar Ros chistu al veva sfueàt i colòus;1044
en dutl mont al veva partàt tanta pas
chel templi di Zan1045 al era restàt silensiòus.
Ma sè che stu sene di luj jòi no tàs
prin fàtl veva, e di fà ghi restava pur
n taj terèns ca èrin da luj dominàs,
in tal jodi al doventa puc e scur,
sen man al Ters Sèar1046 a si lu mira
cun vuli clar e afièt amondi pur;
che la granda gjustìsia ca mispìra,
concedùt ghi veva, par man di chèl minsonàt,1047
la gloria di vendicà la so ira.1048
E chì ti pòs ben tènti maraveàt:
pì tars cun Tito a fà vendeta al era zùt1049
da la vendeta dal tant antìc pecjàt.
E cuant chel dint longobàrt al veva muardùt
la Gliia Santa, sot da li so àlis
a judala Carlo Magno si veva metùt.
Adès gjudichèa tu che figùris
chjò iai acuàt, ei so fàj
che cauàt a àn duti li vustri malòris.
Il prin1050 di lòu al sen public i gìlios zaj
a contrapònin, el secònt l altri al sostèn,
cussì che cuj chen tal just al è no si sà maj.
Ca fèdin i Ghibelìns, sot altri sen,
ca fèdin pur; parsè chel mal sempri chèl
al seguìs che dal just pì lontàn si tèn;
e ca no lu bati stu Carlo novèl1051
cuj so Guelfs; ma che tantl temi li sgrìnfis
chal pì grant leòn a ghian gjavàt il pel.
I fioj aan belzà planzùt tanti vòltis
par colpa dal pari, ma noè da crodi
che pal so gìlio Diul cambi plùmis!
Plena di spirs sta steluta si pòl jodi,
spirs bòis, ca si sòn tegnùs indafaràs
par che a onòu e fama davòu ghi stèdi:1052
e cuant che i deidèris a vègnin chì pojàs,
dal just deviànt, aè encja just chei ràis
di amòu puc vièrs l alt a vègnin alsàs.
Ma cuant chi miuràn i nustri guadàis
ai nustri mèris, lì a è contentèsa,
parschi savìn chai mèris a sòn compàis.
Par chèl a è che'n nu la viva gjustìsia
tant ni dulsìs l afièt che maj no podìn,
ma pròpit maj, tramutalun malìsia.
Da pì vòus dòlsis nòtis uchì si sìntin;
cussì, divièrs scjalìns in nustra vita
bunarmonìan ta sti ròdis1053 a crèjn.
E ben dentri di chista margarita1054
a lùs la lus di Romeo, che di bièl
tantn veva, ma puc gradìt e basta.1055
Ma i Provensaj che nflamàt a vèvin chel
omp, ridùt a vèvin1056, e mal al cjamìna
chèl che dan si fà criticànt dàltris il bièl.
Cuatri fiòlis al veva, e ognuna regina,
Raimont Beringhier, dùtis maridàdis
da Romeo, persona ùmil e buna.
Puc dopo, il cont1057, movùt da cjàcaris,
il cont ghi veva domandàt a chistomp sant
ca ghi veva tornàt sièt e sinc par dèis.1058
Alòr al era partìt stu vecju, lambicànt,
e sel mont il grant còu cal veva al savès,
di comche di dìn dìl zeva lemoinànt,
tant pì che maj a lu laudarès.
Cjànt Siètim
Osanna, sanctus Deus sabaòth,
superillustrans caritate tua
felices ignes horum malacoth!
Cussì al ritmo di stu cjànt chistua
si veva voltàt, cjantànt luj stes sta sostansa,
faìnghi, a ducju doj i lumìns1059, copia:
e chist e chej, al sun di sta sostansa,
movìnsi svels comil luòu di falìscjs,
a èrin sùbit svanìsn ta la distansa.
Sù, mi vevi dìt, faighi pur li to domàndis!
Dìghi, mi dievi, a la me madona
che la sèitmi cjoj cul dols da li so gòtis.
Ma che riverensa ca ghi feva corona
a dut me stes, cun chel Be e chel trìs,
colà mi feval cjàf, coma un mona.1060
Cussì stupidìt mi veva chì lasàt Beatrìs,
ca veva dopo tacàt, cun bocja tant suridìnt
che fàt contènt a varès encjun omp in flàmis:
Il me alt parej infalìbil esìnt,
comche vendeta justa punida a vèn
cun gjustìsia, i vuej zì chì esponìnt;
i dislearajl grop chen dùbit ti tèn;
tu scòltimi ben, che li me peràulis
grandi veretàs ti partaràn a sen.
Par vej no dìt al alt no da li stèlis
che frenalu a volèvin, l omp maj nasùt1061
al veva se stès danàt, e danàt ducjui àltris;
lumanitàt a veva dopo la salùt pierdùt
e par tancju sècuj a era restadan grant eròu,1062
fin chal bon Diu vignì jù ghi veva plaùt
indà che la natura, dal so fàtòu
lontanada, a sè unìt al veva'n persona
doma cul àt dal so eterno amòu.
Adès alsal cjàf a chèl ca si raòna.
Sta natura, al so fatòu unida,
creàda a era sincera e pura;
ma par fal so a era stada dopo butada
fòu dal paradìs, ma ic a era ca si veva sbandàt,
e fòu dal ver e da la vita a era restada.
Duncja, la pena che la cròus a ghi veva dàt,1063
sa la so natura umana si miura,
nisùn in mòut cussì just a veva maj becàt;
ma nisùnofèa stada a era cussì dura
se ben si pensa a chèl1064 ca la sufriva,
chin sè al veva cjòlt sù sta natura.
Dun àt do ròbis vignì fòu sjodeva:
a Diue ai Ebrèos plaùt ghi veva na muàrt;
par chèl l mont al tremava el cjèl si vierzeva.1065
Ti jòs cussì ca no è nuja di stuàrt
cuant ca si dìs che na justa vendeta
vendicada e stada da magistràt1066 pì fuàrt.
Ma jòi jòt adès che la to mins, streta
dal pensej, a disleà un grop a stà tentànt,
e di sleàlu cun granda voja a si speta.1067
Ti dìs1068: Ben i capìs sè chi staj scoltànt;
mai no capìs la sièlta che Diu al à fàt
di salvàmi cunun sacrifìsi cussì grant.
Stu misteri, fradi, ghi resta platàt
ai vuj di dùcjus chej ca noan l inzèn
cal vèn da la flama damòu maduràt.
Ma pa la raòn stesa che chistu sen1069
tant al vèn oservàt ma puc a si capìs,
ti dìs jò parsche pì dàltris al era degn.
La divin bontàt che a linvìdia ghi dìs
Và via!, in sè ardìnt a sfavilèa,
mostrànt cussì li eterni bielèsis.
Chèl chen ta stu mòut da ic si distilèa
dopo a nol à pì fin, cha no si mòuf
pìl so sen cuant ca lu sigilèa.1070
Chèl che da ic sensa mediatòu al plòuf1071
lìbar al è, parsè ca no ghi stà sot
di chèl chen tal mont creàt al è alc di nòuf.1072
Pì che a ic si visina, pì ic si la gòt;
e pì chal benvolej divìn, cha dut ghi da lus,
ghi somèa, e pì luìnt a si lu jòt.
A pòl vantagjàsi di ducju scju frus1073
lumana creatura; e se un al mancja,
alòr la nobiltàt so a si ridùs.
A piert la so libertàt cuant ca pecja
e tant mancu a ghi somèa al pì grant ben,
parsè che dal so lustri puc simblàncja;
e la so dignitàt maj pì a otèn
sa nomplenìs di nòuf il vuèit da la colpa,
cuntral mal gjòldi, cul sufrì just e plen.
Vustra natura, dut restadan colpa
pa la pècja dAdàm, da sti dignitàs,
comdal Paradìs, fòu a eraorìbil colpa!
E maj pìsìnt ben!a varès di nòuf pàs
e a tornarès a vej chisti virtùs
sensa vej scjavasàt un di scju pas:
o che Diu stes, perdonànt, sti virtùs
ridàt ghi vès, o che l omp ducju i dirìs
sacrificàt al vès par vej di nòuf i bens pierdùs.
Puntal vuli adès dentri dal abìs
dal consej divìn, e tènlu pì chi ti pòs,
in ta la sostansa dal me raonà, dut fìs.
L omp a nol podeva cu li fuàrsis sos
maj sodisfà, ùmil doventànt cussì tant
cul pentimìnt pal pecjàt che lasàt lu veva ros,
cuant che , diubidìnt, zì sù'l voleva e tant;
e chistu al èl parsè che l omp nol veva podùt
cu la so salvasiòn besòu zì ndavànt.
Diu duncja al à a so mòut dovùt
l omp ripartàn ta la so justa strada,
e uà gjustìsia e pietàt al veva volùt.
ma parsche lòpera a è tant pì gradida
da chèl ca la fà, cuant che pì a mostra
la gran bontàt dindà ca è vegnuda,
il divìn benvolej, chel mont al lustra,
di fasi avànt cun ogni so via
par ripartavin alt dàt si veva cura.
Nè tra lùltima nòt el dì cha dut ghia dàt via
un zighi davòu di tanti grandi ròbis
maj nol era stàt fàt, dauna o daltra via.1074
Al podèvia Diu fà ròbis pì gràndis
che ufrì se stes par che l omp tornàn altl podès
pìncjamò che dal so perdòn vièrzi làlis?1075
Ognaltra via bastada no ghi sarès
a la gjustìsia sel fiòl di Diu, puarèt,
sè umiliànt, incarnàt a no si vès.
Amplenìl to deideri adès mi mèt
en davòu i torni un punt a mètin clar,
che jòdilu pur ti pòdis, bièl e net.
Tu ti dìs, Laga jòi jòt, el fòuc pur mi pàr,
e laria e la cjera e li so mistùris
si coròmpin e a dùrin un timp avàr;1076
E sti ròbis a èrin pur lòu creatùris;
parsche, se chèl che dìt al è stàt al era ver,
da corusiòn a vèvin dèsi sigùris.
I ànzui, fradi me, e stu post sincèr
ndà chi ti sòs, si pòsin dii creàs,
cussì comca sòn, tal so èsi intèr;
ma i elemìns stàs da te nominàs
e che ròbis che gràsis a lòu si fàn,
da virtùt creàda a sòn informàs.1077
Creàdè stada la matèria che lòu aan;
creàdè stada chè che dàt ghia li fòrmis
a li stèlis che atorotòr ghi vàn.
Lànima dogni bèstia e da li plàntis
a vèn dal so podej al àt1078 tirada
dal raj e dal motu da li lùcis sàntis;
ma la vita vustra viè ispirada
dal pì alt Ben, chel stes ca la namora
di sè cussì chen sè sempri a resta tirada.
E chì di argumentà nocòr na vura
par ben capì la vustra resuresiòn:
la vustra cjàr, pensa, fàtaè stadan ta lora
cuant che i prins genitòus stàs fàs a sòn.
Cjànt Otàf
Na voltal crodeval mont, cun perìcul,1079
che la biela Ciprinal ruvìnt amòu1080
a difondès, zìnt atòr dal ters episìrcul;
parsche no doma ic ghi fèvin l onòu
dal sacrifisi e dal grant venerà
li zens antìchis in tal antìc eròu;1081
ma ghi tegnèvin Diòn e Cupid donorà,
chista par mari e chistaltri par frut,
che Didònl veva fàt di Enea namorà;1082
e cun chista1083 i tachi e cun la so virtùt,
pa la cual il nòn ghian dàt a la stela
che'l soreli bunora o tars al mira dut.
No saj pròpit comchi eri rivàt ulà;
ma dèsighi dentri capìt i vevi dal fàt
che la madona me a era adès pì biela.
E comche falìscja si jòt in ta alc dinflamàt
e comche fra tanti vòus a si sìnt na vòus
che fra dùtis cuàntis ben si tèn notàt,
jodùt i vevi pì lùcisn ta stu post luminòus
movsi nzìru, una pì una mancu corìnt,
secònt, i cròt, l interno so jodi presiòus.1084
Da nula frèida maj vegnùt jù al è un vint,
viibil o no, dal movsi tant festìn,1085
che lent ghivès parùtn tal so muvimìnt
a chèl che uchì ogni lumìn divìn
jodùt al vès vignìni ncuntra, lasànt
il zìru ndà cal stà ogni alt serafìn;
e fra chej ca èrin pì daj àltris ndavànt
Oana si sinteva, cussì chin sèguit
di sinti di nòuf i vevi sempri volùt tant.
Vièrs me al era lòr vegnùt un di lòu sùbit
e cussì al veva tacàt: Dùcjus si prestàn
a dati plaej, ognidùn al altri unìt.
Nun zìrui zìn cuj Principàs1086 chen cjèl a stàn
di un zìr e di un zirà e di deidèris
chen tal mont zà dìt tias, e a no tiè stran:
Voi chentendendo il ters cjèl i movèis1087
ei sìn cussì plens damòu, che pal to plaej
na dolsa pas ghi dìn, po, a li to bràmis.
Dopo che cun riverensa i me vuj a chej
da la madona me a si èrin ziràs
e dic sigùrs si èrin sintùs e tant miej,
a la lus chufrìt si veva si èrin voltàs,
e alòr Cuj sèiu1088 vu? ghi veva domandàt
cun vòus rota daun còu cal bateva da mas.
E cualicuanti fièstis jodùt i vevi che fàt
al veva pa la gran contentèsa, che pì sglonfa1089
encjamò fàt si veva cuant chjò ghi vevi parlàt!
Cussì a mi veva dìt: Jùn tal mont timp fà
puc timp iai godùt; ma se pì luncl fòs stàt
vùt no si varèsl mal ca no si pòl disfà.1090
Da te mi tèn la me legrèsa platàt
che dintòr dut luminàt a mi siera
comcavalej da la so seda fasàt.
Asaj ben volùt ti mias la jùn cjera;
che se pì al lunc i fòs stàt, ti varès mostràt
dal me benvolej la pì biela siera.1091
Chel trat da la riva sinistra lavàt
dal Rodàn dopo ca sunìs cul Sorga,
part da li me cjèrisl sarès doventàt,1092
cun che part da lAusonia1093 cussì carga
di poscj comGaeta, Bari e Catona
da ndà chel Tront, el Vert, in mar al sgorga.
Zà mi luevan tal cjàf la corona
di che cjera dal Danubio tajada
dopo che li rìvis todèscjs al bandòna.
E la biela Trinacria, fruinada
tra Pachìn e Peloro, insimal golf
che da Eurol risèif la pì gran menada,1094
no da Tifeo ma doj vapòus di solf,1095
i so res a varès encjamò spetàt,
nasùs par me1096 da Carlo e da Ridolf.1097
sel brut governà, che sempri ateràt
il pòpul sclaf al tèn, alòr nol varès
il sigà di PalermoMorèit!cauàt.1098
E se me fradi fin dadès chist al jodès,
da la crumira mieria daj Catalàns,
par no ufìndiu, lontàn si tegnarès;1099
e a è miej ca si sbarasi daj so malàns,
o di chej dàltris, cussì cha la so barcja
càrgus no si ghi meti masa peàns.
luj, che di largjesan daveva pucja
no comal paritant biugnal varès
di zent chel ben daj àltris a no stòrcja.1100
Sicòma che jòi cròt che dutl gjoldi stes
di sè chel to parlà, o siòr me, mimplenìs,
làndà chogni ben al tàca e finìs, adès
lu aprèsi jò comche tu ti lu gòdis,
e pìncjamò i lu gòt; e chist pur miè cjàr,
che stu gjoldi in Diu stes ti lu mìris.
contènt comchi ti mias fàt, rìndimi pur clar,
sicòmcha dubità parlànt ti mias movùt,
comche da mari dolsal pòl èsi un frut amàr.
Chistjò a luj; e luj a mi: Se jòn dut
ti mostril ver, a sè chi ti domàndis
vièrs il to vuli, e tègnilu ben vierzùt.
Il ben che dut il regn che tu ti scàlis
al volta el fà contènt, ghi dà pur virtùt
cu la so providensa a sti grandi stèlis.
E no sòn doma curàdis par dut
li natùris che la mins a àn perfeta,
ma dut il so èsi e la so salùt:
e par indulà che chistarco al saèta,
a ghi cola la frecjan ta predestinàt fin
comsen tal so sen a fòs mandada, e dreta.
Se cussì no fòs, il cjèl ca ti è visìn
al produarès na sorta di efiès
che pì che art a sarèsin un caìn;
ma chist nol pòl èsi, se i intelès
ca mòvin sti stèlis no sòn difetòus
o al è difetòus il prin1101, ca no jua fàs perfès.
Vutu chistu jodin taun mòut pì luminòus?
E jò: Nocòr, chè impusìbul mi par
chel montn ta chèl ca à di èsi al sedi estroùs.1102
Alòr luj: Nol sarèsia pal omp amàr
se tal mont a nol vès da èsi civìl?1103
Al sarès par luj, iai dìt, un brut afàr.
E chèl al pòsia èsi pur tant pusìbil
pal omp la jù, sensa vej pì ufìsis?
Sensaltri no, se ben vi dìs Aristotil.
Cussì al veva deduùt chisti ròbis
fin a concludi: Altritànt diferènt
a à duncja dèsi dogni caua la radìs:
cussì che un Solònl nàs, naltri Sers, potènt,
unaltri Melchiedech e naltri chèl
chel fì pierdùt al à, zùt sùn ariampasiènt.
La natura rotonda ca è sugèl
pa la mortàl cera ben a fà la so art
sensa distìngui fra un o altri ostèl.1104
Par chèl a pàr chEau nol fedi part
da la siminsa di Jàcu; el vèn Cuirìn
di sì vil pari ca si lu dìs di Mart.
La natura generadal so cjamìn
a farès compagna e sempri di chè daj pàris
sen miès a no si metès il volej divìn.
Adès ben t'jòdis chèl che prin no ti rivàvis:
ma parsche djòditi pì contènt mi plàs,
dun corolari i vuej chi ti tinsiàrpis.
Se pucja furtuna in zìru a cjatàs
la natura, comognaltra siminsa
n ta cjera nglerada, a no darès riultàt.
E se il mont la jù ben a ghi pensa
al inclìn naturàl che natura a inpòn,
di mala zent al restarèsl mont sensa.
Ma vuàltris i pocàis ta la religion
un cal è nasùt par partà la spada,
e re i fèis un che di predicjà al è bon:
par chèl il vustri pas al è fòu di strada.
Cjànt Nonu
Dopo chel to Carlo, O biela Clemensa,
in clar mi veva metùt, contàt mi veva daj ingàns
ca doveva risevi la so siminsa;
ma al veva dìt: Tàs, chel timp dut al tènn ta li so mans;
cussì che altri dii i no pòs che cul zì ndavànt
il just lamìnt si alsarà daj vustri dans.
E belzà la vita di chel lustri sant
voltada siera al Sol1105 ca lampleniva
coma chel ben che dut al sodisfa tant.
Ah brut ànimis che pròpit no vi và
di vièrzighi a stu grant ben i vustri còus,
ma di mostràighi vustra vanitàt viva!
E èco là unaltri di chej splendòus
vièrs me vignì, e che plaejl voleva
dami sjodeva dal so cuàrp luminòus.
Il me deideri alòr sodisfa ben,
spirt beàt, ghi vevi dita, e dami prova
chin te rifletùt sjòt sè che pensàt i tèn!
Alòr la lus chencjamò mi era nova,
dal so profònt, dandà che prin a cjantava,
comuna veva dìt che di fà dal ben ghi zova;1106
Tal itàlic toc di cjera cal tocjava,
in tal so èsi salvadi, dal Rialt
fin là chel Brenta el Piave purl naseva,
un culinùt a si alsa, no tant alt,
dandà che jù na torcja1107 era vegnuda
cha sta cjera ghi veva fàt grant asàlt.
Da la stesa radìs i soj pur jò nasuda:
Cunìsa i soj, e uchì i lùs cussì tant
parsè ca ni veva sta lustra stela1108 vinsuda;
ma contenta i soj cuant chi vaj recuardànt,
sensa fastidi, la caua dal me destìn;
chel comùn pòpul forsi nol capirès tant.
Di stu presiòus gjojèl1109 ca mi stà visìn
uchì, in tal nustri cjèl, dut luminòus,
gran famaè restada; ei la godarìn
encja taj sècuj da vignì, la so vòus:
jòt che se l omp al à di fasi ecelènt,
di cambiàl vivi al à di èsi volonteròus.
E a chistu adès no ghi pensa la zent
chentril Tilimìnt e'l Adige aa vùt,
no pintimìnt ma mièria a plen, sta zent;1110
mamòndi prest Padova ta la palùt
a cambia laga che Vicensa a bagna
parsche fà l so volej li so zens noan volùt;
endà chel Sil al Cagnan si compàgna,
un tal sioràt1111 a sjòt cal và a cjàf alt,
ma puc pìl godarà la so cucagna.
Feltrol planzarà pur il viliàc asàlt
dal so danàt di vèscul, cussì schifòus
chin Malta maj un simil al à fàt il salt.1112
Masal sarès il caretèl voluminòus
cun dut chel sanc risevùt daj Ferarèis,
che di pealu a sarès na biela cròus,
cal regalarà chistu predi cortèis
par ingrasiàsi cuj Guelfs, e scju regaj
al paìs stes no ghi sarèsin di pèis.1113
Chej lasù, chi clamàis Trònos1114, spièlis specjàj
a sòn che lus ni dàn dal Diu gjudicànt;
cussì che just ni par sè che contàt iai.
