Gutenberg · eo1.org

← catalogue

Dictionnaire François—Onontagué

by John Gilmary Shea · French, North American Indian · Gutenberg #15310 · 299,468 chars · public domain (US)

The Project Gutenberg eBook of Dictionnaire François—Onontagué
    
This eBook is for the use of anyone anywhere in the United States and
most other parts of the world at no cost and with almost no restrictions
whatsoever. You may copy it, give it away or re-use it under the terms
of the Project Gutenberg License included with this eBook or online
at www.gutenberg.org. If you are not located in the United States,
you will have to check the laws of the country where you are located
before using this eBook.

Title: Dictionnaire François—Onontagué

Author: John Gilmary Shea


        
Release date: March 10, 2005 [eBook #15310]
                Most recently updated: December 14, 2020

Language: French, North American Indian

Other information and formats: www.gutenberg.org/ebooks/15310

Credits: Produced by David Starner, Renald Levesque and the Online
        Distributed Proofreading Team


*** START OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK DICTIONNAIRE FRANÇOIS—ONONTAGUÉ ***




Produced by David Starner, Renald Levesque and the Online
Distributed Proofreading Team








                              SHEA'S
                   LIBRARY OF AMERICAN LINGUISTICS.


With the increasing interest felt in the Science of Ethnology, much
attention has of late been given to the study of the languages of the
aboriginal tribes of America, and it must be confessed that more
philosophical research, talent and investigation have been bestowed upon
them in Germany than in our own country. Yet the science is still in its
infancy. Relying on crude or hastily taken vocabularies, which often
confound different languages, many have set on foot theories, and
entered into criticisms, which fall to the ground on the examination of
a carefully prepared grammar or dictionary of the language. Fortunately,
of very many American languages such works exist, often the labor of
early missionaries, whom a long residence with a tribe, a knowledge of
their habits, manners, and usages, enabled to write with accuracy and
judgment.

Very few of these works were printed. Most have remained in manuscript,
and are liable to perish by accident. Every investigator knows that many
which survived till a few years since are now irrecoverably lost.

The language of a tribe is its most important relic. The mechanical arts
were rude, and the remains so scanty, that mound and bone pit, and
deserted village, have given us scarce a clue to the history of the
peoples to whom they belong. But language is the great key to the
affinities of the tribes, and often enables us to trace their
migrations, and in all cases to determine their kindred.

We owe it to posterity to allow the work of destruction to go no
further, and to put in a permanent form every work now in manuscript,
giving the grammatical structure or a full vocabulary of an Indian
dialect. Our national honor is interested, and the learned abroad even
now begin to wonder at our indifference.

Impelled by a desire to save these works, I began a series of them,
printing a few copies of each, from the original manuscripts, my object
being to preserve them; and seven grammars or dictionaries, of different
tribes, have already been issued. So much, however, is yet to be done,
that I appeal to the Public Libraries, the Historical Societies, and
Literary Institutions of the Country, as well as to Ethnologists, here
and abroad, to aid me, by subscribing to the series: as the greater the
number of subscribers, the lower the works can be afforded, and the
greater the number of volumes that can be issued.

The works are handsomely printed on good paper, and carefully edited,
forming a series of Royal 8vo. volumes creditable to any collection.

SHEA'S
LIBRARY OF AMERICAN LINGUISTICS.

AMS PRESS, INC.
NEW YORK




                              A
                        FRENCH-ONONDAGA
                          DICTIONARY,

                       FROM A MANUSCRIPT
                  OF THE SEVENTEENTH CENTURY.

                             BY

                      JOHN GILMARY SHEA,


MEMBER OF THE NEW YORK, MASSACHUSETTS, MARYLAND, WISCONSIN,
MICHIGAN HISTORICAL AND NEW ENGLAND HISTORIC-GENEALOGICAL
SOCIETIES.

NEW YORK:
CRAMOISY PRESS
1860.


                           PREFACE.

The study of American Ethnology has always been fettered by the want of
anything like reliable grammars and dictionaries, and while compelled to
rely on scanty and erroneous vocabularies must ever remain in its
infancy. Yet a vast number of tribes were the scenes of missionary
labors of zealous and educated men who carefully studied the language of
their flocks and have left behind them grammatical treatises and
dictionaries more or less complete, the value of which in a philological
point of view over the random words taken down in a few hours by a
traveller, must be too apparent to need any discussion or proof. It is
time that ethnologists should appeal for the Algonquin to some better
authority than La Hontan, for Huron to something more full than Sagard.
Many works have fallen into my hands which I deem it important to the
cause of science to put within the reach of scholars; and the present
volume will be a specimen of this Library of American Linguistics. The
encouragement of a few will enable me to carry out the plan, and on them
I rely, promising to perform my task of editing with all possible
fidelity to the original.

The original manuscript of the present volume is preserved in the
Mazarin Library at Paris, and is supposed to be of the close of the
seventeenth century. It is apparently the work of one of the Jesuit
Fathers whose missions in New York extended from the middle of the
seventeenth to the close of the first decade in the succeeding century.

A copy was carefully made under the supervision of my kind friend, the
Rev. Felix Martin of the Society of Jesus, who on his return to Canada
submitted it to the Oblate Father Antoine, missionary at the Sault St.
Louis. This competent Mohawk scholar on comparing it with specimens of
the various dialects at his mission, and an analysis of the five
Iroquois dialects, pronounced it to be Onondaga, noting as the most
striking differences the substitution of _h_ for the Mohawk _r_, and in
the preterites of _i_ for the Mohawk _on_.

A comparison with various vocabularies of the tribes which composed the
"Complete Cabin" left me under no doubt as to the correctness of this
opinion, and I have accordingly styled it an Onondaga-French Dictionary.

The fuller and later labors of Zeisberger and Pyrlaeus give us the same
language half a century further down the stream of time, enabling the
ethnologist to acquire a full knowledge of its genius, structure and
limits.

The language as here given is singularly free from European words; not
even Ni8 the general corruption of _Dieu_ being given for God. The
conjugations are not however as full as in other treatises on these
dialects, lacking three of the fifteen persons usually given in each
tense, and what is still more peculiar all the verbs are of the paradigm
K, none being found of that in W.

The work is here produced as it was in the original, no liberty having
been taken, except that of throwing together in front some grammatical
notes interspersed through the work, chiefly at the end of the letter A,
and under the words Nom, Pronom, etc., and the insertion in brackets
under their respective letters of some words grouped in these notes. The
object of this will be apparent, as it avoids confusion and facilitates
reference.

NEW YORK, Jan., 1860.   J.G.S.


==========================================================================
Note du transcripteur: Le text Onontagué contient un caractère inusité
ayant la forme d'un 8 avec la partie supérieure ouverte. A défaut
de pouvoir reproduire ce caractère, nous avons utilisé le 8. L'auteur ne
donne aucune indication sur la prononciation de ce caractère. On trouvera
aussi les voyelles e, a et o parfois accentuées d'un trait horizontal.
--------------------------------------------------------------------------
Transcriber's note: The Onondaga text contains an unusual character that
has the shape of a 8 open at the top. Being unable to reproduce that sign,
we have used the 8. The author does not provide any indication as to the
pronunciation of that letter. The vowels a, e and o are also occasionally
accentuated with a dash.
==========================================================================



                         DICTIONNAIRE
                      FRANÇOIS-ONONTAGUÉ,
                            ÉDITÉ
             D'APRÈS UN MANUSCRIT DU 17e SIÈCLE

                     PAR JEAN-MARIE SHEA.
                        NOUVELLE YORK:
                     A LA PRESSE CRAMOISY.
                             1859.




                    SUPPLÉMENT GRAMMATICALE


=Des Noms et des Verbes.=

Tous les noms sont indéclinables, et les verbes se conjuguent  peu
près tous les uns comme les autres. La plupart des noms ont leur
terminaison en _a_. Pour les verbes ils l'ont presque tous differente,
c'est ce qui en rend la conjugaison difficile: Ex. gnon8es, _j'aime_;
guech8ahens, _je hais_; guechakch, _je cherche_; gnigonha, _je couds_;
ktag8as, _je crains_; kuenigonrondahach, _je donne de l'esprit_;
garaganhek, _j'ai envie_ ou _je desire_; gatchonch, _je delie_;
gassonderag8ach, _je dessoude_; degarattat, _je cours_; guechnoré, _je
depesche un ouvrage_; kuenoyentanik, _je donne un dementi_, gatahennota,
_je perche en canot_, ainsi des autres.

Pour en faciliter la conjugaison on trouvera à chacun des verbes la
première personne de tous les temps, et j'en conjuguerai quelques uns
pour servir de règles aux autres.

Une des plus grandes difficultés de cette langue vient de ce que les
verbes n'ont point de substantif. Exemple. Du verbe _aimer_ on ne dit
point _amour_; de _haïr_, on ne dit point _haine_, et l'on est obligé
pour se faire entendre d'user de circumlocutions, qui sont tout  fait
incommodes pour les commençants. Ex. _J'aime la vie_, ils tournent,
_j'aime cela par quoi l'on vit_.

Les verbes n'ont point aussi d'infinitif; au lieu duquel ils se servent
souvent du futur. Exemple. _Je veux aller_, ils disent _j'irai_ ou _je
crois que j'irai_; quelque fois d'un autre temps, comme, _je l'ai veu
batre_, ils disent, _j'ai veu qu'on le batoit_, et quelque fois du
present: Exemple. _J'ai envie de danser_, on dit, _j'ai envie que je
danse_.

La pluspart des verbes au present  la première personne commancent par
la lettre _g_ ou _k_ qui determine si c'est d'une chose ou d'une
personne que l'on parle. Exemple: gnon8es, _j'aime quelque chose_;
kuenon8es, _j'aime quelqu'un_; chenon8es, _tu aimes quelque chose_;
chenon8es, _tu aimes quelqu'un_; hanon8es, _il aime quelque chose_;
chagonon8es, _il aime quelqu'un_.

Cette difference se trouve dans tous et fait distinguer la chose dont on
veut parler.

La seconde personne commence toujours par _ch_.

La troisieme par _ha_ ou _a_ simplement, et par _chago etc_, lorsqu'il
s'agit d'un homme ou d'une femme qu'on aime ou qu'on hait ou qu'on bat
etc.

Il faut remarquer que lorsque la personne qui aime, hait ou frape, frape
hait ou aime une autre personne, tous les verbes actif commencent par
_ke_ et ont _chago_  la troisieme personne. Ex. kenon8es, chagonon8es,
keyenta, chagoyenta.

Mais si le verbe n'a rapporte qu'a une chose inanimée, comme: _j'aime
le pain, je frape un arbre_, on met un _g_ au lieu de _ké_ à la
premiere personne, et le troisieme a _ha_ au lieu de _chagô_. Ex.
gnon8es, hanon8es; guienta, hayenta. Cette règle est la même pour tous
les verbes.

Au pluriel, à la premiere personne, on met devant le verbe ag8a, _nous_;
a la seconde s8a, à la troisieme hati; Exemple, ag8anon8es, _nous
aimons_; s8anon8es, _vous aimez_; hatinon8es, _ils aiment_.

Et lorsque la personne est jointe avec le verbe, il ne faut qu'en
changer les premieres lettres pour denoter celui qu'on fait agir ou
celui dont on parle. Exemple:

_Je t'aime_, gonnon8es.              _Tu m'aime_, chkenon8es.
_Je l'aime_, henon8es.               _Tu l'aime_, hêchènon8es.
_Il t'aime_, heanon8es.              _Il m'aime_, hagnon8es.
_Il l'aime, hônon8es.
_Nous vous aimons_, ded8atatenon8es.
_Vous nous aimez_, des8atatenon8es.
_Ils s'aiment_, dehontatenon8es.

Cela se pratique egalement, et il y a exception dans tous les verbes.

Il en est de même du mot _gadat_, lequel audevant de chaque verbe
auquel il peut convenir signifie _je me_. Exemple: _Je m'aime_,
gadatenon8es; _je me hais_, gadatech8ahens.

Tous les tems se forment du present mais quelques uns avec tant
d'irrégularité que je ne crois pas qu'on puisse ny les partager par
conjugaisons, ny donner aucune regles facilles pour les conjuguer; le
futur seul est--mettant _en_ audevant du verbe. Exemple:

Gnon8es, _j'aime_.      Engnon8es, _vel_ engnon8enha, _j'aimerai_.

Gaktendia, _je pars_.   Engaktendia, _je partirai_.
Higué, _je vas_.        Engué, _j'irai etc._.

Tous les verbes n'ont n'y participes n'y gerondif n'y supins, au lieu du
participe _aimant_, ils disent _celui qui aime_ ou _qui aimoit_; pour le
gerondif _en aimant_ on tourne _lorsqu'il aimoit_; pour le supin _
aimer_, ils disent _que l'on aime_.


=Remarques pour Servir  la Conjugaison.=


Les verbes qui se terminent en _ta_ font _ti_ au proeterit parfait.
En _âha_ font _ahi_.
En _iakch_ font _iagui_.
En _ensek_ font _sehi_.
En _dinha_ font _dihi_.
En _tanik_ font _tani_.
En _hahach_ font _hahagui_.
En _ekkon_ font----.
En _dié_ font _diehi_.
En _g8a_ font _g8en_.
En _k8a_ font _k8i_.
En _chis_ font _chihi_.
En _onk_ font _on_ mettant _8a_ au commencement.
      Ex. kiotionk, _j'affille;_ 8akiotion, _j'ai affilé_.
En _niahi_ font _ni_.
En _gué_ font _guetti_.
En _chionch_ font _chion_, mettant _8a_ au commencement.
En _enha_ font _enhi_ ou _enti_.
En _anha_ font _hai_.
En _dik_ font _dihi_.
En _onk_ font _ton_ en mettant _8a_ devant.
En _attat_ font _tati_.
En _inonk_ font _non_, mettant _8a_ devant.
En _8anik_ font----.
En _dé_ font _dehi_.
En _dik_ font _dihi_.
En _riek_ font _riehi_.
En _na8as_ font----.
En _8es_ font _8ehi_.
En _hens_ font _henhi_.
En _das_ font _dahi_.
En _ronk_ font _ronh8i_.
En _niaha_ font _ny_.
En _8ach_ font _8i_.
En _g8as_ font _g8en_.
En _tanik_ font _tani_.
En _rach_ font _rah8i_.
En _onha_ font _on_, mettant _8a_ avant le mot.
En _kach_ font _k8en_.
En _hach_ font _hahi_.
En _hek_ font _hai_.
En _konk_ font _konhin_.
En _tahah_ font _tah8i_.
En _seron_ font _seronni_.
En _êna_ font _êni_.
En _hroch_ font _roh8i_.
En _châa_ font _chahi_.
En _hen_ font _henhi_.
En _das_ font _dahi_.
En _de_ font _dehi_.
En _riek_ font _riehi_.
En _sek_ font _sehi_.
En _g8ach_ font _g8en_.
En _tonk_ font _tonni_.
En _chonch_ font _chonh8i_.


=Verbes dont les Conjugaison sont Marquées cy dessus.=

_Présent._            _Passé._

kah8itta.                  kah8itti.
kehniaha.                  kehniahi.
grondiakch.                grondiagui.
konhadinha.                konhadihi.
gadatchensek.              gadatchenséhi.
kenigonrhatanik.           8akenigonrhatani.
deguettohahach.            deguettohahagui.
guiena.                    8aguieni.
kninonk.                   8akninon.
kerihostanik.              kerihostani.
8agnechaa.                 8aguechiahi.
akchis.                    akchihi.
guektonk.                  guektonh8i.
8atkekonhen.               8atkekonhenhi.
kiotionk.                  8akiotion.
degarattat.                degarattati.
skenak8endas.              skenak8endahi.
aguiôde.                   aguiodêhi.
de8agueriendaninseron      --seronni.
kenondadie.                kenondadièhi.
kkahienha.                 kk8ahienhi.
gadektonk.                 8agadekton.
8aguientenha.              8aguientèhi.
8aguiadohanha.             8aguiadôhahâhi.
grohroch.                  g8ohroh8i.
sagatog8a.                 sagatoga8en.
ketinhrek.                 ketinrhahi.
kenon8ariakonk.            8akenon8ariakon.
hagreserintahach.          hagreserintah8.
keyena8asek.               keyena8asehi.
guientonk.                 guientonni.
gatchonch.                 gatchonh8i.
guech8ahens.               guech8ahenhi.
kehedgiaronk.              kehedgiaronh8i.
ktag8as.                   ktag8en.
kah8ach.                   kah8i.
keyataguenriek.            keyataguenriéhi.
keyena8asek.               keyena8asehi.
kenon8es.                  kenon8ehi.
keyattarong8ach.           keyatterong8en.
keyodas.                   keyodahi.
gadiatag8ariechionch       8agakiatag8ariechion.
guionha.                   8aguion.
kenosserach.               kenosserah8i.
kerorkach.                 kerork8en, _vel_ kerorkah8i.
dekenatanhach.             dekenatanhahi.


=Remarques.=

Comme il m'est impossible de conjuguer les verbes dans leur entier et
que dans la suite[1], je ne marquerai les tems que de ceux qui se
formeront differamment, on voudra bien pour leur conjugaison venir aux
remarques que je fais icy.

[Footnote 1: Apres la lettre A du dictionnaire.]

L'imparfait se forme du présent y adjoutant _k8a_ à la fin.

Le proeterit parfait sert à former le plusq. parfait du present en
ajoutant _hna_ à la fin; et change lui même selon la terminaison des
verbes.

Le futur se forme du présent en mettant _en_ au devant du present.

Le présent du subjonctif est le même que de l'actif.

Le proeterit imparfait se forme en mettant _a_ devant le présent.

Le parfait est le même qu'a l'indicatif.

Le plusq. parfait du subjonctif se forme du plusq. parfait de
l'indicatif mettant devant le verbe _aon_ ou _a_.

Le futur du subjonctif se forme du proeterit parfait de l'indicatif en
mettant _a_ au commencemen et la lettre _k_ à la fin. Ex: kenon8ehi,
_j'ai aimé_; akenon8êhik, _j'aurai aimé_.



=Des Pronoms.=

_Moi_, i.                     _Mon_, i haga8en.
_Toi_, is.                    _Ton_, is sa8en.
_Lui_, ahonrha.               _Son_, ahonrha horen.
_Nous_, onguionrha.           _Notre_, onguionrha ong8a 8en.
_Vous_, dzionrha.             _Votre_, dgionrha s8a 8en.
_Eux_, ononrha.               _Leurs_, ononrha ona8en.

Le pronom _mon, ma_, s'exprime de même que le verbe possessif _j'ai_
par les lettre _hak_ qu'on met audevant de la chose appartenant à la
place des deux premieres qui composent le mot simple. Ex. gahonha, _un
canot_; hakkonha, _mon canot_; gachionra, _un fusil_, hakchionra, _mon
fusil_.



=Des Adjectifs de Nombre.=

1. unskat, _vel_ skata.
2. tegni.
3. achen.
4. gayêri,
5. 8isq ou 8ichk.
6. hayak.
7. tchiatak.
8. tegueron.
9. 8aderon.
10. 8assen.
11. 8assin skata kahré.
12. tegni kahré.
13. 8assin achen kahré.
14. 8assin gayéri kahré.
15. h8isque kahre 8assin.
16. 8assin hayak kahré.
17. 8assen tchiatak kahré.
18. 8assen tegueron kahré.
19. 8assen 8aderon kahré.
20. te8assen.
30, acnen ni8assin.
40, gayeri ni8assin.
50, 8ichk ni8assin.
60, hayak ni8assin.
100, 8assen ni8assin.
1000, 8assen teh8enniah8i.
10,000, 8assen ni8enniaé serassen.
1/2, sate8achenonk.
1/4, gayeri degayagui.
1/8, achen na degayagui.

_Le sixieme_, hayakotonta; _second_, tegni 8atonta, te8assen satonta,
tchiatak otonta. _Six fois_, hagak nion. _Trois à trois_, achen chon.


=Des Adverbes.=

On trouvera très peu d'adverbes, la pluspart étant joints avec les
verbes et ne composant qu'un seul mot. Ex. _je cours vite_, guianoré;
_tu cours vite_, chianoré etc; _je parle bien_, grisahienk,
chrisahienk, harisahienk, qui vaut autant que de dire, _j'entend  faire
un discours_.

Voicy quelques uns des plus usité.

_Par, par la ville_, gauataguéchon.
_Ou_, kanin; _ou vas tu?_ kanin8aché.
_Icy_, tonin; _reste icy_, tonin stak, _vel_ tchiderondak.
_L _, hechi.
_Dou_, kanin; _dou viens tu?_ kanin dachetta.
_De là_, tô; _je viens de là_, tô daguetta.
_Par ou_, kaninhag8a.
_Par icy_, tô hag8a.
_Par là_, nen hag8a.
_Aujourd'huy_, onkkuen.
_Demain_, hiourhenna.
_Hiers_, haehetek.
_Aprez demain_, endgiourhenna.
_Tout les jours_, chetechon.
_Une fois_, skata.
_Pourquoy_, hot karihonnias.
_Oui_, nêtô, _vel_ nayé, _vel_ toguech.
_Non_, hi , _vel_ hyakien.
_Courage_, tchiaguen.
_Voil , le voil _, hi gayen
_Ensemble_, tedgziarins, an duel
_Bien_, issoa, _vel_ 8yaneré.
_Beaucoup_, kstkâte, _plusieurs_.
_Moins_, 8cht8ikha.
_Peu, un peu_, 8cht8iha.
_Ainsi, es ce ainsi_, netô quen niout; _c'est ainsi_, nètô.
_Es ce cela_, n quen.


Les comparatifs et superlatifs s'expriment seulement en montrant la
chose ou la personne don't il s'agit, ou la denotant. Ex. _Celui la est
plus fort_, il faut tourner, _c'est la le fort_.

Les noms n'ayant ny comparatifs ny superlatifs, les adverbes n'en ont
point non plus.


Des Prépositions.

_Aupres_, aktaa.
_Chez_, tcha.
_Autour_, detegiot8atassé.
_Au dela_, chi hag8a.
_En deça_, garo hag8a.
_Dans_, agonhsa.
_Hors, dehors_, asté.
_Entre, permi_, achenonk.
_Aupres, tout pres_, touchkuenha
_Après_, ônâguén.
_Derrierre_, ônâguén.
_Au dessus_, hetken.
_Le long_, aktatié.
_Jusques la_, tcha hiodokta.
_Devant_, ouhenton.
_Contre_, aktaa.
_Au dela_, chi hag8a.
_Seullement_, kueng8a.
_Trop peu_, 8dgidacht8i.
_Pas encore_, son.
_Tout juste_, netôdgik.
_Ce n'est pas cela_, tigâté.
_C'est autre chose_, hôyadzik.
_Sans_, naguens.
_En cachette_, dassetigué.
_Sous_, hagonh8a.
_Dessus, en haut_, henkuen.


Des Conjonctions.

_Si_, ne.
_Aussi_, ong8a.
_Alors_, tôqué.
_Soit qu'importe_, tocheg8a.
_C'est pourquoi_, nagarihonniaha.
_Encor_, ôrach.
_Pas encore_,   son.
_Parceque_, nagarihonniaha.
_Nes ce pas q_, nayé quen, _vel_ neto quen.
_Eh bien_, voyez _n'est point usité_, ta sen est le mot qui en approche
le plus.


Le point interrogant s'exprime par _qu'en_ qui vaut le _nonne_ des
latins. Ex. _nes ce pas?_ neto qu'en.

L'interrogation s'exprime en mettant ken à la fin du mot suivant.
Ex. _es ce toi_, isken; _cela est-il bien_, netô ken, _vel_ 8hianeré
ken.

                                   ABA

=A=. _Il a_, voyés _avoir_.
=A=. _Il y a un Dieu;_ tournes; _un Dieu est._
=à= entre deux verbes ne s'exprime point. Exemple: _Je commence à
travailler._ On dit: _Voila que je commence ce que je travaille._
=A=. Lorsque   signifie le lieux comme _aux champs,   la cabanne_, il
s'exprime par gué. Ex: _à la campagne_, Kahentiagué.
=Abaisser=. (Les verbes n'ont point d'infinitif), _abaissé_, hektagué
ôha8itti, c'est à dire _amené à terre_, hektaguéha ou simplement
hektagué signifie _à terre_.
        _Present._
    _J'abaisse_, hektaguéha haka8itta;
    _tu abaisse_, hektaguéha hacha8itta;
    _il abaisse_, hektaguéha haha8itta;
    _nous ab_ hektagueha ag8aha8itta;
    _vous abais_, hektaguéha s8aha8itta;
    _ils abaiss_, hektagueha hatiha8itta;
    _Duel. nous_, aguiha8itta;
    _vous_, dziha8itta;
    _ils_, hiha8itta.

        _Preterit parfait._
    _J'ai abaissé_, hektaguéha haka8itti;
    _tu a abaissé_, hektaguéha hacha8itti;
    _il a abaissé_, hektaguéha haha8itti;
    _vous avez_, hektaguéha s8aha8itti;
    _ils ont_, hektaguéha hatiha8itti.
    _Duel. nous_, onguiha8itti;
    _vous_, dziha8itti;
    _ils_, heha8itti.

        _Praeterit imparfait._
    _J'abaissois_, haktagué ka8ittakk8a;
    _tu abaissois_, hektagué cha8ittak8a;
    _il abaissoit_, hektagué ha8ittakk8a;
    _nous abai._, hektagué ag8aha8ittakk8a;
    _ils_ etc., hektagué hetiha8ittakka.
    _Duel. nous_, hagueha8itta8a;
    _ils_, hiha8ittakk8a.

        _Preterit plusq. Parfait._
    _J'abaisserois_, hekagueha-hakka8itti;
    _tu abaisserois_, hektagueha-hacha8itta;
    _il abaisseroit_, hektagueha haha8itta;
    _nous abaisser_, hektagueha hedra8itta;
    _vous abaisser_, hektagueha hes8a8itta;
    _ils abaisseroient_, hektagueha, hahatiha8itta.
    _Duel. nous_ etc., ahediba8itta;
    _vous_, ahedziha8itta;
    _ils_, ahiha8itta.

        _Future._
    _J'abaisserai_, hektagueha enkka8itta;
    _tu abaisseras_, hektagueha entcha8itta;
    _il abaissera_, hektagueha enhaha8itta;
    _nous abaisserons_, hektagueha end8aha8itta;
    _vous abaisserez_, ensouaha8itta;
    _ils abaisseront_, hektagueha enhatiha8itta;
    _Duel. nous_, endiha8itta;
    _vous_, endziha8itta;
    _ils_, enhiha8itta.

        _Impératif._
    _Abaisse_, hektagueha sa8itta;
    _abaissons_, hektagueha haha8itta;
    _abaissez_, hektagueha hag8aha8itta;
    _qu'ils abaissent_, hektagueha s8aha8itta;
    _qu'ils (transposé,)_ hektagueha hatiha8itta.
    _Duel. nous_, haguiha8itta;
    _vous_, dziha8itta;
    _ils_, hiha8itta.

        _Prétérit plusque parfait._
    _J'avois_ ektaguéha ka8ittihna;
    _tu avois_, ektaguéha saha8ittihna;
    _il avoit_, ektaguéha oha8ittihna;
    _nous avions_, ektaguéha ong8aha8ittihna;
    _vous aviez_, ektaguéha s8aha8ittihna;
    _ils avoient_, ektaguéha hatiha8ittihna.
    _Duel. nous_, hagui, etc.;
    _vous_, dzi;
    _eux_, hiha.

        _Subjonctif imparfait_.
    _J'abaisserois_, ektagueha haka8itta;
    _tu abaisserois_, ektagueha hacha8itta;
    _il abaisseroit_, hektagueha haha8itta;
    _nous abaisse_, ektagueha hayag8aha8itta;
    _vous_, ektaguehr hésouaha8itta;
    _ils_, ektagueha hahatiha8itta.

        _Plusque parfait_.
    _J'aurais abaissé_, hektaguéha enkka8ittihna,
    _tu aurois_, hektaguéha hésaha8ittihna;
    _il auroit_, hektaguéha hahoha8ittihna;
    _nous aurions_, hektagueha ayong8aha8ittihna;
    _vous auriez_, hektagueha hes8aha8ittihna;
    _ils auroient_, hektagueha,   hôtiha8ittihna.

        _Future_.[2]
    _J'aurais abaissé_, hektagueha enhaka8ittik;
    _tu auras abaissé_, hektagueha ensaha8ittik;
    _il aura abaissé_, hektagueha enhoha8ittik;
    _n. aurons abaissé_, hektagueha enhiong8aha8ittik;
    _v. aurez abaissé_, hektagueha ens8aha8ittik;
    _ils auront_, hektaguéha enhotiha8ittik.

[Footnote 2: Ces trois temps sont les seuls usités du subjonctif.]

=Abatement,= ne se dit point.
=Abatis,= _tas d'arbre abâtus_, kôrhadiagui.
=Abas=, _par terre_, ektagué vel ektaguéha.
=Abatre=,
    _J'abas_, guerhiénentha;
    _tu abas_, cherhiénentha;
    _il abat_, harhiénentha;
    _nous abatons_, ag8arihenentha;
    _vous abatés_, s8arihenentha;
    _ils abatent_, hatitihenentha.
    _Imp. Abas_, seriènentha; _abatre_, hôrienenthi.
=Abatre un arbre.=
    _J'abas_, grondiakch;
    _tu abas_, chrondiakch;
    _il abat_, harondiakch;
    _nous abatons_, ag8arondiakch;
    _vous abatés_, s8arondiakch;
    _ils abattent_, hatirondiakch.
=Abois=, _être aux abois._
    _Je suis aux abois_, agadatchensck;
    _tu es aux abois_, chadatchensck;
    _il est aux abois_, hadatchensck;
    _nous sommes_, etc., ong8adatchensck;
    _vous êtes_, s8adatchensck;
    _ils sont_, honadatchnsck.
=Abois=, _aboyement_, ne se dit point.
=Aboyer=,
    _J'aboye_, kicehniaha;
    _tu aboye_, chehniaha;
    _il aboye_, ahniaha;
    _nous aboyons_, ong8aniahaha;
    _vous aboyez_, s8ahnihaha;
    _ils aboyent_, otchniaha.
=Abeille=, hônokkont.
=Abhorrer=, voyez _haïr_.
=Abisme=, hotonh8entgiagui.
=Abolir=,
    _J'abolis_,----;
    _tu abolis_,----;
    _il abolit_,----;
    _nous abolissons_, ag8ari8attonta;
    _vous abolissés_, s8ari8attonta;
    _ils abolissent_, shatiri8attonta.
=Abominable=, kahetkuen gôna.
=Abomination=, ne se dit point.
=Abondamment=, ne se dit point.
=Abondance=, ne se dit point.
=Aborder=,
    _J'aborde_, konhadinha;
    _tu aborde_, chonhadinha;
    _il aborde_, hahondadinha;
    _Pluriel, n. abordons_, 8ahag8ahonadinha;
    _v. abordez_, 8es8ahonhadinha;
    _ils abordent_, 8ahatihondahinha.

        _Prétérit imparfait._
    _J'abordois_,----;
    _tu abordais_,----;
    _il abordoit _,----;
    _n. abordions_, ag8ahonhadisqu8a;
    _v. abordiez_, s8ahonhadisqu8a;
    _ils abordoient_, hatihondadisqu8a.

        _Prétérit parfait._
    _J'ai abordé_, hakonhadihi;
    _tu as abordé_, sahonhadihi;
    _il a abordé_, ohonhadihi;
    _n. avons abordé_, ong8ahonhadihi;
    _vous avez abordé_, s8ahonhadihi;
    _ils out abordé_, hatihonhadihi.

        _Prétérit plusque parfait._
    _J'avois abordé_, hakonhadihihna;
    _tu avois abordé_, hachonhadihihna;
    _il avoit abordé_, ahahondadihihna;
    _n. avions abordé_, ahed8ahonhadihih;
    _v. aviez abordé_, ahés8ahonhadihih;
    _ils avoient abordé_, ahatihonhadihihna.

        _Future._
    _J'aborderai_, enkonhadinha;
    _tu aborderas_, enchonhadinha;
    _il abordera_, enhahonhadinha;
    _n. aborderons_, end8ahonhadinha;
    _v. aborderez_, ens8ahonhadinha;
    _il abordera_, enhahonhadinha;
    _n. aborderons_, end8ahonhadinha;
    _v. aborderez_, ens8ahonhadinha;
    _ils aborderont_, enhatihonhadinha.

    _Subjonctif, Prétérit impar._ Le présent
               est comme l'actif.
    _J'aborderois_, hakonhadihna;
    _tu aborderois_, hachonhadihna;
    _il aborderoit_, hahonhadihna;
    _n. aborderions_, ahed8ahonhadihna;
    _v. aborderiez_, ahes8ahonhadihna;
    _ils aborderoient_, ahatihonhahadihna.

    _Le prætérit parfait_ comme à l'actif.

         _Prétérit plusq. parfait._
    _J'aurois abordé_, ahonkon8adihihna;
    _tu aurois abordé_, hesahon8adihihna;
    _il auroit abordé_, ahahon8adihihna;
    _Pluriel. n. aurions abordé_, ahiong8ahon8adihihna;
    _vous auriez ab._, hes8ahon8adihihna;
    _ils auroient abor._, ahotihon8adihihna.

        _Futur._
    _J'aurai abordé_, ahonkonhadihik;
    _tu auras abordé_, hesahonhadihik;
    _il aura abordé_, ahohonhadihik;
    _n. aurons abordé_, ahiong8ahonhadihik;
    _v. aurez abordé_, hahis8ahonhadihik;
    _ils auront abordé_, ahotihonhadihik.

    _Impératif.  Aborde_,  son8adinha;
    _Pluriel, abordez_, s8ahon8adinha.
    Les autres personnes comme au présent.
=Aboutir=. Un clou qui aboutit ou qui perce. _Cela aboutit à_,
tôhōdōkta; _l'isle aboutit à_, tônin hot8ennokta.
=Abreuer=,
    _J'abreüe_, kueneguirhata;
    _tu abreue_, cheneguirhata;
    _il abreue_, chagoneguirhata;
    _nous_, ag8aneguirhata;
    _vous_, s8aneguirhata;
    _ils_, hatineguirhata.
=Abreger= _un discours_, eri8ag8atta.
    _J'abrege_, gri8ag8atta;
    _tu abrege_, chri8agratta;
    _il abrege_, hari8ag8atta;
    _nous_, ag8ari8ag8atta;
    _vous_, s8ari8ag8atta;
    _ils_, hotiri8ag8atta.

        _Imparfait._
    _J'abregeois_, gri8ag8attakk8a;
    _parfait, j'ai abrégé_, agri8ag8atti;
    _plusq.,j'avois abrégé_, agri8ag8attihna;
    _futur, j'abrégerai_, engri8ag8atta;
    _subjonctif imp., j'abrégerois_, ahagri8ag8atta;
    _plusq., j'aurois abrégé_, 8ongri8ag8attihna;
    _j'aurai abrégé_, aongri8ag8attik.
    _Cela abrège nos jours_, agatendag8attanik.
=Abri=, ontkohronta. _Je cherche un abri,----;
    _je suis à l'abri_, juechakch agadassèta;
    _tu es à l'abri_, chechakch sadassèta;
    _il est à l'abri_, rhechakch ahadasetta;
    _nous,_ ag8echakch ayag8adasseta;
    _vous_, s8ahakch, e8adasetta;
    _ils_, henechak âhennadusetta.
=Abricot=, inconnue parmi eux.
=Abrutir=, rendre bête._
    _J'abrutis_, kedechta;
    _tu abrutis_, chedechta;
    _il abrutit_, chagodechta;
    _nous_, ong8endechta;
    _vous_, s8endehta;
    _ils_, ontidechta.
=Abcès=.
=Absence=. Son absence m'afflige. Ils disent: _Je suis affligé de ce
qu'il est absent_, 8aknigonkarenha hiaté henderon.
=Absent=, hiate henderon, _il n'y est pas.
    _Je suis absent_, hiaté guideron;
    _tu es absent_, hiate chederon;
    _il est absent_, hiate henderon;
    _nous_, hiate ong8enderon;
    _vous_, hiate s8enderon;
    _ils_, hiate hatideron.
    _S'absenter_,----.
=Absolu=, haderi8agonda chtenhēnonktonnionk.
=Abstenir=, s'abstenir d'une chose qu'on se repend d'avoir fait.
    _Je m'abstiens_, gadatrē8atta;
    _tu t'abstiens_, chadatre8atta;
    _il s'abstient_, hadtre8atta;
    _nous_, ag8adatrē8atta;
    _vous_, s8adatrē8atta;
    _eux_, hatidatre8atta.[3]

L'imperatif, abstiens toi et toutes les autres personnes s'expriment
par la négation. Ak8i, ne etc.

[Footnote 3: Quoique je ne mette point le duel chaque verbe que je
conjugue néanmoins comme il differe toujours du pluriel, il faut y
prendre garde dans le discours. Ex: au lieu du pluriel ag8a. nous,
il faut, hagui; vous, s8a, il faut, dzi; hati, il faut, hi, et chacun
pourra facilement le conjuguer.]

=Abstinence=, voyez _Jeuner_.
=Abuser=, _tromper quelqu'un._
    _J'abuse_, kuēnigonrhatanik;
    _tu abuses_, chenigonrhatanik;
    _il abuse_, chagonigonrhatanik;
    _nous_, äg8anigonrhatanik;
    _vous_, s8änigonrhätanik;
    _ils_, hatinigonrhätanik.
    _Imp. j'abusois_, kenigonrhatanikk8a;
    _parfait, _j'ai abusé_, kenigonrhatani;
    _plusq. j'avois abusé_, kenigonrhatanikna;
    _futur, j'abuserai_, enkenigonrhatin;
    _Subjonctif, j'abuserois_, akenigonrhatin;
    _j'aurois abusé_, akenigonrhataninna.
=Abyme=, hoton8entgiagui.
=Abimer=. Je retombe dans un abyme.
    _J'abyme quelqu'un_, hadekueradietta;
    _tu abimes_, hadecheradietta;
    _il abime_, hadechagoradietta;
    _nous_, haded8aradietta;
    _vous_, hades8aradietta:
    _ils_, hadehotiradietta.
=Acablé= _de pesanteur_, deyottohägui.
    _J'acable_, dekuettohahach;
    _tu acables_, dechettoh hach;
    _il acable_, dechagottoh hachob, deag8attoha hach,
      des8attohahach, dehotittoha hach.[4]

[Footnote 4: Les verbes qui se terminent en hach font hagui au proeté.
parfait.]

=Acablé= de chagrin.
    _Je suis acablé etc._ de8aguerien daninseron;
    _tu es accablé_, desariendaninseron;
    _il est accablé_, dehōriendaninseron.
=Accepter=.
    _J'accepte_, gui êna;
    _tu accepte_, chièna;
    _il accepte_, hayena;
    _nous_, ag8ayena;
    _vous_, s8ayena;
    _ils_, hattyêna.
    _Prétérit imparfait, j'acceptais_, guienachk8a.
    _Pre. P. j'ai accepté_, 8aguiéna;
    _P. plusq. j'avois ac_. 8aguienanna;
    _futur, j'accepterai_, enguiêna;
    _Impératif, je_, guiena; _tu_, dziena; _lui_, hayéna;
    _nous_, d8agèna; _vous_, s8aepena;
    _ils_, hatiyena.
    _Subjonctif, j'accepte_,----;
    _imp. j'accepterois_, aguièna;
    _plusq., j'aurois accep_, a onguienanna;
    _futur, j'aurai accepté_, a onguienak.

=Accident=, tchano8aha8enha, c'est dire, maniere dont la chose est.
    _Cet accident est facheux_, ganoron tcha noha8enha.
=Accès=,
    _je suis de facille accès_, gatondatchkon;
    _tu es_, chaton etc;
    _il est_, hatondatchkon. Voyez _ne rebutez personne_.
=Accommodant=, hôtoguent;
    _je suis accommodant_, haktoguensek;
    _tu es accom_, satoguensek;
    _il est accommo_, hatoguen;
    _s'accommoder bien ensemble_,
    _avoir le même esprit_;
    _je_, sa onguinigonrada;
    _toi_, sedgini etc;
    _lui_, shahotinigon etc. s'accommoder l'humeur des autres,
    _je m'ac. etc._ haguiendetchkon;
    _tu_, sayendetchkon; _il_, hoyendetchkon;
    s'accommoder, _v._ se parer s'ajuster.
=Accompagner=.
    _J'accompagne_, kuenondadié;
    _tu accompagne_, chénondadié;
    _il accompagne_, chagonondadié;
    _nous_, ag8anondadié;
    _vous_, s8anondadié;
    _ils_, hatinondadié.
    _Præterit imp._, _j'accompagnois,_ kenonderadiesk8a;
    _P. parfait, j'ai accompagné_, kenonderadiéhi;
    _plusque parfait, j'avois accompag._, kenonderadichihna;
    _futur, j'accompagneroi_, enkenonderadies;
    _impératif, accompagne,_ sasenonderadié; les autres comme
au présent.
    _Subjonctif, j'accompagnerois_; akenonderadies;
    _ plusq. parfait, j'eusse accompagné_, aonkenonderadiehihna;
    _futur, j'aurai accompagné_, akenonderadiehikna.[5]

[Footnote 5: Voyez le supplement.]