Chì ic a veva taùt, e a mi parùt mi veva tant
chaltri a pensàs, par via dal bièl bal
che di nòuf a veva tacàt, coma'n tal vignì ndavànt.
Laltra gjòja1115, ca miera tal e cual
presiòa comla prima, che di vej jodùt i saj,
comcuant chel raj al bàt sun rubìn balascàl.1116
La sùl godi si esprìn cul splendòu dal raj
comca è cul ridi; ma la jù1117 si scurìs
pì e pìl spirt secònt il pèis daj so maj.
Se sè che Diu al jòt, tu ti lu jòdis,
spirt beàt, i vevi dìt; e aè roba alòr
chei volèis sos daj tos no saràn làris.
La vòus to, duncja, che il cjèl anfièsta
sempri cun chel dols cjantà di chej fòucs beàs
che cun làlis sèis a la fraresca ju fàn stà,1118
parsè no tègniai me deidèris sodisfàs?1119
Jòi no spetarès pa la to domanda
se in te, coma tu in me, i entràs.1120
La pì granda val, al veva alòr tacàt, indà
che dal di fòu a sbìcin li àghis
di chel mar1121 che la cjera dut a ghirlànda,
cuntral soreli, tra oposti spiàgis,
tant si espànt cal doventa meridiàn
là che oriònt prin ti lu jodèvis.1122
Da la spiàgja di stu mar i eri jò paeàn
tra lEbrèo el Macra, che par un tocùt curt
a spartì al vàl Genovèis dal Toscàn.
Il stes tramònt a si jòt e il stes ort
da Buìa fin al post dindà chjòi vèn,
che cul so sanc al vevà scjaldàt il puàrt.1123
Folc mi clamava che zent che l inzèn
a veva di savejl me nòn; e chistu cjèl
di mel cjojl sen, comchjòl so splendòu i otèn;
che pì noa maj ardùt la fia di Bel
dant dolòu a Sicheo e a Crua
di me, fin che cussì ghi zoval zòvin cjavièl;1124
nè pur che Rodopea che delùa
aè stada da Demofònt nè Èrcul
cuant che dJòle tal còul jodeva la mua.
Chì no si pentìn, ma i ridìn, no cul
sens da la colpa, cha mins a nol torna,
ma par chèl che dut al prejòt, fin tal so pìsul.1125
Chì i gjoldìn di che art ca adòrna
dutl dapardùt e che ben mi mostral ben
pal cual la jùl mont a chèl chìl torna.1126
Ma par che ogni to deideri a plen
ti gòdis di sè ca nàsn ta la sfera,
di parà pì avànt alòr mi convièn.
Savej ti vùs cuj ca èn ta sta lumiera
che visìn cussì tant mi sintilèa,
comraj di soreli in ta naga clara.
Èco, la dentri si trancuilièa
Raab; e ic, al nustròrdin unida,
a chèl ghi dà na luminoa maravèa.
Da stu cjèl, ndà che lombrena a è puntada
chel vustri mont al fà, prin chaltrànima
dal trionf di Crist asunta a è stada.1127
A è stàt tant just elevala par palma
ta un daj cjèj pa la granda vitòria
otegnuda cunl un e laltra palma,
parsche favorìt a à la prin Gloria
di Gjouè in ta la Cjera Santa,
che puc ghi meseda al papa la memoria.
La to sitàt, che cjaa a è dutcuanta
di chèl che prin sia voltàt cuntrl so fatòu1128
e che pa linvidia so zent a plans, e tanta,
a prodùs e a spànt chel maladèt di flòu1129
che straviàt al à li piòris e i agnèj
par vej cambiàt in lupo1130 il so pastòu.
Par sti raòns i grancj mèstris i Vanzèj
a bandònin, studiànt invensi i Decretaj1131
comche daj màrgins sos nidea si pòl vej.
Chistu a ntìndin Papa e cardinaj:
a no vàn i pensèis sos a Nazaret,
ndà che l Ànzul li gran nòvis al è zùt a daj.1132
Ma il Vaticàn e ognaltri post elèt
di Roma ca sòn stàs fàs simiteri
da che schièris che seguìtan Pieri, puarèt,
fra puc lìbars a saràn dal adulteri.1133
Cjànt Dècim
Vuardànt in tal propri Fì cun chel Amòu
che dols l un e l altrin eterno al tira,
il prin, che pì grant dal dii al èl so valòu,
in dutl spirt o roba chen tal mont sempria zira,
tant òrdin al à creàt che maj nisùn
nol pòl tègnisi da godi sè cal mira.1134
Vuàltris chi leèis alsàit duncja, ognùn,
i vustri vuj cun me la sùn ta che part
ndà chei doj mòtus1135 sincròin, ognidùn;
e lì, letòu, taca a maraveàti da lart
di chel mestri chin sè sempri al àma
tant che di dut en dut a si tèn necuàrt.
Jòt comche da chel punt lì si diràma
di sbiègul sìrcul chei panès al parta,
par dàighi plaej1136 al mont ca ju clama.
E se la so strada a no fòs stuàrta,
tal cjèl si varès na vura di virtùt invàn
e ca jù cuai ogni fuarsa muarta;1137
e sè dal zì dret pì o mancu lontàn
al fòs il partì1138, tant a ghi mancjarès
ca jù e pur la sù dal òrdin mondàn.
Adès resta pur tal to banc, tu chi ti lès,
endavòu vuarda par gustà chèl pì avànt,1139
se contènt ti vùs restà, coma adès.
Mangja pur di sè chi tiai metùt davànt;
che dàighi mi tocja duta la me cura
a che matèria chjò chì i staj contànt.
Il pì grant ministro da la natura
che cu la so virtùt il mont al stampa,
e che cul so lustril timp a mi miura,
cun chèl unìt1140 chjodùt ghi vìn zà la stampa,
a si zirava sempri pì pa li spiràls
indà che pì e pì prest1141 ghjodìn la stampa;1142
e jò chì cun luj; ma dèsin ta scju poscj als
rivàt no meri necuàrt, comche un no si rìnt
cont daj prinpensèis prin che zà a sèdin als.1143
Beatrìs a è chè che pì svelta dal vint
mi mena di ben in miej cussìn taun lamp,
chel so àt a no si pòl jodin tal timp.1144
Chèl che lì al era, il luòu dal lamp
da vejl veva lì chen tal soreli i jodevi,
che nol colòu, mal lustri ghi deval stamp!
Chì jò nè nzèn nè art nvocài podevi
par dii chèl che doma l imaginàl è dur;
ma crodighi si pòl, e bramà dentravi.
E se limaginà nustri al resta al scur
di tantaltèsa, di fasi maraveà
nocòr: pìn alt di là nisùn al è zùt par sigùr.
Cussì a era pròpit la cuarta famèa
dal alt pari, che sempri la sàsia
mostrànt comcal ispira e generèa.1145
Beatrìs a vev'alòr tacàt: Ringràsia,
ringràsial lampiòn1146 daj ànzui chea stu luìnt
di planèta1147 tia sù partàt cu la so gràsia.
Maj nisùn si veva dispòst cun còu tant ridìnt
a la devosiòn, rindìnt a Diu dut se stes,
cussì svelt, e di falu cussì tant godìnt,
comchal sinti sti peràulis i vevi fàt jò stes;
e alòr dut lamòu men luj al era zùt
coma che se Beatrìs dut dismintiàt i vès.
A no si la veva cjapada; ma tant podùt
a veva cul splendòu di chej so vuj ca ridèvin
che la me mins alòra veva pì ròbis jodùt.
Jodùt i vevi luòus, chatòr a splendèvin;
cun nun tal miès a si fèvin corona;
iu sintevi pì dols chen tal jodi a luèvin:
cussì serclada la fia di Latona
ogni tant i jodìn cuant che laria cussì plena
a è ca ritèn i ràis ca fàn stà zona.1148
In ta stu alt cjèl ndà che rivàt ieri apena,
gjèmis an dera a plen, ninìnis e bièlis,
che chì nèn vòus nèn fàt nisùn maj ni mena;1149
cussì l eral dols cjantà di che lùcis;
chej cha svualàn sù no si prepàrin,
daun omp mut ca spètin alòr notìsis.
Alòr chei sorèlis, che cussì tant a ardèvin,
atòr di nu ziràs si vèvin tre vòltis,
coma stèlis che visìnl so pòl a stèvin,
frùtis a parèvin al bal encjamò strètis
ma al smèti pròntis e sidìnis, scoltànt
atèntisl tacà da li novi nòtis;1150
e dentri dun1151 sintùt i vevi cussì tacà: Cuant
che il raj da la gràsia, ca impìa
il benvolej che dopo al crès amànt,
tant moltiplicànt in te la so Gloria
che la sùn alt ti parta par la scjala
che, zìnt jù, di tornan sù sempri al à un voja;
se un timpedìs na gota di vin di bèvila
par cjòiti la sèit, libertàt nol varès,
comca no varès aga chen mar no cala.1152
Se flòus a soni chej, savej ti vorès,
che cun cussì tanta gràsia anghirlandèjn
chè che djòditi zìn sù cussì tant a vorès?
Stàt ieri un daj agnèj ca pasculèjn
cun Meni1153, che pur ju mena paun cjamìn
plen di buni ròbis, sa no si stravièjn.
Chistu, che a la me destra miè visìn,
Berto al è e fradi e mestri miè stàt;
da Colonia l è; e jòi soj Tomàs dAcuìn.1154
E se di scju àltris ti vùs tegnti viàt,
seguìs ben il me parlà cul to jodi
sta corona e ogni so sant beàt.
Chel altri flameà fòul vèn dal ridi
di Grasiàn1155 che tant l un che 'l altri foru1156
al à judàt fin a fàilu al paradìs godi.
L altri che visìn al ornèal nustri coru,
Pieri al era che cu la puora vèdula
ufrìtl veva a la Gliial so teoru.1157
La cuinta lus, fra di nu la pì biela,
cussì tant damòu a gjugjulèa1158 che dutl mont,
di ic curiòus, la jùl tèn vièrt lorèla1159:
dentri dic aè la mins ndà che un cussì profònt
savej al è stàt metùt che san dè di vertàt,
di cussì tant jodi no sia maj vùt un secònt.
Visìn chì tjòs pur stu post iluminàt
che la jùn cjàr e vuès1160 pì a fìnl à jodùt
il ministeri1161 che ai ànzui ghiè stàt dàt.
Pur cal rìt si lu jòtn ta stu luminùt
chel avocàt daj lontàns timps Cristiàns
che dal so latìn Justìn1162 si veva prejodùt.
Adès se tul vuli da la mins ti tèns
puntàt su l une laltra lus chi staj laudànt,
di sinti da lotava zà ti sìns afàns.
Par podej ogni ben jodi, il spìrit sant
dentri a vi gòt chel mont dogni falsitàt
ghi mostra a chèl che ben lu và scoltànt:1163
il cuàrp che fòu di chèl stu spirt al è stàt butàt,
jù a Cjèldauri al è, e dal martìr
e eilion ta sta pas al è rivàt.
Pìn là jòtl flameà dal ardìnt respìr
di Iidoru, di Beda e di Ricart,1164
cha pensala ben al è stàt pì che vir.1165
Chistu, dal cual a mel torna il to sguàrt,
al èl lumìn di un spìrit chein pensèis
sèrius di murì nol voleva èsin ritàrt:
chista è la lus eterna di Sigèis1166
che, in ta la via da la pàja discurìnt,
al silogiava veritàs scòmudis.
Alòr, comche l orlòj sunà si sìnt
cuant che la spoa di Diu bunora
al nuvìs ghi cjantal so amòu volìnt,
tant che na banda a mola e laltra a tira,
un dindinamìnt cussì dols faìnt,
che un grant sintimìnt damòu al spira;
cussì iai da la glorioa rodal muvimìnt
jodùt e larmonìa da li vòus sintùt
che par vej di dut stu dolsl just sintimìnt
ulà sia dèsi, ndà che sempri al è godùt.
Cjànt Undicèin
Onsensada cura da li zens mortàlis,
cuant ca sòn difetòus i silogìmos
che doma'n bas ti fàn bati làlis!
Un davòu djura1167 e un daj aforìmos
al zeva, un al seguiva il sacerdosi
eun cun fuarsal regnava o cun sofìmos;
e un tal trufà on tal civìl negosi,
e un in tal plaej da la cjàr nviscjàt
al era, e un jòt lì ampoltronasi,
cuant che, da duti sti ròbis disleàt,
cun Beatrìs ieri stàt la sù tal cjèl
cun bras vièrs e glorioa-mìnt1168 acetàt.
Dopo che ognùn al era tornàtn ta chel
punt dal Sìrcul ndà che pì avànt al era,
fermàt si veva, comta cjandelàrl so lui bièl.
Alòr che lus da la splèndida siera
che parlàt prin mi veva, dut suridìnt
a mi veva dìt, doventànt sempri pì clara:
Comche jò daj so ràis i vaj risplendìnt,
cussì, ben vuardànt ta la lus eterna,
i pensèis tòs e li cauis1169 sòs i intìnt.
Tu ti dubitèis e ti vòus chesterna
pì e pì clara si fedi la vòus
me par chin te si fìsi, dut interna,
cuant ca trata di buni ròbisla me vòus
e ca dìs di no vej maj vùt un secònt;
e chì aè miej mostrà dutn taj juscj colòus.1170
La providensa ca governa il mont
cun chel sintimìnt che da chèl ogni aspièt
creàt1171 vinsùt al è prin di zì a font,
par ca podès zì ncuntra al so dilèt,
la spoa che di chèln cròus a era àvida,
a veva spoàt cun chel sanc tant benedèt1172,
e par ca fòs ic comcunun chin dut si fida,
doj prìncipes ordinàt a vevan so favòu,
che cussì e culà1173 ognidùn ghi fòs di guida.
Il prin al era dut seràfic in tal so ardòu;
chel altri pal so savejn cjera al era stàt
di lus cherubica un grant splendòu.
Dalun i diaraj, ma pur l altri laudàt
al sarà dal me dii di un, o chistu o chèl,1174
par chal stes fin si veva ognùn dedicàt.
Fra Tupìn e laga ca và a dislivèl
dal alt dal mont1175 sielzùt dal beàt Ubàlt,
un trat fèrtila si slungjan jù, pel a pel,
vièrs Perugia, ca ghi sìnt il frèit el cjalt
dal Puartòn dal Sol; e davòu1176 ghi stàn planzìnt,
par èsighi sot1177, tant Nocera che Guàlt.
In ta che riva chì, indà che lierìnt
si steva'l so zìn jù, un sorelin tal mont al era nasùt,
comchogni tant dal Gange chistul vèn, risplendìnt.1178
Si chè, se un di stu postl vòu contà dut,
ca nol dii Asìi, che puc al sarès,
ma che Oriènt lu clami, chistu postùt.1179
Pì zovinùt di sè ca si pensarès
tant cunfuàrt ghi deva zà a la cjera
cu la gran virtùt ca era part di sè stes;
che par sta siora1180, zovinùt, in guera
dal pari al era corùt, che comla muàrt
la puarta volentej ognùn ti siera;
e davànt di stu so spirituàl puàrt
et coram patre1181 luj si ghi veva unìt;
e di dìn dì l amòu par ic1182 si veva fàt pì fuàrt.
Chista, dopchel prin omp1183 ghi veva sparìt
mil e sent àis prin, vilida e scura
fin a stu chì a era stada sensinvìt;
zovàt no veva che cjatada sigùra
cun Amiclàt a la veva al sun da la vòus
so chèl cha dutl mont ghi veva fàt poura;1184
nè zovàt al veval so fà coragjòus
cuant che, cun Maria restada a bas,
ic cun Crist a veva planzùt tal alt da la cròus.
Ma timìnt che dut chistu scur ti lu pensàs,
Francesc e la Povertàt a sòn i amàns
chen tal me raònamìnt ziràs a sòn stàs.
Il mòut che lòu si caresàvin li mans,
li maravèis ca si fèvin el so dols sguàrt
nasin altra zent a fèvin pensèis sans;1185
fin al punt che il veneràbil Bernàrt,
sensa calsìns, par prin davòu di tanta pas
al veva corùt, e corìnt parùt ghiera dèsin ritàrt.
O scognosùt teoru! O cjamps ben sestàs!1186
A si gjava i calsìns Gidio, e pur Silvestri,
el seguìs il spou, che la spoa ghi plàs.
E cussìl và chel pari e chel mestri
cu la so fèmina e che famèa
che cul umil cordòn davòu ghi vàn dal mestri.
Nè sbasà al à dal so sguàrt la sèa
par èsi il fì di Pieri Bernardon,
o par èsi jodùt comna maravèa;1187
ma coma un re la so ferma intensiòn
a Nocènt1188 ghi veva preentàt, e da chèl vùt
il permès pa la so nova religion.1189
Cussì ghieral grup di scju puarès cresùt
davòu di luj, che la so miràbil vita
tal alt dal cjèl ben cjantà si varès podùt,
tant che na seconda corona ghiè stada data
da Onorio1190, dal spìrit sant ispiràt,
al puòr pastòu di chista mandria santa.
E dopche, da la sèit dut martoriàt,
pròpit davànt di chel orgoliòus Soldàn1191
Crist e i so disèpui al veva predicjàt;
e par no vej di conversiòn vùt asaj ledàn,
n ta lerba italica al era lòr tornàt
par miej gjoldi sè che là ghi sarès stàt invàn,
tal cret cal è tral Tever e l Arno nmieàt
al veva l ultin sigìl1192 di Crist risevùt,
che par ncjamò doj àis al veva ntòr partàt.
Cuant che Diu, che a tant ben lu veva sielzùt,
di vèjlu sù cun luj lu veva premiàt
par èsisi fàt cussì picininùt,
ai fràris sos, coma justa ereditàt,
racomandàt ghi veva la siora so pì cjara1193
e di volèighi sempri ben cun fedeltàt;
e dal so grin1194 la so ànima clara
movùt si veva, tornànt la sù in tal so regn,
lasànt il so puòr cuàrp in ta la cjera.
Pensa adès cuj che stàt al era un so degn
colèga1195 par ben pilotà la barcja
di Pierin ta la buràscja, fin al so sen;
e coma nustri patriarca, encja
luj, coma chèl coma luj, al comanda,
e, comchi tjòs, roba bunal mèt in barcja.1196
Ma la so mandria a non cjata avonda
dal sòlit mangjusà, cussì chi no ti pòdis
tegnila taun boscùt, ca vòu zì in ta naltra banda;1197
e pì che li so piòris torzeònis
remòtis e lontànis da luj a vàn,
mancu lat a dàn in tal tornàn ta li crìgnis.1198
An dè però di chès chan poura dal dan
e singràpin al pastòu, ma pùcis a sòn
che par 'ncapucjà a rèstin cussì a man.1199
Adès, se a sè chiai dìt tias fàt atensiòn
e se ben capìt tias li me peràulis,
sa ti è sè ca è stàt dìt da lampiòn,
contèns a saràn in part i to deidèris
tal jodi dindà che ì maj1200 di sta planta a vègnin,
e ben ti comprendaràs i me pensèis
su li buni piòris ca no si stravièjn.1201
Cjànt Dodicèin
Al momènt stes che lùltima peràula
la flama benedeta dìt a veva,
a zì atòr tacàt a veva la santa muèla;1202
maencjamò tal prin sìrcul si moveva
che naltra dut atòr a lanserclava
e motu a motu e cjànt a cjànt ghi zeva.
E ogni spirt tant miej lì al cjantava
da li nustri mùis, serènis, dòlsis,
coml prin splendòu chèl chin luj si spielava.1203
Comca si mòvin ta nùlis finùtis
doj arcos paralèlos daj stes colòus,
cuant che Gjunòn un sen ghi fà a Iris,1204
doventànt dal di dentri chèl di fòu sfarsòus,
comil parlà di che biela ninina1205
cunsumada damòu com' dal soreli i vapòus;
e che chì a la zent ghi dàn nidea fina
dal pàt che Diu cun Noèl veva fàt,
che maj pì sot aga zarès nè val nè culìna;
pròpit cussì ogni sìrcul ghirlandàt
di chisti bieli rois sempitèrnis
a un si voltava, cun laltri concordàt.
Dopo che l vif balà e laltri grandi fièstis
tant dal cjantà che di dut il sflameà
si vèvin, lus cun lus, lègris e dòlsis,
cujetàdis, dùtis dununica plèa,
comche i vuj che dal stes plaej sòn movùs
tal stes timp a si mòvin, da maravèa;
alòr dal miès duna da li novi lus
èco na vòus che comna bùsula vièrs la stela1206
movùt si veva, cussì i me vuj vièrs ic a èrin zùs;
e dìt a veva: Il benvolej ca mi fà biela
dal altri duca raonà mi parta
comche da là dal me1207 tant ben si favèla.