=Accompli=. _Homme accompli,_ hong8édiô; _je suis accompli_, gong8ediô;
_tu es accompli_, chong8édio; _il est etc._, rong8edio.
=Accord=. _N. sommes d'accord_, sahong8ari8atta; _v. êtes d'accord_,
ses8arih8atta; _ils sont d'accord_, sahitiri8atta.
=Accorder=, consentir.
    _J'accorde ou je consens_, kkayenha;
    _tu accordes ou tu consens_, sakkyenha;
    _il accorde ou il consent_, hakkayenha;
    _nous_, ong8akayenha;
    _vous_, s8akayenha;
    _ils_, otikayenha.
=Accoster= quelqu'un.
    _J'accoste_, aktaa 8aktanha;
    _tu accoste_, aktaa 8achtanha;
    _il accoste_, aktaa 8athatanha;
    _nous_, aktaa 8adid8atanha;
    _vous_, aktaa 8adis8atanha;
    _ils_, aktaa 8athatitanha.
=Accoté_, 8adirik.
    _J'accote_, 8agadik;
    _tu accote_, 8asadik;
    _il accote_, 8ahadik;
    _nous_, 8ed8adik;
    _vous_, 8és8adik;
    _ils_, 8ahondik.
=Accoucher=.
    _J'accouche_, gadektonnionk;
    _tu accouche_, chadektonnionk;
    _elle accouche_, hadektonnionk;
    _n_. ag8adektonnionk;
    _v_. s8adektonnionk;
    _elles_, hônadektonnionk.
=Accouder=, s'accouder,
    _je_, de8agadionchôta;
    _tu_, dechadionchôtta;
    _il s'accoude_, dehadionchôtta.
=Accoupler=.
    _Je m'accouple_, 8atkatera neguen;
    _tu t'accouple_, 8atchatera neguen;
    _il s'accouple_, 8athatera neguen;
    _nous_, 8adiag8atera neguen;
    _vous_, des8atera neguen;
    _ils_, 8athontera neguen.
=Accourci, ACCOURCIR=.
    _J'accourcis_, kek8atha;
    _tu_ accourcis, chek8atha;
    _il accourcit_, hak8atha;
    _nous_, ag8ag8atha;
    _vous_, hes8ag8atha;
    _ils_, ahatig8atha.
    _Je m'accourcis_, gadateg8attha;
    _tu t'accourcis_, chadateg8atta;
    _il s'acctourcit_, shadategaatta;
    _nous_, ag8adateg8atta;
    _vous_, s8adateg8atta;
    _ils_, hatidateg8atta.
=Accourir=.
    _J'accours_, dondahagarattat;
    _tu accours_, dondahacharattat;
    _il accourt_, dondahaharattat;
    _nous_, dondahag8arattat;
    _vous_, dondahas8arattat;
    _ils_, dondahatirattat, vel daktakué, dachtakhé, dahatakhé.
=Accoutumer=.
    _Je m'accoutume_, 8agientenha;
    _tu t'accoutume_, 8achiendenha;
    _il s'accoutume_, 8ahahiendenha;
    _nous_, 8ed8ahiendenha;
    _vous_, 8és8ahientenha;
    _ils_, hôtohientenha.
    _Proetérit imp. Je m'accoutumois_, 8aguiendenhakk8a.
    _Pré. parfait, je me suis accoutumé_ haguiendêhi;
    _praeter. plusq. parfait, je m'étois accoutumé_, haguiendehihna;
    _futur, je m'accoutumerai_, enguientenha;
    _imperatif_, sagientenha;
    _subjonctif, je m'accoutumerois_, dahaguientenha;
    _je me serois accoutumé_, 8ahaguientēhihna;
    _je me serai accoutumé_,----.
=Accroc=, 8teradzion.
=Acroche=, diahotaha8i;
    _je m'accroche_, 8aguiadohanha;
    _tu t'accroche_, 8acliiadohanha;
    _il s'accroche_, 8ahayadohanha;
    _pluriel_, hed8ayadohahanha, s8ayadohaanha, hatiyadohaanha.
    _Imperatif, accroche_, sōdähak.
=Acroupi=, honnohayenti.
    _Je m'acroupis_, g8enno8ahienha;
    _tu t'acroupis_, chenno8ahienha;
    _il s'acroupit_, ahenno8ahienha;
    _nous_, hag8enuo8ahienha;
    _vous_, s8ennō8ahienha;
    _ils etc._
=Acroire=, _faire_, voyez _imposer_.
=Acroitre=, voyez _augmenter_.
=Accumuler=.
    _J'accumule_, grohroch, vel kehronha;
    _tu accumule_, chrohroch, vel chkehronha;
    _il accumule_, hahrohroch vel haguehronha.
    _Pluriel_, ag8ahrohroch, s8ahrohroch, hatihroch.
=Accuser= quelqu'un.
    _J'accuse_, kerihostanik;
    _tu accuse_, cherihostanik;
    _il accuse_, harihostanik;
    _nous_, ag8arihostanik;
    _vous_, s8arihostanik;
    _ils_, hatirihostanik.
=Acheter=.
    _J'achette_, kninonk;
    _tu achette_, chninonk;
    _il achette_, haninonk;
    _nous_, ag8aninonk;
    _vous_, s8aninonk;
    _ ils_, hatininonk.
=Achevé=, kachiahi.
    _J'acheve_, 8aguechäa;
    _tu acheves_, chech a,
    _il acheve_, 8ahachäa;
    _nous_, ong8achaa;
    _vous_, s8achaa;
    _ils_ otichâa.
=Acier=, onsonderakk8a.
=Acquiter=, s'acquiter au jeu, s'acquiter, payer.
    _Je m'acquite_, sagatog8a;
    _tu t'acquites_, sachatog8a;
    _il s'acquite_, sahatog8a;
    _nous_, 8akkarokta;
    _vous_, sagarokta;
    _ils_, hogarokta.
=Actif=, agissant.
    _Je suis etc._, haguiadatez;
    _tu_, sayadatet;
    _il est_, goyadatet;
    _Pluriel_, ong8agarocta, s8agarocta, hotigarocta.
=Actuellement=, onkken g8ato.
=Adouci=,_rendu doux_,kahrodinchta;
    _j'adoucis_, krodinchta;
    _tu adoucis_, chrodinchta;
    _il adoucit_, harodinchta;
    _nous_, ag8arodinchta;
    _vous_, s8arodinchta;
    _ils_, hatirodinchta.
=Adouci=, _appaisé_, shonok8endahi;
    _j'adoucis_, skenak8endas;
    _tu adoucis_, tchenakendas;
    _il adoucit_, tchagonak8endas;
    _nous_, tchiong8anak8endas;
    _vous_, dzis8anak8endas;
    _ils_, shotinak8endas;
    _Je m'adoucis_, s8agadatnak8endas.
=Adjacent=, contigu, éhiahotihi.
=Adieu=, ônin.
=Admirable=, _bon_, oga8i,_admirable, cela est étonnant_,
sanigonkenheyat.
=Admirer=.
    _J'admire_, guektonk;
    _tu admire_, chektont;
    _il admire_, haktonk;
    _nous_, ag8aktonk;
    _vous_, s8aktonk;
    _ils_, hatiktonk.
=Adolescent=, hakchiatassé.
=Adopté=, dehotkonhen;
    _j'adopte_, 8atkekonhen;
    _tu adopte_, 8atchekonhen;
    _il adopte_, 8athakonhen.
=s'Adosser=, se tourner le dos.
    _Je tourne le dos_, kechon8adeni;
    _tu_, chechon8a;
    _ils sont adossés_, dehonatchon8atenion.
=Adroit=, _il est_, hayenniô; _je suis_, gueyenniô; _tu es_, chēgennio.
=Adultere=; _je commets l'adultere_,
kuenakk8akk8a, chenakk8akk8a, chagonakk8akk8a.
=Affable=, konog8ayoden, vel gatoguent, satôgueut,hōtogueut.
=Affaire=, gari8a; _c'est une bonne affaire_, gari8ihio; _mauvaise
affaire_, gari8ahetkuen; je racommende une affaire; _je_,
gn8acheronniaha; _tu_, cheri8acherionaha; _il_, hari8ach. Je gate
une affaire; _je_, gri8ahetkuenta; _tu_, chri8achetkuenta; _il_,
hari8ahetk etc. _Affaire de conséquence_, gari8anôron.
=Affaire=,
    _j'ai affaire_, 8aguiodenseré;
    _tu as affaire_, sayodenseré;
    _il a affaire_, hôyôdensere;
    _nous_, ong8ayodensere;
    _vous_, s8ayôdensere;
    _ils_, hōtyyôdensere.
=Affaise=. _Cela s'affaise_, hatadgiorech.
=Affamé=, _il est affamé_, hôchis, _je suis_, hakchis; _tu es_, sachis;
_j'affame_, kuéchis; _tu affame_, chechis; _il affame_, chagochis;
_nous_, ong8achis; _vous_, s8achis; _ils_, hotichis.
=Affecte=. _Je suis affecté_, gadatkonnienchta; _tu es affecté_,
chadatkonnienchta; _il est affecté_, hadatkonnienchta.
=Affecte=, je fais exprès; _je_, saguetta; _tu_, sachetta;_ il_,
saretta.
=Affirmer=.
    _J'affirme_, gri8atoguenta;
    _tu affirmes_, chri8atoguenta;
    _il affirme_, hari8atoguenta;
    _nous_, ag8ari8atoguenta;
    _vous_, s8an8atoguenta;
    _ils_, hotiri8atoguenta.
=Affermi=, skanitti; _j'affermis_, knita; _tu affermis_, chnita; _il
affermit_, hanita; _j'affermis mon discours_, gatad8ennenitta.
=Affilé=, kahiotion;
    _j'affile_, kuihiotionk;
    _tu affiles_, chihiotionk;
    _il affile_, âhiotionk;
    _nous_, ag8ahiotionk;
    _vous_, s8ahiotionk;
    _ils_, hatihiotionk.
    _Prété. impar. j'affilois_, kuihiotionkk8a;
    _præ. parf. j'ai affilé_, 8akiotihion;
    _præ. plusq. j'avois affilé_, akiotionna;
    _futur, j'affilerai_, enkiotion;
    _Subjonctif præ. impar. j'affilerois_, hakiotion;
    _præ. plusq j'aurois affilé_, haonkiotionna;
    _futur, j'aurai affilé_, a8akiotionk.
=Affligé=,
    _je suis_, haknigonkuenhēyon;
    _tu es_, sanigonkuenheyon;
    _il est etc._ honigonkuenheyon;
    _je m'afflige_, gadatnigonkuenhèyons;
    _tu t'affliges_, chadatnigonkuenhèyons;
    _il s'afflige_, hadatnigonkuenheyons;
    _nous_, ag8adatnigonk etc;
    _vous_, s8adatnigon;
    _ils_, dehonadatnigon.
    _j'afflige quelqu'un_, kuenigonkuenhèyata;
    _tu affliges_, chenigonkuenheyata;
    _il afflige_, chagonigonkuenhèyata;
    _nous_, ag8anigonken, etc;
    _vous_, s8anigonken; _ils_, hatinigonken.
=Affligeant=. _Cela est affligeant_, kônigonkenhèyata.
=Affoibli=, kahrôdinchti.
    _Je suis affoibli_, haguiata kenheyons;
    _tu es_, sayataken, etc;
    _il est_, oyataken;
    _j'affoiblis q. chose_, krôdinchta;
    _tu affoiblis_, chrôdinchta;
    _il affoiblit_, harôdinchta;
    _nous_, ag8arodinchta;
    _vous_, s8arodinchta;
    _ils_, hotirodinchta.
=Affranchir=, donner la liberté.
    _J'affranchis_, kecharondag8ach;
    _tu affranchis_, checharondag8ach;
    _il affranchit_, chagocharondag8ach.
=Affreux=, kahetkon, gôna.
=Affront=, faire affront.
    _Je fais affront_, keyatehata;
    _tu fais affront_, cheyatehata;
    _il fait affront_, chagoyatehata;
    _nous_, ag8ayatehata;
    _vous_, s8ayatehata;
    _ils_, hotihiatehata; vel chagonatchata.
=Affronter= _les hazards, j'affronte_, knenrenta, chenrenta, hanenrenta.
=Affût=, deyénenrayen dakk8a.
=Afinq:= n'est point usité. _Je te corrige affin de te rendre sage_; on
tourne, _je te corrige, je crois te rendre sage_.
=Agacer=.
    _J'agace_, ketk8aronk8anik;
    _tu agaces_, chetk8aronk8anik;
    _il agace_, chagotk8aronk8anik;
    _nous_, hag8atk8aronk8nik;
    _vous_, s8atk8aronk8anik;
    _ils_, hatik8aronk8anik.
=Age=. _Quel age as tu?_ il faut tourner: _Depuis combien d'hivers (ou
d'estés) es tu né?_ toniô guenhagué chi chnagueré. _Je suis le plus
agé_, îkkoanen; _tu_, ischkoanen; _ils est_, ahonrh8a hakoanen; _je suis
le moins agé_, î haguechtoui; is sacht8i, ahonrh8a hocht8i; _nous sommes
de la même age_, sadedionguiadoti; _vous êtes de la même age_,
sadedidgiadoti; _ils sont de la même age_, sâdetônâtoti.
=Agenoux=.
    _Je m'agenouille_, degatontka;
    _tu t'agenouille_, dechatontkota;
    _il s'agenouille_, dehatontka;
    _nous_, dehag8atontka;
    _vous_, des8atontka;
    _ils_, dehonatontka.
=Agrandi=.
    _J'agrandis_, kikohanata;
    _tu agrandis_, chekohanata;
    _il agrandit_, hakôhanata;
    _nous_, ag8akohanata;
    _vous_, s8akohanata;
    _ils_, hatikohanata.
=Agresser=, _attaquer.
    _J'agresse_, gaterienta kenenrenttanik vel dekyatchot8ach;
    _tu agresse_, decheyatchot8ach;
    _il agresse_, dechagotohot8ach.
=Agile=.
    _Je suis agile_, haguiadatet;
    _tu es etc_, sayadatet;
    _il est agile_, ôyodatet.
=Agir=.
    _J'agis_, haguiôde;
    _tu agis_, sayôde;
    _il agit_, hôyôde;
    _nous_, ag8ayodé;
    _vous_, s8ayodé;
    _ils_, hatihiôde.
=Agité= par le vent.
    _Je m'agite_, gadiataguenrick;
    _tu tagites_, sayataguenrick;
    _il sagite_, oyataguenrick;
    _nous_, ag8adiatag8en, etc;
    _vous_, s8adiata, etc;
    _ils_, ondiataguenrick;
    _j'agite quelqu'un_, keyataguenrick;
    _tu agite_, cheyataguenrick;
    _il agite_, chagoyataguenrick;
    _nous_, ag8ayataguenrick;
    _vous_, s8ayataguenrick;
    _ils_, hatiyataguenrick.
=Agoniser=. _J'agonise_, guiheyonsere; _tu agonises_, chiheyonsere; _il
etc._ kenheyonsere.
=Agreable=. _Je suis_, ongon8esk8anik vel agon8esk8at; _cela est
agréable_, kahon8esk8at.
=s'Aguerrir=.
    _Je m'aguerris_, hagueskenraguettat;
    _tu taguerris_, sachkenraguettat;
    _il s'aguerrit_ hachkenraguettat; 8agatonniaha; chatonniaha;
hatonniaha.
=Ah=, hâhi.
=Aider=   quelqu'un.
    _J'aide_, keyena8asek;
    _tu aide_, cheyena8asek;
    _il aide_, chagoyèna8asek;
    _nous_, ag8ayena8asek;
    _vous_, s8ayena8asek;
    _ils_, hatiyena8asek;
    _aide moi_, daguiena8as;
    _aide lui_, hedziena8as;
    _je t'aide_, gonyenna8as;
    _tu m'aide_, chkienna8as;
    _je l'aide_, héyenna8as;
    _il m'aide_, haguienna8as;
    _tu l'aide_, hecheyenna8as;
    _il t'aide_, hiahienna8as;
    _il l'aide_, hôyenna8as.
=Aigle=, tonnionda, _vel_ skatgihérôna.
=Aiglon=, 8chtouachia.
=Aigre=, deyoyodzieh. _Cela a aigri_, kendeyoyodzieh.
=Aigu=, ôyon8aha.
=Aiguille=, de8aderon8arongotta.
=Aiguisé=, kahiotion.
    _J'aiguise_, kiotionk;
    _tu aiguise_, chiotionk;
    _il aiguise_, ahiotionk;
    _nous_, ag8ayotionk;
    _vous_, s8ayotionk;
    _ils_, hatiyotionk.
=Ail=, hônoncha.
=Aille=, hoyata.
=Ailleurs=, heren.
=Aimable=, _je suis_, agnon8et; _tu es_, sanon8et; _il est_, honon8et.
=Aimer= quelque chose.
    _J'aime_, gnon8es;
    _tu aimes_, chnon8es;
    _il aime_, hanon8es;
    _J'aime quelqu'un_, kenon8es;
    _tu aime_, chenon8es;
    _il aime_, chagonon8es;
    _nous_, ag8anon8es;
    _vous_, souanon8es;
    _ils_, hatinon8es;
    _j'aimois_, kenon8esk8a;
    _tu aimais_, chenon8esk8a;
    _il aimoit_, chagonon8esk8a;
    _nous_, hag8anon8esk8a;
    _vous_, souanon8esk8a;
    _ils_, hatinon8eska.
    _Praeterit p_. _J'ai aimé_, kenon8èhi;
    _tu as aimé_, chenon8êhi;
    _il a aimé_, chagonon8èhi;
    _nous_, ag8anon8ehi;
    _vous_, s8anon8ehi;
    _ils_, hatinon8éhi;
    _Præterit plusque parfait.
    _J'avois aimé_, kenon8èhihna;
    _tu avois aimé_, chenon8èhihna;
    _il avoit aimé_, chagonon8èhihna;
    _nous_, ag8anon8èhihna;
    _vous_, s8anon8êhihna;
    _ils_, atinon8ehihna;
    _futur. J'aimerai_, enkenon8enha;
    _tu aimeras_, enchenon8enha;
    _il aimera_, enchagonon8enha;
    _nous_, enhag8anon8enha;
    _vous_, ens8anonh8enha;
    _ils_, enhatinon8enha;
    _Subjonctif imparfoit_. _J'aimerois_, akenon8es;
    _tu aimerois_, achènon8es;
    _il aimeroit_, ahènon8es _vel_ achagonon8es;
    _nous_, ayag8anon8es;
    _vous_, hes8anon8es;
    _ils_, ahatinon8es.
    _Plusq. parfait._
    _J'aurois aimé_, akenon8ehihna;
    _tu aurois aimé_, achenon8ehihna;
    _il auroit aimé_, achenon8ehihna, _vel_ achagonon8ehihna;
ayag8anon8ehihna; hes8anon8ehihna; ahotinon8ehihna;
    _future, j'aurai aimé_, akenon8ehik;
    _tu auras aimé_, achenon8ehik;
    _il aura aimé_, achagonon8ehik;
    _nous_, ahed8anon8ehik;
    _vous_, ahes8anon8ehik;
    _ils_, ahotinon8èhik.
    _Je t'aime_, gonon8es;
    _tu m'aimes_, chkenon8es;
    _je l'aime_, henon8es;
    _il m'aime_, hagnon8es;
    _tu t'aime_, hèchenon8es;
    _il t'aime_, hianon8es;
    _il l'aime_, honon8es;
    _nous nous aimons, duel_, dehiaguiatadenon8es;
    _pluriel_, dehag8atadenon8es;
    _vous nous aimés, duel_, dedziatadenon8es;
    _pluriel_, des8atadenon8es;
    _ils s'aiment, duel_, dechiatadenon8es;
    _pluriel_, dehontadenon8es.
=Ain=, gacha8inontchera.
=l'Ainé=, enondadhiri.
=Ainé=, hagôanan, voyez _agé_.
=Ainsi=, _cela est ainsi_, netônaria8enha; _est ce ainsi_? netô quen
mout; _c'est ainsi_, nètô.
=Ajouter=,
    _j'ajoute_, gassonderaha;
    _tu ajoute_, chassonderaha;
    _il ajoute_, hassonderaha;
    _nous_, ag8assonderaha;
    _vous_, s8assonderaha;
    _ils_, hatissonderaha.
=Air=, 8endet; _en l'air_, henken.
=Airs=, se donner des. _Je me donne etc._, gadatkonnienchta; _tu te
donne etc._, chadatkonnienchta; _il se donne etc._, hadatkonnienchta.
=Aise= _je suis_, gatchennonniaha; _tu es_, chatchennonniaha; _il est_,
hat. etc.
=Aisé=, hiaté honhit.
=Aiselle=; hohontagon8a.
=Ajusté=, odiatacheronni.
    _Je m'ajuste_, gadiadacheronniaha;
    _tu t'ajuste_, chadiadacheronniaha;
    _il s'ajuste_, hadiahacheronniaha;
    _j'ajuste quelqu'un_, keyatacheronniaha;
    _tu ajuste_, cheyatacheronniaha;
    _il ajuste_, chagoyatacheronniaha; ag8ayadacheronniaha;
s8ayadacheronniaha; hatiyadacheronniaha;
    _j'ajustois_, keyatacheronniahakk8a;
    _j'ai ajusté_, keyatacherôni;
    _j'avois ajusté_, keyatacheronihna;
    _j'ajusterai_, enkeyatacheronniaha;
    _j'ajusterois_, akeyatacheronniaha;
    _j'aurois ajusté_, akeyatacheronihna;
    _j'aurai ajusté_, hakeyatacheronik.
=Alaiter=,
    _j'alaite_, kenong8erhata;
    _tu alaite_, chenong8erhata;
    _il alaite_, chagonoug8erhata;
    _nous_, ag8anong8erhata;
    _vous_, s8anong8erhata;
    _ils_, hatinong8erhata;
    _j'alaitois_, kenong8erhatakk8a;
    _j'ai alaité_, 8akenong8erhati;
    _j'avois alaité_, kenong8erhatihna;
    _future, j'alaiterai_, enkenong8erhata;
    _j'aurai alaité_, hakenong8erhatik;
    _Subjonctif, j'alaiterois_, akenong8erhata;
    _j'aurois alaité_, hakenong8erhatihna.
=Alarme=, _nous avons eu l'alarme_, onkihatterong8en.
=Alarmer=.
    _J'alarme_, keyatterong8ach;
    _tu alarme_, cheyatterong8ach;
    _il alarme_, chagoyatterong8ach;
    _nous, vous, ils; j'alarmois_, keyatterong8achk8a;
    _j'ai alarmé_, keyatterong8en;
    _j'avois alarmé_, keyatterong8enna;
    _j'alarmerai_, enkeyatterong8ach;
    _Subjonctif_, akeyatterong8ach;
    _j'aurois alarmé_, 8akeyatterong8enna.
=Aleine= _  racommoder des souliers_, onrattakoronk8a.
=Alentour=, dediot8atassé.
=Alerte=, terme de guerre, tchtiéh8aden; _je suis alerte_, haguiadatet;
_tu es_, sayadatet; _il est_, hoyadatet.
=Alise=, fruit, honenchatag8enten.
=Alizier=, onenchsag8entén.
=Alité=, _je suis_, guidaguera, chidaguera, hendagra.
=Allegé=, kachté chayadi; _j'allege_, kechté chayata (indéclinable),
_tu_, chechté etc; _il_, hachté etc.
=Aller=.
    _Je vais_, higué _vel_ 8agué;
    _tu vas_, hichês, _v._ 8aché;
    _il va_, hires,
    _v._ 8ahré;
    _nous_, 8aag8é;
    _vous_, 8és8é;
    _ils_, 8ahenné;
    _j'alois_, higuesk8a;
    _j'ai été_, 8aguetti;
    _j'avois été_, 8aguettihna;
    _j'irai_, engué;
    _j'irois_, ha aguetta;
    _j'aurois été_, a onguettihna;
    _j'aurai été_, a onguettik.
    _Imperatif. Allons_, (duel) dzidné;
    _allez_, dzisné; _pluriel, allons_, hed8é;
    _allez_, hes8é.
    _Aler à pied, je vas à pied_, hektaguechéchon higué;
    _tu_, hiches; hires;
               on met hektaguechon devant le verbe, higué;
    _je vas avec toi_, idné;
    _tu vas avec lui_, 8essené;
    _je vas avec lui_, 8aagné;
    _il vat avec lui_, 8ahné;
    _je vas avec eux_, sayag8é;
    _tu vas avec eux_, sess8é;
    _je vas avec vous_, sed8e;
    _il vat avec nous_, sasenne;
    _il vat avec eux_, sahenné;
    _s'en aler pour ne plus revenir_, sagotkonden, sachatkonden,
sahatkonden.
=Aller= en canot, _je vas en canot_, kahon8aguéchon higué etc.
sahotkonden; _je vas en raquette_, ka8enyahaguéchon higué etc; hiches,
hires. Lorsq le verbe _aller_ est joint un autre verbe comme _je vas
boire, je vas jouer etc_, il s'exprime en mettant les trois lettres hné
la fin du verbe. Ex. _je vas boire_, kneguihrahné; _tu vas jouer_,
8atkienhné; _je viens regarder_, kektonhné.
=Allié=, _mon_, hagnonk8a; _ton allié_, echenonk8a; _son allié_,
hononk8a; _nos allié_, ag8atadenonk8a.
=s'Allier=, faire alliance.
    _Je m'allie_, gatadenonk8a;
    _tu t'allie_, chatadenk8a;
    _il s'allie_, hatadenonk8a;
    _nous_, ag8atadenonk8a;
    _vous_, s8atadenonk8a;
    _ils_, hatidenonk8a.
    _Prætérit imp. je m'alliois_, gatadenonk8akka;
    _parf. je me suis allié_, agadadenonk8i;
    _plusque parfait, je m'etois allié_, gadadenonk8ihna;
    _futur, je mallirai_, engadadenonk8a.
    _Subjonctif imp. je malirois_, agadenonk8a;
    _plusq. je me serois allié_, ahongadadenonk8ihna;
    _futur, je me serai allié_, ongadadenonk8ik.
=Allité=.
    _Je suis allité_, guiadaguera;
    _tu es_, chiadagra;
    _il est allité_, hodaguera.
=Allonge=, hionsti.
    _Je suis allongé_, gadiatag8aricehiahy;
    _tu_, sayata etc;
    _il_, hoyata etc.
    _Je m'allonge_, gadiatag8ariehchionch;
    _tu t'allonge_, sayatag8ariehionch;
    _il s'allonge_, hadyatag8arichionch;
    _je m'allongeois_, gadiatag8ariechionchk8a;
    _je me suis allongé_, agadiatag8ariehchion.
    _J'allonge quelque chose--j'allonge_, konstha;
    _tu allonge_, chonchta;
    _il allonge_, honstha;
    _nous_, ag8ahionsta;
    _vous_, s8ayonsta;
    _ils_, hatihionsta.
=Allumette=, hetchiehtondakk8a.
=Allumer=,
    _impératif allume_, satehichtontin;
    _j'allume_, kchiehtontha;
    _tu allume_, schiehtonta;
    _il allume_, hatchiehtonta,
    _nous_, ag8atchiehtontha;
    _vous_, s8atchiehtonta;
    _ils_, onatchiehtonta, _vel_ hatitchiehtonta.
=Allure=, hayâna.
=Alors=, tôké.
=Alouette=, ônêchiô.
=Alte la=, destanha.
=Alte=, faire, v. Je me repose.
=Alteré=,
    _je suis_, gonriatens;
    _tu es alteré_, chonriatens;
    _il est alteré_, ahonriatens.
    _Cela altere_, ahonriatatha.
=Alun=, deyók ranich.
=Amaigri=, gôtiven.
=Amaigrir=, rendre maigre.
    _J'amaigris_, 8agati8ens;
    _tu amaigris_, 8esati8ens;
    _il amaigrit_, 8ahoti8ens.
=Amande=, hôhniêra.
=Amant=, on tourne, _celui qui aime_.
=Amas=, kaguèhron.
=Amasser=.
    _J'amasse_, gnong8entch;
    _tu amasses_, chenong8entch;
    _il amasse_, hanonguentch.
    _Præt. imp. j'amassois_, gnong8entchk8a;
    _præt. parfait, j'ai amassé_, agnong8endzi.
=Ambassadeur=, herrienhah8is, _vel_ onda8ihatahné.
=Ambigu=, hiaté hôyendet.
=Ambitieux=.
    _Je suis ambitieux_, gatathendetta;
    _tu es etc_, chatathendetta;
    _il est etc_, hatathen etc.
=Ame=. _Mon ame_, agat8ari; _ton_, satouari; _son_, hotouari.
=Amelette=, ganhonchia, guenritah8i.
=Amender=, s'amender, devenir meilleur. _Je m'amende_, sagong8é diokhé,
sachong8e diokhe, sharong8ediokhe. (On met khi au passé.)
=Amener= quelqu'un. _J'amene_, keya8itta; _tu amenes_, cheya8itta; _il
amene_, chagohavitta.
=Amenuiser=.
    _J'amenuise_, guecht8atha;
    _tu amenuise_, chechtouatha;
    _il amenuise_, hacht8atha;
    _nous_, ag8achtouatha;
    _vous_, s8acht8atha;
    _ils_, hoticht8atha.
=Amer=, 8tgi8aguen.
=Ami=, horien; _mon ami_, onguiatsi; _ton_, dziatsi; _son ami_, hônatsi.
=Amoindrir=.
    _J'amoindris_,guecht8ata;
    _tu amoindris_, chechtouata;
    _il amoindrit_, hacht8ata;
    _nous_, ag8achat8ata;
    _vous_, s8acht8ata;
    _ils_, hoticht8ata.
=Amolir, AMOLI=.
    _J'amolis_, krodinchta;
    _tu amolis_, chrodinchta;
    _il amolit_, harodinchta;
    _nous_, ag8arodinchta;
    _vous_, s8arodinchta;
    _ils_, hatirodinchta;
    _cela s'amolit_, ohrodins.
=Amorce=, hoguenra, hra.
=Amorcer= un fusil.
    _J'amorce_, kaguenhra;
    _tu amorce_, chaguenrahra;
    _il amorce_, hoguenrahra;
    _imparfait_, kaguenhrahrakk8a;
    _parfait_, kaguenhrahrahi;
    _plusq. parfait_, kaguenhrahrahihna.
=Amoureux=, chagonon8es. V. le verbe _j'aime_.
=Ample=, ôt8irien.
=Ampoule=,
    _j'ai une   la main_, haguennioguen;
    _tu as_, sasenniogue;
    _il at etc_, sahenniôguen.
    _J'ai une ampoule au pied_, hagachitôguen;
    _tu as_, sachitoguen;
    _il at etc_, hochitoguen.
=Amuser=.
    _Je m'amuse_, onguiôdat;
    _tu t'amuse_, 8esayodat;
    _il s'amuse_, 8ahonhayodat;
    _nous_,----;
    _vous_,----;
    _ils_,----;
    _j'amuse quelqu'un_, keyodos;
    _tu amuse_, cheyodas;
    _il amuse_, chagoydas;
    _nous_, ag8ayodas;
    _vous_, s8ayodas;
    _ils_, hatihyôdas;
    _j'amusois_, keyodask8a;
    _j'ai amusai_, keyôdahi.
=An=. _Un an_, tziôguenhata, _vel_ dgiôcherate, (un hyver); _deux ans_,
deyôguenhagué vel deyocherâque; _trois ans_, achen ni kakuenhague etc;
_quatre ans_, gayêri ni kaguenhague; _tous les an_, hadeyoguenhaguek;
_de trois ans en trois ans_, hachenni8ken, hagué hatié.
=Ancien=, _vieillard_, hodiadichiahi.
=Ancien=, _chef de conseil_, h8yané; _je suis, etc_, haguiané. _Les
anciens_, ontiâné chon.
=Ancien=, _usé_, ogayonhi.
=Anciennement=, hônissi.
=Ancre=, 8teg8entchera, ontonhiontakk8a; _je jette l'ancre_, 8agadion.
=Andouille=, onhetcha.
=Ange=, (du ciel habitants) garonhiagué rhônon.
=Angleterre=, skanettati, _vel_----.
=Anglois=, tiourhenska, _vel_ skanettati rhônon, _vel_ tiourhensaga,
_vel_ skanettati haga.
=Anguille=, gontèna.
=Animal=, gariô.
=Animer=, encourager.
    _J'anime_, kehedziaronk;
    _tu animes_, chehedgiaronk;
    _il anime_, chagohedziaronk;
    _imparfait_, kehedgiaronk8a;
    _parfait_, hehedgiaronh8i;
    _plusque parfait_, kehedgiaronh8ihna.
=Anneau=, _bague_, nianhassera.
=Année=, voyez _an_.
=Anse=, hatassaha.
=Anter=; _je_, gassonderaha; _tu_, chassonderaha; _il_, hasson etc.
=Antique=, hori8agayon, _vel_ agayon.
=Anus=, hotzigahra.
=Aoust=, sareské; (chereskéha.)
=Apaiser=,
    _j'apaise_, skenak8endas;
    _tu apaise_, tchenak8endas;
    _il apaise_, tchagonak8endas; shag8anak8endas; ses8anak8endas;
shôtinak8endas;
    _j'ai apaisé_, kenak8endahi.
=Appartenir=. _Cela m'apartient_, g8enniô; ch8enniô; ha8enniô.
=A peine=, toserinke.
=Apercevoir= quelqu'un.
    _J'aperçois_, keguenha; cheguenha; chagoguenha;
    _j'apercevois_, keguenhakk8a;
    _j'ai aperçu_, 8akken;
    _j'avois aperçu_, 8akkenhna;
    _j'aperceverai_, enkeguen.
=Aperitif=, onichttaguetta.
=Aplomb=, dehiotoguenti.
=Apointis, j'=, kiotionk, chiotionk, hiotionk.
=Apostûme=, outkenseri. _Cela apostume_, diotkenserôta.
=Apparament=, ag8ach toguech.
=Apparence=. _Il niâ pas d'apparence_, hiatiha8et.
=Appas=, hedgiondakk8a.
=Apauvrir.
    _J'appauvris_, dekeyatonhonkariatta;
    _tu_, decheyon;
    _il_, dechago etc.
=Appeler= quelqu'un.
    _J'apelle_, kehrenha;
    _tu apelle_, chéhrenha;
    _il apelle_, chagôhrenha;
    _nous_, ag8irenha;
    _vous_, s8ahrenha;
    _ils_, hatihrenha;
    _je m'apelle_, onguiasonk;
    _tu t'apelle_, hésayosonk;
    _il s'appelle_, honhayasonk;
    _nous_, onguiasonk;
    _vous_, hetchihiasonk;
    _ils_, onhatihiasonk.
    _Comment cela s'apelle-t-il_, hôt kayadzi.
=Appesanti=, gakchteti.
    _J'appesanti_, guechtatha;
    _tu_, checht8ata;
    _il_, hachtatha.
=Appetisser=.
    _J'appetisse_, g8echt8ata;
    _tu_, checht8ata;
    _il_, hacht8ata.
=Appetit=. _J'ai appétit_, hakchis; _tu_, sachis; _il_, hochis.
=Applani=, gonnetcheronni.
    _J'aplanis_, gonnêchonniaha;
    _tu_, chonnechronniaha;
    _il_, honné etc;
    _j'aplanissois_, gonnechronniahakk8a;
    _j'ai applani_, gonnechronnihi;
    _j'avois applani_, gonnechronnihihna;
    _j'applanirai_, engonnechronniaha;
    _subjonctif, j'applanirois_, agonnechronniaha;
    _j'aurois applani_, ahongonnechronnihihna;
    _j'aurai applani_, agonnechronnik.
=Applati=, de8atag8enten.
    _J'applatis_, dektag8entenha;
    _tu_, dechtag8entenha;
    _il_, dehatag8en.
=Apporter=, _j'apporte quelque chose_, degatkétat, echatkêtat,
dehatkêtat, _vel_ kah8ach, cha8ach, ha8ach. _Parfait, je_, kah8i; _tu_,
cha8i; _il_, aha8i. Apporter quelqu'un, _j'apporte_, keché, chiché,
chagoché, _vel_ kechatinha, chechatinha, chagochatinha.
=Aprehender=, craindre quelqu'un. _J'aprehende_, ktag8as, chtag8as,
chagotag8as. _Je crains que cela ne soit_, on tourne, _je crains que
cela est_.
=Apprendre= quelqun.
    _J'apprend_, kêyenstanik;
    _tu apprend_, cheyenstanik;
    _il apprend_, hagoyenstanik;
    _nous_, ag8ayenstanik;
    _vous_, s8ayenstanik;
    _ils_, hatiyenstanik;
    _j'aprenois_, keyenstanikk8a;
    _j'ai appris_, keyensti;
    _javois appris_, keyenstihna;
    _japprendrai_, enkeyensten;
    _japprendrois_, akyenstanik;
    _jaurois appris_, hakeyenstihna;
    _jaurois appris_, aonkeyenstanik.
=Apres=, ônâguén; _apres demain_, endgiourhenna.
=A present=, onkken.
=Aprester=,
    _j'apreste_, guecheronniaha;
    _tu_, checheronniaha;
    _il_, hache, etc.
=Aprivoiser= quelqun.
    _J'aprivoise_,keyentêta;
cheyenteta; chagoyentêta;
    _japrivoisois_, keyentetakk8a;
    _j'ai aprivoisé_, keyenteti.
=Aprocher=, aller au pret.
    _J'aproche_, degateranaguenha;
    _tu_, dechateraneguenha;
    _il_, dehate etc.
     Aprocher quelq. chose,
    _j'aproche_, degranêguen, deseraneguen, deharaneguen.
=Aprofondir= unne affaire.
    _J'aprofondis_, deguiatoretta;
    _tu_, dechiatoretta;
    _il_, dehayatoretta.
=s'Approprier=, se rendre propre. _Je mapproprie_, gatad8enniochta;
chatad8enniochta; hatad8enniochta.
=Appui=, kahnittak8i.
=Appuier=, gnirta, chnirta, hanirta.
    _J'appuie_, shakrin;
    _tu_, shacherin;
    _il_, sahahrin;
    _je mappuie_, guiatagâhre, chiatagahre, hayatagahre.
=Aprouvé=, g8ri8anon8êhi; _j'aprouve_, gri8anon8es; cheri8anon8es;
hari8anon8es.
=Apret=, onaguen.
=Apret=, _poursuis_, hihné.
=Aragnée=, dziherâyent.
=Arbaleste=, enenyoyag8achta.
=Arbitre=, avoir son libre arbitre. _J'ai mon etc_, gadad8ennio;
chatad8ennio; hatad8ennio.
=Arbre=, garonda.
Voici le nom des arbres les plus communs en Canada.
    _Le merizier_, hennichkaha.
    _Le chataignier_, ôheriata.
    _Le cerisier_, heri.
    _Le chesne_, garitti.
    _L'osier_, osetta.
    _L'orme_, kahongata.
    _Le bois dur_, chkachnannen.
    _Le senellier_, dzionkarettes.
    _Le pin blanc_, ôhnêtta.
    _Le pin rouge_, ohnettôya.
    _Le sapin_, ôsohra.
    _Le cotonnier_, guenhnens.
    _La pruche_, onenda.
    _L'aube épine_,----.
    _L'epinette_, ossôhradet.
    _L'epinette rouge_, ganerattens.
    _L'erable_, ôh8atta.
    _Le hetre_, oskenhra.
    _Le laurier_, ahennagro.
    _Le cedre_, ossohrata.
    _Le cedre rouge_, onendondagri.
    _Le noyer dur_, ônennogaa.
    _Le noyer tendre_, oguièh8a.
    _Qui a de longues noix_, dziocho8es.
    _Noyer amer_, ganerasse.
    _Noyer aux noix rondes de France_, oguieh8ada.
    _Le tremble_, oncratkarêhi.
    _Le fresne franc_, ganeron.
    _Le fresne gras_, kahon8a.
    _Le frene_, ona8a.
    _Le bouleau_, kanadziêkk8a.
    _Le buis_, oneratotchera.
    _Le meurier_, sahies.
    _Le pommier_, s8ahiona.
    _Le prunier_, thichionk.
    _Le prunier damas_, guenhrahra.
    _La plaine_, âonhank8aha.
    _Chêne blanc_, kagata.
    _Bois blanc_, hossera.
    _L'orme blanc_, hochkera.
    _Le liar_, chkarok.
=Arbrisseau=, ôhonda. _Toutes sortes darbrisseau_, hadeyohondagué.
Voici la nom de quelques arbrisseaux.
    _Alizier_, onenehtag8enten _vel_ sayades.
    _Primina_,   id
    _Coudrier_, ostotchera.
    _Bois rouge_, kentarogon ni ohennotin.
    _Des poivriers_, hostkata.
    _Des vinaigriers_, hotkôda;
    _la fleur_, 8sanenda.
    _Le genievre_, onendionni.
=Arc=, ahēna; _corde d'arc_, garinsotâa.
    _Je tire de l'arc_, guiag8ach;
    _tu_, chiag8ach;
    _il_, hayag8ach;
    _je tirois de l'arc_, guiag8achk8a;
    _j'ai tiré de l'arc_, 8aguiag8en;
    _j'avois tiré de l'arc_, 8aguiag8enna;
    _je tirerai de l'arc_, enguiag8ach;
    _tire de l'arc_, dedziag8a;
    _subjonctif, je tirerois de l'arc_, aguiag8ach;
    _j'aurois, tiré de l'arc_, aonguiag8enna;
    _j'aurai tiré de l'arc_, aonguiag8enk.
    _Je bande un arc_, grinsodarich;
    _je debande l'arc_, grinsodariechionch.
=Arc en ciel=, onhiota.
=Ardens=, _feux folets_, katchiehtondies.
=Arest= _de poisson (une)_, kenddziochtienda.
=Argent=, h8ichtanôron.
=Argenté=, kah8ichtoserâh8.
=Argille=, ôdara, enadgionniatha.
=Aride=, 8rhen, _vel_ hiate kahnêgo.
=Armé=, ag8eguinhêhôyen ondadientakk8a.
=Armée=, kanenhra gôna.
=Armer s'=, deguek8a (_je prens_) ondadientakk8a (_de quoi frapper_).
=Armes=, passer par les, _je_, kéchonra8atch; chechonra8aha; _je l'ai
passé par les armes_, hechonra8ati.
=Armurier=, hayentonniaha _vel_ hechonronniaha.
=Arraché=, hotehniôdag8en.
=Arrache j'=, _je_, guenniôdag8ach; _tu_, chenniodag8ach; _il_,
hanniodag8ach.
=Arrangé=, toguen kaguehron.
=Arranger=,
    _je_, toguens guêhron;
    _tu_ toguens chehron; toguens haguehron;
    _j'arangeois_, toguens guèhronk8a;
    _j'ai arrangé_, toguens guéhronh8i;
    _j'avois arrangé_, toguens guehronh8iha;
    _j'arrangerai_, toguens enguehron.
=Arresté=, determiné, hadègagonda.
=Arresté=, _detenu_, sonhayatadinchti, _vel_ s8endôktakk8i;
    _j'arreste_, keyatadinchta; cheyatadinchta; chagoyata etc;
    _je m'arreste_, 8aguetanha, 8adechtanha, 8atáthanha,
    _je m'arrestois_, 8aktanhakk8a, _vel_ dektask8a;
    _je me suis arresté_, de8aktahi.
=Arriere=, _en arriere_, ohnâguen hag8a.
=Arrivé=, shôyon;
    _j'arrive_, gnionha, chionha, hayonha;
    _Duel_, aguionha, dzionha, hiônha;
    _Pluriel_, ag8ayonha, s8ayonha, hatiyonha;
    _j'arrivois_, guionhakk8a;
    _tu_, chionhakk8a;
    _il_, hayonhakk8a;
    _j'ai arrivé_, 8aguion, 8achion, 8ahayon;
    _j'avois arrivé_, 8aguionna, 8achionna, 8ahayonna;
    _j'arriverai_, enguion, enchion, enhayon;
    _Subjonctif, j'arriverois_, aguionha, achionha, ahayonha;
    _j'aurois arrivé_, ahonguionna, ahcheyonna, ahoyonna;
    _j'aurai arrivé_, aheguionk, ahechiont, ahehayonk;
    _qu'il est arrivé_, hôt hôrihô dahi;
    _si cela arive_, nengarihodanhag8a higuen.
=Arrondi=, dèyot8enonni,
    _j'arrondis_, k8enonniaha, ch8ênonniaha, has8enonniaha;
    _j'arrondissois_, k8enonniahakk8a;
    _j'ai arrondi_, de8akk8énonni.
=Arrosé=, kanegosserah8i,
    _jarôse_, kuegosserach, chnègosserach, hanegosserach;
    _jarosois_, knegosserach;
    _j'ai arrosé_, knegosserah8i;
    _j'arroserai_, enknegosserak.
=Asne=, kensere.
=Ascension=, garonhiagué sonsaretta.
=Assaillir=,
    _j'assaillis_, kenenrentanik, chenenrentanik, chagonen etc;
    _j'assaillissois_, kenenrentanikk8a;
    _j'ai assailli_, 8akenenrentani.
=Assassiner=,
    _j'assassine_, keyasetta, cheyasetta, chagoyasetta;
    _j'assassinois_, keyasettakk8a, cheyasettak8a, chagoyasettak8a;
    _j'ai assassiné_, keyasetti.
_Assaisonner_, _j'assaisone_, deguiechta, dehayechta.
=Assemblée=, ontkennichiahi.
=Assemble=,
    _je_, kerorkach, cherorkach, harorkach,
    _vel_ grotch, chrotch, harotch;
    _j'assemblois_, kerorkachk8a _vel_ grotchk8a;
    _j'ai assemblé_, kerorkah8i _vel_ agroh8i.
=Assez=.
=Asseoir=, _je massois_, gatienha, chatienha, hatienha,
=Asseuré=, _je suis, d'unne chose_, guerhé toguech.
=Asseure j'=, gadad8ennanitta igatonk, (_je donne de la force à ma
parole sur ce que je dis_), chadad8ennanittais chatonk.
=Assiegé=,
    _j'assiège_, dekenatanhach, dechenatanhach, dehanatanhach;
    _j'assiegois_, dekenatanhachk8a;
    _j'ai assiegé_, dekenatanhahi.
=Assiette=, dont on se sert à table, atzien.
=Assiette=, situation, hôyensti.
=Atriste=,
    _je m'_, gadatnigonheyata, chadatnigon etc, hadatnigon etc,
    _j'attriste quelqun_, kenigonkenhèyatanik etc.
=Atteindre=, _jatteins_, grag8ach, chrag8ach, harag8ach; _atteins_,
srag8a.
=Attendre=, gnonna, chnonna, hanonna;
    _j'attends quelqu._, keron8asck, charon8asck, chagoron8asck;
    _j'attendois_, keron8asckk8a;
    _j'ai attendu_, keron8asêhi;
    _impératif, attend_, sah8en     _vel_ snonna;
    _j'attendais que tu fusse venu_, gonnonnakk8a.
=Attendri=, _mol_, karôdinchti, coeurattendri.
=Attendri=, _je suis_, de8aknigonranenton, desanigon etc, dehonig.
=Attendris, j'=, de8aknigonranensonk8a; _je m'attendris_,
de8aknigonranensonni.
=Attente=, _c'est mon_, na tchi guerhé.
=Attenter= sur la vie,
    _j'attente_, guerhé heriô;
    _tu_, cherhé herio;
    _il_, rerhé herio.
=Attentif=, _je suis_, gataonchiochta.
=Attirer=, trainer,
    _j'attire quelqu'un_, keyatisseré, cheyatisseré, chagoyatisseré;
    _j'attirois_, keyatisseresk8a;
    _j'ai attiré_, keyatisserèhi;
    _j'attire quelqu'un_, keyatatironta, cheyatatironta,
chagoyatatironta.
=Attiser= le feu;
    _j'attise le feu_, guedgichtontarecheronk;
    _tu_, chedgichtontarecheronk;
    _il_, hadgichtontarecheronk.
=Attitude=.
=Attraper=, tromper,
    _j'attrape_, kenigonrhatanik;
    _tu_, chenigonrhatanik;
    _il_, chago etc;
    _j'attrapois_, kenegonrhatanikk8a;
    _j'ai attrapé_, 8akenigonrhatani.
=Attraper=, atteindre quelqu'un   la course;
    _j'attrape_, 8atkeranha;
    _tu_, 8acheranha;
    _il_, 8achagoranha.
=Attraper= quelque chose en l'air,
    _j'attrape_, degrenhahag8ach;
    _tu_, dechrinhahag8ach, deharinhahag8ach.
=Attrape=, _une_, kahienton;
    _je fais des attrapes_, guientonk, chientonk, hayentonk;
    _je faisois etc._, guientonkk8a;
    _j'ai fait etc_, guientonni.
=Au contraire=.
(=Au dela=, chihag8a.)
=Audessus=, hetken.
=Avalle=, kagonnenthi;
    _j'avalle_, hegonnentha, hechonnentha, heronnentha;
    _j'avallois_, hegonnenthakk8a;
    _j'ai avallé_, 8agonnenti;
    _impératif_, sonnenta, _avale_.
=Avance=. _Cela avance_, hadèganhâa _ou_ hottendion hatié.
=Avance=. _Donne moi par avance etc_, dasatierenta dagon.
=Avancer=,
    _j'avance_, tô 8aguetta;
    _j'avançois_, tô 8aguettakk8a;
    _j'ai avancé_, tô 8aguetti.
=Avant=, _en_, (devant), 8henton.
=Avant=, (profondement) âgonh8a; _plus avant, au dela_, chi hag8a.
=Avantage=, _dire à son avantage_, degataterinsaronk.
=Avare=, _je suis_, hagnion, sanion, hônion.
=Aucun=, hia, chon gara.
=Avec=;
    _je suis avec toi_ ou _tu es avec moi_, tig8egue _vel_ deagni;
    _je suis avec lui_ ou _il est avec moi_, naguig8ègui, dedgni;
    _tu es avec lui_ ou _il est avec toi_, dzig8egui, desni;
    _il est avec lui_, knig8egui, dehni;
    _je suis avec vous_ ou _vous êtes avec moi_, ded8ag8egui
    _vel_ dedion;
    _je suis avec eux_ ou _ils sont avec moi_, aig8ag8egui
    _vel_ dehiaguion;
    _tu es avec eux_ ou _ils sont avec toi_, isdes8ag8egui, hadetgion;
    _il est avec eux_ ou _ils sont avec lui_, hehatig8egui, hadehennon;
    _nous sommes avec eux_, hiag8eg8egui;
    _nous sommes avec eux_, hed8ag8egui;
    _vous êtes avec eux_, hès8ag8egui
    _ils sont avec nous_,----;
    _ils sont avec eux_, hatig8egui.
    _Le Duel. Nous sommes ensemble_, dig8equi;
    _vous êtes ensemble_, dzig8egui;
    _il sont ensemble_, hig8egui.
=Aveindre= _de haut en bas, j'aueins_, hekrag8ach; _aveindre de bas en
haut_, ktakk8ach.
=Avelinne=, ochoritsera.
=Avenir, l'=, tchanondaya8enseré. _A l'avenir_, diorihhag8a.
=Aversion=, avoir en, _v._ hair.
=Avertis=, onenhehonhatorienni,
    _j'avertis_, keyatoriennik, cheyatoriennik, chagoyatoriennik;
    _avertis donc_, chatoria.
=Aveugle=,
    _je suis_, dekkakk8ègui;
    _tu_, dechégak;
    _il_, dehagi etc.
=Augmente=, hechkahiechli, _vel_ kagôânati. _J'augmente quelque chose_,
schkiechta, schiechta, shahiechta _vel_ kekôânâta.
=Avili=. _J'auilis quelq._, keguenronniaha, cheguenron, chagôguen.
=Aujourd'huy=, ken8endé vel onkken.
=Aviron=, _mon_, haga8echia; _ton_, saga8echia; _son_, hoga8échia.
=Avis=, donner avis, _je donne etc_, keri8ah8e; _tu_, cheri8ah8e; _il_,
chagori8ah8e.
=A vis, vis=, deyotoguenti.
=Aviser=, _se raviser_, donsongaten8ateniennik; _au passé_,
donsongateri8atennien.
=Avoine=, garontanent8ik ônadzia.
=Avoir=.
    _J'ai_, 8aguien, 8echien, hôyen;
    _Duel; nous avons_, onguiên, dzien, hotièn;
    _Pluriel, n. avons_, ong8ayen, s8ayen, hotien;
    _j'avois_, 8aguiendakk8a, 8achiendakk8a, hoyend;
    _j'ai eu_, 8aguienhi, sayenhi, hoyenhi;
    _j'avois eu_, aguienhihna, sayenhihna, hôyenhihna;
    _j'aurai_, en8aguiendanha;
    _Subjonctif, j'avais_, aonguiendak;
    _j'aurois eu_, aonguiendahihna;
    _j'aurai eu_, aonguiendahik.
    _Je n'ai que faire de cela_, hiachtente aguechta;
    _j'en ai affaire_, guechtahne;
    _il ni a que mon frère qui joüe_, on tourne, _mon frère seul joüe_,
ahorh8ag8a guiatateguen dehayenha.
=Avorter=,
    _j'avorte_, kneg8as, chneg8as, haneg8as;
    _je fais avorter_, 8akeneg8as, 8acheneg8as, 8achagoneg8as;
    _je faisois avorter_, 8akeneg8ask8a:
    _j'ai fait avorter_, 8akaneg8ahahi.
=Avorton=, kôneg8aahiha.
=Avouer=,
    _j'avoüe_, gri8agatchonch;
    _tu avoües_, cheri8agatchonch, hari8agatcho;
    _j'avoüois_, gri8agatchonchk8a;
    _j'ai avoüé_, 8agri8agatchon.
=Auparavant=, ohenton, _vel_ tiotierenti.
=Au plus tost=, gontatiéhahiguen.
=Auprez=, aktâa touchkenha, _vel_ neng8ato. Aktaa est le terme le plus
propre, les deux autres signifiant tout pret.
=Avril=, ganos, _vel_ ganerattoha.
=Aurore=, dedia8entaronh8a, _vel_ da8endôten.
=Aussi=, ong8a.
=Autant=, netônion _vel_ sadehionk.
_Il y a autant de femmes que d'hommes_, sade hoti diakk8a hatidzina ne
gonhehron; _autant que je peux_, teha ni k8icheré; _autant que vous
voudrez_, tehanionk chenonktonk.
=Automne=, kanenagué.
=Autour=, aktatié _vel_ dediot8atassé, _v._ (detegiot8atassé. _Autour de
la ville_, dediodenatatasse.)
=Autre=. _Je prend l'un pour l'autre_, 8atknerag8a, 8atchnerag8a,
8athanerag8a; _un autre_, agoya, _vel_ tihayataté. _Je prend l'un pour
l'autre_, parlant d'un homme, 8atkeyatanerhag8a, 8atcheyata. etc,
8atchoyata. etc; _l'un et l'autre_, hadedgiaron; _ni l'un ni l'autre_,
nhadehni.
=Autrefois=, ôri8agayon, _vel_ honissi.
=Autrement=, tigate.
=Autrepart=, âhèren.
=Ayeul=, _mon_, kehiota, sachiota, hôchiôta. Nos ayeuls, nos anciens.