Just a è che coml prin, l altri pur al impuarta,
parsè che ognùn al è stàt bon militàr
par dàighi a la gloria na lus pì fuarta.1208
L eercit militàr di Crist, che cussì cjàr
di riarmà al è stàt, davòu da linsègna
plan si moveva, sospetòus e di rar,
cuant che l Imperatòu che sempril regna
larmada malandada al à judàt,
par gràsia so, no parsè ca era degna;
e comzà dìt1209, a la spoa so ghi veva mandàt
doj grancj campiòns che cul so dii e fà
tanta zent il troj just a vevs di nòuf cjatàt.
Da indulà cal sofla e vièrzil fà
chel dolsùt di Zèfir li frescj fràscjs
e cun chès a rivistì lEuropal và,
no tant lontàn dal bati da li òndis
che davòu di lòu cussì tant si slùngjn,
da ognomp si platal soreli a vòltis,
i furtunàs camìns da Calroga1210 sjòdin
ca èrin sot la protesiòn dal grant scùt
cuj leòns che sot e parzora sjòdin.1211
In ta stu post nasùt al era l amoròus drut1212
da la fede cristiana, santatleta
bendispòst cuj sos ma cuj nemìs1213 dur e crut.
Dal inìsi a era tant completa
la so mins di na tant ruvìnt virtùt
chen ta la mari al veva fàt da profeta.1214
Dopo il so spoalisi tegnùt
cu la fede là dal batisteri sant,
indà ca si vèvin dotàt di mutua salùt,
la santula ca siera par luj fata ndavànt
jodùt a vevan sùn il straordenàri frut
che dàt varèsin luj ei sos1215 cul zì ndavànt.
Ma par cal fòs comcal era stàt pre-jodùt,
un spirt a si veva movùt a nominalu
cul posesìf di chèl che zàl veva dut.1216
Meni al era stàt nominàt, e jòdilu
i podìn coma chel contadìn che Crist
al veva metùtn tal ort par judalu.
Un bon servitòu al era, e mès di Crist,
chèl prin amòu chen luj si era manifestàt
al era stàt chèl di seguìl prin consej1217 di Crist.
La so puora serva, sidinùt ma sveàt,
distiràtn cjera a lu jodeva vòltis,
comcal diès: A chistu i soj rivàt.
Oh so pari al era pròpit Felìs!
Oh so mari pròpit a era Giovana,1218
se pròpit a è vera sè ca si dìs!
No pal mont, pal cual adès si si afàna
a stàighial Ostièns e a Tadèo davòu
ma par puc amòu da la vera mana
taun gran puc timp al era
doventàt dotòu;
cussì che ben di vulil tegneva la vigna
ca si sècja se cont no la tènl vignaròu.1219
E a la sinta che stadera benigna
ai puòrs pì dadès, e no a chel grant poltròn
cha vòltis lì si sinta, grant lagna;
di no dà doj o tre cuant chel sèis al sarès bon,
o di godil rèdit daj benefìsis,
non decimas, quae daj puòrs di Diu a sòn,1220
domandàtl veva, ma cuntra li mondani pècis1221
na licensa di combati pal gragnèl
che fàt cresi al veva sti vincjacuatri plàntis.1222
Pì tars, cun dutrina e volej, cun dut chèl;
e sot ufìsi apostòlic movùt
si veva, comna curìnt cuant che dal alt si sglonfan rusèl;
e talerètic borascjàn si veva sbatùt
il so sburt, e pìncjamòn ta sti bàndis1223
indà che testàrdus an dera par dut.
Da luj a vegnèvin dopo fòu pì rojùtis
che l ort catòlic ognùn al irìga
cussì che pì sànis a sòn li so plantùtis.
Se cussì a era na roda da la biga
che la Gliia Santa a veva difindùt
e judàt li so ròbis a distrigà,1224
clara a varès dèsitin dut e par dut
lecelènsa di che altra1225, che Tomàs,
cortèis, prin di me a descrivi l era zùt.
Ma i sèrclis a vègnin cussì puc uàs
ca fòrmin il difòu di chisti ròdis,
che plens di rùin a si sòn incrostàs.
La so famèa, che ben li so tràcis
a veva seguìt, a siadès tant voltàt
che là ndavànt ndavòu a par seguìlis.1226
Dal racòlt ben sjodarà il riultàt
di no tindi ben i cjamps, cuant che l òrzul
si lagnarà che sensal gragnèl al è restàt.1227
Lo stes jòi dìs che sal sfueàs un bon ànzul
il nustri libri, al learès cjarta
ca dìs comil prin Checo i soj jò pìsul;1228
ma nol sarès da Caàl nè dAgasparta,
dandà che cussì a rìvin a la scritura
chun lignòra e l altri a la strins pì fuarta.1229
Jòi soj lànima di Bonaventura
da Bagnorea che ai grancj ufìsis
iai sempri tralasàt la sinistra cura.1230
Iluminàt e Gustìn uchì ti jòdis,
che fra i prins a zì a piè nùs a èrin,
cha Diu ghièrin cul so cordòn amìs.1231
Ugo da San Vitòu a ghiè pur visìn,
e Pieri Mangjadòu e Pieri l Ispàn,1232
che la jù i so dòdis lìbris a lùin;
Natàn1233 profeta el metropolitàn1234
Crisostòm e Anselmo1235 e chel Donàt1236
cha la primart1237 degnàt si veva di mètghi man.
Reban al è chì, e a mi lùs al lat
encja chel abàt calabrèis Gjovachìn,
che di spirt profètic al era dotàt.1238
A ealtà un cussì grant paladìn1239
mia movùt linflamada corteìa
dal frari Tomàs e dal so bièl latìn;
e cun me sia movùt pur sta compagnìa.
Cjànt Tredicèin
Cal imàgini chèl che ben capìl vòu
chèl chjodùt jò i vevie che chistimàgin,
intànt chi conti, cal tegni tant a còu
cuìndis stèlis che chì e là a lùminin
il cjèl cun la clarèsa dun bièl serèn
che li nulùtis via svèltis a còrin;
cal imàgini il cjàr che in tal sen1240
dal nustri cjèl si tèn di dì e di nòt
cussì che zire zira, sempri lu jodìn nu ben;1241
cal imàgini la bocja di chel got
che dal spìs dal so mani zì atòr
la sùn alt la prima roda a si jòt,1242
che la sùn tal cjèl fàt a vès doj sens1243 alòr
comche fàt a veva la fiòla di Minòs
cuant chel frèit da la muàrt sintùt a veva ntòr;1244
e che un in tal altri al vès i ràis sos
e chei doj a ziràsin in tal maniera
chjòdiu zìn davànt endavòu si pòs;1245
e nideal varà alòr di comca era1246
la costelasion e la dopla dansa
che zì atòr di me ijodevi ntera;
parschè tant pìn là da la nustruansa
comche dal movsi da la nustra Chiana
a si mòufl cjèl che ducjui àltris al avànsa.1247
Lì a si cjanta no Bacò, no Peana,1248
ma tre persònis in divìn natura,
en una persona, chè e lumana.1249
Dal bal so e cjànt finìt la miura,
a nuàltris si èrin chej sans lumìns prestàs,
contèns di mostrani la so primura.
Ma ròt al eral silènsiu stàt di scju beàs
premuròus da chèl1250 che tal sìntilu dal sant
puarèt contà i èrin contèns restàs,
Sta pàja, al veva dìt, zài vìn tajusàt pì avànt
e la so siminsa zà via metuda;
ma dès batin taltri al vòu l amòu tant.
Ti cròdis tu chen tal pet dandà che gjavada
la cuesta par fà la biela mua1251 a era stada
cun che gola chal mont tant cjàra ghi era stada,
en ta chèl che, da lancja ben gusada
trafìt, prin e dopo1252 tant al à sodisfàt
che ogni colpa a vìns la so banda,
par cuant ca ghi sedi lècit a lumanitàt
di podej raonà, il dut al è infùs
da chel valòu che l un e laltri1253 al à fàt;
par chèl a ti pàr chi no si sìn pì ntindùs
di sè che pìn sù contàt iai chel secònt
dotàt nol è dal ben da la cuinta lus.1254
Adès vièrs i vuj a chèl chi vuej rìnditi cont,
chel to crodi, el me dii, al puntarà
chì, pròpit in tal centri dal stes rotònt.
Sè ca no mòu e che maj no morarà
di che idea a no è chel splendòu
di chè1255 che amànt al parturìs chel là parzora:
che lus viva, alòr, ca sjòt vignì fòu
dal so grant lui, ca no si diunìs
da luj1256 ma a lòu sintrèa1257 cul so amòu,1258
par bontàt so il so luminà a sunìs
coman ta spièlis, in ta nòuf susistènsis1259
ma par sempril resta un, comchi dìs.
E tant jùl vèn, fin a lùltimi potènsis,
dàt in àt, pì e pì dèbul doventànt,
faìnt doma pìsuli contingènsis;1260
e chisti contingènsis a sòn chel tant
di che ròbis generàdis cal prodùs,
cun siminsa o sensa, il cjèl zirànt.
La so cera e di chej ca ghi dà inflùs1261
sempri noè la stesa, ma lo stes sotl sen
dal ideàl a sjòt che pì o mancua stralùs.1262
A susèit pròpit par chèl chel stes lèn,
dun tipo, al dedi miej o peu frutàn;
e che vui nasèis1263 cun pì o mancu nzèn.
Sa la cera a puntìn ghi vegnès dàt man
e sal fòsl cjèl la so virtùt suprema
la lus dal sigìl sjodarès da lontàn;
ma al resta chistu un problema
che tanti vòltis al à un artista
partàt a lart ma cun man ca ghi trema.
Però sel vif amòu a la clara vista
da la prin virtùt a dispòn ea segna,
duta la perfesiòn uchì a cuìsta.1264
La cjera era cussì stada fata degna
di podej ben rivà a la perfesiòn;
cussì da la vergin rivàt al era chèl cal regna:1265
cussì chjò i pòl doma laudà la to opiniòn,
che lumana natura maj, coma lòu,
a noa vùt, nè maj varà, la perfesiòn.
Adès, sjò uchì i ti lasàs besòu,
Duncja, coma l èria stu chì1266 sensa par?
di domandà a ti colarès il còu.
Ma par ca pari ben sè chadès no pàr,
pensa comche stu re al veva reagìt
cuant che Dìs pur, ghi era stàt dìt ben clar.1267
Chisti noai dìt par tegniti di vej ben capìt
cal era un re cal voleval sintimìnt
vej di podejl just dii su ogni dirìt;
no pal gust di savej in cuàncjus ca sòn
chej motòus1268 ca sù, o sel necesarin sè,
cul contingènt, maj àvos dun necesari a sòn;1269
nè, si est dare primum motum esse,1270
o se un semisìrcul maj vejl pòs
un triàngul ca nol sedi retn sè.1271
Alòr, se sè chiai dìt, prin1272 o adès, ben tjòs,
na real prudensa a è chel jodi mpàr1273
che tant turbàt al veva i pensèis tos;
e sal maj1274 i ti àlsis il to jodi clar,
ben tjodaràs che doma si riferìs
ai re, ca sòn tàncjus, ma un bon al è rar.
Cun sta distinsiòn il me dii capìs;
cussì ti pòs ritegni sè chi ti cròs
dAdàm e di chèl che godi ni fà1275, jòi dìs.
E che chist ai to pièl sediun toc di plomp gros1276
par fati zì a plan e stà tant atènt
di chèl sì e di chèl no che tu no tjòs:
parsche un pì stùpit si lu cjata a stent
che a diìl sì ol no si mèt sensa distinsiòn1277
roba che maj no varès da fà la zent;
parsca susèit che la nustra opiniòn
a vèn pleàda ta la banda sbaliada
cussì chafièt entelèt spes leàs a sòn.1278
Pì e pì da la riva a si sbanda,
che maj nol torna coma prin di vèisi movùt,
chèl che di pescjà pal ver nol sà avonda.1279
Tàntis a sòn li pròvis, e prin di dut
Parmenide, Melìs, e Bris1280e àltris
che di zìmandulà?nisùn al era maj pasùt:
cussì pur Sabelio e Ario1281 e i stùpis
cha li scritùris a èrin coma spàdis
chjodi a fàn stuàrtis li mùis drètis.
Ca no sèdin li zens masa sigùris
tal dà judìsi, coma chel tal cal stima
li panòlis prin ca sèdin madùris:
chjodùt jò iai durànt dut l unvièr prima
chel roàr cal pareva spinòus e brut,
pì tars in bòcuj vièrzisi, e coma!
Eun batèl dret e ràpit jodùt
iai cori tal mar durànt dutl so cjamìn,
e visìn dal puàrtèco che jù'l è zùt!
Ca no crodi siora Berta ol siòr Martìn,
tal jodi un robà e naltri ufrì,
di savej cuàl cal saràl judìsi divìn;
che un al pòl zìn sù, el altrin jùl pòl zì.
Cjànt Cuatordicèin
Dal centro dal sercli, o dal sercli al so còu
a sjòt ca mòuf laga taun vas rotònt,
sèl sburt al vèn da dentri o dal di fòu:
la me mins aa pròpit a colp tegnùt cont
di sè che jòi dìs, cussì chapena dìtis
che santi monisiòns di Tomàs al mont,
èco doventà do ròbis sìmilis,1282
il so discòri e chèl di Beatrìs,
che, dopo di luj, tacàt a veva cun sti peràulis:
A chist ghi plaarès, ma no vi lu dìs,
nè a vòus e nencja encjamò pensànt,1283
djodi di naltra veretàt la radìs.
Dièighi se la lus canflurìs cussì tant
la vustra sostansa, cun vua restarà,
comcaè, taj secuj ca ni stàn davànt;
e dièit coma, se cussì a restarà
dopo chi sarèis viìbils rifàs,1284
puc a puc a no vi imbarlumirà.
Coma, da nova contentesa partàs,
ogni tant chej che in ziru a bàlin
cjantànt fuàrt, pì vita ghi dàn ai so às,
cussì al preà1285, chatèns stàs ghi èrin,
i sèrclis sans a colp mostràt pì legrìa
tal so dols cjantà e balà a vèvin.
Chèl che chì di murì al à pùcja voja
par zì a vivi la sù, ulà maj al à godùt
chel bièl frescùt da la eterna ploja.1286
Chel un e doj e tre che sempri al à vivùt1287
e che sempril regnan tre en doj en un,
maj circoscrìt ma che pur al circoscrìf dut,
tre vòltis cjantàt al era da ogni un
di chej spìris cun tanta melodìa
che just regàl al sarès pal mèrit dognùn.
E sintùt i vevi jò na vòus che dal pì lustria
vegneva dal sìrcul minòu dut modesta,
comchè, forsi, dal ànzul a Maria,
rispundi: Fin ca durarà la fiesta
in tal paradìs, tant il nustri amòu
atòrl spandarà na lus coma chista.
La so clarèsa davòu ghi stà al ardòu;
l ardòu a la viiòn, e chè aè tanta
comche di gràsia an dà il so valòu.1288
Coma che la cjàr glorioa e santa
a sarà rivistida, la nustra persona
tant miej sarà par cussi èsi duta cuanta;1289
parsè ca cresarà sè ca ghi dona
di gràsia luminòa il pì grant ben,
lus cha jodi luj a mi condisiòna;
in tal cresi, sta viiòn a lasa un clar sen,
e lardòu campìja al và cussì cresìnt,
faìnt cresi purl raj che da chèl al vèn.
Ma pròpit comal cjarbòn che flama al rìnt,
e che di chè al èl so splendòu pì grant,
cussì che la so parènsa nol và pierdìnt,
cussì stu luòu ca ninglusa dut cuant,
dal jodi da la cjàrl sarà superàt,
chencjamò sot cjera a èn chistu istànt;
ma di barlumièris non varìn afàt,
parsche i òrgans dal cuàrp a saràn fuàrs
a dut sè che di dilèt ni sarà dàt.
Di chistu a si èrin prons tegnùs e necuàrs
tant l un che l altri coru, Àmen diìnt!
deideri cussì mostrànt paj so cuàrps muàrs;1290
pa li màris1291, e no forsi par lòu stes volìnt;
e paj pàris e chej che ben ghi volèvin
prin dotegni stu eterno aspièt luìnt.
Èco chentòr, par dut compaj, a jodèvin
un lustri nasi pintèns di chèl cal era
chei so ràis in tal oriònt dut a splendèvin.
E coma chal tacà di prima sera
la sùn tal cjèl a sjòdin ròbis nòvis
cussì che la vista a pàr e a no pàr vera,
a mi veva parùt lì che altri ànimis
ta naltri ziru jodi a si fèvin
al di fòu da li prin circonferènsis.
O sfavilà dal Spirt Sant, just lumìn!,
comcha jodi, incandesènt, i vevi provàt
cuj me vuj che, domàs, no lu sufrìvin!1292
Ma Beatrìs, biela e ridìnt, si veva mostràt
davànt di me, che tra chès chi vevi jodùt
par no vej la mins seguìt, ndavòu i vevi lasàt.1293
I me vuj a vèvin alòr di nòuf1294 vùt la virtùt
dalsasi, e jodùt mi eri trasportàt
besòu cun ic in ta na pì alta salùt.1295
Mi eri ben necuàrt chieri pìn alt rivàt
pal ridi, comun fòuc coloràt, da la stela,
che pì ros dal sòlit miera someàt.
Cun dut il me còu e cun che peràula
che dentri ducjui vìn, Diu oanàt
i vevi par vej vùt sta gràsia nova e biela.
Tal me spirt no si veva ncjamò nfreidàt
il colòu dal me laudà, che savùt
i vevi che, dal jodi, luj lu vevapresàt;
che cunun grant lui di rubìn ntinzùt
tal miès di doj ràis jodùt i vevi doj luòus,
che dìt i vevi: O Elios comchin lòu ti sjòt dut!1296
Com chjodi si fà, cun puntìns luminòus
pìsuje grancj, blancjastra fra i pòlos dal mont
Galàsia, ca si gràtinl cjàf òmis famous,1297
cussì costelàs chej ràisn tal profònt
di Mars a fèvin il veneràbil sen1298
ca unìsin i cuadràns taun rotònt.
Chì pì fuarta è la memoria me dal inzèn;
parsè chen ta che cròus al lampava Crist
cussì chjò no saj cjatà fòu un eempli dèn;
ma chèl cal cjoj sù la so cròus el seguìs Crist,
mi scuarà par chèl chjòi no pòl dii ei tàs,
ben jodìnt ta dut chel luòu balenà Crist.
Daun bras al altri e fral pì alt el pì bas1299
un sintilà sjodeva di gjugjulùtis,
pì di dut tal so unìsi e tal trapàs:
cussì a sjòdin, drètis e stuàrtis,
svèltis e stràchis, rifaìnt la vista,
duti che robùtis che, lùngis e cùrtis,
tal raj si mòvin, cu li cuals si lista
spes lombrena1300 che, pa la so protesiòn
cun inzèn e art a otèn a pusta.
E comche giga1301 o arpa, cu la tensiòn
di tanti cuàrdis un tintinà dols ghi crèjn
a chèl che ben nol capìs la so funsiòn,
cussì da li lus ca mi si mostràvin
da la cròusl vegneval sun di na cansòn
ca ni estaiàva, sensa capì l ìn.
Cantendeva tant laudài capìvi benòn,
che a mi Risurìs e Vìns mi vegnèvin
coma chèl cal sìnt ma di capì nol è bon.
Chisti melodìis tant gust a mi dèvin
che fin a chel momènt lì nuja di nuja
a veva vèncs tant dols che cussì leàt mi vèvin.
A pareva chista na tant granda voja
da pospòni il plaej di chej vuj1302 biej
chen chej mirànt dutl rest si ridùsn nuja;
ma chej ca jòdin che chiscju sigìj miej
a fàn ogni bielesa pìn sù chi zìn,
e chjò no mierincjamò voltàt a chej,
di chèl chi mi acui par scuàmi a pòsin
scuàmi1303, jodìnt che jò i dìs il ver;
parschel plaej nol à chìl so cunfìn,
ma zìnt in sù si fà pì e pì sincèr.1304
Cjànt Cuindicèin
La benevula volontàt ta la cual
sempri si dìsfa l amòu che dret al suspira
coma la cupiditàt ta chè1305 dal mal,
sidina sidina fàt stà a vèvin che dolsa lira,1306
cussì che taùt a vèvin che santi cuàrdis
che la destra1307 dal cjèl a mola e tira.
Cuant maj a sarani al bon preà sòrdis
che sostànsis che par dami coràgju
di fàighi domàndis a èrin sidìnis stàdis?
Al è un ben1308 che sensa fin a ghi planzi sù
chèl che, par amòu di ròbis chetèrnis
no sòn, il amòu ver al buta jù.
Coma ta li nòs cujètis e pùris
ràpit sjòt un foghùt ogni tant
chel vuli al mòuf ta che plàcidi sèris,
ea pàr stela chel so post a stà cambiànt,
sa no fòs che par indà ca simpìa
dut al è compaj e chèl al duraun istànt;
cussì dal bras cha destral para via,
ai piè di che cròus al à corùt un astro
da la costelasiòn brilànt di gloria;
sta gema a no veva lasàt il so nastro
ma pa la strica radiàl si veva movùt,
someànt fòuc davòu dal alabàstro:
svelt cussì1309 al eral spirt dAnchìs davànt vegnùt,
se fede i vìn ta la nustra miej mua,
cuant chen Eliio dal fì si veva necuarzùt.1310
O sanguis meus, o superinfusa
gratia Dei, sicut tibi cui
bis unquam coeli ianua reclusa?1311
Cussìl lumìn, chjò voltàt mi eri a luj;
ei me vuj a èrin dopo zùs a Beatrìs,
che, zìnt chì e là, mbacuchìt mi vèvin i vuj
che tant ridìnt a ardèvin di Beatrìs
ca pareva chei mès tocjàt a vèsinl font
da la me gràsia e dal me paradìs.