                                 =B.=


=Bailler=,
    _je baille_, de8aguechkara8ach;
    _tu_, desaguechkara8ach;
    _il_, dehaguechk.
=Babillard=,
    _je suis_, hagri8agate;
    _tu es_, sari8agate;
    _il est_, hori8agate.
=Babille=, _je_, hagaderistaa, chaderistaa, hôderistaa.
=Babine=, hechk8aragué.
=Badine=,
    _je_, gadatchatonniaha;
    _tu_, chadatchatonniaha;
    _il_, hadatchatonniaha.
=Badin=, _railleur_, hô8ennores.
=Bague=, hennienhassera.
=Baigne=,
    _je me_, gatah8enha, chata8enha, hatah8enha.
    _Praeterit imp._ gatah8enhakk8a;
    _præterit parfait_, gatah8enhi.
Baise=,
    _je_, keyatchog8aronnionk;
    _tu_, cheyatchog8aronni;
    _il_, chagoyatchog8aronnionk.
    _Præt. impar._ keyatchog8aronnionkk8a;
    _præ. parfait_, 8akeyatchog8aronnion.
=Baiser=, s'accoupler, _je baise_, kedchigada, chedchigada,
chagodchigada.
=Bal=, dêyontk8a.
=Balafre=, hotkoncharôkhon. _Je balafre_, kekonchiakonk,
chekonchiakonuk, chagokonchiakonk.
=Balai=, henakta 8akta.
=Balancer= son corps; _je balance_, gadia don daktâ, chadiadondaktha,
hadiadondak. Balancer une affaire. _Je balance_, (ce terme n'est point
usité). _La chose est en balance_, â son te ôteri8ichiahi.
=Balayer=, gnaktah8ach, chênaktah8ach etc.
=Bale= _à jouer_, odzikk8a deyêyendakk8a; _bale de fusil_, ônenhia.
=Bande=, _troupe_, kendiôk8a.
=Bandé=, _tendu_, g don.
=Bandeau=, ontkendzianhachta.
=Bander=, tendre, _je bande quelq. chose_, gadonch, chadonch, hadonch;
_je bande un fusil_, kenientahach; _tu_, chenientahach; _il_, hanienta;
_je bande un arc_, keronkarotahach, cherontarotahach, harontarodahach.
=Banni=, onhateg8atti; _je bannis_, keyateg8ata, cheyateg8atta,
chagoyateg8atta.
=Baptiser=,
    _je baptise_, kenegahechta, chenegahechta, chagonegahechta;
    _je suis baptisé_, onknégahechi;
    _tu es_, hièsanegahechti;
    _il est baptisé_, honanegahechti.
=Barbe=, on8skera, _vel_ agoncht8enra;
    _j'ai la barbe longue_, hagnoskeres;
    _tu as_, sanoskeres;
    _il_ a etc., honoskeres.
    _Je fais la barbe_, kenoskerentha, chenoskerentha, chagonoskerentha.
=Baril=, niganakkaha.
=Barbouille=, hodosserah8i; _je barbouille_, kekonchokach,
chêkonchokach, hakonchokach.
=Barbu=, deyagon8skeronda.
=Barbüe=, poisson, tk8iroguen.
=Barique=, kanakkô8anen.
=Barque=, kahonh8a.
=Barre=, diêronh8achta.
=Barrer=, dekronh8ach, decheron8atch, deharon8ach: barrer le chemin, _je
barre etc_, kehiharonch, tcha ou hâté.
=Barriere=, deyagononh8i.
=Bas=, _en bas_, ektagné; _au fond_, âgonh8a; _je parle bas_,
gad8ennacht8ata; _tu_, chad8ennacht8ata; _il_, had8enn.
=Bas=, _chausseure_, deyochitonda; _je mets mes bas_, degaderich,
dechaderich, dehaderich; _j'ote mes bas_, degaderichchionch,
dechadericchionch, dehaderi.
=Bassané=, tiguen a higuenk tchani hahondzi, _il est un peu noir_.
=Batard=, hiate hôni chen.
=Baton=, ganhia.
=Bastonne=, _je_, ganhia keyenta, ganhia cheyenta.
=Bataille=, onderioch;
    _donner la bataille_, kenenhrentha, chenenhrentha, hanenhrentha;
    _je gagne la bataille, kenenianik, chenenianik, chagonienanik;
    _je perds la bataille_, onkknenianik, hesanenianik, honhanenianik.
=Bateau=, gahonh8a.
=Batir=, gnonchonniaha, chnonchon etc, hanon.
=Batre=, _je bats_, kedarioch, chedarioch, chagodarioch.
=Banc=, gotehkrotha.
=Baver=,
    _je bave_, de8aguetchkrarich;
    _tu_, desatchkrarich;
    _il_, dehatchkrarich.
=Baveux=,----.
=Baye=, _une_, ôguerhasen.
=Beau=, 8yaneré; _je suis beau_, ktag8ahi, chtag8ahi, hatag8ahi. Lorsque
l'adjectif _beau_ est joint   un substantif il s'exprime en mettant io
la fin du substantif. Exemple. _Bel homme_, hong8édiô; _beau fusil_,
gachionriô; _tout beau_, chkenonguisa. _On a beau, c'est en vain_,
hiatarh8aton.
=Beaucoup=, parlant de choses, vucantes, goutkaté _vel_ honatkaté.
=Beaucoup=, hisso.
=Beau frere=, _mon_, agucatio; _ma belle soeur_, aguiarien; _mon beau
pere_, hagnenhons; _ma belle mere_, agnenhons; _mon beau fils_, hènô;
_ma belle fille_, kénô.
=Bec=, hoyonta.
=Becasse=, honadziakk8en.
=Beche=, _une_, tchioktonchera.
=Becher=, kehoktonch, fatchoktonch, hatchoktonch.
=Begayer=, degat8enniakch; _tu_, dechat8enniakch; _il_, dehat8en.
=Belier=, mouton, tiôtinagaronton.
=Bercer=, _je berce_, kerahoncherondata, cherahoncherondata,
chagorahoncherondatha.
=Berceau=, garahonchera.
=Besler=, je, tiotinagaronton gnagueranik.
=Besoin=, _j'ai_, guechthahné, chechtahné, hachtahné, _Il n'est pas
besoin d'y aller_, tocheg8a (_quesceque_) ak8i (_cela fait_) to
(_qu'on_) hêyen (_ni aille pas_).
=Beste=, gariô.
=Bete=, _je suis_, haguide, saindé, hedé. _Cela rend beste_, kôdechta.
Boeuf, tionhochk8aront; _boeuf Ilinois_, tegueriagui.
=Beugler=, _je beugle_, konra8atch, chonra8atch, gahonra8atch.
=Biche=, tchiougaragak.
=Bien=, _fort bien_, tchennahienha; _bien, beaucoup_, hisso, _cela est
bien_, 8yaneré. _Bien_ joint   un verbe, ag8ach. Ex. _je l'aime bien_,
ag8ach henon8es; _je suis bien fait_, haguiata ganonni; sayataganonni,
hoyataganonni; _bien loin_, hinondzik.
=Bientost=, onh8a, _vel_ onkkendzik.
=Bierre=, _de la_, onhenhâgri.
=Bigle=, kkakkarenhré, chkakkarenhre, hagakkaren etc.
=Bissac=, gayara.
=Blamer=, _je blame_ kerihostanik, cherihostanik, chagorihostanik.
=Blanc=, 8rahesta.
=Blanchis=, _je_, grahechthach, chrahechthach, harahechthach.
=Bled=, froment, hônadzia; _bled d'inde_, ônenha.
=Bleme=, _je suis_, de8adechkennadiagui; _tu_, desachkenna etc; _il_,
dechodesken.
=Blemis=, _je_, de8aguechkennadiakch, de8achkenna etc, dehochken.
=Blesse=, _exprès_, onh8ahrin, _vel_ onhanerag8en, _par mégarde. Je
blesse quelqun_, kehrinha, cherinha, chagohrinha; _je me blesse_,
gadatrinha, chadatrinha, hadatrinha; _je blesse un animal_,
krinha, chrinha, harinha; _il s'est blessé_, hodathrin; _je blesse par
mégarde_, kenerag8ach, chenerag8ach, chagonêrag8ach.
=Bleu=, horanhiahen.
=Blond=,
    _je suis, de cheveux_, rahesta ni hagnonk8erôtin;
    _tu es blond_, rahecta ni sanonk8erôtin;
    _il est blond_, rahesta ni hononk8erotin.
=Bluet=, fruit, hôyadzi.
=Bocage=, hotohni, _vel_ garhayen.
=Boëte, kahonchera.
=Boire=,
    _je bois_, guêhra;
    _tu_, cherha;
    _il_, rerha
    _vel_ kneguihra, chneguihra, haneguihra;
    _je donne à boire_ kenegarh.
=Bois=, hoyenda; _bois blanc_, hossera;_bois dur_, chkachnannen; _bois
rouge_, kentarogon ni ohennotin; _bois vert_,----; _bois sec_,----;
_bois pouri_.
=Bois=, _un_, garhayen; _dans le bois_, garhagonh8a.
=Boisson=, gonon8ahatontakk8a.
=Boiter=, _je boite_, akchioka, sachioka, hochioka.
=Boiteux=, kochioka.
=Bombe=, heyagotchettondietta.
=Bon à manger=, ôgah8i.
=Bon, bien=, 8yaneré.
=Bonde=, katchirôh8i; _je bonde_, kchirota, schirota, hatchirota.
=Bondon=, hetchirodakk8a.
=Bonheur=, _j'ai du_, hagadenri; _tu_, sadenri; _il_, hodenri.
=Bonjour=,
    _je donne le_, kenonronk8anionk;
    _tu donnes etc_, chenonronk8anionk;
    _il donne etc_, chagononronk8anionk.
=Bonnet=, agnonrotchera; _ton_, sanonrotchera; _son_, honorot.
=Bonsoir=, on dit seullement, ônen, id est, _je m'en vas_.
=Bord=, deyeronk8a vel deyenhesaronkk8a; _bord au bord_, aktaha.
=Border=, daguenhesaronk; _tu_, dechenhesaronk; _il_, dechanhé etc.
=Borgne=, _je suis_, 8agatkatta8enhion; _tu_, desatkatta8enhion; _il_,
dehatkatta8enhion.
=Borne=, _but_, tchakanedziôta.
=Bosquet=, ohondaha.
=Bosse=, ônôhia.
=Bossu=, _je suis_, de8agnohiagui; _tu_, desanohiagui, dehonohiagui.
=Boucanne=, hôyeng8ara; _je suis à la boucanne_, hagatiengochta.
=Boucanner=, _je boucanne une peau_, guieng8arôta; _tu_, chieng8arota;
_il_, hayeng8arota, _vel_ gatienrotha, cha etc; boucanné_,
kayieng8aritte. _Viande boucannée_.
=Boucanne=, _je fais de la boucanne_, guieng8aronniaha.
=Boucanner=, _je boucanne de la viande_, guieng8aritta 8h8ahra.
=Bouche=, _ma_, kchigué; _ta_, chechigué; _sa_, hachigué; _j'ouvre la
bouche_, degatchkaha8atch, dechat etc, dehatchka; _je ferme la bouche_,
gatchag8ech, chatcha etc, hatchag8ech.
=Bouchee=, _unne_, dzièchôk8ata.
=Bouchon=, hetchirotakk8a.
=Boucle=, hônigaktchèna.
=Bouder=, _il boude_, k8nag8en, V. _se facher_.
=Boüe=, oudara.
=Boueux=, ondararigui.
=Bouillant=, ouriahens, _cela bouille_.
=Bouillir=, _je fais_, keriahata, cheriahata, hariahata.
=Bouillon=, hônêgagri; _le bouillon passe par dessus_, 8tnegah8enratch.
=Bouillonne=, _l'eau_, de8at8enstiakch.
=Boulanger=, herakkonniaha.
=Boule=, hotdzikk8a.
=Bouleau=, kanadgiekk8a.
=Boulet   canon=, honenhio8anen gachionra.
=Bourbe=, oudara; _jenfonce dans la bourbe_, 8aguedararanha, 8achedara,
8aha.
=Bourg=, niganataa, _v._ onatah8enté.
=Bourre de fusil=, hetchiron dâtha; _bourer un fusil_, kchirondahach,
chetchirondahach, hatchironda.
=Boureau=, chagoniaterinch.
=Bourru=, _fantasq._ hori8ahentken.
=Bout=. _Au bout_, tcha hiodokta; _ajoute au bout_, degraneguenha tcha
hiodokta; _bout à bout_, deguiadassondera; _au bout d'un an_, tcha
hiotkenhokta. A bout. _Je viens à bout de quelq. chose_, hagadonsek,
chagadonsek, hadonsek; _je venois à bout_, hagadonsekk8a; je
suis venu à bout_, hagadonséhi; _je viens à bout de quelqun_, kenagoras,
chenagoras, honagoras; _je pousse à bout_, grenhag8a, cherenhag8a,
harenhag8a.
=Bouton=, outchikkottakk8a.
=Bouis=, honeratotchera.
=Boyeau=, hôyonra.
=Bracelet=, henenchtanhassera.
=Brancar=, ondadiadarakk8a, _vel_ hask8a.
=Branche=, oringaha.
=Branchu=, hoteringahagaté.
=Branler=, _Cela branle_, âhondakta; _je branle mon corps_,
gatadiadondâtha.
=Bras=, ônentcha; _mon bras_, hagnentcha.
=Brasse=, _une brasse_, s8ateh8éhiata.
=Brasser=, _je brasse_, dektinch, dechtinch, dehatinch.
=Brave=,
    _je suis brave_, gatheriatha;
    _tu es_, chatheriatha;
    _il est_, hatheriatha.
=Brebis=, tiotinagaronton guenhron.
=Breche=, hotah8étahag8en; _je fais breche_, kah8etahag8ach,
chah8étahag8ach.
=Breuage=, héhrata ôhnèga.
=Bride=, haderichtanhondakk8a.
=Brillant=, gasserèniô.
=Brise=, dekaritti;
    _je brise_, degritta;
    _tu_, dechritta;
    _il_, deharitta.
=Broche=, ondeskondakk8a; _mettre à la broche_, gadeskonta, chadeskonta,
hadeskonta.
=Brochet=, dzikonchies.
=Brossailles=, ohondachonha.
=Brouette=, gasserêtha.
=Brouillard=, hotchiguers.
=Brouiller= _quelq chose_, dega8enriek, decha8enrick, dehah8enrick;
_brouillard_, hôtchiguers.
=Brouter=, _je broute_, guennokerach, chennokerach, hennokera.
=Broye=, gatethi.
=Bru=, _ma_, kesah8ak, chésah8ak, chagosah8ak.
=Bruinne=, deyahonrioh8i.
=Bruit=. _Cela fait du bruit_, hôteristaha; _je fais du bruit_,
kristonniaha, christonniaha, haristonniaha.
=Brulé_, 8teguin;
    _cela brule_, 8atchach;
    _je brule quelq chose_, gatchatha, chatchatha, hatchatha;
    _je brule quelqun_, keyatarha, cheyatarha, hayatarha;
    _je me brule_, gadskondanha, chechkondanha, haskondanha;
    _je me brule en me chaufant_, gadiadatehach, chadiadatehach;
    _je brule quelqun an poteau_, keyatarha, cheyatarha, chagôyatarah;
    _cela est brulant_, 8tchichtadet.
=Brun=, oguenhrahen _vel_ ohessahen.
=Brutal=, oh8ennadet.
=Brute=, _terre_, ason te kadzihenrié.
=Buche=, onhatta.
=Bucher=, _tas de bois_, kahiendaguehron.
=Bucher=, _je buche_, guiendag8ach, chiendag8ach, hayendag8ach.
=Buchette=, ohongara; _je porte la buchette pour convier à un festin_,
kongarinhah8i, chongarenhah8i, ahonharenhah8i.
=Buis=, voyez _bouis_.
=Butin=, chtenchonha, _vel_ nhadêhion, de toute sorte de chose.
=Butiner=, _je butine_, deguek8a, hatié, desek8a, dehakk8a
=Butte=, onondag8aronda.


                                =C.=


=Cabanne=, gononchia; _j'ai unne cabanne_, hagnonchiayen; _tu_,
sanonchiayen; _sa_, hononchia etc.
=Cable=, enrharachera, onconhyendakk8a.
=Cache=, _unne_, 8settakk8a.
=Caché=, 8asetti; _cacher en terre_, gatchatonch;
    _je cache_, gassetha, chassetha, hassêta;
    _je cache un discours_, gri8asetta, chri8asetta, hari8asetta;
    _je cache quelqun_, keyadasetta, cheyadasetta, chagoyadasetta;
    _je me cache_, gadasetta, chadasetta, hadasetta.
=Cachot=, ondadenhotonkk8a.
=Cadavre=, hostientogonha.
=Cadet=, _mon_, keguen, cheguen, heguen. _Ma cadette_, keguenha.
=Cadran=, garakk8ichiakch.
=Caillou=, onenhia.
=Calculer=, voyez _compter_.
=Caler= _à fond_, kanon8a gonh8a n8agué.
=Caille=, kokkori.
=Calme=, ôrent8i; _le vent calme_, 8agarent8a hatié.
=Calumet=, kanonah8enta.
=Camarade=, _mon_, guiatsi, dziatsi, honatsi.
=Camp=, gonatayen.
=Camper=, gnatayenha, chnatayenha, hanatayenha.
=Canard=, sorak, chon, pour denoter _le canard noir_, et _le canard de
france_ on dit, gontigouauens (les gros) _canard branchus_, konré konré.
=Canne de roseau=, ochaguenda.
=Canon=, gachionr8anen.
=Capitaine=, hon8ennagueratik, 8stinraguettat.
=Capilaire=, deganontadgis, _id_ à la longue tige; _herbe_, ha8ennokera.
=Capot=, deganiarahra.
=Captif=, hènachk8a.
=Car=, garihonniaha.
=Carcasse=, ôstientôgon.
=Caresme=, togué hiate dzieh8arakch.
=Caresser=, keyaton8esk8atanik; _tu_, cheyaton8esk8atanik,
chagoyaton8esk8a.
=Carnage=, _je fais_, keya8ent8ach. _vel_ agnaguerins, en parlant de
chasse.
=Carnassier=, ah8aragachtha.
=Carpe=, honon8ariô, _carpe_, 8karistona.
=Carquois=, katatchera.
=Carré=, dèyôtôguenron donnion.
=Carrer=, _je me carre_, haguennayente hatié; _tu te_, sennayenti hatié.
=Carriolle=, ontonh8isserèta.
=Cartes= _à jouer_, dehêyen dakk8a gahiatenchera.
=Cascade=, gaskonchienta.
=Casse=, tehiotiagui; _je casse_, deguiakch, dechiakch, dehâyakch.
=Castor=, nagariagui. _Petit castor_, 8st8achia.
=Cavalle=, garondanenk8ik, guenhron.
=Cave=, 8chatagon8a.
=Caverne=, 8stenra gonh8a.
=Cause=; _Cela est cause_, na harihonniaha; _je suis cause de etc_,
hagrihonniaha; _à cause de quoy_, hot garihonniaha.
=Causer=, de8aguettâa, desattaa, dehôtaa.
=Ce qui=, nanê; _à ce qu'on dit_, nané hiondonk. _Est ce que_? ken, qui
se met à la fin du premier mot de la phrase. Ex. _Est ce que c'est toi_,
is kuen? _Es ce ainsi_? token niout vel niôt.
=Ceci, cela=, tchatô; _celuy ci, celuy la_, tchatô.
=Ceder= quelq. chose à quelqu'un: _je cede_, keyat8endettanik,
cheyat8endettanik, chagoyen.
(=Cedre=, _le_, ossohrata; _le cedre rouge_, onendondagri.)
=Ceindre=, voyez _lier, je me ceins_, gatag8arinch, chatag8arinch,
hatag8arinch.
=Ceinture=, ontag8arinchta.
=Cela=. _Es cela_? naye ken? _vel_ naken tchato? _es ce celui la c'est
cela_, nayé _ou_ tchato, _c'est celui la_.
=Cendre=, hoguenra; _jetter de la cendre sur la teste_,
keyaguenrosserach.
=Cent=, 8assen ni8assen.
=Cent fois=, 8assen ni8assen.
=Centre=, _au centre_, achenondzik.
=Cerf=, tchiongaragak nagaronton.
=Cerceüil=, ondadenontahakk8a.
=Cerfeüil=, hōtéhia.
=Cerise=, dehiôkaranich.
=Cerisier=, hêri.
=Certain=. _Je suis certain_, haktôguensek, saktoguensek, hôtôguensek.
=Cervelle=, hotchicheroh8enta.
=Cesser=,
    _je cesse de travailler_, guennirhen;
    _tu_, chennirhen;
    _il_, hanirhen.
    _Je cesse de parler_, grihokta, chrihokta, harihokta.
=Cet=, tchâto.
=Chagrin=,
    _j'ai du chagrin_, hagnigonkenheyons;
    _tu_, sanigonkenheyon;
    _il a_, hanigonkenheyon;
    _je chagrinne_, kenigonkenheyatha, chigonkenhèyatha,
chagonigonkenheyatha.
=Clair=, 8ahra.
=Chaisne=, degarichtotahah8i.
=Chaleur=, dehiôdonk8ahat.
=Chambre=, ganackta.
=Champ=, kahenta.
=Champignon=, oneracha.
=Chance=, au jeu, 8enda.
=Chanceux=, à la chasse et au jeu, hôyata nonh8é.
=Chandelle=, hetchichkodakk8a.
=Changeant=, dehoterih8anediechkon;
    _je change_, degatatah8e;
    _tu_, dechatatah8e;
    _il_, dehatata etc;
    _je change d'avis_, donsongaterih8atenion.
=Chanson=, karennas.
=Chanter=, _je chante_, gaderinnôta, chaderinnôta, haderinnôta; _je
chante unne chanson de mort_, gatnrontha, _vel_ hagnonharioraha; _je
chante une chanson de guerre_, gatonrontha, chatonrontha, hatonrontha.
=Chapeau=, _mon_, hagnonrotchera, sanonrotchera, hononrotchera, on
adjoute deyatarenda. _J'ote mon chapeau_, guenonrotchonch,
chenonrotchonch.
=Chapelet=, garinsa onterennayendakk8a.
=Chaque jour=, hade8entagué.
=Charbon=, hoss8enda; _charbonné_, gass8ndahah8.
=Chardon=, hônonnitha.
=Charge=, karèna;
    _je charge quelqu'un_, keguettach, cheguettach, haguettach;
    _je suis chargé_, 8akketé, sakketé, hôketté;
    _je charge un fusil_, kaguenroch gachionra.
=Charette=, gasseretha.
=Charier=, _je charie_, gnesseré, chessere, hasseré.
=Charogne=, kadgiettagrass.
=Chasse=. _Je vas à la chasse_, gadoratch, chadôratch, hadôratch.
=Chasser=. _Je chasse quelqu'un_, keyateg8ata, cheyâtêg8ata,
chagoyateg8ata.
=Chasseur=, _bon_, hatzino tiô.
=Chateau=, maison en forme de fort, ganonchia attinrayondakk8i.
=Chat=, tagos; _chat sauvage_, tchouêragak.
=Chataigne=, ôhêriatha.
=Chatier=,
    _je chatie_, kechok8ahesonk;
    _tu_, chechok8ahesonk;
    _il_, chagochok8a.
=Chatouiller=, _je chatouille_, deken8sk8atanik;_tu_, dechen8squ8atanik.
=Chatouilleux=, dechagôn8sk8atanik.
=Chatre=, dêhiondadenhonchiatakk8en; _je chatre_, dekenhonchiatakk8ach.
=Chaud=, 8tarihen; _il fait chaud_, 8tarihen; _j'ai chaud_,
deh8aktonk8ahas; _tu_, desadon; _il_, dehodonk8a etc.
=Chaudierre=, kanadzia; _mettre la chaudierre_,----.
=Chauffer=,
    _je me chauffe_, gatontetha, chatontetha, hatontêtha;
    _je fais chauffer_, gatarihata, chatarihata, hatarihata.
=Chausser=,
    _je chausse quelqun_, dekeyarattach, decheyattach, dechagoya etc;
    _je me chausse_, degarattach, decharattach, deharattach.
=Chausson=, hatateritchera.
=Chauve=, ononh8arenhi
=Chauve= _souris_,----.
=Chaux=, _de la_, hônâ8ata.
=Chef=, hachennoanen;
    _je suis chef_, kehennoanen;
    _tu es_, sachennoanen;
    _il est_, hachen;
    _il a fait cela de son chef_, dadehayadi tchany hotierin.
=Chemin=, 8hate _vel_ 8haha; _je montre le chemin_, kenadonnek tcha
ôhaté; _je cherche le chemin_, kahahichakch; _tu_, chahahichakch; _il_,
hahahicha8ch; _j'ai perdu le chemin_, ongatahattoni; _je trouve le
chemin_, skahahorens, tchahahorens.
=Cheminee=, gatarôtha.
=Chemise=, kagahenha.
=Cher=, ganoron; _cela m'est cher_, gnoronk8a, chnoronk8a, hanoronk8a.
=Chesne=, garitti. Voyez _arbre_.
=Chercher=,
    _je cherche quelque chose_, guechakch, chechakch, ahésakch;
    _je cherche quelqu'un_, keyatichiakch;
    _tu_, cheyatichiakch;
    _il_, chagoyati etc.
=Cherir= quelqu'un, _je cheris_, kenoronk8a, chenoronk8a, chagonoronk8a.
=Cheval=, garondanonk8ik; _je vas   cheval_, hagueché (_il me porte_)
karondanenk8ick.
=Chevelure=, hononk8era; _jai unne belle chevelure_, haknank8eriô; _tu
as etc_, sanonk8erio; _il a_, hononk8erio; _il a une belle chevelure,
des cheveux bien coupés_, beg8tziô; vel hononk8erio.
=Cheveux=, ah8erôchia; _se faire les cheveux_, gadenonkaronch,
chadenonkaronch, hadenonkaronch.
=Chevet=, hatkonserakk8a.
=Cheville=, entoniodakk8a; _la cheville du pied; chevillé_,
hotchiharog8agué; _je cheville_, kohatchtotha; _tu_, chohachtotha,
hah8achtotha.
=Chevreuil=, chkenonton; _petit chevreuil_, 8statienha.
=Chez=, tcha; _chez lui_, tcha hononchiayen.
=Chiche=, _je suis chiche_, hagniôn, saniôn, goniôn, _vel_ hagnonchté,
sanonchté,hônonchté.
=Chichicoi=, gastah8enchera. Le chichicoi est unne gourde dans laquelle
ils mettent des grennes ou des graines de petite rassade avec laquelle
ils battent la mesure dans leur chansons. _Je bats la mesure avec le
chichicoi_, guechtah8enserondakta, chechta etc, hachtah8en.
=Chien=, tchirha.
=Chier=, _je chie_, guennidahienha, chennidahienha, hennidahienha.
=Chirurgien=, hatedgiens.
=Choisir=,
    _je choisis_, degoriachionch, dechioriachionch, dehôriachi;
    _je choisissois_, degoriachionchk8a;
    _jai choisi_, de8agoriachion;
    _javois choisi_, hadegoriachionch;
    _je choisirai_, endegorachia.
=Choquer=, offenser quelqu'un,
    _je_, kehagatha;
    _tu_, chehagatta;
    _il_, chagohatha;
    _je suis choqué, enragé etc_, degaderiatitonk;
    _je me choque_, gadathagatha, chadathagatha, hadathagatha.
=Chose=, _quelque chose_, chtenchonha; _c'est la meme chose_, sagat,
_vel_ sagâta.
=Chou=, ônon8aha, ônêch8.
=Chouette=, onh8arêre.
=Chretien=, hagri8ihi8isti, sari8ihiousti, hori8ihi8sti.
=Chute d'eau=, gaskonchiate.
=Cidre=, hoyagri.
=Ciel=, garonhiagué.
=Cierge=, ononchato guentigué ontacherodakk8a.
=Cigale=, kanenharista.
=Cigne=, héhé.
=Cigüe=, honachinra.
=Cime= _d'un arbre_, garinhaguenhiata; _la cime d'unne montagne_,
honondaguenhiâta.
=Cimetierre=, ondadenonta hachta.
=Cinq=, 8isk,_ vel_ 8ichk.
=Circuit=. _Le circuit dunne chose_, dediot8atassé.
=Ciseau=, te8asserassera.
=Citron=, fruit, oneh8ensta.
=Clair=, dehiorhatek; _clair, net_, dehiostatek; _clair, qui n'est
point troublé_, hiaté hônekhen; _clair, qui n'est point epais_, hiaté
hôssera.
=Clair de lune=, endehen tchagarakk8a sonrekha.
=Claye=, gaya8entaha.
=Clef=, enhotong8atta.
=Cligner= _les yeux_, degatkarikech.
=Clin= _d'oeuil_, deyonkkarikechta.
=Cloche=, heh8ichtondadakk8a; _je_ _vas à cloche pied_, skachidata
keng8a higué.
=Cloison=, deguensaton.
=Clos=, de8atthinrathon, clôture.
=Clou=, heronh8arodakk8a; _clou, apostume_, gog8aronda; _j'ai un clou_,
akk8arontha, sak8aronta, hakk8arontha.
=Cloue=, garonh8arôtha;
    _je cloüe_, gronh8arota;
    _tu_, chronh8arota;
    _il_, haronh8a.
=Cochon=, k8ichk8ich.
=Cocu=, honh8entog8anik.
=Coeur=, hah8eriachia; _j'ai du coeur_, gateriatha, chateriatha,
hateriata; _j'ai mal an coeur_, de8aguéch8ahatanik, _vel_
hagueriachanon8akch; _je vas à contre coeur_, hiaté 8agrih8iosek tcha
higué; _de bon coeur_, 8agrih8iosek.
=Coffre=, kahonchera.
=Cognee=, hetgikk8a hechta.
=Cogner=, _je_, koahech, choahech, ah8ahech.
=Coin=, _au_, kensakta.
=Col=, honiara.
=Colere=, _qui est en colère_, kônâk8enhi; _je me mets en colère_,
ongnak8enha; _tu_, hesanak8enha; _il_, ôhônâk8enha; _je fais metre en
colère_, kenak8atanik; _tu_, chenak8atanik; _il_, chagonak8atanik; _je
suis sujet colere_, konak8enchkon.
=Colique=, _j'ai la colique_, haguechiontanon8akch, sachiontanon8akch.
=Colle=, _de la_, 8sechta.
=Coller_,
    _je colle_, guêsechtahach;
    _tu_, chechechtahach;
    _il_, hachech.
=Collier=, parure, garinsa; _collier pour affaires_, gach8enttha;
_collier à porter_, gachaâ; _collier à lier des prisonniers_, garonkaâ.
=Colorer=, donner de la couleur, _je colore_, gassoch, chassock,
hassoch.
=Combat=, onderioch.
=Combattre=, _je combats_, gaderioch, chaderioch, haderioch.
=Combien=, tônigon; _combien d'hommes_, toni hennadi; _combien je
vous estime_, tchani gonnoronk8a.
=Comble=, _plain_, degaheron _vel_ heyotchiodziota.
=Combler=, deguechodziota, dechéchodziota, dehé etc.
=Commander=, _je commande_, kenhanha, chenhanha, chagonhanha.
=Comme= _toi_, tcha ni8t is; _comme tu voudras_, enchennontonk; _comme
si_, tcha ni8t.
=Commence=, gôssâ8a;
    _je commence_, gatierentha;
    _tu_, chatierentha;
    _il_, hatierentha;
    _je commence à jouer_, acha 8oadéguienha;
    _je commence à me guerir_, acha s8agadonhatié, vel âchaaktchirendahi.
=Comment=, hôt ni8t; _comment as tu fait cela_? hoe no8a sayerin.
=Commerce=, _je fais commerce_, gatenninonk, chatenninouk, hatenninonk.
=Commerceant=, hatenninonk.
=Commission=,
    _je donne commission_, keri8aniettanik;
    _tu_, cheri8aniettanik;
    _il_, chagorih8aniettanik.
=Commode=, ohiensti _vel_ 8yaneré.
=Commun=, _pas rare_, hiate kaguenhré.
=Communaute=, _je suis en_, de8agadiechti.
=Communier=, _je communie_, ongatkaristianhont8ach.
=Communiquer=, _je communique unne affaire_, keyarongata, cheyarongata,
chagoyarongata.
=Compagnon=, _mon_, hagué; _ma compagne_, dehagnideron, desnideron,
dehnideron.
=Comparaison=, _il n'y a pas de_, hiaté deskeri8atierin.
=Compas=, onteniendenchta.
=Compasse=, _je_, gateniendenha, chatenien, hatenien etc.
=Compassion=, _j'ai_, ketinrhek, chetinrhek, chagotinrhek.
=Complice=, _je suis_, guiataha, teha akiriô.
=Complot=, oderi8ichehiahi; _je fais complot_, gaderi8ichhach,
chaderi8ichhach, haderi8ichhach.
=Compose=, _je me compose_, gadadong8ediochta etc, _vel_
gadatnayettanik.
=Compter=, _je compte_, gassetch, sassetch, hassetch.
=Compte=, _je rends compte d'unne affaire_, skrihokta, tcherihokta,
sarihokta.
=Conclu=, parlant d'affaire, hoterih8ichiahi; _je conclus_, grihonniaha,
cherihonniaha, harihonniaha.
=Concubine=, gotchinadonk.
=Condamné=, onhad8entêthi; _je condamne_, gad8endetha, chad8endêtha,
had8en, etc.
=Conduis=, _je_, kederonné, chederonné, chagoderonné.
=Confesser= quelqu'un;
    _je confesse_, skerong8anik, scherong8anik;
    _il_, schag8rong8anik;
    _je me confesse_, skataterong8anik, tchatateron etc;
    _il se_, shataterong8a;
    _je confesse, j'avoüe_, gadatnoyotachionch, sadatnoyo etc,
hadatnoyo.
=Confiance=, _j'ai confiance en quelqu'un_, keyenni gonra nendagui.
=Confidence=, _je fais confidence_, dassetigué keyatoriennik.
=Confier=, _je me confie en, etc_, guiatahas, chiataas, chagoyataas.
=Confirme=, parlant d'affaire, _je confirme_, orih8ihio gonniaha,
chonniaha, ronniaha.
=Conformer=, se conformer   etc; _je me conforme_, kenagueranik,
chenagueranik, chagona etc.
=Confronter=, _je confronte_, keri8atakk8assek, cheri8atakk8assek,
chagori8a.
=Congelé=, hônechtô.
=Conjecture=, _je_, g8atiguerhé, g8aticherhé, g8atirerhé.
=Connoitre= quelqu'un,
    _je connois_, keyentes, cheyentes, chagoyentes;
    _je connoissois_, keyendesk8a;
    _j'ai connu_, keyendêhi;
    _je connoitrai_, enguiendenha.
=Conquester= un pais: _je conqueste_, agnatagariahon, sanatagariahon,
hanatagariahon.
=Conseil=, _je tiens_, akhachin, sahachin, ôhachin; _on tient conseil_,
kôhachin.
=Conseiller=
    _je conseille quelqu'un_, kerih8ahienstanik;
    _tu_, cherih8a;
    _il_, chagorih8a,
    _vel_ dekeyatorettanik.
=Consens=, _je_, ongatons; _tu_, hesadons, 8ehodons.
=Conserve=, _je_, hagadensetti, c'est à dire, _je l'ai caché_.
=Considere=,
    _je, je regarde_, guektonk, chektonk, haktonk;
    _je considere quelque chose, j'estime_, gnoronk8a;
    _tu_, chnoronk8a;
    _il_, honoronk8a;
    _j'ai estimé quelqu'un_, kenoronk8i.
=Consoler=,
    _je console quelq_, kenigonracheronniaha;
    _tu_, chenigonracheronniaha;
    _il_, chagonigonracheronniaha;
    _je me console_, gadatnigonracheronniaha;
    _je consolois_, kenigonracheronniahakk8a;
    _j'ai consolé_, kenigonracherôni;
    _j'avois consolé_, kenigonracheroninna;
    _je consolerai_, enknigonracheronniaha.
    _Subjonctif, je console_, id ac præs etc;
    _je consolerois_, akenigonracheronniaha;
    _j'aurois consolé_, 8akenigonracheroninna;
    _j'aurai consolé_, akenigonracheronnik;
    _je te console_, gonnigonracheronniaha;
    _tu me console_, chkenigonracheronniaha;
    _il me console_, haknigonracheronniaha;
    _je le console_, henigonracheronniaha;
    _tu le console_, hechênigonracheronniaha;
    _il le console_, hianigonracheronniaha;
    _il le console_, hônigonracheronniaha.
=Consomme=, hade8agachatti; _je consomme_, guechatta, chechatta,
hatchatta.
=Constant=,
    _je suis_, haknigonranendagui;
    _tu_, sanigonranendagui;
    _il_, honigonranendagui.
=Construire=, gonniaha, chonniaha, ronniaha.
=Consulter=, keri8ahiennik, cheri8ahiennik, chagori8ahiennik.
=Constipé=, aguidanoronk, saindanoronk, hodanoronk.
=Conte=, kagâra; _je fais un conte_, kkaratonk, chkaratonk, hakaratouk.
=Content=, _je suis_, haknigonriosek, sanigonriosek, honigonriosek.
=Contigu=, deguiateraneguen.
=Continuellement=, tiotkont.
=Continûe=, _cela_, 8agari8atatié, _vel_ 8agatatié; _je continue_,
hégadokta, héchadokta, héhadokta.
=Contraire=, _au_, hiadeskiaterih8atierin; _ce que je mange m'est
contraire_, hagoriatanik.
=Contrarie=, _je_, kerihiadakk8a.
=Contre=, degraneguen.
=Contre coup=, dedi8ttatahion.
=Contredis=, _je_, kenoyentanik,
chenoyentanik, chagonoyen.
=Contrefais=, _je_, kenagueranik, chenagueranik, chagonague etc.
=Contrefait=, _difforme_, kahetken.
=Contrepoison=, ononk8atchera, deyorenguenniou hautkon.
=Contusion=, hôtôh8a.
=Convient=, _cela_, ôrasek.
=Convent=, otihiatatoguenti otinonchiayen.
=Convier=, kenonkhé, chenonkhé, chagononkhé.
=Copeau=, ôkara.
=Coq=, kitkit katzina.
=Coquille=, ganocha.
=Coquin=, rong8odahetken.
=Corbeau=, kakaa.
=Corde=, gachira; _je corde_, kehirick, chehirick, hachirick.
=Cordon=, karonkaa.
=Cordonnier=, hattakonnich.
=Corne=, kanagâa.
=Corneille=, kagaa.
=Corps=, _mon_, haguiata, sayata, hoyâta, _vel_ guierongue, chierongué,
hayerongué.
=Corriger= quelqu'un,
    _je_, kehre8atta;
    _tu_, chere8atta;
    _il_, chagoré;
    _je me corrige_, gadatré8atta, ohadatre8atta, hadatre8atta.
=Corrompre= quelqu'un,
    _je corromps_, kenigonrodag8ach;
    _tu_, chenigonradag8ach;
    _il_, chagonigonradag;
    _corrompu, viande corrompüe_, 8aratkon.
=Coste=, os, ottêgaa.
=Coste=, _rivage_, kenhionhaktatié.
=Costé=, _le_, och8a;
    _à costé_, aktaa;
    _à côté de moi_, guiadakta, chiadakta, hoyadakta;
    _de tous côtés_, dedziaronk8i;
    _d'un autre coté_, heren hag8ata;
    _de ce côté cy_, nen hag8ati;
    _l'un a passé d'un côté, l'autre de l'autre_, 8adiaguiatenna8a;
    _de quel coté_? canen hag8a.
=Coteau=, deganessa ronh8a; _au haut du côteau_, kenhiata.
=Coton=, hoskâa.
=Cotonier=, _le_, guenhnens.
=Cotter=, degatatienach,
=Couchant=, _le_, hade8atchot8ach hag8a.
=Couché=, kendagra; _je me couche_, garatch, charatch, haratch; _je vas
me_ _coucher_, garathé, charathé, harathé.
=Coucher= en joue,
    _je_, gadesseronniaha;
    _tu_, chadesseronniaha;
    _il_, hadesseronniaha.
=Coucou=, il n'y en a point en Canada.
=Coudre=, kionchâgué.
=Coudee=, dziéhionchata, tchanions.
=Coudrier=, ostotchera.
=Coulant=, _l'eau coule_, hatnegongotta; _couler quelque chose_,
degongotta; _tu_, dechongotta; _il_, dehongotta.
=Couleur=, 8assoh8i.
=Couleuvre=, h8sarista.
=Coulisse=, hatnegongottakk8a.
=Coup=,
    _je donne un coup_, keyenta, cheyenta, chagoyenta;
    _je donne un coup de pied_, keyarasint8ach, cheyarasint8ach,
chagoyarasint8ach;
    _coup de poin_, kegonrk8a, chegonrk8a, chagogonrk8a;
    _faire coup_, gata8ent8a, chata8ent8a, hata8ent8a;
    _à coup seur_, hiate ha8et ayagoyéh8a;
    _je donne un coup d'oeuil_, keyatkarisatta;
    _tu_, cheyatkarisatta;
    _il_, chagoyatkarisatta.
    _Coup sur coup_, deguiad8ennaseratié;
    _faire manquer le coup à quelqu'un; je fais etc_, keyatôriennik,
cheyatoriennik, chagoya;
    _je manque mon coup_, sagat8atta, sachatt8atta, sahat8âtta;
    _je vais faire coup   un parti que je rencontre et que je fais
relacher en lui donnant un prisonnier_, keyatah8ent8asé,
cheyatah8ent8ase, chagoyata.
=Coupé=, degayagui; _je coupe_, deguiakch, _vel_ krenach, chrenach;
_il_, harenach; _une couppe de bois_, kôroho.
=Courage=, tchiaguen;
    _je prend courage_, haguedzieguen;
    _tu_, sadgiaguen;
    _il_, hadgiaguen;
    _je perds courage_, gatchentha, chatchentha, hatchentha;
    _je donne courage_, kehedgiaronk;
    _tu_, chehedgiaronk;
    _il_, chagohed;
    _j'ai du courage_, hiate h8kk8eniak;
    _tu as_, hiaté sag8eniat.
=Courant de l'eau le=, hona8até.
=Courbé=, deyagotchakton;
    _je me courbe_, degatchaktonch;
    _tu_, dechatchaktonch, dehatchaktonch.
=Courir=,
    _je cours_, ktakhé, chtakhé, hatakhé;
    _je cours contre un autre_, haguiareron;
    _vous_, dedziareron;
    _ils_, dehiareron;
    _le bruit court_, 8aterih8ines;
    _je suis leger la course_, guianôré, chianoré, hianôré.
=Court=, 8ag8a; _s'arester court_, guiatatinehta, chiatatinehta,
hayatatinehta.
=Cousin=, guiarasé; _ma cousin_, aguiarasé.
    _Remarque_. Ils appellent cousin les enfans d'un frere et d'unne
    soeur, car ceux des deux freres ou de deux soeurs, sont freres et
    soeurs.
=Cousu=, kanigon.
=Couteau=, assaa; _mon couteau_, haggassaa, sassaa, hossaa.
=Couter=, _cela coute beaucoup_, hossencherô8anen; _cela coute tant_,
nêtô niô serenchera.
=Coutume=, _c'est la coutûme, sahagoyerat; _c'est ma coûtume_,
saonguierat; _c'est ta_, sasayerat; _c'est sa etc_, sahoyerat.
=Couvent=, voyez _convent_.
=Couver=, _je couve_, gatinnachin, chatinnachin, hôtinnachin.
=Couvercle=, hekohronta.
=Couvert=, _ _, enguié; _je me mets couvert_, enguié heguieuha, enguié
hechienha, enguié heyayenha.
=Couverture= _de maison_, hononcha kohronsta; _couverture de lit_,
ôyenchera.
=Couvrir=,
    _je me couvre_, gatkohronch;
    _tu_, chatkoronch;
    _il_, hatkohronch;
    _je couvre quelqu'un_, kekohronch, chekohronch, chagokoh;
    _je couvre un mort_, a8enheyonda (_un mort_) keh8asset, (_je
couvre_), cheh8assek, chago8assek;
    _je m'achette de quoi me couvrir_.
=Crachat=, hôtkra.
=Cracher=,
    _je crache_, gnitchkrondies;
    _tu_, chnitchkrondies, hanitchkrondies;
    _je crache sur quelqu'un_, kenitchkrondies, chenitckkrondies,
chagonitchkrondies.
=Craindre=,
    _je crains quelqu'un_, ketag8as, clietag8as, hôtag8as;
    _je crains_, agatterons, satterons, hôtterons.
    _Remarque_. Apret le verbe craindre lorsqu'il suit le _de_ et le
    _que_ accompagnez d'unne seule négation, comme: _Je crains que tu ne
    tombe_, on tourne, _je crois que tu tomberas_.
=Crampe=,
    _j'ai la crampe_, hegatchichtenhi;
    _tu_, satchichtenhi;
    _il_, hotchichtenhi.
=Crâne=, hononhaa.
=Crapaux=, nonsk8arag8aronton.
=Craquer=, _cela craque_, 8akk8aniakch
=Crasse=, hostag8a.
=Crasseux=, _je suis_, hâgnestag8ara, sânestag8ara, hônestag8ara.
=Crayon=, heyatongkk8a.
=Creature=, agong8é.
=Creature=, onton8entgionni tchi (_de tout temps_) hanagueré (_né_);
hag8eguinhehochhiahi, (_il a tout fait_.)
=Credit=,
    _j'achepte   crédit_, onkkarotanik
    _on me prete_; hèsakarotanik
    _on te prete_; honhakarotan _on lui prete_;
    _je vend à credit_, kekarotanik, chekarotanik, chagokarotanik.
=Creste=, ogbdgiahra.
=Creve=, dehodiatanegaron; _crevé de manger_, honattiagui;
    _se crever de manger_, guennattiakch, chennattiakch, hennattiakch;
    _je creve quelque chose_, degranegaronch;
    _tu_, dechranegaronch;
    _il_, deharanegaronch;
    _je creve les yeux_, kegattah8enhionch;
    _tu_, chegattah8enhionch;
    _il_, chagogattah8enhionch.
=Creuse=, 8chtonni;
    _je creuse_, kehatonniaha;
    _tu_, chehatonniaha;
    _il_, hachaton.
=Creux=, 8chaté.
=Cri=.
    _Je fais un cri de joie_, degadondarikta;
    _tu_, dechadondarikta;
    _je fais un cri de nouvelle_;
    _tu_, de8akkenhrêtta;
    _il_, dehokkenhretta;
    _je fais le cri_, gat8ennotin;
    _tu_, chat8ennotin;
    _il_, hat8ennôtin;
    _je fais un cri mort_, kenhré;
    _tu_, chenrhé;
    _il_, ahenhré.
=Crier=,
    _je crie_, _je piaille_, degarsint8ach;
    _tu_, decharsint8ach;
          deharsint8ach.
=Criard=, _enfant_, gôdziadanen.
=Crible=, deyagongottakk8a.
=Crime=, _je fais un crime_, degaderi8at8atta, dechaderi8atouatta; _il_,
dehaderi8a8atta.
=Crin=, karondanenk8ik ah8erôchia.
=Cristal=, otkonchotchera.
=Crochet=, gatziontkâ; _je fais un crochet_, gatziontkaronniaha; _tu_,
chat etc; _il_, hat etc.
=Cruche=, deyotkchakton.
=Crocodille=, totich gona (id.) _gros lezard_
=Croire=. _On croit_, enrhé; _je crois que oui_, hia; _je crois_,
guerhé, cherhé, rerhé.
=Croiser=, deguiasseraha; _tu_, dechiaperaha; _il_, dehayasseraha;
_croisé_, degayasserah8i.
=Croissant=, _le_, ason te... hoterakk8ichiahy.
=Croitre=, grandir, _je crois_, gatotiach, chatotiach, hatotiach.
=Croix=, degayachonda.
=Croque=,
    _je_, gadenotziotta;
    _tu_, chadenotziota;
    _il_, hadenotziota.
=Crosse= _à jouer_, kanhia... dechiont chik8ahechtakk8a; _je joue à la
crosse_, de8agatchikk8ahé, dechatchikk8ahé, dehatchikk8ahé.
=Crote=, 8dara; crotté, 8dararigui.
=Crotter=, _je me crotte_, gadattarach, chatattarach, hatattarach; _je
crote quelqu'un_, ketarach, chetarach, chagotarach.
=Croupe=, 8hacha.
=Croupi=, _eau croupie_, hiate 8atnegaktendionch.
=Croupion=, v. _croupe_.
=Croûte= _de pain_, ona8enkâa; _croûte de neige_, ah8enssere.
=Croyable=, ah8et, _vel_ ôyendet.
=Crud=, hong té.
=Cruel=, honiagasté.
=Cul ou cu=, hotchig ra.
=Culbute=, _je fais la_, deguennonh8é deriakch.
=Cueillir=, gueg8ach, cheg8ach, hag8ach, _vel_ gnong8entch,
chnong8entch, hanong8entch.
=Cuillier=, hatog8atchera.
=Cuir=, guennonk.
=Cuire=, _je fais_, krittha, chrittha, harittha; _cela est cuit_,
karitthi, _vel_ hi8ri; _cela me cuit_, hagronk8anik.
=Cuisse=, honitcha.
=Cuit=, hi8ri.
=Cuivre=, kanadzia (_à chaudiere_) 8teguentchera (_fer._)
=Culotte=, hetnatchochta.
=Cultiver= la terre; _je cultive_, guient8ach, chient8ach, hayent8ach.
=Cure dent=, ondenotahag8atta, ondenodziaguèh8attakk8a.
=Cure oreille=, ondadahontagueh8atakk8a.
=Curieux=,
    _je suis_, gatarondonchkon;
    _tu_, chatarondonchkon;
    _il_, hatarondonchkon.
=Cygne=, hehé.