Alòr, in tal jodi en tal sinti gjocònt,
si veva metùt stu spìrit a contà ròbis
chjòi no vevi capìt pal so parlà profònt;
intindùt nol veva di dìmi ròbis scùris,
ma ghi veva tocjàt, par via chel so concèt
tant pì alt al era dal capì daj òmis.
E cuant che l arco dal so ruvìnt afièt
sfogàt siera, chel so parlà l era jù vegnùt
visìn di lì cal tacal nustri intelèt,
chistu stàt al era chèl ch'i vevi par prin comprendùt:
Che benedèt ti sèdis Tu, triùn e un,
par vèighi a la siminsa me cussì ben tindùt!
E al veva dopo dìt: Un bièl e lontàn diùn
che vegnùt mi vevan tal leil libri grant1312
che fòu nol lasa nisùn sen, ma nisùn,
contènt tias fàt, fiòl me, stu luòu, e tant,
dandà chi ti parli, da che stesa1313 sistìt
che làlis mplumàt tia par zìn alt cussì tant.
Chen mel to pensej al lus, ti pàr di vej capìt,
da chèl che prin1314 al è, comcal radièa
dalun il sinc el sèis, sè ben al è capìt;
par chèl cuj chi soj e parsè ca ti somèa
pì viva la me flama no ti domàndis,
di ogni altra tal splendòu di stasemblèa.
E ti par just; chè, pìsuj e grancj, i spìris
di chista vita tal spieli a jòdin,
tal cual, prin di pensalu, il pensej tjòdis;1315
ma parsche dal amòu sant, chjòi jòt da visìn
e no miè maj fòu di vuli e mimplenìs
di na voja dolsa, àltris ghi gòdin,
cun buni peràulis, sigùris e fuàrtis,
il volej to cal suni el to deidej,
chjòi rispùnt par volej di altri lègis!
Voltàt mi eri a Beatrìs, chel pensej
me zàa saveva e, ridìnt, un sen
mi veva fàt che làlis vièrt ghi veva al me volej.
Tacàt i vevi alòr cussì: Il afièt el sen,1316
cuant chjodùt i vèis la prim ecualitàt,
compàis vi sòn stàs dàs, chognùn adès al tèn,
chèl soreli che àrdi via fàt e luminàt
cul cjalt e cu la lus1317, in dut al è compaj,
che chist a chèl nol pòl èsi paragonàt.1318
Ma voja e argumìnt n taj mortaj,1319
pa la raòn ca viè manifesta,
àlis da li stèsis plùmis no ùin maj;
jò, duncja, chi soj mortàl, i sìnt chista
diegualitàt, e par chèl i ringrasièj
cul me còu par chista paterna fièsta.
E alora, topàs bièl, ti suplichèj,
te che chistu presiòus gjojèl t'ingèmis,
di dìmil to nònècol me deidej.
Contènt di vèiti fra li me ramàsis1320
i soj belzà stàt; jòi soj la to radìs:
dìt ghi veva cussì a li me peràulis.
E pì ncjamò al veva dìt: Chèl dal cual si dìs
chel to nòn al vèn, e che sentàis e pì
ziràt al àl montn ta la prima curnìs,
il to biàvul al era e me fì:
pròpit ben a zarès se la so fadìja
lungja1321 cul to fà ti vès da scurtàighi.
Florensa dentri da la mura vecja,
dandà ca cjoj ncjamò la tersa e la nona,1322
a viveva moderada e sensa pecja.1323
Cjadenuta no veva nè corona,
nè còtulis ornàdis nè sintùra
chel vuli a fès tirà pì da la persona.
No ghi fèvin, nasìnt, encjamò poura
li fiis al pari; chèl timp e li dòtis
noèrinncjamò fòu dogni miura.1324
Non dèrin cjàis di famèa vuèjtis;1325
nol era ncjamò rivàt Sardanapàl1326
a mostrà sè ca si fàn ta li cjàmaris.1327
Encjamò nol era vinsùt Montemàl
dal vustri Usieladòu che coma vinsùt
tal zìn sù, cussì al saràn tal so cal.1328
Cun sintùra di coràn e vuès iai jodùt
Belincjòn Berti, e sensa truc fasi avànt
la so fèmina, chera naturàl in dut;1329
Chej dal Nerli e dal Vecju lì davànt
i jodevi, contèns, cun pièl scujèrta,
e li so fèminis ca filàvin cjantànt.1330
Furtunàdis lòu! chognùnera certa
di vignì lì soterada1331, e nisuna
pa la Fransa, a era lì tal lièt deerta.1332
Una a tindeval ninin ta la cuna
e cul ninanana lu consolava,
che paj genitòus ndàn èria roba pì buna?
Che altranvensi, mentri ca filava,
fiàbis daj Trojàns a la so famèa
e pur di Fièul e Romaghi contava.
Ta chej timps a sarès stada na maravèa
na Cjanghèla o un Lapo Saltarèl
comchadèsl sarès Cincinàt o Cornèa.1333
Taun cussì ripoàt e taun cussì bièl
vivi di citadìns e taun so Cristiàn
ambiènt chalora al era chistu ostèl,
Maria mi veva dàt, clamada dal sigà san;1334
en ta chel antìc Batisteri1335 vustri
fàt i eri stàt Cjasaguida e cristiàn.
Morònt miera fradi, e Elieo naltri;
la me fèminaera da Val di Pat,1336
e da làl vèn il nòn di Alighieri.
Iai dopo seguìt l imperatòu Coràt;1337
e pa li me òperis al veva vùt la gràsia
di ricognòsimi, e cavalièr i veva fàt.
Davòu ghi eri zùt cuntra la malìsia
da la lès di chel pòpul cal uurpèa
par colpa daj pastòus1338, la vustra gjustìsia.
Da che zentàjaee maravèa?
dal mont fals i eri stàt alòr disleàt
che par amòu so tantànimis al plèa;
e dal martìri a chista pas i eri rivàt.
Cjànt Sedicèin
O nobilitàt dal nustri sanc, se tu puarèt
la zent zì cussì tant in gloria i ti fàs
ca jù indà che flap al èl nustri afièt,
na maravèa maj no ti mi saràs;
parsche là chel nustri apetìt maj nol è sviàt,
tal cjèl i dìs, gloria i vevi sintùt, e pas.1339
Ti sòs tu comun mant ca si tèn prest scurtàt
che, sa no si lu slungjaun puc di dìn dì,
coma cun fuàrfis a lu tènl timp ben tajàt.
Cul vu1340 che par prin i vìn jodùt Roma sufrì,
e che la so famèa noa pì tant uàt,
alora iai di nòuf scuminsiàt a partì;
ma Beatrìs, ca no mi veva maj lasàt,
ridìnt, a pareva chè ca veva tosùt
al prin fal di Ginevra, comche scrìt a è stàt.1341
Vui sèis me pari, a dii mi eri metùt;
Vui mi dèis di parlà gran cunfidènsa;
vui mi tegnèis alt, cussì che jòi soj pì che jòn dut.
La me mins a gòt cussì tant di sè stesa,
e dapardùt di contentèsa a simplenìs,
ca no si romp di tanta legresa.
Alòr, bon pari, i vuej chi mi dièdis
cuj ca èrin i vustri vècjus, e comchei àis
a èrin tai vustri prins mèis e dìs.1342
Dal pioràr di San Zuan see chi pensàis?1343
com al èria alora? E li zens cuj ca èrin
ulà di pì grant mèrit, s'i vi recuardàis?
Comchal soflà dal vint àrdi pì ben i jodìn
la flama dal cjarbòn, jodùt i vevi che ulà
al me dols dii pìl lueval lumìn;
e comchai me vuj si feva la lus pì biela,
cussi cun vòus Oh cussì biela e dolsa,
ma no cun chista moderna favela,
dìt mi veva: Dal dì dal prin Ave, comsi sà,
che dal so part me mari, ca è santa,
cun me liberàt si veva da la gravidansa,
al so Leòn ben sincsènt e sincuanta
e trenta vòltis al era vegnùt chistu fòuc
anflameàsi di nòuf sot ogni so planta.1344
Chistua basta sinti daj vècjus, zent di sest;
cuj ca èrin e dandà che vegnùs a èrin
al è miejl tai chel discori onèst.1345
Ducju chej che, che volta, chì a podèvin
àrmis partà fra Mart e il Batista1346,
il cuint a èrin di chej chadès chì a vìvin.
ma la citadinansa, ca e adès mista,
di Cjamps, di Certaldus e, sì, di Feghìn,
a era pura fin al ùltin artista.1347
Oh cuant ca sarès miej èsighi visìn
da li zens chjòi dìs, e a la Galusa
e al Trespiàn di vej il vustri cunfìn,
che dentri vèilis e sopuartà la spusa
dal contadìn di Guigliòn e di Signa,
chel vuli par baratà sempril gusa!1348
Sa no ghi fòs stada a Sear madrigna
che zent che tant miej da curàl mont varès
e coma mari al fì èsighi benigna,
un tal1349, fàt fiorentìn, al cambiae smercjadès,
invensi di zì dret là daj Similfòns,
elemoinànt, comi so àvos puarès;
Montemurlol sarès encjamò daj Cons;
a sarèsin i Sercuj sotl plevàn dAcòn,
e forsi in Valdigràf i Bondajmòns.1350
L inflùs di zens nòvis al crèa cunfuiòn
e chistu al è sempriun mal pa li contràdis,1351
comche mal ghi vèn a un cal è mangjòn;
un toru svuàrp a colà pì svelt ti lu jòdis
che nagnela svuarba; e spes a taja
di pì e tant miej una che sinc spàdis.
Se tu ti vuàrdis Luni e Urbisalia
comca sòn zùdis, e coma ca zaràn
davòu di lòu Chiui e Sinigalia,1352
di sinti comche li stìrpis a disfasia vàn
no ti sarà nè roba nova nè dura
cuant che clar a è chencja li sitàs na fin a àn.
Ca mòri dut a è roba sigura,
e vuàltris pur, ma la muàrtn cualchiduna1353
ben a si plata; ma la vita puca dura.
E comchel zirà dal cjèl da la luna
sempril cujèrs el discujèrs li spiàgis,
cussì a Firense ghi fà la furtuna:
par chèl un nol à di fasi maravèis
sjò a parlài mi mèt daj als Fiorentìns
caan li so grandi làudisn tal timp platàdis.
Jodùt iai jòi Ugos ei Catelìns,
i Filìps, i Grecs, i Ormàns ei Alberìcs,
zàn tal calà, ma ilùstris citadìns;1354
e di chejn daj jodùs, tant grancj che antìcs,
cun chèl da la Sanèla, chèl da lArga,
e Soldanièrs e Ardìngas e Bostìcs.
Là di che puarta chadès a è carga
di cussì tanta cativèria in dut,
canfondarà sta barcja1355 di maj cussì carga,
I Revignàns a èrin, dandà che vegnùt
al eral cont Guido e ducju chej chel nòn
di Beluncjòn a àn in sèguit otegnùt.1356
Chej che da la Prea a savèvin zà benòn
coma governà, e chèl dal Galigaj
zà di oru a vèvin il pòmul dal so nòn.1357
La strica dal Gris1358 era granda asaj,
compur i Sachès, Zòucs, Fifàns e Barùs
e Gjaj e chej che ros a doventàvin pal staj.1359
La sòcja che cresi a veva fàt i Calfùs
a era zà biele grosa, e zà magistràs
a èrin i Sìsios e i Arigùs.
Oh cuant ben chjodùt iai chej stàs disfàs
da la so rogansa! E li bàlis doru1360
flurì a fèvin Firense in ducju i so gran fàs.
Cussì a fèvin i pàris di chej che di oru,
cuant che la vustra gliial vèscul no veva,
gràs si sòn fàs sintàs a consistoru.1361
Che rasa di zent rogànta, ca è belva
cun chèl cal scjàmpa, ma sjodi unl fàl dint,
ol tacuìn, na pioruta a fasi jodi a và,
se pur zentuta, zà si zeva ngrandìnt;
chist no ghi zeva dret a Bertìn Donàt,
chel misièr al à chej1362 dopo fàt parìnt.
Belzà al eral Caponsàc tal mercjàt,
da Fièul vegnùt, e belzà al era
un bon citadìn Gjuda, el Infangàt.
I dìs na roba ncredìbil ma vera:
tal sìrcul di miès sientrava pa na puarta
ca cjoleval nòn da chej da la Pera.1363
Ognùn che la bielinsègna al parta
dal grant baròn, cun che stima e nòn
cha recuardà il dì di San Tomàs ni parta,
da luj tìtul e patrimoni cjòls a sòn;
encja se cul pòpul vuej si tèn unìt
chèl cal à cun fàsa ornada benòn.1364
Gualtièrs e Importùns zà a stèvin pulìt;
el Borc encjamò pì cujètl sarès
sel bacàn di cers visìns1365 nol vès subìt.
La cjàa caa cauàt il vustri planzi e sighès
pal just disprès che cauàt via la muàrt,
e partàt via al scunfuàrt chi vèis adès,
onorada a era, sensa tuàrt:
O Bonbelmònt, se mal cha scjampà tias fàt
da li so nòsis par cjatà taltri bras cunfuàrt!1366
Scontèns a sòn tàncjus chel cjèl a varèsin laudàt
se Diu a Ema ti vès concedùt
cuant che par prin in sitàt tièris rivàt.
Maa che sema di piera1367 ghia convegnùt
chè ca vuardal puntche Firense a finìs
che pàs che par un bièl puc a veva vùt.
Cun chisti zens e cun lòu pur cun àltris,
ta sta calma Firense i vevi jodùt
che raòn no veva di spandi làgrimis:
cun sti zens djodi la Gloria iai podùt
dal so pòpul, e just, tant chel so gìlio
maj nol era cul cul in sù stàt metùt,
nè maj al era doventàt ros, stu gìlio.1368
Cjànt Diisietèin
Coma chèl zùt a Climenè, sigùr volìnt
èsi di sè che da naltril veva sintùt,
che pur vuej il pari al fì di dà tant no si sìnt;1369
tal ieri jò, ei eri cussì stàt sintùt
da Beatrìs e pur da chel sant lumìn
che prin par me dal so post si veva movùt.
Par chèl ic Èco, fà che ben a lùin
i to deidèris, mi veva dìt, cussì che chìscjus
ben segnàs tal so flameà a vègnin,
chè, sei to pensèis zà i cognosìn dùcjus,
il to parlà lo stes ti tèn abituàt
a dii Iai sèit cuant chei làvris tias sùs.
O antenàt me che tant i ti tèns levàt
che comche taun triàngul li mins terènis
doj ànguj vièrs noan maj cjatàt,1370
cussì tui tjòs li ròbis contingèntis
prin chen sè a sèdin, ben mirànt il punt
chal stes timp dùtis al jòt li èpochis;
cuant che cun Virgìlio ieri, punt par punt,
sù pal mont che li ànimis al cura,
e pur cuant che jùi zèvin tal mont defunt,1371
dìt miera stàt da la me vita futura
roba seria, ma cha ogni violenta
scòsa ic a si varès tegnùt dura.
Par chèl a sarès la me voja contenta
di savej sè chel cau mi tèn visìn;
chun folc ca sjòt rivà di fà mal al stenta.
Cussì ghi vevi dìt alòr a chel stes lumìn
che prin mi veva parlàt; e com'ca veva volùt
Beatrìs li me vòis si averàvin.
No cun stupidàdis, chel mont pagàn, dut,
inviscjà si lasava prin che l Agnèl
paj pecjàs dal mont a murì l era zùt,
ma cun peràulis clàris e cun bièl
Latìn precìs dìt mi veva chel amòu paterno,1372
chenglusàt al eran tal so ridi bièl:
La contingensa, che fòu dal cuaderno
da la vustra matèria a no si spànt,
ben joduda aè dal vuli eterno:
necesaria a no và par chel doventànt,
comca no và dal vuli 'ndà ca si spièla
na nàf che la curìnt a stà jù menànt.1373
Da là, cussì comca vèn ta lorèla
la muica dolsa dal organo, mi vèn
tal vuli il disèn da la to tela,1374
comcheiliàt al era stàt Ipòlit dAtèn
par caua da la so crudèl madrigna,1375
a ti pur zì fòu di Firense ti convièn.
Chist a si vòu e zàa si simpegna,
e prestl sarà fàt da chèl ca ghi pensa
làndà cha baratà Crist dutl dì si simpegna.1376
La colpa davòu ghi zarà, comsi sà,
a la banda urtada, ma la vendeta
a mostrarà il ver ca la dispensa.
Ti lasaràs ogni roba, puareta,
che pì a ti plàs; e chista a è la frecja
che l arco dal eilio par prinl saèta.
Tjodaràs cuant amàr ca ti saràn bocja
il pan dàltris, e cuant ca saràn dùris
da scalà li scjàlis cuant ca tocja.
E chèl che pì ti pearàn ta li spàlis
a sarà che compagnìa, bruta e trista,
chi ti zaràs a cjatàn ta che cjèris;
sta mata di zent, sensa Diu engràta,
ti si farà cuntra; ma dopo, e no tant,
a varà icno tula mua rota.
La so bestialitàt a zarà ben mostrànt
sta marmàja; cussì che par te a sarà miej
da stu bacàn èsiti tegnùt distànt.
Il prin rifugjo chi ti podràs vej
cun benvolej al sarà dal grant Lambart,1377
chen ta la scjalal partal pì sant1378 daj usièj;
che di te a varà un sì grant riguàrt
che tral fà el domandà, fra di vuàltris
prinl sarà chèl che cuj àltris al è pìn ritàrt.1379
Cun luj tjodaràs chèl1380 che, nasìnt, tràcis
al à vùte bùnisda che stela fuarta,1381
chen tal mont lu faràn fà grandi ròbis.
I no saj se la zent si è zà necuàrta
che zà par nòuf àis, ta la so zòvin etàt,
atòr di luj sti ròdis1382 fàt ghi vèvin scorta;
ma prin chel Guasc il alt Ricol vedi nganàt,
sintìlis sjodaràn da la so virtùt1383
pal disprès paj sfuàrs e bès belzà mostràt.
Cuant che da li so magnificènsis savùt
si varà, alòr nencja i so nemìs
di luj tegnsi da tabajà no podràn dal dut.
Ta li so mans a è miej chi ti ti mètis;
lujl sarà caua di tancju sestamìns,
condisiòns cambiànt par zèns siòris e puòris.
Ei ti tegnaràs scrìt in ta la mins
di luj, sensa dìilu; e dìt al veva ròbis
incredìbilis a chej ca èrin preìns.
E dopo al veva dìt: Fiol me, adès tu ti capìs
chèl ca tiè stàt dìt; èco li insìdiis
ca ti vegnaràn entri pus àis mostràdis.
Mai no vuej chei to paeàns tinvidièis,
che tant a si slungjarà la to vita
pìn là dal castìgu da li so cativèris.1384
Dopo che, taìnt, chista ànima santa
da tesi mostràt a veva di vej finìt
la tela che da me ghiera stàt data,
tacàt jò i vevi, comun che plen di dùbit,
consej ghi domanda a na persona
che tant ghi plàs e che dut a tèn capìt:1385
Ben ijòt, pari me, comca si spiròna
il timp vièrs di me par tègnmi ben zveàt,
che peu aè par un ca si bandòna;1386
alòr dal ocorìnt mi tegnraj armàt
cussì che sel post che pì mi plàs cjòlt mi vèn,
fòu dàltris pal me rimà no vegnaraj butàt.
Jùn tal mont che di amarèsis al è plen
en tal mont chensima al àl bièl gjardìn
che paj vuj di Beatrìs jodùt iai, e ben,
e dopon ta chej poscj als che cussì tant a lùin
savùt iai chist e chèl che se da contà i vès,
di savòu fuàrt tàncjus lu cjatarèsin;
E sjò al ver di èsi timidùt i varès,
da chej i no vegnarès maj recuardàt
chantìc jodaràn il timp chi vivìn adès.1387
La lus ridìnt canglusaval me antenàt,
presiòus gjojèl, a sfavilà si veva metùt
comun raj dal soreli taun spièli doràt;
e chistu al veva dìt: Domun còu cal è brut
par vej di sè o dàltris vergogna
al volarà che tu ti tàis dal dut.1388
Lo stes, na volta netada la fogna,
và a mostràighi a dùcjus 1389la to viiòn,
e ca si gràtin pur chej ca àn na rogna.
Che sensindiòasarà la so lesiòn
al prin bocòn, un bièl puc di nudrimìnt
a lasarà na volta digerida benòn.
La to vòus a farà pròpit comal vint
cha li pì alti pùntis a ghi dà frustàdis
e a tì onòu e riconosimìnt.
Ma mostràdis ti sòn ta chisti ròdis,
tal alt mont en ta la val doloroa
encjànimis par grandi ròbis famòis,
chel spirt di chèl cal sìnt a nol ripoa
nè maj si ferma su eempli cal sedi
puc cognosùt o platàtn ta na bua,
o che, par altri, riàlt a nol fedi.