                               =D.=


=Daguet=, _jeune cerf_, tch8garakak ganachasadegna.
=Dame=, rhôna; _les dames_, _les enciennes_, honatonhîsen.
=Damné=, onechon... dehatonhonkariakch; _je me damne_, onechon (_enfer_)
gatatiadondietta.
=Demoiselle=, echenno8anen gonhadektont, gakchagona.
=Danger=, deyodenonhianitti tcha guideron.
=Dans=, hagonh8a; _dans l'espace de etc_, ne s'exprime point.
=Danse=, ônonnia.
=Danser=,
    _je danse_, gnoniaha, chnonniaha, hanonniaha;
    _je danse la decouverte_, gattonk8ayenha;
    _tu_, chattonk8ayenha;
    _il_, hattong8at;
    _je danse le calumet_, guenereg8arahech;
    _tu_, chenereg8arahech;
    _il_, haneré etc;
    _je danse en rond_, gastoroch, chastoroch, hastoroch;
    _je danse la medelline_, khidoch, chidoch, haidoch;
    _j'ai envie de danser_, gnonnianonakch;
    _tu_, chnonnianonakch;
    _il_, hanonnianonakch;
    _je danse_, degatk8a, dechatk8a, dehatk8a;
    _je danse bien_, gnonniahienk;
    _tu_, chnonniahienk;
    _il_, hanonniahienk.
=Dard=, hetgiondohiag8atta.
=Darder=,
    _je darde_, kagatta, chagatta, hagatta;
    _je darde de poisson_, kedgiondôhiag8ach;
    _tu_, chedgiondohiag8a,
          hedgiondohiag8ach.
=Dartre=, _j'ai unne_, hagneyonchk8aa.
=Davantage=, hiss8a.
=De=. Il est mal de mentir. _De deux jours l'un_, skata8endah8ettaah8i;
_de trois en trois_, achenchon; _je souhaite de le connaitre_, gueché
aheyentenha.
=Dé= _jouer_, oninchtau.
=Dé= _coudre_, onniahahakk8a.
=Debaler=,
    _je debale_, gatak8arichionch;
    _tu_, chatakk8a;
    _il_, hatakk8a.
=Debander=,
    _je me debande_, gadekachionch;
    _tu_, chadekachionch;
    _il_, hadekachionch;
    _nous nous sommes débandés_, deong8adekachion.
=Debarbouille=, _je me_, gatkonchôharech, chakoncho, hatkonchoharch.
=Débarque=, _je_, gadidakksa, chadidakk8a, hadidakk8a.
=Debarasse=, _je_, herengakk8itahronk; _tu_, herenchakk8itahront,
herenhakk8ita etc.
=Debats=, _je me_, gatoriahronk, chatoriahronk, hatoriaheronk.
=Debauché=, nhadehori8ahienton, gari8ahetkenchera.
=Debauche=,
    _je_, kenigonrodag8ach;
    _tu_, chenigonrodag8ach;
    _il_, chagoyonigon.
=Debille=, _je suis_, haguiataguenheyon, sayataguenheyon; _il_,
hoyataguenheyon.
=Debonder= _un baril_, kchirodag8ach, tchirodag8ach, hatchirodag8ach.
=Deborder=. _Cela deborde_, heyôhnentonk; _la riviere est debordée_,
hôhuôtondié, _vel_ hotnega8enrati.
=Debouche=, skachiharong8en;
    _je debouche_, kchiharong8ach;
    _tu_, tchiharong8ach;
    _il_, hatchiharong8ach.
=Debourbe=, odaraguenhi; _se debourber_, htaraguens; _tu_, chtaraguens;
_il_, hatharaguens.
=Debouter_,_ cela deboute_, hodokta.
=Debrouiller=, _je_, degoriachioch, dechoriachionch, dehoriachionch.
=Deça=, _en deça_, gârô ahongottakk8i.
=Decachete=, kesechtagatchonh; _tu_, chesechtagatchonch; _il_,
hasechtagat etc.
=Decampe=, _je_, degnatakk8a, dechnatakk8a, dehanatakk8a.
=Decapite=, _je_, keniariakch, cheniariakch, chagoniariakch.
=Deceinds=, _je me_, gatag8arichionch, chatag8arichionch,
hatag8arichionch.
=Deceler=, voyez _decouvrir_.
=Decembre=, _le mois de_, dziotoréha.
=Dechaisne=, _je_, dekch8ichton dag8ach, dechch8iston dag8ach,
dechagah8iston dag8ach.
=Decharger=,
    _je me_, _présent_, hagattrennayenha;
    _temps passé_, 8agatrenayen;
    _tu_, satrenayen;
    _il_, hatrenayen;
    _je decharge quelq_, kehré na 8asek,
    _j'aide à decharger_ vel keguettachionch
    _je decharge_ melius;
    _je decharge mon coeur_, dagri8achatta tcha ni8aknigonraroten.
        (_je dis tout ce que je pense_.)
=Decharge=, _unne decharge de coups de fusil_, sadiechonra 8atton.
=Dechausser=,
    _je dechausse_, dekerattachionch, decherattachionch,
dechagorattachionch;
    _je me dechausse_, degarattachionch;
    _tu_, desarattachionch;
    _il_, deharattachionch.
=Dechire=, ôteradzion; _je dechire_, gratzionch, chratzionch,
haratgionch.
=Decide=,
    _je_, hadeg8ennagonda, hadechoeennagonda, hadehah8ennag etc;
    _l'affaire est decidée_, onen gori8ichiahi.
=Decloue=, hoteronh8arondag8en;
    _je decloüe_, kronh8arodag8ach;
    _tu_, chronh8arondog8ach, haronharondag8ach.
=Decocher=, _je decoche une fleche_, guiag8ach, chiag8ach, hayag8ach.
=Decolle=, _je_, skanendachionch, chranendachionch, haranendachionch.
=Deconcerté=, g8atihôdetcha... hôtaa; _je deconcerte_, kedechta,
chedechta, chagodechta.
=Decouds=, _je_, kenikong8ach; _tu_, chenikong8ich, chagonikong8ach;
_decousu_, kanikong8en.
=Decourage=, _je me_, voyez _courage_.
=Decours= _de la lune_, ni8ennita guenhiata.
=Decousu=, kanikonig8en.
=Decouvert=, _parti decouvert_, onhatikakkenion; _je vas   la
decouverte_, 8agatkatahné, satkatahné, hatkatahné.
=Decouvrir=,
    _je decouvre_, kagakkennionch, chegakkennionch, chagogakken;
    _je decouvre_, _j'ote une couverture_, keh8asseronch,
cheh8asseronch, chagoh8asseronch; _je decouvre_, _je decele une
affaire_, _je m'aperçois de ce qu'il faut faire_, grihorens, chrihorens,
harihorens.
=Decrasse=,
    _je_, guestag8aragueh8ach;
    _j'essuie la crasse_, vel guestag8aroharech;
    _je lave la crasse_; _je me decrasse_, gadatestag8aroharech,
chatadestag8aroharehi.
=Decrepit=, _je suis_, gadiadichchiahi, sadiadichchiahi,
hodiadichchiahi.
=Decroché=, ganiondag8en; _je decroche_, kniondag8ach, chniondag8ach,
haniondag8ach.
=Decrotte=,
    _je me_, gadatetarague8ach;
    _tu_, chadatetarague8ach;
    _il_, hadatetarague8ach.
=Dedaigne=,
    _je_, kguenranik, chguenranik, haguenranik;
    _je suis dedaigneux_; kguenranichkon, cheguenranichkon,
haguenranichkon.
=Dedans=, âgônh8a.
=Dedis=,
    _je me_, sagatadennoyenta, sachatadennoyenta, sahadennoyenta;
    _je dedis quelqu'un_, kennoyentanik, chennoyentanik,
chagonnoyentanik.
=Deffais=, _je_, skegatchonch, tchegatchonch, shagatchonch.
=Deffaut=, _j'ai des deffauts_, hade8agri8ahienton-8ahetken.
=Deffends=,
    _je_, keyarichta, cheyarichta, hayarichta;
    _je deffends quelqun_, kenhek, chenhek, chagonhek.
=Deffendu=, _cela est_, h8ati hah8enré.
=Deffi=, _je fais un deffi_, gatongarotha, hatongarottha.
=Defier=, _je me defie de_, kenigonrattag8as, chenigonrattag8as,
chagonigonra etc.
=Defoncé=, hotenerarichchon; _je defonce_, kenererarichchonch,
chenererarichchonch, hanererarichchonch.
=Defriché=, kahentonni; _je defriche_, kendonniaha, chendonniaha,
ahentonniaha.
=Defunt=, kôgahiondon.
=Degager=, _se degager de_, deskatatiadakk8a, detchatatiadakk8a,
dethatatyadakk8a; _degager quelq. chose_, deskek8a (_je retire_)
kagaranonna (_mes gages_).
=Degel=, _le_, ganonniana8enha; _cela est degelé_, ononniana8en; _je
fais degeler_, gnonniana8enta; _tu_, chnonniana8enta, hanonniana8enta.
=Degoûté, _je suis_, hiachtenté s8akkah8ach, hiachtentesakah8ach;
_degouter, cela degoute_, 8atchahonnionk.
=Degraisser=,
    _je degraisse de la viande_, deguendonseraguenseronch;
    _je degraisse_, knagueh8ach;
    _tu_, chnagueh8ach;
    _il_, hanague8ach.
=Degré=, _un_, heratinchta.
=Deguisé=, hoya ni hodiadodinchti;
    _je me deguise_, hôya niguiadotinchta;
    _tu_, hoya ni sayadotinchta;
    _je deguise ma pensée_, keri8asetta tcha ni8ak (_ma pensée_)
nigonrotin.
=Dehors=, asté.
=Deja= ou _desja_, onenniguéken.
=Dela=, tô; _audela_, chihag8a; _il s'ensuit dela_, on tourne _cela est
cause_.
=Delassé=, hiaté s8aguechkenhyon; _je me delasse_, (voyez _se reposer_,)
gatonrichchenha, chatonrichchenha, hatonrichchenha.
=Delayé=, de8a8enrié; _je delaye_, dega8enriek, decha8enriek,
dehah8enriek.
=Deliberer=, _je delibere_, deguiatoretta, dechiatoretta, dehayatoretta.
=Delicat=, _je suis délicat_, hakkoniench, sakonniench, hakkonniench.
=Delier=, _je delie un prisonnier_, kecharondag8ach, checharondag8ach;
_il_, chagocharondag8ach; _je delie_, grinchionch, chrinchionch,
harinchionch.
=Deluge=, _le_, tchi honodonnion 8entziag8egui, _vel_ sahonnonha
sentgiag8egui.
=Demaillote=, _je_, kerhonchera gatchonch, cherhonchera gatchonch,
harhonchera gatchonch.
=Demain=, hiourhenna; _apres demain_, endgi8rhenna, _vel_ oyahi8rhenna.
=Demande=, _je_, kneganik, chneganik, haneganik.
=Demanger=, _cela demange_, horok8at; _cela me demange_, hagronk8anik.
=Demarche=, hayana; _belle demarche_, hayanio; _mauvaise demarche_,
hayanahetken.
=Demate=, oderondodag8en, ontiercherodakk8a; _j'ai dematé_,
ongaderondodag8en, hesaderondodag8en; _il_, hotonderondag8en.
=Demesle=, _je_, degorachionch, dechorachionch, dehorachionch.
=Demembre=, _je_, hagatchioha, satchioha, hatchioha.
=De même=, sagat _vel_ netô niont.
=Dementir=, _je dements quelqu'un_, kenoyentanik, chenoyentanik,
chagonoyentanik.
=Demettre=, _je me suis demis le bras_, hagnentchanihi; _tu_,
sanentchanihi, honentchanihi.
=Demeure=, _je_, tguideron, tchideron, thenderon. _Ma demeure_, v. _ma
cabanne_.
=Demi=. _à demi_, achênnonk; _fait à demi_, achennonk n8ahokten.
=Demoli=, ôtkatehon; _je demolis_, kkatchonch, chkatchonch,
shakatchonch.
=Demon=, nechchonrhônon.
=Denoter=, _je denote quelqu'un_, keyatanota, cheyatanota,
chagoyatanota.
=Denoué=, ganosk8arodag8en; _je noue_, gnosk8arodag8ach _vel_
krinchionch.
=Dent=, honozzia; _j'ai mal aux dents_, hagnogariakch; _j'arache une
dent_, ken8tgiodag8ach, chen8tgiodagsach, chagon8tgiodag8ach.
=Depescher=, _je depesche quelqu'un_, dekenon8ariahatanik etc; _je me
depesche_, de8aknon8ariahens, desanon8ariahens, dehonon8ariahens.
=Depeint=, _homme depeint_, heyataa, kahiaton (_depeint_) _vel_
gayanati; _je depeins_, kianata, chianata, hayanatha.
=Depenser= son bien; _je etc_, gadek8ichiach tcha ni 8aguien; _tu manges
tout ce que tu as_, chatek8ichiach tcha ni sayen.
=Depeuplé=, ondaton8entgiattonti; _je depeuple_, keyon8entgiattonta,
cheyon8entgiattonta, chago8entgiattonta.
=Deplacé=, herenskayen; _je deplace_, herenheskienha, herenhetchienha,
herenhehayenha.
=Deplais=, _je_, tournez _on me hait_, voyez _hair_.
=Deplanté=, skahniodag8en; _je deplante, keniodag8ach, cheniodag8ach,
shaniodag8ach.
=Deplorer=, _je deplore mon sort_, gatadenhatinha etc.
=Deploye=,
    _je_, ktag8arichionch;
    _tu_, chtag8aririonch;
    _il_, hatag8ari etc.
=Depouillé=, ondat8asseronh8i;
    _je depouille_, keh8asserach, cheh8asserach, chagoh8asserach;
    _je me depouille_, gad8assaronch, chad8asseronch, had8asseronch.
=Depuceler=, dekeyahariak.
=Depuis q=, tôqué; _depuis quand_, sentonké.
=De quoy=? hôt.
=Deraciné=, gakterodag8en; _je deracine_, kterodag8ach, chterodag8ach,
hakterodag8ach.
=Derangé=, _je derange_, voyez _deplacer_, _vel_ herenkah8ittaheronk.
=Derechef=, hoyag8a.
=Dernier=, _le plus jeune_, hocht8i; _je suis le dernier_, onaguenhigue,
onaguenhiches, onaguenhires.
=Derobe=, _je_, kenenchk8ach, chenenchk8ach, hanenck8ach; _à la
derobée_, dassettigué.
=Derouille=, _je_, kechkenserague8ach, chechenserague8ach,
hachkenserague8ach.
=Deroule=, _je_, k8enonniachonch, ch8enonniachonch, hah8enonnia.
=Derriere=, onaguen hag8a; _derriere moi_, knaguen hag8a, _vel_ kechonné
hag8a; _derriere toi_, chnaguen hag8a, _vel_ chechonné hag8a; _derriere
lui_, honaguen hag8a, _vel_ hechonné hag8a.
=Dez que=, tôke g8ato.
=Desacoutume=,
    _je me_, s8agrihondies;
    _tu_, dzisarihondies;
    _il_, shorihondies.
=Desaltere=,
    _je_, keyonriana8enta;
    _tu_, cheyonriana8enta, chagoyonriana8enta;
    _je me desaltere_, gadatoriana8enta;
    _cela desaltere_, ahonriana8ent.
=Desaprouve=, _je_, voyez _je blame_.
=Desarme=, _je_, kek8ach ondatienta, chek8ach ondatienta, chagog8ach
ondatienta.
=Desavoue=, gatonhiha, chatonhiha, hatonhiha.
=Descend=, _je_, gatk8enenta, chatk8enenta, hatk8enenta.
=Descente=, 8hahasnenti, id. _chemin qui descent_; _descente de boyaux_,
hanhonchagonh8a hehio sens, nioyonrassa.
=Desemplir=, v. _vider_.
=Desenflé=, hiate dziodo8a, godo8achion; _je desenfle_, skado8achionch,
tchado8achionch, shodo8achionch.
=Desennuie=, kenigonroriaha, chenigonriaha, chagonigonroriaha.
=Desensorceler=, skedgiens ondatahennaha8inna, (_je gueris le sort
qu'on lui a jetté_.)
=Desenyvre=, _je me_, s8agattoguen hatié hagnon8ahatonhihna, (_ie
ratrape l'esprit que le vin m'avoit ôté_); _je desenyvre
quelqu'un_, kenigonrondahach, chenigonrondahach, chagonigonrondahach.
=Desert=, kayent8i, _vel_ kayentayen.
=Deserte=,
    _je_, kentonniaha, chendonniaha, ahendonniaha;
    _je deserte_, _fuis_, gadiadattonta, chadiadattonta, hadiadattonta,
    _vel_ skeniaguens, tcheniaguens, sheniaguens.
=Desesperé=, honigonkenhêyon;
    _je suis au desespoir_, haknigonkenhêyon;
    _je me desespere_, _je m'afflige_, 8aguennigonriakch,
    _vel_ haguennigonkenheyon;
    _j'en desespere_, g8ati8aguennigonriagui;
    _je mets au desespoir_, kenigonkenheyata, chenigonkenheyata,
chagonigonkenheyata.
=Deshabille=,
    _je me_, gat8asseronch, chat8asseronch, hat8asseronch;
    _je deshabille_, ke8asseronch _vel_ keyata8ittachionch.
=Deshonore=,
    _je_, keyatehata, cheyatehata, chagoyatehata;
    _je me deshonore_, gadatatehata, chadatate, hadatatohata.
=Desja=, _vite_, hôchnôre.
=Desir=, _je desire_, garaganhek, charaganhek, harayanhek.
=Desobeis=, _je_, ke8ennondies, che8ennondies, chago8ennondies.
=Désolé=, voyés _affligé_.
=Désordre=, deyahonniagak.
=Desormais=, entkenhatié.
=Dessossé=, gachtiendatakk8en; _je dessosse_, guechtiendag8ach,
chechtiendag8ach, hachtiendag8ach.
=Dessechée=, _viande_, 8h8aratin; _je fais dessecher_, guerhata,
cherhata, harhata.
=Dessein=, _j'ai_, guerhé, cherhé, rerhé; _à dessein_, ti ha8etti;
_sans dessein_, chkènon.
=Dessale=, hiate dziodchiketta; _je fais dessaler_, gnana8enta,
aontedziketa hendachia.
=Desserré=, karodinchti; _je desserre_, krodinchta, chrodinchta,
harodinchta.
=Dessine=, _je_, guianata, chianata, hayanata.
=Dessoudé=, tiodassonderag8en;
    _je dessoude_, gassonderag8ach;
    _tu_, chassonderag8ach;
    _il_, hassonderag8ach.
=Dessous=, hagonh8a.
=Dessus=, hentken; _par dessus_,----.
=Destin=, _c'est mon destin_, ha8eri, tchani8aguiadodenchti.
=Desunir= les esprits, _je desunis_, dekenigonrakachionch,
dechenigonrakachionch, dechagonigonrakachionch.
=Detacher=, hoterinchion; _je detache_, krinchionch, chrinchionch,
harinchionch.
=Determiné=, _homme determiné_, hiachtente hattag8as; _je me
determine_, gatadenigonrichhkch, chatadenigonrichhach.
=Deterré=, _mort deterré_, ondatchatong8en; _je deterre un mort_,
kechatong8ach, chechatong8ach, chagochatong8ach; _je deterre quelq.
chose_, kech8ahens, chech8ahens, hach8ahens.
=Detorse=, _j'ai une_, hagatcharakkiagui.
=Detortille=, kah8adasechon; _je detortille_, k8adachechonch,
ch8adachechonch, hah8adasechonch.
=Detour=, heren nhéyontronhag8en; _je prend un detour_, heren
hengatronhag8a, heren8achatronhag8a.
=Detourne=,
    _je_, heren hekkattha;
    _tu_, herenhechkattha;
    _il_, herenhehagattha;
    _je me detourne_, herenskatkattha, harenhechatkaktha,
herenhehatkattha.
=Detrempe=, _je_, gnana8enta, chnana8enta, hanana8enta; _detrempé_,
ganana8enti.
=Detroit=, _un_, dehi8tah8é.
=Detruis=, _je_, ga8ent8ach, cha8ent8ach, ha8ent8ach.
=Devancer=, _je devance a la course_, keyatongottanik, cheyatongottanik,
chagoyatongattanik.
=Devant=, ohenton;
    _je vas an devant_, keyaterattanihé;
    _tu_, cheyaterattanihé;
    _il_, chagotterattanihé.
=Developpe=,_je_, guerhorochionch, cherhorochionch, rerhorochionch.
=Deviens=, _je_, ne se dit point seul, le mot hatié s'exprime. Ex. _je
deviens fort_, dakk8ichchere-hatié; _quesque cela deviendra_, hôt
nenhiohia-tah8enha.
=Deüil=, _je suis en_, hagaterenhich, saterêhich, hoterehich.
=Devin=, hatadotha kenoyatachionch, (_je devine la pensée d'un autre_.)
=Devine=, _je_, gatadotha, chatadotha, hatadotha.
=Devisage=, _je_, dekekoncharitta, dechekoncharitta, dechagokoncharitta.
=Deviser=, _je_, gataaron, chataaron, hotaaron.
=Devoile=, _je_, kkorochionch, chkorochionch, hakorochionch.
=Devoir=, _c'est mon devoir_, i hagri8a; _je dois, on m'a presté_,
onkkarotanik, hesakarotanik, onhakarotanik; _je dois aller_, enguetta,
enchetta, enretta; _il est de mon devoir_, hagataderi8ahienni.
=Devore=, onhayatagarien; _je devore_, keyatagariakch, cheyatagariakch,
chagoyatagariakch.
=Devot=, g8ri hiousti.
=Deux=, tegni;
    _deux hommes_, dehiatague;
    _tous deux_, tedziaren;
    _deux animaux_, degayatagué;
    _lequel des deux_, chonnen dehiatagué;
    _de deux jours l'un_, hah8endah8ettahah8i.
=Dextre=, main dextre,
    _mon_, keyennerekk8i;
    _ton_, cheyenerekk8i;
    _son_, hayennerekk8i.
=Diable=, nechchonronon.
=Diamant=, ganenhya nôron.
=Diarée=, dehiagotiatongotta.
=Dieu=, garonhiague, onh8ennagueratti; _je prie Dieu_, gaterennayenha.
=Diffamer=, v. _deshonorer_.
=Differemment=, hoyadzik.
=Different=, _cela est different_, tigâté.
=Difference=,_ je fais de la_, hiate degayondaa; _tu_, hiate
dechayondaa; _il_, hiate dehayondaa.
=Difficile=, onhit; _cela m'est trop_ _difficile_, haguenhittanik,
sanhittanik, honhittanik; _difficile à dire_, honhit ayaheron.
=Digne=, _il est digne de commander_, hotoguentina endiokk8enha 8is; _je
suis digne_, haktoguenti, satoguenti, hotoguenti.
=Digue=, deyosseraronh8a _vel_ osseré.
=Diligent=,
    _il est_, hahniahnoré;
    _je suis_, guehniahnore;
    _tu es_, chehniahnore;
    _je me diligente de faire_, guechchnore, chechchnore, hachnore;
    _je me diligente de dire_, gad8ennachnoré, sad8ennachnoré,
had8ennachnore;
    _je me diligente de marcher_, aguianadet, sayanadet, hoyanadet,
    _vel_ guianoré, chianoré, hayenoré.
=Diminue=, cela diminue, _je diminue quelque chose_, guecht8ata,
checht8ata, hacht8ata.
=Dire=,
    _je dis_, gatonk, chatonk, hatonk;
    _je dis à quelqu'un_, keyatonsek, cheyatonsek, chagoyatonsek;
    _je dis_, guiheron, chiheron, honheron;
    _je disois_, gatonkk8a, chatonkk8a, hatonkk8a;
    _j'ai dit_, 8aguen, isen, ha8en;
    _je dirai_, enguiheron, enchiheron, enhenheron;
    _je dirois_, aguiheron, achiheron, ahenheron;
    _j'aurois dit_, aonguenna, ahesenna, aha8enna;
    _j'aurai dit_, enguiheronk, enchideronk, enhenheronk.
    _On dit_, hiondonk;
    _je te dis_, gonyatonsek;
    _tu me dis_, chkatonsek;
    _je luy dis_, heyatonsek;
    _il me dit_, hagatonsek;
    _tu lui dis_, hechatonsek;
    _il te dit_, hyatonsek;
    _il lui dit_, hotonsek;
    _je t'ai dit_, gonyatonsehi;
    _tu m'as dit_, chkatonsehi;
    _je lui ai dit_, heyatonsehi;
    _il m'a dit_, hagatonsehi;
    _tu lui as du_, hechatonsehi;
    _il t'a dit_, hiatonsehi;
    _il lui a dit_, ahotonsehi.
=Discontinue=, _je_, saguennirhen, sachennirhen, sahennirhen.
=Discorde=. _La discorde est entre eux_, hotiri hôte, _vel_
dehonaderih8ah8enné.
=Discours=, gari8a.
=Discret=, hori8anoronk.
=Discourir= _en public_, hagatetaha; _tu_, sataa; _il_, hotaa,
kahacheragonh8a; _discourir_, haguetaron; _tu_, sataron; _il_,
hotaron.
=Disculpe=, _je me_, s8agri8ag8adag8en, hagri8ahechtihna.
=Disert=, _eloquent_, harih8ayenk.
=Disette=, _je suis en_, haguiech8as; _tu_, sayèh8as; _il_, hoye8as.
=Diseur=, _harangueur_, ha8ennotatiésonk.
=Disparu=, _cela a_, g8aton sah8atton; _je disparois_, tonsagadiadatton,
donsachadiadatton, _vel_ donsagatton, donsachatton; _il_, donsachatton.
=Dispersé=, _on les a_, dehonhanareniati; _je disperse_, dekeyareniata,
decheyareniata, dechagoyareniata.
=Dispos=, voyez _agile_, hoyadadet.
=Dispose=, _je me,   etc_, gasseroniaha, chasseroniaha, hasseroniaha.
=Dispute=, degadatchach, dechadatchach, dehadatchach.
=Dissemblable=, hia deskiatierin.
=Dissimule=, harih8asetta; _je dissimule_, grih8asetta, cheri8asetta,
harih8asetta.
=Dissipe=, _je_, gnagorach, chnagorach, hanagorach.
=Dissous=, _je_, gassonderag8ach, chassonderag8ach, hassonderag8ach.
=Dissolu=, hôtassonderag8en.
=Dissuade=,
    _je_, dekenigonratenionch;
    _tu_, dechenigonratenionch;
    _il_, dechagonigonra etc.
=Distance=, tcha na deguiatere; _il y a 20 pas de distance_,
deyeyanassen tcha na deguiatere.
=Distinctement=, _cela paroist distinctement_, heyoyendet, hehiohiendat;
_je parle distincte etc_, tchôtah8ente tcha haguetaa.
=Distinguer=, _je distingue quelq chose_, hekeyendes, hechiendes,
hehayendes.
=Distrais=, _je distrais quelqu'un_, kenigonra8enriaha,
chenigonrah8enriaha, chagonigonrah8enriaha.
=Distribue=, _je_, gatenras, chatenras, hatenras.
=Dit=. _Cela est dit_, honen ga8en.
=Diversement=, _on en parle diversement_, hoya na dehiontonhronk.
=Divertis=,
    _je_, kenigonroriaha;
    _tu_, chenigonroriaha;
    _il_, chagonigonroriaha.
    _Je me divertis_, gadatnigonroriaha;
    _tu_, chadatnigonroriaha;
    _il_, hadatnigonroriaha.
    _Cela est divertissans_, honigonroriat, _vel_ a on8es 8at.
=Divin=, hotoguenti.
=Divisé=, degakachion; _je divise_, dekekachionch, dechekachionch,
dehakachionch; _les sentiments sont divisés_, dehotinigonrakachion.
=Divulgué=, kanhoanatti; _je divulgue une affaire_, krihôanatta,
chrihôanatta, harihoanatta.
=Dix=, 8assen,
    _dixieme. De dix en dix_, 8assen chon;
    _dix sept_, 8assen tchiatak kahré;
    _dix huit_, 8assen tegueron kahré;
    _dix neuf_, 8assen 8aderon kahré;
    _dix mille_, 8assen ni8enniaé serassen;
    _dix fois_, 8assen nion;
    _dix jours_, 8assen ni8entagué;
    _dix mois_, 8assen ni8enni;
    _dix ans_, 8assen nikaguenhagué.
=Docille=, _je suis_, 8aguennigonrio, chennigonrio, hennigonrio.
=Docte=, _je suis_, hagnigonr8anen.
=Dodu=, _je suis_, hagassen, sassen, hôssen.
=Doigt=, _le_, hônia.
=Dolent=, v. _triste_.
=Dompté=, honhayataguenhiati;
    _je dompte_, keyataguenhiata, cheyataguenhiate;
    _il_, chagoyataguen.
=Donné=, kotah8i;
    _je donne_, keyah8é, cheyah8é, chagoyah8é;
    _je donnois_, keyah8ék8a;
    _j'ai donné_, keyah8i;
    _j'avois donné_, keyah8ihna;
    _je donnerai_, enkehion;
    _je donnerois_, akehiah8é;
    _j'aurois donné_, akehia8ihna;
    _j'aurai donné_, akehia8ik;
    _Imperatif, donne moi_, dassa _vel_ dagon;
    _je te donne_, gonhion, _vel_ gonhiah8e;
    _tu me donne_, chkon _vel_ chkiah8e;
    _je lui donne_, heyon, _vel_ heyah8e;
    _il me donne_, hagon, _vel_ hagah8e;
    _tu lui donne_, heson, _vel_ hesah8e;
    _il te donne_, hion, _vel_ hyah8e;
    _il lui donne_, hohion, _vel_ hohiah8e.
=Dont=, nânê. Ex. _C'est la le couteau dont je me sers_, nânê gata
assaa.
=Doré=, kah8istoserah8i; _je dore_, k8istocherach, ch8ichtocherach,
ha8istoserach.
=Dormeur=, hareserintagachta. _Cela endor_, kodachta, _vel_
koreserintaatta.
=Dormir=, _je dors_, 8aguihtah8i, saentah8i, hotah8i.
=Dos=, _mon_, kechonné, chechonné, hachonné; _nous sommes dos à dos_,
dediadech8enna neguen; _vous êtes_, dezgia etc; _ils_, dehiach8en etc.
=Double=, degannanêta.
=Doubler=, _je double quelq. chose_, deknanetta, dechnanettta,
dehananetta.
=Doublure=, dehiennanetakk8a.
=Doucement=, chkenonha; _je vas doucement_, skenonhahigué, hiches,
hires; _je parle doucement_ (_bas_), gad8ennacht8ata, chad8ennacht8ata,
had8ennacht8ata.
=Douleur=, _j'ai douleur_, hagronhiaguens, saronhiaguens, hôronhiaguens.
=Douter=, _je doute de quelque chose_, gadennoyenta, chadennoyenta,
hadennoyensa.
=Doute=. _Cela est en doute_, hason horih8iô têguen; _sans doute_,
ononché ôtôguenhi.
=Doux=, _qui n'est pas salé_, hiate hotchiketâa; _j'ai l'esprit doux_,
hakni gonrio, sanigonriô.
=Douze=, tegni kahré; _douze fois_, tegni chon kahratie.
=Dragon=, kahacherondietta.
=Drap rouge=, houchterich; _drap bleu_, ti8serenatek.
=Drapeau=, onteniendenchta kagahenha.
=Dressé=, kag8atong8en;
    _je dresse quelque chose_, kk8atong8ach, chk8atong8ach,
hakk8atong8ach;
    _je me dresse_, gadiatag8arichchionch;
    _tu te_, chadiatag8arichchionch;
    _il se_, hadiatag8a etc.
=Droit=, _tout droit_, deyotoguenti; _je suis droit_,
hagniatag8arichchion, sayata etc, hoyata etc; _adroit, habille_,
gueyenniô, cheyennio, hayennio.
=Duquel=, chon.
=Durant=, _que tu es la_, hotiesahi (_pendant_) g8atochideron.
=Dur=, hohniri. _Etre dur au mal_, haguiatagaste, sayatagaste,
hoyatagaste.
=Durcir=, _je fais_, knirta, chnirta, hanirta. _Cela durcit_, ôhohniké.
=Dure=, _cela dure longtemps_, kagasté.
=Durillon=, kôsahetata.
=Duvet=, hohnag8a.