Cjànt Dicjotèin
Dal so verbo si godeva luminòus
chel spièli beàt, e jò i stevi gustànt
il me, temperànt dutl dols cul sindiòus;1390
e che fiòla cha Diu mi steva menànt
dìt mi veva: Cambia pensej; pensa che visìn
jòi soj di chèl1391 chei maj al và liberànt.
Voltàt mi eri cuj vuj ca mi luèvin
vièrs la biela vòus dal me cunfuàrt,
ei tàs dal ben che chej vuj sans mi volèvin;
no parsè che dal me parlà mi fidi domin part,
ma pa la mins ca pòl fà doma chel tant
se pì chjudada no vèn dal alt, e fuàrt.
Di chel momènt, cuant che ic i stevi vuardànt,
doma chist i pòl dii, che il me afièt
lìbar al era dognaltra voja, dut cuant,
fin che il plaej eterno, che dirèt
al lueva in Beatrìs, su me pur
a si rifleteva dal so bièl aspièt.
Alòr, cu la lus di un ridi bièl e pur,
ic dìt mi veva: Vòltiti e scolta;
di paradìs al di fòu daj me vuj an dè pur.1392
Comche uchì a si jòt cualchi volta
la voja che tal jodi, sa è tanta,
da ic a vèn duta lànima cjolta,
cussì, tal sflameà da la lus santa
che voltà mi veva fàt, la so1393 brama jodùt
i vevi che di parlami a'n veva tanta.
E al veva tacàt: Chi sù chi ti sòs vegnùt,
in ta stu àrbul cal vif dal insima,
che maj no si sfuèa e che sempril fà frut,
i spirs a sòn beàs, che la jù, prima
da vignìn tal cjèl a èrin ognùn famòus,
tant da vej da li mùis granda stima.
E alòr vuarda ben tai bras di sta cròus:
chèl chi minsonaraj, lìl farà chel àt
chen ta na nulal fàl so lamp1394 luminòus.
Pa la so cròus jodùt i vevi un luòu tiràt
dal nòn Gjouè, apenapen minsonàt;
chei no saj sel dii al era prin dal fàt.
E cuant che Macabeol era stàt nominàt
èco un altri1395 cal vegneva rodolànt,
e dal godi al era stu tròtul animàt.
Cussi par Carlo'l Grant e par l Orlànt,
doj chatènt seguìt al veva'l me sguàrt
com'chel vulil seguìs il so falcòn svualànt.1396
Dopo tiràt a vèvin Gulielmo e Renoàrt
e encjal duca Gotfrèit la me vista
nta che cròus, coma pur Berto Guiscart.1397
Alòr, cun laltri lùcisn motun ta sta pista,
mostrat mi veva lànima ca mi veva parlàt
cuant che cun chès tal cjantà a erartista.
A la me destra mi eri alòr voltàt
a Beatrìs par jodi sal me dovej,
cun peràula o cun sen, mi tegnès guidàt;
e jodùt i vevi i so vuj luìns e biej,
lùstris di legrìa, che il so aspièt
iàltris al vinseva el so ùltin parej.1398
E pròpit coma, par sinti pì dilèt
tal ben fà, l omp di dì in dì, plan planìn
a si necuàrs cal fila sempri pì dret,
cussi mi eri rindùt cont che lì chi èrin
dutl cjèl cresùt al veva il so arc1399
jodìnt chel miràcul1400 chi vevi visìn.
E comca si tramutan taun pisul arc
di timp na fruta in blanc, cuant chen mua
a discarga da la so vergognal carc,1401
cussi ai me vuj, vìnt voltàt la mua,
al eral candòu pì dols da la sesta stela1402
che taun tic e tac ni veva fàt di cjaa.
Jodùt i vevi'n ta che stela bunae biela
il lui dal grant amòu che lì al era
paj me vuj scrivìnt la nustra favela.1403
E coma grus ca si àlsin da la cjera,
cuai godìnt di dii ca èrin pasùdis,
a crèjn na tonda o altra schiera,
cussìn ta li lus li santi creatùris
svualànt a cjantàvin, ea faèvin
un D oun I oun L cu li so figùris.
Prima, cul so cjantà a si movèvin;
dopo, doventànt un di chiscju dièns,
a stèvin fers un puc e a taèvin.
O divina Pegasèa1404 chei nustr inzèns
par timp e timp ti fàs che gloriòus a rèstin,
e cun chej pur li nustri sitàs e regns,
luminèjmi di te, che spic a fèdin
sti figuris comchjò liai concepìdis:
chen ta scju versl to podej dùcjus jodi a pòsin!
Sinc vòltis sièt si èrin alòr mostràdis
vocals e consonàntis; e notàt
i vevi sti pars coma chjò li vevi jodùdis.
DILIGITE IUSTITIAM ben oservàt
i vevi sè che par prinera chì pituràt,
da QUI IUDICATIS TERRAM1405 seguitàt.
Tal EM dal cuint vocabul dut ordinàt
al steva ogni spirt, cussì che Gjove stes
darzènt al fasava stu lui doràt.
E pì lùcis jodùt vignì jù a vèvin i vuj mès
e pojàsi tal colm dal EM, da indà
chel ben pì alt a laudàvin, dùtis chès.1406
Dopo, comchal bati di na sclampa bruada,
na nula sijòt saltà fòu di falìscjs
che paj vilàns aè roba furtunada,
èco alòr il lampà di mil lùcis,
e pì, zìn sù tjodèvis, o tant o puc,
par volej di chèl1407 ca li veva mpiàdis;
e cuant chogni lumìn al era zùt tal so lòuc,
i vevi 'l cjàf el cuèl di nacuila jodùt
vignì fòu dal dièn ben clar di stu fòuc.
Il pitòu di dut chistu, mestri nol à maj vùt;
ma mestri l è luj, e da luj a vèn fòu
la virtùt ca informa1408 i nìs dapardùt.
I altri beàs, che contèns ognùn di lòu
a parèvin dèsin ta la M ingiliàs,
puca puc pal usièl jodùt si ghi veva'l còu.1409
O biela stela, cuanti gèmis chi tias
ca mi mostrin che la nustra gjustìsia
a vèn da scju cjèlos chi ti tèns ngemàs!
Par chèl jò i prej la mins che inìsi a
ghi dà al motu to e virtùt che ben
a vuardi dandà chel funl vèn chel to rajl vìsia;1410
cussì che naltra voltal mostril so disdèn
di dut chel baratà dentri dal templi1411
che daj màrtirs che fàt lu vèvin al era plen.
O soldàs sans dal cjèl che jòi contempli,
lotàit fuàrt par chej che la jù in cjera
pierdùs a sòn par via dal brut eempli!
Cu li spàdis si feva na volta guera;
ma dès a la fàn chej chal cjòli a sòn atìfs
il pan1412 chel bon Pari a nisùn majl siera.
Ma tu che doma par scancelà1413 ti scrìfs,
pensa che Pieri e Pauli, che muàrs a sòn
pal cjamp1414 chi ti guàstis, a sòn encjamò vìfs.
Tu ti pòs ben dii: Jòi saj sè ca è bon;
joi vuej doma chèl che besòu al à vivùt
e ca àn pal saltusà martiriàtn tal salòn;
jò il pescjadòu i no cognòs, nèl Paulùt.1415
Cjànt Dicjanovèin
Davànt di me i jodevi cun lalis vièrtis
il bièl dièn1416 che cun chel so godi grant
a fèvin lànimis ulì unìdis.
Ognuna pareva un rubìn che tant
cunun raj di soreli ardìnt al stès
che ai me vuj si rifleteva brilànt.
E chèl che a contà i mi mèt adès,
dìt nol è maj stàt, nè scrìt da vingjòstri,
nè dinventalu nisùn maj sinsumiarès;
chjodùt i vevi e pur sintùt i vevi il rostri1417
che al jò e al me a ghi dà vòus
invensi di uà il me el nustri.1418
E alòr: Par èsi bon e gjudisiòus,
ealtàt i soj jò chì a che Gloria
che di pì no si pòl èsi deideròus;
en tal mont iai lasàt la me memoria
buna, tant buna, ma che li zens trìstis
a làudin ma a no seguìsin par nuja.
Cussì domun calòu di tanti bòris
sinti si fà, comche da tancju amòus
un sun sòu si sinteva da li so bòcis.1419
E alora jò: O semprivèrs flòus
dal eterno bon godi; che pur domun
someà mi fèis ducju i vustri odòus,
sodisfàit suspirànt il me grant diùn
che par cussì tant timp mia lasàt plen di fan,
chen tal mont di cjoli nol è stàt bon nisùn.
Joi saj ben che sen cjèl ta'un altri reàn1420
sempri a si spièla il volej divìn,
pucn vu a si riflèt, e sensa velàn.
Ben i savèis chi mi tèn pront e visìn
par scoltavi; i savèis cual cal è chel
dùbit chen mins maj nol vòu stami sidìn.
Coma un falcon cal vèn fòu dal cjapièl,1421
al mòuf il cjàf e làlis al bàt contènt,
granda voja mostrànt, faìnsi dut bièl,
cussì al fasi jodùt i vevi dut intènt
stu sen, da gràsia divina festegjàt
cun chel dols cjantà che làn alt al è sempri preènt.
E tacàt al veva: Chèl chel compàs al à slungjàt
fin a la fin dal mont, e dentri di chel trat
il misteriòus el manifest al à lasàt,
nol àl so valòu podùt lasà cussì stampàt
dapardùt l univèrs, che il so verbo,
infinìt, parzora di dutl fòs restàt.
E a è par chèl che il prin superbo1422
che pì grant al era dogni creatura,
crut al era colàt crodìnt di savej pì dal verbo;
e da chistu sjòt chogni inferiòu natura
un vàs masa pìsul aè par dut chel ben
sensa fin e chen sè cun sèl miura.1423
Duncja la nustra vista, chal pì a tèn
doma cualchidùn daj ràis da la mins
che dùtis li ròbis dal mont a contèn,
a no pòl da se stesa tegni a mins
tant chel so prinsìpit1424 a no sinterna
tant pìn là daj nustri sòlis sintimìns.
Cussì chen ta la gjustìsia eterna
il disèrni cal risèif1425 il vustri mont,
coma vuli tal mar, dentri a sinterna;
che, par tant che da la rival jòtl font,
lontàn tal mar no lu jòt, cal è lo stes
lì, ma platàtl tèn il so èsi profònt.
Lustri nol è, sa nol vèn dal serèn stes
che maj si turba; ma l è nvènsi dut scur,
o par pasiòn da la cjàr o velèn daj bès.1426
Adès che chel post profònt ti sòs sigùr
ca ti platava la gjustisia viva,
che fin a capìla tiera stàt dur;
che chist ti dièvis: un al nasn riva
dal Indus, indà che nisùn al da lesiòns
su Crist, nè di luj a lei o scrivi al và;
el so volej e li so buni asiòns,
par cuant chel nustri raonàl jòt,
sensa pecjàt tal dii o vivi a sòn.
Sensa fede o batièin al mòu: jòt
parsèl vegnia condanàt stu puòron?1427
ndà a ee la so colpa se luj nol cròt?1428
Cuj sotu tu da mètiti tal cjadreòn1429
par gjudicà da miàrs di mìis di lontàn,
che djodi nencja na cuartan là no ti sòs bon?
Chej che voja di zìn tal sutìl aan,
se guidàs da la scritura i no fòsis,
raòns di dùbit i'n varèsis a plena man.
Oh nemaj da la cjera! Oh mins sglònfis!1430
La prima volontàt, ca èn sè tant buna,
e ca èl pì grant ben, sempri lì a è, tal so post fìs.
Ogni roba a è justa se cun ic a è una:1431
roba creadal ben a sèa no tira,
ma ic, risplendìnt, a ognùn lu dona.1432
Comchensimal nit zvualànt a zira
dopche la cicògnal past ghia dàt ai fìs,
e comche chèl cal è pasùt al amira,
cussì si veva fàt1433, e cussì alsàt i vevi li sèis,
la figura benedeta, che làlis
a moveva sburtàdis da tancju consèis.
Atorotòr svualànt a cjantava: Li nòtis
mès, aè clar, i fèis fadìja a capìlis;
il pensej di Diu puri no comprendèis.1434
Al cujetasi di che lustri flàmis
dal Spirt Sant chencjamò l eran tal sen
chai Romàns ghi veva dàt riverènsis,
di nòuf al veva tacàt: Chì sù, in ta chistu regn,
maj nol è vegnùt nisùn ca nol crodès in Crist
nè prin nè dopo cal vegnès nclaudàt tal lèn.
Ma jòt: tàncjus di lòu a sìghin Crist, Crist!
en tal dì dal judìsi a saràn pì lontàns
di luj1435 che chej che maj cognosùt noan Crist.
E lAbisìnl danarà chiscju Cristiàns
cuant ca si spartiràn chisti do scuèlis,
una sempri siora e laltran taj dàns.1436
Se diarani i Persiàns ai re vùstris?
Coma a jodarani chel libri vièrt
ndà che li pècis sòs a sòn dùtis scrìtis?
Lì sjodarà, tra lòperis dAlbert,1437
chè che fra puc a scrivarà la pena
su chèl ca cambiaràl regnu di Pragan desèrt.1438
Lì a sjodaràl mal che là dal Sena
al cauarà, falsificànt bes a plen,
chèl chel cinghiàll farà crepà, cun pena.1439
Lì di che supiàrbia sjodarà il sen
che màt a fà doventà l Inglèis el Scosèis
che bòis no sòn di restà tal so terèn.
La lusùria a sjodeva e li coròtis plèis
di chèl di Spagna e di chel re Boèm,
che virtùt maj la vùt, ma doma brus plaèis.1440
Si ghjodarà al suèt di Gjerusalèm
segnada cun una I la so bontàt,
ma lopòst ghi sarà segnàt cu na em.1441
Sjodarà lavarìsia e la viltàt
di chèl che vuardiàn al è da liula dal fòuc
ndà chAnchìs finìt al veva la so lungja estàt;
e par da nidea di cuant cal è luj puc
a bastaràn un pu di lèteris scurtàdis
chun biel puc ni diaràn cul dii puc.1442
E sjodaràn pur li òperis spòrcis
dal barba1443 e dal fradi che na nasiòn
aan dionoràt e pur do corònis.
E chej che re dal Portogal e Norvegja a sòn,
lì si cognosaràn, e chèl di Rasa1444
che cuj bès di Venesia al veva fàt puc di bon.1445
Beàda Ungaria sa no si lasa
pì malmenà! e beàda Navàra
sa si armàs dal mont1446 ca la fàsa!
E ducjuan di crodi che par capara
di chistu, Nicoia e Famagosta
fuàrt si làgnin pal nemàl di so cjera1447,
che dimbànda daj àltris no si scosta.
Cjànt Vincjèin
Cuant che chèl che lus a dut il mont ghi dà,
dal nustremisferi jùl vèn el và via
cussì che'l dì dapardùt a distudasi al và,
il cjèl, che doma di luj prin simpìa,
ai nustri vuj si fà di nòuf a colp preìnt
par ducj chej lumìns chognùn di luj simpìja;
en mins stu da fà dal cjèl si veva fàt preìnt
cuant chel sen dal mont e daj so dùcis
di parlà l veva smetùt, cujèt restànt e taìnt;
ma sùbit dopo, laltri bieli lùcis
sempri pì luìnt a cjantà si vèvin metùt
cansòns che ben i recuardi ca èrin soàvis.
O divìn amòu, di ridi dut cujerzùt,
cuant chi ti luèvis cun che melodìis dòlsis
che di pensèis sans a cjantàvin par dut!
Dopo che chisti lustri pièris presiòis
che la sesta lus ngjemà i vevi jodùt
cujetàt a vèvin langèlichis nòtis,
di sintil murmurà dun rìvul mi veva parùt
che da clapa clap jùl vegneva lìmpit e clar
da la gran fontana ndà cal era nasùt.
E comdal cuèl da la ghitaral sun clar
dut ben si sesta, comcal fà dal buùt
da la pìva il soflà dal montagnàr,
cussì, sensa nencja spetà un minùt,
il murmurà da làcuila sbuigànt
al era vegnùt sù pal cuèl, fin che dols lu vevi sintùt.
Da mùrmura vòus sè stesa alòr cambiànt,
fòu dal so bèc in forma di peràulis
bièlis i vevi sintùt, che chì iai scrìt dut cuant.
La part chen me a jòt e chen àcuilis
mortàlisl soreli a vuarda, al veva tacàt,
aè miej che adès benòn i ti vuàrdis,
parsche daj fogùs che forma mian dàt,
chej ndà chel vulin tal cjàf mi sflamèa,
tant miej daj àltris al è ognùn di lòu dotàt.1448
Chèl che tal miès dal vuli al sfavilèa,
il grant cjantadòu l è stàt dal Spìrit Sant,
che da post a post larca movùt al vea:
adès benl cognòs il mèrit dal so cjànt,1449
che luj stes al è efièt dal so consej stes
par gràsia vuda che grandaè altritànt.1450
Daj sinc che sercli mi fàn dal vuli stes,
chèl1451 che al bèc pì visìn a mi è,
la veduluta consolàt al à pal fì stes1452:
adès tant ben al sà cuant costòus cal è
il stà lontàn di Crist, pa lesperiensa
di sta dols vita e di chè choposta ghiè.1453
E chèl che dopo a si jòtn ta la sirconferensa
che minsonàt iai, tal alt da la sèa,
la muàrt al à ritardàt par fà penitensa:1454
adès al sà chencja cuant chun al prèa
che chèl di vuejl sedi pal domàn lasàt
il judìsi eterno a nol cambièa.1455
Chel altri pìn là, cu li lègis al me làt,
cu na buna intensiòn caa vùt brut frut,
par zì davòu dal pastòu, grec si veva fàt:1456
adès al capìs comchel mal ca sia vùt
dal so ben operà a no ghia fàt dan
encja sel mont da làn càn malora l è zùt.
E chèl che ta la curvan jù i oservàn,1457
Gulielmo l era, che che cjera a plans a stora
par Carlo e Federico el so malàn:1458
adès al sà coma ca sinamòra
il cjèl di un re just, e a li sintìlis
dal so splendòu encja dès a sindòra.1459
Cujl crodarèsia la jù, tal mont di pècis,
che Rifèo Trojàn1460 al fòsn ta stu rotònt
uchì la cuinta da li lùcis sàntis?
Adès alc al cognòs ben di sè chel mont
nol pòl par nuja jodi da la gràsia
divìna, o almancu no fin in font.
Comna lodula chen aria si spàsia,
prin cjantànt, e dopo taìnt contenta
da li dolsi nòtis ca la làsin sàsia,1461
cussì ben clara mi veva parùt la mprònta
dal plaej eterno, el so deideri
che a chèl ogni roba si atèn e doventa.1462
E forsi parsche plen di dùbit ieri
comun spièli plen di ròbis coloràdis,
pìa lunc di spetà, taìnt, bon noeri;
ma li peràulis: Se soni sti ròbis?
a mi èrin fòu di so volej sbrisàdis;
ea colp un brilà jodùt i vevi di fièstis.
Sùbit dopo, cun brilanti ocjàdis
chistu sen benedèt a mi veva rispundùt
prin chi ghi fès jò stes altri domàndis.
Chistu tu i ti cròdis di capìlu dut
parsè chjòi lu dìs, mal coma no ti lu sàs;
comchel crodùt spès a nol è comprendùt.
Coma chej ca pàrin di capì li ròbis ch'iti fàs,
par nòn e basta, ma la so quiditàt1463
no la jòdin se dàltris no vegnìn judàs.
Regnum coelorum a sufrì l è partàt
dal grant amòu e da la speransa
cha vinsi a và la divìn volontàt;
noun lotà tra omp e omp, comca si pensa,
ma ic a vìns parsca vòu èsi vinsuda
e, vinsuda, a vìns cu la so benevolensa.1464
La prima e la cuintànima1465 là mpostada
a ti lasa a bocja vièrta, chen ic tjòs
la regjòn daj ànzui ben piturada.
Daj so cuàrps fòu no sòn vegnùs, comchi ti cròs,
spirs pagàns, ma cristiàns, cun fede plena
sul Crist che da zì o zà zùt al eran cròus.
Chun dal infièr, dandà ca no si torna
maj par fà dal ben, taj so vuès al è tornàt,
pa la gràsia chel sperà a adòrna;
dal gran sperà che sì tant al à judàt
il preà1466 che Diu lu risusitàs,
par podej vejl so deideri scoltàt.
Il spirt gloriòus chadès ni tèn voltàs,1467
tornàt a la cjàr, e lì par amondi puc,
tant al veva crodùt che luj a lu judàs;
e crodìnt impijàt a si vev'n ta un cussì grant fòuc
di amòu par luj1468, cha la so muàrt seconda
uchì al era vegnùt, in ta stu bièl lòuc.1469
L altri1470, che par gràsia di na tant fonda
fontanal sgorga, che maj creatura
jodia podùt fin ta lùltima onda,
dutl so amòu la jù al veva dàt a vita pura;
che Diu, da gràsia gràsia1471 ghi veva vierzùt
il vuli a la nustra redensiòn futura:
e parsè chè luj al veva crodùt, pì nol era zùt
a sufrì la spusa dal paganèin;
ma à criticà che perversiòn si veva metùt.
Che tre siòris1472 lì ghi vèvin fàt da batièin,
che visìn la roda destra tias jodùt,
davànt dal batieà pì di un milèin.
O predestinasiòn, che maj a àn podùt
la to radìs jodi, nè maj a podaràn,
chej chel prin motu1473 a capì no zaràn dal dut!
E vuàltris, puora zent, no stèit dasi afàn
a gjudicà; chè nu stes, che Diu i jodìn,
dal cognosi ducjui elès i sìn lontàn;
e dols niè che dal savej lontàns i sìn
el nustri ben a chistu ben sinclina,1474
che chèl che Diul vòu, encja nui volìn.
Cussì da che splendida lus divina,
par ben sclarìmi la me puora vista
risevùt i vevi sta buna midiina.
E comun cjantadòu un bon citarista
davòu ghi và cuj so zòucs da la cuarda,
chencjamò pì gust al à un chel cjàntl scolta,
cussì ntànt cal parlava, di recuardà
mi vèn chjodùt i vevi li do lus beàdis
che, comche cul batinsièmit da li sèis unl vuarda,1475
cul so parlà si movèvin li flamùtis.
Cjànt Vincjunèin
Belzà sièrin i me vuj di nòuf fisàs
su la me Beatrìs1476, e cun lòul me còu,
che pì di ic no eìst altri ca ghi plàs.
Ic a no rideva; ma Sel colòu
dal me ridi tjodès, mi veva dìt, ti restarès
com Semlè chen sinia si veva fàt par amòu;1477
la me bielesa, chen tal alsasi stes
dal eterno palàs, pìa và luìnt
coma che fin chì jodùt i tias tu stes,
sa no si temperàs, tant pì risplendìnt1478
al doventarès1479 che li fuàrsis tòs al so luòu
a sarèsin comalc chel folcl và distruìnt.
I sìn adès rivàs al siètin splendòu
che sot dal dièn dal leòn dut ardìnt
la jùl radièa misturàt1480 il so valòu.
Davòu daj to vuj tèn ben fisada la mint
e fà che chej a spièlin la figura
chen ta chistu spieli1481 ti zaràs jodìnt.
Sunl savès chjòi mi stevi godìnt na vura
dut il me contemplà di chel aspièt beàt,
cuant che djodi altri mi eri dàt cura,
al capirès benòn cuant chi eri grat
di ubidighi a la me biela scorta,
balansànt chistu cul splendòu zà contemplàt.
In ta chel cristàl che il nòn al parta
zìnt atòr dal montdal so duce, tant bon
che sot di luj a era ogni malìsia muarta,1482
dut doru che tanta brilava e benòn
jodùt i vevi na scjala ca zeva in sù
fin chei me vuj pì no la jodèvin benòn.
par scju scjalìns i vevi pur jodùt vignì jù
tancju di chej luòus chogni lus dal cjèl
a pareva ca si difondès ca jù.
E comche par natura al fà ognusièl,
ducju nsièmit, bunoruta, i crovàs
par scjaldasi ducjua fànl so saltusèl;
e dopo an dè di chej ca vàn a spas,
àltris a si zìrin ma fìs lì a rèstin,
e àltris atòr a vàn di lì chèrin pojàs;
pròpit cussì mi pareva ca fèsin
lànimis che chì a luèvin insièmit
cuant chen tal stes scjalìn si visinàvin.
E chè che pì visìn ijodevi, e pulìt,
tant clarsi veva fàt, chjò mi dievi pensànt:
Ben jòi jòt il ben chi ti mi tèns sclarìt.
Ma chè1483 che da chè jòi spetavil coma el cuant
dal dii e dal tai, a taeva; e alòr
jò, cuntral me volej, sidìn i eri stàt dut cuant.
Alora ic, che ben jodùt a veval me puòr
tai tal jodi di chèl che dut1484 al jòt,
dìt mi veva: Dìs pur di sè chi tjòs atòr.
Il me mèrit, i vevi alòr tacàt di bot,
grant nol è asaj par vej da te1485 risposta;
ma par chè1486 chel me grant deideri a jòt,
dìmi, beàda vita, che in ta chista
alegrìa i ti ti tèns platada,
sè che tant dongja di me a ti parta;
e dìmi parsè ca tàsn ta sta roda
chè chen ta àltris1487 a par èsi goduda
che sinfonìa celestiàl e nmielada.
La mua el sinti mortàl tias, ben vuarda,
rispundùt mi veva; par chèl chì no si cjanta,
comche a ridi Beatrìs no ti làs joduda.1488
I soj paj scjalìns da la scjala santa
vegnuda tant in jù dompar fati fiesta
cul dìti e cu la lus chognùn chì a'n dà tanta;
ea noè pal pì grant amòu chi ti faj fiesta;
chaltritànt amòu o pì chì sù ti jòdis,
comche dut stu sflameà ti manifesta.
Ma lalta caritàt, ca ni fà sèrvis
di chel alt consej chel mont al governa,
uchì a ni sièls, comche tu ti osèrvis.
Jòi jòt ben, i vevi dìt, sfavìl di lus plena,
comche uchì al bastal vustri benvolej
par seguì la providensa eterna;
ma chistu al è chèl chi vorès tant savej
parsche predestinada tu, besola,
chì a èsi ti sòs, fra tancju spirs biej.
Noeri nencjan ta lùltima peràula,
chen tal so miès a si veva sta lus centrada,
atòr di sè piruetànt comna trotula;
cussì mi veva lòr dìt chistànima beàda:
La lus divìna che su di me si punta
penetràntn ta chè ca mi tèn nglusada,
che cul me jodi a si tèn ben streta,
cun me su di me a si alsa, chjòi jòt
la pì altesènsa dandà caè cjolta.1489
Èco duncja lalegresa chen me a sjòt;
parsche cuant chal me jodi aè clara
cussìl me luil lus comal lui chjòi jòt.1490
Ma che alma dal cjèl che pì a vèn clara,
chel serafìn chen Diul vuli pìl tèn fisàt,
al to domandà nol pòl dà risposta clara;
par via chen tal abìs al è tant sprofondàt
dal eterno decrèt chèl che savej ti vùs,
che capìlu nol podarà maj spirt creàt.1491
Cuant chei to piè jùn tal mont sòn di nòuf zùs,
chistu conta, che pì a nol preumi
di zì ndà che nencjai beàs djodi noan asaj lus.
Coma pòsia la jù la mins preumi
djodi tal so scur sè che djodi no pòs
nencjan ta chista lus chìadès dìmi.
Di stà sidìn mi vèvin cussì dìt li peràulis sos,
che lasàt i vevi la cuestiòn e domandàt,
ùmil, ghi vevi se di cognòslu pusìbil mi fòs.
Un cret a sjòt chen Italia al ènmieàt, 1492
e no tant lontàn da la to patria,
tant alt che dal ton pìn bas si sìntl boàt;
e na gobal forma dal nòn di Catria,
cun sùbit sot un monasteri consacràt
che dadorà Diu maj nol vària.
Cussì il so ters discòrs al veva tacàt:
e dìt, seguitànt cuj so motìfs:
Uchì al servìsi di Diu i soj restàt,
che cul mangjà cunsàt cul vuèli dulìfs,
i pasavi tantl cjalt chel frèit amondi ben,
dut contènt cuj me pensèis contemplatìfs.
Par scju cjèlos stu claustri al era ben
fèrtil; e adès dut vuèit i lu cjatàn,1493
cussi che di rivelasi al farès ben.
Ta chel post jò ieri Pieri Damiàn,
e Pieri pecjadòu ierin ta la Gliia
da la Madona visìn dal mar Adriàn.1494
Di vivi ulà mi restava pucja gràsia
cuant chi eri stàt pocàt vièrs di chel cjapièl
che travaàt da mal in pèu spes djodi a sia.1495
Cefàs vegnùt al era, seguìt dal grant vasèl1496
dal Spirt Sant, discòls, puarès, e màgris,
mangjant frigùis in ta chistu post on ta chèl.
Adès si spètin tanti di che ròbis
chiscju pastòus dal dì di vuej, e che ben
ju àlsi, pa li so gravitàs peàntis.
Cul mant so a cujèrzin il palafrèn,
cussì che do bèstis a stàn sot di na pièl:
Oh pasiènsa, cuant chi ti ghi dàs sostèn!1497
Lumìns jodùt i vevi, al sinti chist da chèl,
vignì jù svels paj scjalìns e zirasi
e a ogni zirul so lumìn si feva pì bièl.
Visìn di stu spirt1498 a èrin vegnùs a fermasi,
dànt insièmit un cussi grant sigòn
cha nuja chì al podrès paragonasi:
nè jòi lu vevi capìt, par tant fuàrt cal eral ton.
Cjànt Vincjaduèin
Plen di maravèa, a la me guida
voltàt mi eri, coma un ninùt cal còr
sempri là indà che pì si cunfida;1499
e chè, coma na mari cuant ca ocòr
sùbit al fi dut pàlit da la poura
coràgju a ghi dà e ghi stà atòr,
dìt mi veva: Ma no satu chen cjèl alora
zài ti sòs? Ei no satu chen cjèl dut a è sant
e che lì dut sè caè fàt al è fàt cun cura?
Coma ca ti varès tramutàt il cjànt,
el me ridi, adès imaginà ti pòs,
cul tonà di che vòus che movùt tia cussì tant;1500
che se ben i ti capìs i pensèis sòs,
zà ti savarès cuala ca è la vendeta
chi tjodaràs prin da la fin daj dìs tos.1501
Ca sù la spada a no tàja masa a la svelta
nè masa tars, comchenvènsi a ghi pàr
a chèl che cun voja o timòu a la speta.
Ma a è ora chi ti vòltis il to sguàrt clar;
che spìris grancj e famòus i tjodaràs
sel cjàf ti zìris, comchi dìs, vièrsl scjalinàr.
Comchic voleva, i me vuj si èrin voltàs
e jodùt i vevi sent balìns che insièmit
cuj ràis di dùcjus a vegnèvin ben luminàs.
Comun di chej ieri jò che, par no someà masardìt,
la golal copa, en davòu a si tèn
dal domandà, par no vignì stracapìt;
el lumìn pì grant cal lueva pì ben
fra che margarìtis pìndavànt al era vegnùt
par volej di sè stes contentami ben.
Se tu tjodès, da chèl i vevi alòr sintùt,
coma me la caritàt che tra nua art,
ogni to pensej jodi i ti farès, dut.
Ma parsche tu no ti tàrdis, nencjan part,
di rivà al pì alt1502, ghi daraj risposta
jò a chel pensej chi ti tèns in riguàrt.
Chel mont cal à Casìn1503 ta la so costa
frecuentàt al era stàt fin la sù insima
da zent nganada e puc ben disposta;1504
e chèl jòi soj che la sù al à par prima1505
partàtl nòn di chèl che la veretàt
in cjera dal alt ghia mostràt a ognànima;
e da tanta gràsia i soj stàt luminàt
che i vilàns di chej poscj iai convertìt,
che seduùs èrin stàs daun cult disgrasiàt.1506
Contemplatìf al era stàt ogni spìrit
di scju fòucs tegnùs inpiàsn ta chel cjalt
che crèsil fài flòus el frutàn sant e scuiìt.
Chì al è Macario, chì al è Romuàlt,
chì a sòn i me fràris che in taj clàustris
i pièan puntàt e tegnùt il còu salt.1507
E jò a luj: L afièt chi ti mi mòstris
parlànt cun me el calòu di chel aspièt
chjò ben ijòt in tal brilà daj vustri lùstris,
che feden vu tant granda i sìntn tal me pet
comna roa cuant che tant vièrta a vèn
che dà no podarès encjamò pì dilèt.
Ma par plaej, o pari me, dìmi ben
se jòi pòs da te la buna gràsia vej
djòditi dentri di stu luminòus sen.1508
Alora luj: Fradi, chistu grant deidej
scoltàt ti saràn ta lùltima sfera,1509
ndà che scoltàs dùcjus a saràn dal alt volej.
Ulà a è perfeta, ma dura entera
ogni sodisfasiòn, e doman ta chè, sìnt,
ogni roba a è ndà che sempri aera,1510
parschen lòuc no è, nè zìrus a stà faìnt;
e la nustra scjalan sù a vàn ta chel marc,
che daj to vuj a và plan plan scomparìnt.1511
Fin la sù al à jodudal patriàrc
Jacob1512 cuant che, pojadan tal punt pì alt,
ogni scjalìn a ghi era di ànzui carc.
ma par zìghi sù cujl fàja pì un pìsul salt
fin al prin scjalìn? Il me regulamìnt
a nol vèn pì seguìt nencja daun puòr Svuàlt!1513
I murs ca èrin na voltaun cunvìnt,1514
adès a sòn tànis di làris, ei vistìs
a sòn sacs di farina zuda malamìnt.
Nencja la peu uura chi ti pènsis
tant no ghi displàs a Diu comchel frut1515
che mat al fà doventàl còu daj fràris;
che dut sè che la Gliia a custodìs, dut
al è da la zent cha nòn di Diua domanda;
no daj parìncj e nè di altri pì brut.1516
La cjàr dal omp aè debula avonda
ca no basta pal bon propòit da la zent
vejl timp dal rori, dal nasi a la so glanda.
Pieri al à tacàt sensoru e sensarzènt,
e jò cun tant preà e cul fà diùn
e Cesco1517 cun umiltàt il so convènt.
E sel prinsìpit ti vuàrdis dognidùn
endà cha finì l è zùt dopo i ti vuàrdis,
tjodaràs che da blanc scur siè fàt ognùn.
Ma vej làghis dal Gjordanndavòu movùdis,
o vierzùtl mar cuant cha Diu ghia plaùt,
pì dun judà uchì a èrin sti maravèis gràndis.1518
Cussì mi veva dìt, e si veva dopo metùt
di nòuf cuj sos e cuj sos si veva miscjàt;
e cun chej zìn sù a mulinèl i vevi jodùt.
Zì davòu di lòu mi veva Beatrìs alòr fàt
cunun so pìsul sen sù par che scjala,
e la so virtùt a veva pì dal me pèis zovàt;1519
nè maj ca jùndà ca si monta e cala
comche sempri i fin, un motu cussì svelt
jodùt si veva, comchèl di sta me nova ala.
Si podès maj jò, letòu, tornà al alt
trionf celestiàl pal cual jòi plans tant spès
i pecjàs ca mi tègnin lontàn dal alt,
pì timp il dèit tal fòuc a ti volarès
di mètie tirà fòu, chea mi djodil sen
che dopo dal Torul vèn, lì cha colp ieri jò stes.1520
O stèlis gloriòis, o grant splendòu plen
di che alta virtùt ca mi conferìs,
par puc o tant cal sedi, dutl me inzèn,
cun vul naseva e tramontava, o stèlis,
chèl cha dut sè caè mortàl ghi da vita
cuant chi vevi par prin godùt li àriis toscànis;
dopo, cuant che vustra virtùt conferìta
mi veva dentràn ta lalta1521 roda ca vi zira,
pal momènt chì cun vuàltris mi era dàt di stà.
E adès lànima me tant vi suspira
oh cussì tant!par podej vej che virtùt
ca ocòr pal gran pàs cha sè la tìra.1522
Ti sòs tant dongja da lùltima salùt,
Beatrìs a veva tacàt, chadès ti convièn
vejl jodi da li to lus dut clar e nut;
però, prin che tu ti èntris ta chel ben,
dà na ocjadan jù e jòt pur cuant mont
sot i piè tiai zà lasàtoserva ben;
cussì chel to còu, par tant cal pòs, gjocònt
si preenti a la fila1523 trionfànt
che contenta a vèn tra stu etere rotònt.
E chèl che a stu mont ghi fà puc cont
jò i lu amìri, e chèl cha altri al pensa
bravo al è, che la schena ghi voltaal mont.
Jodùt i vevi Diana, dutclara, ma sensa
che màcis scùris ca èrin stàdis raòn
chjò i la vevi croduda rara e densa.1524
Il grant splendòu di to fì, o Iperion,1525
jodi i vevi podùt, e comca si mòvin
atòr e visìn di luj, Maja e Dion.1526
En tal miès dal pari el fì, jodùt ghi vevi visìn
Gjove stes, pì tempràt1527; e clar mi era stàt
comche daun post al altri a varièjn.
Dùtis sièt sti sfèris stàt mi era dimostràt
cuant gràndis ca èrin e cuant velòcis
e comchogni pianèt si tèn tal so post ncjaàt.1528
Chel ortùt che cussì tant ni fà salvàdis
tal zì atòr cun scju etèrnos zìmuj,
dut i vevi jodùt, daj glasàrs a li fòcis.
I vuj i vevi dopo voltàt di nòuf ai biej vuj.
Cjànt Vincjatreèin
Coma l usièl chen ta li so amadi fràscjs,
pojàtn tal nit daj so biej usielùs
al è lìn ta la nòt ca scurìs li ròbis,
che par ben jodi i so picininùs
e par cjatàighi da mangjà un vierùt
o doj maj no si tèn ndavòu, da mùs,
al cricà dal dì, fòu dal nitl vèn spes jodùt,
che cun grant afièt il sorelil speta
el vuarda fìs pal prin luòu, a stent stànt mut;
cussì la me Beatrìs a stevatenta
e dreta, cuj vuj par che banda voltàs
ndà chel sorelil par mòvisi mancu a la svelta:1529
cussì che, jodìnla cuj vuj tant ealtàs,
doventàt i eri coma chèl che, deiderànt
di vej altri, cul còun gola al spera el tas.
Ma di timp non dera pasàt par nuja tant,
tral me deiderà el jodi, i dìs,
il cjèl che pì e pì si zevampiànt.
E alòr Beatrìs: Èco li scuàdris
dal trionf di Crist e di dut cuantl frut
vendemàt dal zirà di chisti sfèris!1530
L aspièt so mi pareva cal ardès dut,
e di gjoldi a veva i vuj cussì plens
chel dii a è miej tègnilu taùt.1531
Coma cuant chei cjèlos a sòn dùcjus serèns
Diana sjòt ridi fra li nìnfis etèrnis
che dut la sù a piturèjn cuj so biej sens,
jodùt i vevi di miàrs di lùcis
un soreli che dùtis al impiava
comchel nustri al fà cun duti li stèlis;
en ta sta viva lus a traspareva
che sostansa cussì tant brilànt e clara
chel me vuli sostegni nol podeva.
Oh Beatrìs, guida me dolsa e clara!
Cussì a mi veva dìt: Sè ca ti fà mancjàl flat
la virtùt1532 aè cha dut ghi stà parzora.
Uchìl èl savej el podej che dàt nie stàt
par vièrzini li stràdis tra cjèl e cjera
che par cussì a lunc i vèvin deideràt.
Comchel fòuc che il nul in sè al siera
a si slargja e da chèl nol è pì tegnùt,
e cuntra natura jùl và vièrs la cjera,1533
cussi la me mins, nudrida da dut
chel ben di Diu, èco che fòu a vèn
e di savej sè ca veva fàt no veva pì podùt.
Alsa pur i vuj che jòdimi ti pòs ben;1534
i tias jodùt ròbis che preparàt tian
a sostegnil me ridi, comca convièn.
Jòi eri coma chej che daun sun sveànt si stàn
e, cul sun cal và svelt svanìnt, a pròvin
a ripartalu a la mins, ma invàn;1535
cussì ieri cuant chen mins mi vegnèvin
li peràulis sos, dègnis di èsi scrìtis
taj libris chel pasàt sempria ritègnin.
Sadès a sunàsin dùtis che lènghis,
che Polimnia e li so sòus fàt a vèvin
cussì tant dòlsis e sempri miej nudrìdis,
par judàmi, dal just nencjun milèin
a no rindarèsin dal so ridi sant,
e nencjal so aspièt beàt si visinarèsin.1536
Cussì cuant che dal Paradìs i stìn contànt
aè miej chun salt al fedil sacri poema,
comcuant che un fosàl i si cjatàn davànt.
Ma sun al pensàs al grant pèis di chistu tema
e a sta puora schena ca lu parta,
il cjàfnol scjasarès se sot di chèl a trema:
nol è un mar par na barcja pisuluta
chèl che cun coràgju a vièrs sta brava prora,1537
o dun timonej che pauròusn davòul resta.
Parsè ti ee la me mua tant cjara
chei vuj no ti vòltis vièrs il bièl gjardìn
cuj flòus chei ràis di Crista tègnin sot cura?
Uchì a è la roa chel verbo divìn
incarnàt tia; ta scju gìlios volta i pensèis
che tal so bonodòu tacàtl veval so cjamin.1538
Cussì Beatrìs; e jò, che ai so consèis
i eri dut pront, i mi eri alòr metùt
a lotà cuntra li me debuli sèis.1539
Comche na dì da lombrena i vevi jodùt
un raj di soreli che un prat di flòus
daun barconùt dal nul al luminava dut;
èco, cussì jodùt i vevi tancju splendòus
iluminàs dal alt da ràis infogàs,
sensa jodi la caua di scju luòus.1540
O Signòu me, che un sen cussì clar ti ghi dàs,
tantn alt ti stèvis chei me vuj alòr miej
jodia podèvinl splendòu di ducju i beàs.1541
Il nòn dal bièl flòu che jò sempri invochèj
di dì e di nòt, a mi veva dut ingropàt,
e cul còun golal so fòuc jodùt i vevi'ntej.1542
E ntànt che in tant e in cuant1543 i vuj pituràt
mi veva la lus di che viva stela
che la sù a vìns comche ca jù a veva fàt,
dal alt jù si veva fàt na flamuta biela,
rotonda pròpit coma na corona,
chatòr ghi era zuda di sta dolsa stela.1544
La pì dolsa melodìa ca suna
ca jù e che pì lànima a tira,
altri noè che un nul che sclapàt al tona,
in paragon dal sunà di che lira
che coronànt a zeva chel bièl zefìr
che di sè il cjèl angemava, sta biela piera.1545
Amòu angjelic jòi soj che inzìr
ghi vaj dal grant gaudi cal vèn di dentri
nustri deideri!di stu dols zefìr;
e cun tei staraj, o roa dal cjèl, mentri
chel fi ti compagnaràs, radiant, O pia!,
ta la roda suprema1546, cul èsighi dentri.
Cussì a si strinzeva la melodìa
chatòr di sè a veva, e laltri lùcis
a cjantàvin pur lòul nòn di Maria.
La mantelìna real1547 che duti li sfèris
dal mont a cujèrs, fervida e viva,
godìnt di Diul calòu e uànsis,
parzora di nul so disòt a veva
cussì tant lontàn che la so aparènsa,
da lì chi eri, jodincjamò no si feva:
i me vuj, alòr, no vèvin vùt la potensa
di stà visìn di che glorioa flama
chalsàt si veva davòu da la so siminsa.1548
E comchel fantulìn che vièrs la mama
al slungjai brasùs, dopo vej ben tetàt,
par chel amòu che dut di fòu lunflàma;
ognùn di chej luòus in sù si veva butàt
cu la so flama, cussì chel grant afièt
che par Maria a vèvin mi vèvin paleàt..
E lì davànt mi èrin restàs, dirimpèt,
cun tal gràsia, Regina coeli cjantànt,
che ncjamò adès ghi sìnt dut il dilèt.
Oh cuant ben di Diu ca si và cjatànt
fra chisti bunànimis dal còu doru
che jù a semenàvin il bon el bondànt!1549
Chì a si vìf e a si gòt dal teoru
otegnùt cul lagrimàn tal eilio
di Babilon, ndà che lasàt si à l oru.
Chì al trionfa, sot dal fì di Dio
e di Maria, da la so vitòria,
e cul vècju e cul nòuf concilio,
chèl che contl tèn li clafs di chista gloria.1550
Cjànt Vincjaquatrèin
O vuàltris cheleùs a la gran sèna
i sèis dal Àgnul benedèt che godi
la sù vi fà cun mins sempri serena,
se par gràsia di Diu chistul pòl godi
di na frigùja o dos da la vustra mensa
prin che finìghil timp la muàrta podi,
vuardàit ben la so granda voja, imènsa;
fèighi sercjàl vustri ben: i bevèis vuàltris
sempri da laga che luj domal pensa.
Cussì Beatrìs; e lànimis beàdis
coma sfèris si vèvin fàt tal alt di stàngis,
e flameànt a ziràvin coma comètis.
E comatorotòr i tocs daj orlòis
si zìrin, cussì chun toc al par movsi planìn,
mentri l ùltin al somèa vej àlis,
cussì che zirulìnis, ca balàvin
ben e bièlis, di cuant ca èrin bràvis
in tal so bal, o lent o svelt, capì mi fèvin.
Da una pì presiòa da li àltris
fòu jodùt i vevi da li pì bieli flàmis
un fòuc chàltris non dera di pì lùstris;
che tre vòltis torotòr di Beatrìs
al era zùt cjantànt un cjànt cussì tant divìn
chun pì alt dii a vòu par dii di sti ròbis.
E alòr la me pena a salta stu scjalìn;
chal nustri pinèl par tal sfumadùris,
comal contà, colòus mancu vifs ghi vòlin.1551
O Sòu me santa, cu li to prejèris
sincèris, el to grant e ruvìnt afièt,
da che biela sfera ti mi lìberis.1552
E uchì a si veva fermàt il fòuc benedèt
e vièrs ic indirisàt al veva'l so rispìru
e com'che dìt i ài, dìt ghi vevi, cun grant rispièt.
E ic: O lus eterna di chel grant viru1553
che dal Signou Nustri li clafs al veva otegnùt
che partàt jùl veva da stu lòuc doru,1554
stu omp tenta, chì e lì, un puc par dut,
su la fede, sa ti plàs, dàighi pur sot,
che par ic tal mar tu ti zèvis a piè nut.1555
Sun al è ben dispòst e benl spera el cròt,
ocultàt no tie, ma chì in Diu tjòs,
indulà che dut pituràt a si jòt;
parscha vignì chì zent jodi a si pòs
par fede vera, alòr par gloriàla
falu parlà a èun ben, e ben a si pòs.
Comchel bacelièr1556 si tèn pront e nol parla
fin chel mestri la cuestiòn no ghi propòn,
par provala e no par terminala,
cussì jòi mi armavi di ogni raòn
mentri chi la scoltavi, par èsi pront
par un cussì alt mestri e na tal cuestion.1557
A dìimi, da bon cristiàn, tègniti pront:
la fede, sè ca è? Sùbit alsàt i vevi la front
vièrs la lus che di chist a era la font;
Beatrìs alòr coràgju mi veva dàt un mont
par che jò adès a spandi mi metès
laga chi vevin ta la me nterna font.
La gràsia cha rispundi miocòr adès,
tacàt i vevi, di front di stu tant alt campiòn,
ca mi jùdi a esprìmi ben i me concès.
E paràt i vevi 'ndavànt: Comche tant benòn,
O pari me, al àl to bon fradi1558 scrìt,
chen tal just cjamìn, Roma, tiampostàt benòn,
la fede a è sostànsa dal speràt, al à dìt,
e argumìnt di chèl chjodi i no podìn;
e la so esensa a è chè, comchiai capìt.
E luj: Pròpit cussi; basta cha puntìn
ti capìsis parsche tra li sostànsis,
davànt daj argumìns1559, al à metuda prin.
E alora jò: Li ròbis profòndis
che uchì i rivi a jodi benòn,
ai vuj di la jù tant a sòn platàdis,
che doman tal crodi a si sà ca sòn
e sul crodi al èl grant sperà fondàt;
e par chèl in sostansa si fà lintensiòn.1560
E da chistu crodi la jù a niè dàt
di silogià, sensa vej altra vista;1561
e cun chèl i rivàn a la veretàt.
E di nòuf luj: Se dut chèl ca si cuìsta
ca jù cu la dutrìnal fòs cussì ben pensàt,
nol ocorarès l inzèn dal sofista.
Cussi chel amòu in boral veva soflàt;
e dopo al veva dìt: Pensej ti ghias cun fuarsa1562
al pèis e lega di sta monèda dàt:
ma dìmi se pròpit ti l às in borsa.
Alòr jò: Sì chi lai, tant lustra e tonda,
ca è la sompresiòn1563 ch'i ghi cròt par fuarsa.
E chist si veva fòu fàt da la lus profonda
che lìa splendeva: Sta biela gjoja1564
che su di sè ogni virtùt si fonda,
dandà ti vègnia? E jò: La gran plòja
dal Spìrit Sant ca cola ben dapardùt
tal vecju e tal nòuf Testamìntsta plòja
silogismo aè ca mia dut concludùt,
e cussì ben, che si vès di fàun paragòn
ognaltra prova a sarès roba da frut.1565
E i vevi chistu sintùt: Chista propoisiòn,
vecja o nova1566, che cussì ben si conclùt,
coma satu ca è na divina cansòn?1567
La prova dal ver da chèl chiai leùt
a sòn che ròbis nòvis che la natura
a scjaldàighi il fièr a noa maj podùt.1568
E a chistu mi veva dìt: Sè ca ti sigùra
che chès1569 a sèdin vèris? Doma chel medèin
chi ti vòus provà, doma chèl ti lu zùra.
Sel mont sia convertìt al Cristianèin,
i vevi dìt, sensa miràcuj, chist stes al èun
chen paragon iàltris no sòn cheun centèin;
jòt tu, chentràt ti èris, puarèt e a diùn,
tal cjamp, par semenà che buna planta
ca no vèn vendemada pì da nisùn.
Finìt chistu, la cort alta e santa
a plena vòus Diu laudàt a veva li sfèris
cu la melodìa1570 che la sù si cjànta.
E chel siòr che da una a li altri bràghis
cu li so domàndis mi veva partàt,
fin che dongja ièrin da lultimi fràscjs,
di nòuf al veva tacàt: La Gràsia che maroàt
cu la mins a à, i làvris tia vierzùt
fin chì, comca è just che cussì a sedi stàt,
e contènt i soj di sè che fòu aè vegnùt;
madès sclisàn pur fòu sè chi ti cròs,
e dindà che stu crodi saltà fòu al à podùt.
O bon pari me sant, spìrit chi ti jòs
chèl che doma cul crodi batùt tias
a la tomba piè ben pì zòvins daj tòs,1571
i vevi tacàt, ti vorès chi ti manifestàs
duta la sostansa di sè che jòi cròt
e la raòn pur ti vorès chjo ti pasàs.
E jòi ti rispùnt: In ta un Diu i cròt,
ùnic e eterno, che dutl cjèl al mòuf,
sensèsi movùta chist cun amòu i cròt.
E a crodi a dut chistu a no mi mòuf
nè fiica nè metafiica, ma chista
granda veretàt che sù di me a plòuf,
e plovùt a à sù Moè, sul Vangelista,
suj sàlmos ei profès e dùcjus vuàltris
indà chel Spìrit Sant al à fàt posta.1572
E i cròt in tretèrnis persònis, e stis
chì, i cròt, a sòn una e a sòn trina,1573
man una sostansa a sòn unìdis.
Da la profonda condisiòn divina
chi staj tocjànt, la mins mi sigilèa
chèl chen tal Vanzèli aè spes dutrina.
Chistu al èl prinsìpit, cal sfavilèa,
viva lus doventànt cuj so ràis nflamàs,
e com astrin tal cjèln mel sintilèa.
Comal siòr che dopo vej scoltàt sè ca ghi plàs,
il servo al imbràsa, congratulànt
chel bravomp pa li nòvis, apèn cal tàs;1574
la benedisiòn cussì mi veva dàt, cjantànt,
embrasàt tre vòltis mi veva apena ch'i vevi taùt,
il lustri apostòlic, che al so comànt
parlàt i vevi; e tant ghi vevi plaùt.
Cjànt Vincjasincuèin
Se maj a càpita chel poema sacri
che a scrivi mian judàt cjèl e cjera,
e che par pì àis a mia tegnùt magri,
la crudeltàt a vinsi che fòu mi siera
dal pioràr indà che durmìt i vevi dagnèl,
nemìc dut daj lùpos ca ghi fàn guera;
cu naltra vòus alòr, e cun blanc cjavièl,
poeta i tornaraj, e in ta chel stes font
dal me batièin, sùi metarajl cjapièl;1575
parsche lì, in ta che fede ca ghi tèn cont
lànima a Diu, lì ghi eri entràt,
che par chè uchì Pièr cussì ziràt mi veva la front.
Na lus alòr a movsi a veva vièrs nu tacàt
da la roda dandà cal era vegnùt
fòu chèl che prin Vicari di Crist al era stàt;1576
e Beatrìs, ca era lì contentan dut,
mi veva dìt: Vuarda, vuarda: èco lìl baròn
che a Galisial tira zent dapardùt.1577
Pròpit coma cuant cheun colomp benòn
si tèn visìn dal compaj e zirànt e riirànt
a mostràighi a si mèt la so afesiòn;
cussì i vevi jò jodùt l un da l altri grant
principe e gloriòus vignì risevùt,
laudànt chèl che lasù iu nudrìs ben e tant.
Dopo che di fasi fièstis a vèvin smetùt,
sidinùt coram me ognùn si veva 'mpostàt,
luìnt cussì tant che mbarlumìt m i veva dut.
Ridìnt si veva Beatrìs a un di lòu voltàt:
Spìrit grant che da la divin largèsa
da la nustra bailica1578 tias scrìt,
fà risunàl speràn ta chistaltesa:
chistu ben ti lu sàs tu che tant ti còntis
di comche Gesù scju tre pìl caresa.1579
Alsa purl cjàf e scolta sè chi ti dìs;
che sè che ca sù a vèn dal mont mortàl
aè miej ca si abìtui ai nustri ràis.
Stu cunfuàrt dal secònt fòuc a mi era stàt tal
che levàt i vevi jòi vuj a li altèsis
che il grant lui ghi vèvin prin fàt mal.1580
La gràsiavòu chen front ti ti preèntis
dal nustri imperatòu, prin da la muàrt,
visinùt, coma l'ànimis sos pì nòbilis,1581
cussì che, jodùt chìl ver, dut e no doman part,
la speransa, che la jù in mòtu a mèt
te e àltris vièrs sè ca è di pì alt cunfuàrt,
dìmi sè caè, e comchen flòu a mèt
la to mins, dìmi pur dandà ca vèn.
Cussì al veva finìt stu secònt lumìn, e sclet.
E che pìa che guidàt a veva ben
làlis mès fin ca sù, ta chistu alt svuàl
par me rispundùt a veva, e fàt da fren:1582
La Gliia militànt di luj un tal e cual
cun pì speransa non dà, comcaè scrìt
da Diu che chìl fà lui ogni cristàl:
par chèl ghiè stàt concedùt che dal Egjt
al vegni a Gjerualem, par podej
jodil ver prin che di lotàl vedi finìt.1583
Li altri do ròbis, ca no sòn par savej
domandàdis, ma par che riferimìnt
al fedi di cuant che sta virtùt ti da plaej,
a luj ghi lasi, che nè dimpedimìnt
nè di vant ghi saràn; e chal rispundi ben
lalta gràsia ghi dèdi sugerimìnt.
Comchun student di rispundi al mestri si tèn
amondi pront lì che luj al è espèrt,
par fà rialtà chèl che lujl cognòs ben,
La speransa, ghi vevi dìt, aè un spetà cert
da la gloria futura, cha nu ni vèn
da la gràsia divina e dal nustri mert.
Da tanti stèlis1584 chista lus i otèn
ma chèl che prin la metudan tal me còu
il pì grant cjantadòu1585 al è stàt dal pì grant Ben.1586
In tea spèrin, tal so cjànt il cjantadòu
al dìs, chej che ben a cognòsin il nòn to:1587
e chej lu sàn che la me fede a àn tal còu.
Tu pur ti mias stilàt cul istilà so,
cu la to epìstula; cussì chjò i soj plen,
e sù àltris la vustra plojai plouf jò.1588
Intànt chi parlavi, dentri dal vif sen
di chel luòu al trimulava un lamp1589
dopo laltri, comche jòi jodevi ben.
Alòr: L amòu chencjamò tjòsn tal me lamp
la virtùt mia dàt chiai tegnùt in pet
fin a la palma e al zì fòu dal cjamp,1590
al vòu chi ti rispiri pal to dilèt;
mai vuej che, par plaej, i ti mi dìis
sè chi ti cròdis chel sperà a ti promèt.
E jò: Li novi scritùris e antìchis
il sen a mètin, el sen a ghi mostra
l prèmiu a lànimis da Diu elètis.
Iaìjal dìs chen ta la so cjera
ognuna sùal tegnaràun dopli vistìt;1591
e chista vita chì aè la so cjera.
E to fradi1592 taun mòut tant pì definìt,
là ndà cal parla da li blanci stòlis,
sta rivelasiòn a ni tèn ben descrìt.
E alòr, sul finì di sti peràulis,
Sperent in te i vèvin nsìma di nu sintùt;
cul èco di dùtis li ànimis beàdis.
E èco che na lus i vevi tra di lòu jodùt
che, sel Cancril vès altritànt di cristàl,
l unvièr doma dìl sarès par un bièl meùt.1593
E comca si alsa e a và e a entran bal
na fantasuta, doma par fàighi onòu
a la nuvìsa, intindìnt nuja di mal,
cussì i vevi alòr jodùt chel grant splendòu
unìsi ai doj su la stesa cansòn
comche just a era pal so grant amòu.
Lì, tal cjànt e tal bal si veva nserìt benòn;
e fis su lòu a veva Beatrìs l aspièt
comna nuvìsa ca jòt e dut ghi par bon.
Chistu al è chèl che pojàt al àl cjàf sul pet
dal nustri pelicàn, e chistal è stàt
tal alt da la cròus al grant còmpit elèt.
Cussì Beatrìs; ma no si àn par chel sviàt
i vuj sos di stàighi sempri atenta,
pur dopo di vèjmi dal santusièl recuardàt.1594
Comchèl che nocjadal vòu dàighi, el tenta,
puarèt, al eclisà dal soreli un puc,
che, cul jodi, un ca nol jòtl doventa;
cussì ieri jòn front di chel ùltin fòuc
fin ch'i vevi sintùt: Parsè timbarlumìstu
par jodi ròbis che chì a noan lòuc?1595
In ta la cjera, cjera al èl me cuàrp, jòt tu,
insièmit ai àltris, fin chel nùmar nustri
compajl doventa dal dièn di ca sù.1596
Cun ducj dòj i vistìs1597 tal beàt claustri
a sòn doma che do lùcis chen sùsòn zùdis;
e chist ti lu contaràs tal mont vustri.
Apèndìt chistu, stu sìrcul di flàmis
cujèt al era stàt, insièmit cul dols mìscju
da li vòus da li tre ànimis beàdis,
cussì, compar no fà fadìa o vej rìscju,
i rèmos chèrin prinn ta laga stàs batùs,
in banda pojàs a vegnèvin daun fìscju.
Oh, cuant ca èrin i me sintimìns movùs
cuant che voltàt mi eri par jodi Beatrìs,
ma jòdilai no vevi podùt1598, se ben chea pus
piè i eri da ic, la sùn tal mont felìs.
Cjànt Vincjasejèin
Di no podej pì jodi i vevi temùt
pal sflameà1599 che i vuj mi veva distudàt,
cuant che dut taun colp na vòus i vevi sintùt
ca mi veva dìt: Intànt chel jodi ti vèn ridàt
che cul fisami siera zùt cunsumànt,
raona pur par tègnilu compensàt.
Tàca duncja; e dìs a sè ca và puntànt
la to ànima, e fà cont cal sedi
il to vuli zùt pierdùt, ma no par tant;
parsche Beatrìs, chadès noè tal to dì1600,
ma che par chì a ti mena, a pòl cul so sguàrt
di nòuf dati comla man dAnanial jodi.1601
E jò: Cuant ca ghi farà plaej, prest o tart,
ca curi ic i vuj che stàs a èrin li puàrtis
ca vevuàt par damil fòuc chen me sempril àrt.
Il ben cal fà contèntis stànimis beàdis,
Alfa e O al èn ta la scritura
che amòu minsegna in pì manièris.1602
Che stesa vòus ca mi veva cjòlt la poura
di èsi stàt par sempri imbarlumìt,
ncoragjàt mi veva di parlà, sensa poura;
Un crivièl1603 pì pìsul, a mi veva duncja dìt,
adès ti ocòr: dii a ti convièn
comche da stu amòu ti sòs stàt culpìt.
E jò: Dargumìns filoòfics al vèn,
e da sè che da ca sù mi vèn rivelàt,
chel amòul vèn, chen me prin al à lasàtl sen.
Chèl ben, coma ben, na volta apresàt,
amòu al impìa, che sempri pì grant
al doventa, secònt da la so bontàt.1604
Duncja, a lesènsa che di bon a'n dà cussì tant
che ogni ben che fòu dic jodi i podìn,
altri nol è cheun raj che da chè al vèn radiànt;
aè mièi che pì che vièrs làltris chi jodìn,
si movi, amànt, la mins di chej che ben
a sàn la veretàt1605 che discutìnt i stìn.
Chista veretàt al me intelèt a vèn
da chèl1606 che jodi mi fà il prin amòu
di dut sè caè eternoda là i la otèn.
A mi la mostra pur la vòus dal prin autòu
che a Moè a ghia dìt, di sè parlànt:
I ti faraj jò jodi ogni valòu.
Ti mi la mòstris pur tu1607, scuminsiànt
cul alt avìs1608 cal siga dut il arcàn
di chì la jù pì dognaltri avìs, e tant.
Cussì mi veva dìt: Gràsis al intelèt umàn
e a lautoritàs ca lu concòrdin,
frai to amòus, chèl par Diu al è sovràn.
Ma dìmi pur saltri cuàrdis ti tirin
vièrs di luj, cussì ca podi la to cansòn
cjantà daj dincj che cun stuamòu ti muàrdin.
A noera platada la santa intensiòn
da làcuila1609 di Crist, e ben mi eri necuàrt
di sè cal voleva chi fès profesiòn.1610 )
E alòr jò di nòuf: Dut chel muàrdi fuàrt
che a Diul pòl fani voltà il còu
a tegni vìfl me amòu al à fàt la so part;
chèl èsi me e dal mont, o grant amòu,
che muàrt1611 che lànima me a tèn viva
che a ognùn da sperà ghi dà, coma mi, besòu,
cu la so cognosensa rivelada e viva,
tiràt fòu mian dal mar dal amòu stuàrt
e lì di chèl dret mian pojàtn ta la riva.
A li fràscjs ca ghinghirlandèjn dut l ort
dal eternortolàn1612 ghi vuej ben, e tant,
e tant pì parsche dal so ben a sòn puàrt.
Apèna taùt, sintùt i vevi un cussì dols cjànt
risunàn tal alt dal cjèl, e Beatrìs
cuj àltris ca dieva: Oh sant, sant, sant!
E comchun lustri fuàrt ni svèa a vòltis
par via dal spirt dal jodi cal sìnt
taj vuj il splendòu da li so sèis,
el sveàt sè che a colp al jòt al risìnt
pal masa lustri ca lu imbarlumìs,
fin che il bon sens visìn ghi và corìnt;
cussì daj me vuj li pècis vansadìsis
cjòlt a mi veva Beatrìs cul raj daj so vuj,
cal risplendeva par pì di mil mìis:
e pì di prin a jodèvin alòr i me vuj;
che un bièl puc stupidìt ghi vevi domandàt
di un cuàrt luòu che cun nu al era luj.
E ic: Dentri di chej ràis, dut luminàt
jodil fàl fatòu che ànima prima
che la prin virtùt a vedi maj creàt.1613
Comla frascja ca si sbasa dal sonsima
al pasà dal vint, e dopdi nòuf si leva
e sùn tal alt a torna, coma prima,
cussì i vevi fàt jò ntànt che ic a parlava,
plen di maravèa, e dopo sigùr
vegnuda mi veva na voja che di tabajà a ardeva.
E i vevi tacàt: O milùs1614 che dut madùr
domtu ti sòs stàt fàt, o antìc pari
chogni spoa fìa tiè, e nuàra pur,1615
I ti vuej adès suplicà, bon pari,
di parlami: tu tjòs la me granda voja
che davòu dal dii tò zà si mèt a cori.
Comun nemàl sotun nisòul zùja
ei so muvimìns jodi a si pòsin
dal tiramòla dal nisòu ca lu mbròja,
pròpitn ta stu mont chì stu spìrit prin
al traspariva sot la so cujèrta,1616
e di dami plaej i so zujès a parèvin.
E luj: Se ben che la domanda fata
da te no miè stada, la to voja i saj miej
chognaltra roba a ti ti sedi certa;
chjòn tal miej spièli1617 djodi iail podej
chin sèl tèn dùtis laltri ròbis rifletùt
e nuja luj di riflèti al àl podej.
Savej ti vòus cuant che Diu mia metùt
in ta chel bièl ort1618 indà che Beatrìs
tal scjalìn che ca sùl vèn mètitia volùt,
e1619 sè che tant plasùt ghi à a li me lùcis
e la raòn justa dal so grant disdèn
e la lenga chi uavin ta che sgjvìgnis.
DuncjaO me bon frutil gustà dal len1620
stàt nol è cauan sè stes dal grant eilio;
stàt al è nvènsichèl sìil trapasà dal sen.1621
Par cuant che movùta Beatrìs Virgìlio
volùt par cuatrimiltreinta e doj zirus
dal soreli i vevi stu concilio;
e chèl jodùt i vevi in ta dùcjus
chej sens dal so cjamìn noufsènt e trenta
vòltis da la cjera tornàe fài so zirus.1622
La lenga chi parlavi a era dut cuanta
zuda prin cha lòpera ncompletàbil
la zent di Nembrot a stes dutatenta;1623
chea no è nisùn efièt rasionàbil,1624
che pal plaej umàn a si rinovèa
seguìntl cjèl, che sempril sedi duràbil.1625
Che l omp al parli a no è maravèa;
ma cussì o culà il mont al lasa
chi fèdis comca vi plàs, in famèa.1626
Prima chi zès jùn ta linfernàl fasa,1627
I si clamavan cjera il pì grant ben
dandà cal vèn il godi ca minglusa.
El1628 si veva dopo clamàt, comca convièn,
che la zent coma li fuèis a fà avonda,
chen ta na vit una a và e naltra a vèn.
Ta chel mont che pì a sialsa da londa
jòi eri, cun vita pura e dionesta,
da la prinora a chè ca la seconda,
comchel sorelil cambia cuadrant ogni sesta.1629
Cjànt Vincjasietèin
Al Pari, comal Fi e al Spìrit Sant,
gloria! dut il paradìs al cjantava,
cussì chealtàt i eri jò da chel dols cjànt.
Sè chjodevi un ridi al someàva
dalunivèrs intèj, che lègri e sturnìt
tal jodi en tal sinti mi tegneva.
Oh cuant godùt cal vevalòr il me spìrit!
Oh vita plena di amòu e di pàs!
Oh cuant bon stà ca era chì e cuant mèrit!
I so cuatri aspiès1630 di luòu ducjumpiàs
davànt mjodevi, e chèl che pì visìn1631
miera sempri pì pareva ca siluminàs
en tal jodil doventava plan planìn
comche Gjovel doventarès se luj stes
e Mars da usièj li plùmis si scambiàsin.
La providensa che da chì, comadès,
a decìt sul fà e rifà, il coru beàt
sidìnn ta stu momènt a voleva cal stes,
cussì che jò sintùt i vevi: Nosta stà marveàt
se di colòu ti mjòdis cambià; che ntànt chi dìs,
iàltris pur il so colòu a varàn cambiàt.
Chèl chen cjeral me post uurpà tjòdis
il me post, il me post!che pì a nol tèn
n sèl Fì di DiuOh se bruti ròbis!
il me simiteri nledanàt a plen
al à di sanc e di spusa; cussì chel tristàt1632
che di ca sù al è plombàt, la jù1633 silgòt ben.
Dal colòu cal tèn il soreli pituràt
il nul al tramònt e al prin cric dal dì,
alòr i vevi jò jodùt dutl cjèl luminàt.
E comna fèmina che coma ogni dì
onesta si mantèn, sintìnt da li pècis
dàltris, timiduta si fà, da no crodi,
a Beatrìs pur nroàt si ghi vèvin li mosèlis;
e na eclìs cussìn cjèl maj si veva jodùt
da che voltan cà da li pènis suprèmis.1634
En davànt cu li so peràulis al era zùt
cun vòus ca era cussì tant tramutada
chel so aspièt cambiàt a veva in dut.
La spoa di
Edition notice Project Gutenberg source, credits & licence
The reading text above is the public-domain work. The Project Gutenberg header, production credits and licence are kept here as provenance rather than shown before the book.
Front matter as received (title page, contents)
LA DIVINA COMÈDIA By di Dante Alighieri Tradusiòn furlana di Ermes Culòs 2006 DANTES COMEDY IN FRIULIAN Translators note (Ermes Culòs, Ashcroft, June [2006])Preàmbul PARADÌS Cjànt Prin Cjànt Secònt Cjànt Ters Cjànt Cuàrt Cjànt Cuìnt Cjànt Sest Cjànt Siètim Cjànt Otàf Cjànt Nonu Cjànt Dècim Cjànt Undicèin Cjànt Dodicèin Cjànt Tredicèin Cjànt Cuatordicèin Cjànt Cuindicèin Cjànt Sedicèin Cjànt Diisietèin Cjànt Dicjotèin Cjànt Dicjanovèin Cjànt Vincjèin Cjànt Vincjunèin Cjànt Vincjaduèin Cjànt Vincjatreèin Cjànt Vincjaquatrèin Cjànt Vincjasincuèin Cjànt Vincjasejèin Cjànt Vincjasietèin Cjànt Vincjotèin Cjànt Vincjanovèin Cjànt Trentèin Cjànt Trentunèin Cjànt Trentaduèin
Header as received
The Project Gutenberg eBook of La Divina Comèdia: Paradìs
This eBook is for the use of anyone anywhere in the United States and
most other parts of the world at no cost and with almost no restrictions
whatsoever. You may copy it, give it away or re-use it under the terms
of the Project Gutenberg License included with this eBook or online
at www.gutenberg.org. If you are not located in the United States,
you will have to check the laws of the country where you are located
before using this eBook.
*** This is a COPYRIGHTED Project Gutenberg eBook. Details Below. ***
*** Please follow the copyright guidelines in this file. ***
Title: La Divina Comèdia: Paradìs
Author: Dante Alighieri
Translator: Ermes Primiano Culos
Release date: July 3, 2005 [eBook #16189]
Most recently updated: May 28, 2019
Language: Friulian
Other information and formats: www.gutenberg.org/ebooks/16189
Credits: Produced by Al HainesFull Project Gutenberg licence
Updated editions will replace the previous one—the old editions will
be renamed.
Creating the works from print editions not protected by U.S. copyright
law means that no one owns a United States copyright in these works,
so the Foundation (and you!) can copy and distribute it in the United
States without permission and without paying copyright
royalties. Special rules, set forth in the General Terms of Use part
of this license, apply to copying and distributing Project
Gutenberg™ electronic works to protect the PROJECT GUTENBERG™
concept and trademark. Project Gutenberg is a registered trademark,
and may not be used if you charge for an eBook, except by following
the terms of the trademark license, including paying royalties for use
of the Project Gutenberg trademark. If you do not charge anything for
copies of this eBook, complying with the trademark license is very
easy. You may use this eBook for nearly any purpose such as creation
of derivative works, reports, performances and research. Project
Gutenberg eBooks may be modified and printed and given away—you may
do practically ANYTHING in the United States with eBooks not protected
by U.S. copyright law. Redistribution is subject to the trademark
license, especially commercial redistribution.
START: FULL LICENSE
THE FULL PROJECT GUTENBERG™ LICENSE
PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK
To protect the Project Gutenberg™ mission of promoting the free
distribution of electronic works, by using or distributing this work
(or any other work associated in any way with the phrase “Project
Gutenberg”), you agree to comply with all the terms of the Full
Project Gutenberg License available with this file or online at
www.gutenberg.org/license.
Section 1. General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg
electronic works
1.A. By reading or using any part of this Project Gutenberg
electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to
and accept all the terms of this license and intellectual property
(trademark/copyright) agreement. If you do not agree to abide by all
the terms of this agreement, you must cease using and return or
destroy all copies of Project Gutenberg electronic works in your
possession. If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a
Project Gutenberg electronic work and you do not agree to be bound
by the terms of this agreement, you may obtain a refund from the person
or entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8.
1.B. “Project Gutenberg” is a registered trademark. It may only be
used on or associated in any way with an electronic work by people who
agree to be bound by the terms of this agreement. There are a few
things that you can do with most Project Gutenberg electronic works
even without complying with the full terms of this agreement. See
paragraph 1.C below. There are a lot of things you can do with Project
Gutenberg electronic works if you follow the terms of this
agreement and help preserve free future access to Project Gutenberg
electronic works. See paragraph 1.E below.
1.C. The Project Gutenberg Literary Archive Foundation (“the
Foundation” or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection
of Project Gutenberg electronic works. Nearly all the individual
works in the collection are in the public domain in the United
States. If an individual work is unprotected by copyright law in the
United States and you are located in the United States, we do not
claim a right to prevent you from copying, distributing, performing,
displaying or creating derivative works based on the work as long as
all references to Project Gutenberg are removed. Of course, we hope
that you will support the Project Gutenberg mission of promoting
free access to electronic works by freely sharing Project Gutenberg
works in compliance with the terms of this agreement for keeping the
Project Gutenberg name associated with the work. You can easily
comply with the terms of this agreement by keeping this work in the
same format with its attached full Project Gutenberg License when
you share it without charge with others.
This particular work is one of the few individual works protected
by copyright law in the United States and most of the remainder of the
world, included in the Project Gutenberg collection with the
permission of the copyright holder. Information on the copyright owner
for this particular work and the terms of use imposed by the copyright
holder on this work are set forth at the beginning of this work.
1.D. The copyright laws of the place where you are located also govern
what you can do with this work. Copyright laws in most countries are
in a constant state of change. If you are outside the United States,
check the laws of your country in addition to the terms of this
agreement before downloading, copying, displaying, performing,
distributing or creating derivative works based on this work or any
other Project Gutenberg work. The Foundation makes no
representations concerning the copyright status of any work in any
country other than the United States.
1.E. Unless you have removed all references to Project Gutenberg:
1.E.1. The following sentence, with active links to, or other
immediate access to, the full Project Gutenberg License must appear
prominently whenever any copy of a Project Gutenberg work (any work
on which the phrase “Project Gutenberg” appears, or with which the
phrase “Project Gutenberg” is associated) is accessed, displayed,
performed, viewed, copied or distributed:
This eBook is for the use of anyone anywhere in the United States and most
other parts of the world at no cost and with almost no restrictions
whatsoever. You may copy it, give it away or re-use it under the terms
of the Project Gutenberg™ License included with this eBook or online
at www.gutenberg.org. If you
are not located in the United States, you will have to check the laws
of the country where you are located before using this eBook.
1.E.2. If an individual Project Gutenberg electronic work is
derived from texts not protected by U.S. copyright law (does not
contain a notice indicating that it is posted with permission of the
copyright holder), the work can be copied and distributed to anyone in
the United States without paying any fees or charges. If you are
redistributing or providing access to a work with the phrase “Project
Gutenberg” associated with or appearing on the work, you must comply
either with the requirements of paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 or
obtain permission for the use of the work and the Project Gutenberg
trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or 1.E.9.
1.E.3. If an individual Project Gutenberg electronic work is posted
with the permission of the copyright holder, your use and distribution
must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any
additional terms imposed by the copyright holder. Additional terms
will be linked to the Project Gutenberg License for all works
posted with the permission of the copyright holder found at the
beginning of this work.
1.E.4. Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg
License terms from this work, or any files containing a part of this
work or any other work associated with Project Gutenberg.
1.E.5. Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this
electronic work, or any part of this electronic work, without
prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with
active links or immediate access to the full terms of the Project
Gutenberg License.
1.E.6. You may convert to and distribute this work in any binary,
compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including
any word processing or hypertext form. However, if you provide access
to or distribute copies of a Project Gutenberg work in a format
other than “Plain Vanilla ASCII” or other format used in the official
version posted on the official Project Gutenberg website
(www.gutenberg.org), you must, at no additional cost, fee or expense
to the user, provide a copy, a means of exporting a copy, or a means
of obtaining a copy upon request, of the work in its original “Plain
Vanilla ASCII” or other form. Any alternate format must include the
full Project Gutenberg License as specified in paragraph 1.E.1.
1.E.7. Do not charge a fee for access to, viewing, displaying,
performing, copying or distributing any Project Gutenberg works
unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9.
1.E.8. You may charge a reasonable fee for copies of or providing
access to or distributing Project Gutenberg electronic works
provided that:
• You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from
the use of Project Gutenberg works calculated using the method
you already use to calculate your applicable taxes. The fee is owed
to the owner of the Project Gutenberg trademark, but he has
agreed to donate royalties under this paragraph to the Project
Gutenberg Literary Archive Foundation. Royalty payments must be paid
within 60 days following each date on which you prepare (or are
legally required to prepare) your periodic tax returns. Royalty
payments should be clearly marked as such and sent to the Project
Gutenberg Literary Archive Foundation at the address specified in
Section 4, “Information about donations to the Project Gutenberg
Literary Archive Foundation.”
• You provide a full refund of any money paid by a user who notifies
you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he
does not agree to the terms of the full Project Gutenberg™
License. You must require such a user to return or destroy all
copies of the works possessed in a physical medium and discontinue
all use of and all access to other copies of Project Gutenberg™
works.
• You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of
any money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the
electronic work is discovered and reported to you within 90 days of
receipt of the work.
• You comply with all other terms of this agreement for free
distribution of Project Gutenberg™ works.
1.E.9. If you wish to charge a fee or distribute a Project
Gutenberg™ electronic work or group of works on different terms than
are set forth in this agreement, you must obtain permission in writing
from the Project Gutenberg Literary Archive Foundation, the manager of
the Project Gutenberg™ trademark. Contact the Foundation as set
forth in Section 3 below.
1.F.
1.F.1. Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable
effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread
works not protected by U.S. copyright law in creating the Project
Gutenberg™ collection. Despite these efforts, Project Gutenberg™
electronic works, and the medium on which they may be stored, may
contain “Defects,” such as, but not limited to, incomplete, inaccurate
or corrupt data, transcription errors, a copyright or other
intellectual property infringement, a defective or damaged disk or
other medium, a computer virus, or computer codes that damage or
cannot be read by your equipment.
1.F.2. LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the “Right
of Replacement or Refund” described in paragraph 1.F.3, the Project
Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project
Gutenberg™ trademark, and any other party distributing a Project
Gutenberg™ electronic work under this agreement, disclaim all
liability to you for damages, costs and expenses, including legal
fees. YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT
LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE
PROVIDED IN PARAGRAPH 1.F.3. YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE
TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE
LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR
INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH
DAMAGE.
1.F.3. LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a
defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can
receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a
written explanation to the person you received the work from. If you
received the work on a physical medium, you must return the medium
with your written explanation. The person or entity that provided you
with the defective work may elect to provide a replacement copy in
lieu of a refund. If you received the work electronically, the person
or entity providing it to you may choose to give you a second
opportunity to receive the work electronically in lieu of a refund. If
the second copy is also defective, you may demand a refund in writing
without further opportunities to fix the problem.
1.F.4. Except for the limited right of replacement or refund set forth
in paragraph 1.F.3, this work is provided to you ‘AS-IS’, WITH NO
OTHER WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT
LIMITED TO WARRANTIES OF MERCHANTABILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE.
1.F.5. Some states do not allow disclaimers of certain implied
warranties or the exclusion or limitation of certain types of
damages. If any disclaimer or limitation set forth in this agreement
violates the law of the state applicable to this agreement, the
agreement shall be interpreted to make the maximum disclaimer or
limitation permitted by the applicable state law. The invalidity or
unenforceability of any provision of this agreement shall not void the
remaining provisions.
1.F.6. INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the
trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone
providing copies of Project Gutenberg™ electronic works in
accordance with this agreement, and any volunteers associated with the
production, promotion and distribution of Project Gutenberg™
electronic works, harmless from all liability, costs and expenses,
including legal fees, that arise directly or indirectly from any of
the following which you do or cause to occur: (a) distribution of this
or any Project Gutenberg work, (b) alteration, modification, or
additions or deletions to any Project Gutenberg work, and (c) any
Defect you cause.
Section 2. Information about the Mission of Project Gutenberg
Project Gutenberg is synonymous with the free distribution of
electronic works in formats readable by the widest variety of
computers including obsolete, old, middle-aged and new computers. It
exists because of the efforts of hundreds of volunteers and donations
from people in all walks of life.
Volunteers and financial support to provide volunteers with the
assistance they need are critical to reaching Project Gutenberg’s
goals and ensuring that the Project Gutenberg collection will
remain freely available for generations to come. In 2001, the Project
Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure
and permanent future for Project Gutenberg and future
generations. To learn more about the Project Gutenberg Literary
Archive Foundation and how your efforts and donations can help, see
Sections 3 and 4 and the Foundation information page at www.gutenberg.org.
Section 3. Information about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation
The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non-profit
501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the
state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal
Revenue Service. The Foundation’s EIN or federal tax identification
number is 64-6221541. Contributions to the Project Gutenberg Literary
Archive Foundation are tax deductible to the full extent permitted by
U.S. federal laws and your state’s laws.
The Foundation’s business office is located at 41 Watchung Plaza #516,
Montclair NJ 07042, USA, +1 (862) 621-9288. Email contact links and up
to date contact information can be found at the Foundation’s website
and official page at www.gutenberg.org/contact
Section 4. Information about Donations to the Project Gutenberg
Literary Archive Foundation
Project Gutenberg™ depends upon and cannot survive without widespread
public support and donations to carry out its mission of
increasing the number of public domain and licensed works that can be
freely distributed in machine-readable form accessible by the widest
array of equipment including outdated equipment. Many small donations
($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt
status with the IRS.
The Foundation is committed to complying with the laws regulating
charities and charitable donations in all 50 states of the United
States. Compliance requirements are not uniform and it takes a
considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up
with these requirements. We do not solicit donations in locations
where we have not received written confirmation of compliance. To SEND
DONATIONS or determine the status of compliance for any particular state
visit www.gutenberg.org/donate.
While we cannot and do not solicit contributions from states where we
have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition
against accepting unsolicited donations from donors in such states who
approach us with offers to donate.
International donations are gratefully accepted, but we cannot make
any statements concerning tax treatment of donations received from
outside the United States. U.S. laws alone swamp our small staff.
Please check the Project Gutenberg web pages for current donation
methods and addresses. Donations are accepted in a number of other
ways including checks, online payments and credit card donations. To
donate, please visit: www.gutenberg.org/donate.
Section 5. General Information About Project Gutenberg electronic works
Professor Michael S. Hart was the originator of the Project
Gutenberg concept of a library of electronic works that could be
freely shared with anyone. For forty years, he produced and
distributed Project Gutenberg eBooks with only a loose network of
volunteer support.
Project Gutenberg eBooks are often created from several printed
editions, all of which are confirmed as not protected by copyright in
the U.S. unless a copyright notice is included. Thus, we do not
necessarily keep eBooks in compliance with any particular paper
edition.
Most people start at our website which has the main PG search
facility: www.gutenberg.org.
This website includes information about Project Gutenberg,
including how to make donations to the Project Gutenberg Literary
Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to
subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks.Source: Project Gutenberg ebook #16189. Public-domain status is recorded per item; the licence text above is reproduced unchanged.