                                   =E.=


=Eau=, hohnega.
    _Eau benite_, hohnegatoguenti;
    _eau froid_, hohnegano;
    _eau chaude_, hohnegatarihen;
    _eau claire_, hiate hônonhio;
    _eau trouble_, hohnèken;
    _eau forte_, hohnegadet;
    _eau de vie_, 8tchkarat,     _vel_ hohnegadzi8aguen;
    _les eaux sont basses_, osté;
    _je suis tout en eau_, deh8aktonk8ahas;
    _tu_, desadonk8ahas; _il_, dehodonk8ahas;
    _j'etois en eau_, de8aktonk8aask8a;
    _j'ai été en eau_, de8aktonk8aahi.
=Ebauché=, gossah8en; _j'ebauche_, gassah8ach, chassah8ach, hassah8ach.
=Ebloui=,
    _je suis_, de8agatkonchkeri;
    _tu_, desatkonchkeri;
    _il_, dehatkonchkeri;
    _cela éblouit_, de8akkahrieh.
=Eborgne, j'=, voy. _borgne_.
=Eboule=, _la terre_, onton8entgia nendachia.
=Ebranché=, karingaroskaron; _j'ebranche_, keringariakch,
cheringariakch, haringariakch.
=Ebranlé=, kaondakti; _j'ebranle_, gondatha, chondatha, hondatha.
=Ebreché=, diotiokta; _j'ebreche_, dekioktonch, dechioktonch,
dehioktonch.
=Ecaille=, karichta.
=Ecaillé=, kenstenti; _j'écaille_, krichtentha, chrichtenta,
harichtentha.
=Ecarlatte=, dgi8taguigôna.
=Ecart=, heren hag8ati; _mettre l'écart_, heren heguienha, hechienha,
hehayenha.
=Ecarté=, _egaré_, godiadaton; _je m'écarte du chemin_, onga ha hatton,
hesahahatton, ohohatton; _j'écarte quelqu'un_, keyadattonta,
chayadattonte.
=Echalotte=, v. _ognon_.
=Echancré=, kag8edâron.
=Echapé=, shôniaguenhi;
    _je m'echappe_, sagueniaguenha, saseniaguenha;
    _il_, sahoniaguenha;
    _je fais échaper_, skeniaguentha, tcheniaguentha, tchagonia etc.
=Echaudé=, koskondahi;
    _j'echaude quelqu'un_, keskont8ach, chechkont8ach, hachkont8ach;
    _je m'échaude_, gadadeskont8ach, chadadeskont8ach;
    _il_, hadadeskon etc.
=Echaufer=,
    _J'echaufe quelq. chose_, gatarihata, chatarihata, hatarihata;
    _je m'échaufe_, gadiatarihata, chadiatarihata, hadiatarihata;
    _je suis échaufé_, deh8aktonk8ahas, desadonk8ahas, dehodonk8ahas.
=Echelle=, hêratinchta.
=Echine=, ôronk8êna.
=Echo=, ehioh8ennahechti.
=Echoue= _en canot_, kehonh8arahi; _j'échoue_, konh8aranha,
chonh8aranha, ohonh8aranha.
=Eclair=, deyonnirh8anonk.
=Eclairci=, _poli_, tchiostatek;
    _j'éclaircis_, deguechtatetha, dechechtatetha, dehachtatetha;
    _j'éclaircis ce qui étoit troublé_, skenonhayent8atta;
    _tu_, sehenonhayent8atta;
    _il_, shanon etc;
    _cela s'est éclairci_, dgiononhayendahi.
=Eclairer=, _j'eclaire_, deguerhatetha, decherhatetha, deharhatetha.
=Eclat=,_ eclatant_, teyostatiatek.
=Eclat= _de tonnerre_, gah8ennotatiésonk.
=Eclater=, _j'eclate de rire_, ag8ennachten haguiondiaha.
=Eclipse=, ong8aterakk8atton.
=Econduit=, _refusé_, ohonhaterayadakk8en; _je conduis_,
keyaderayadakk8as, cheyaterayadakk8as, chagoya etc.
=Eclos=, deyonninhonchiagui; _je fais éclore_, deguenninhonchiak,
dechennin etc, dehennin etc.
=Ecluse=, deyosera ronh8a, _vel_ hosseré; _je brise une ecluse_,
dekronh8ag8ach hossere.
=Ecorce=, gachonta; _la grosse, la premierre écorce_, oh8adgichta; _je
leve des écorces_, knehronch, chnehronch; _il_, hanehronch; _l'ecorce de
bouleau_, kanadgiekk8a.
=Ecorche=, kahienseron; _j'écorche, guienseronch, chienseronch,
hayenseronch.
=Ecorné=, hôtenagariagui; _j'écorne_, knagariach, chnagariach,
hanagariach. _Cornes tombées_, diotenna garenti.
=Ecoulé=, osté vel hotnegongotti;
    _j'ecoule_, gastetha, chachtetha, hachtetha;
    _je coule_, gatonde, chatonde, hatondé.
=Ecrasé=, degaritti; _j'ecrase_, dekritta, dehritta, deharitta.
=Ecrit=, kahiatonk; _j'écris_, kiatonnion, chiatonnion, hayatonnion.
=Ecueil=, heskôtta.
=Ecume=, oh8ensta; _j'ote l'écume_, k8enstog8ach, ch8enstog8ach,
had8ensto; _je jette l'écume par la bouche_, akk8enstota,
sah8enstota, hah8enstota.
=Edenté=, gotennodgiogaron; _j'edente_, kenotgiogaaonoh
 chenotgiogaronch, hanotgiô.
=Effacé=, g8eteraguéh8en; _j'efface_, kraguéh8ach, chragueh8ach,
haraguéh8ach.
=Effarouché=, onhateronk8ani; _j'effarouche_, gateronk8anik,
chateronk8anik, hateronk8 etc.
=Effleuré=, degaguendiagui; _j'effleure_, dekkendiakonk.
=Effondré=, _j'effondre_, guionratakk8ach, chionratakk8ach, hoyonra etc.
=Effort=, _j'ai prit un_, haguiatanihé, sayatanihé, hoyatanihé; _j'ai
fait mes efforts_, deguechkenheya, dechechkenheya, dehach; _la glace a
fait son effort_, onen deyot8ichiah8é.
=Effrayé=, hoterons; _effrayant_, deyodenonhianitti; _j'effraye_,
keyatteronta, cheyatteronta, chagoyatteronta.
=Effronté=, hôterochkon.
=Effroyable=, kahetkengôna.
=Egaux=,
    _nous sommes egaux d'age_, sadedionguiadoti;
    _nous sommes égaux de hauteur_, sadedinenhies;
    _nous sommes egaux en vitesse_, sadedianôré;
    _nous sommes egaux en force_, sadedih8ichcheré;
    _vous êtes egaux_, sadesna;
    _ils sont egaux_, sadehennas.
=Egaré=, godiadatton; _je m'egare_, gadiadatton, chadiadatton,
hodiadatton; _j'egare quelq. chose_, hagattonik, sattonik, hotonik.
=Eglise=, ganonchia toguenti.
=Egorgé=, onhaniariagui; _j'egorge_, guenniariach, cheuniariach,
hanniariach.
=Egout=, tcha heganeguit kentakk8a.
=Egouter=, _cela s'egoute_, skanègnitkenta.
=Egratigner=, _j'egratigne_, dekek8etaronch, dechek8etaronch,
dechagok8etaronch.
=Egrenné=, kaoguenhion; _j'egrenne_, koguenhiach, choguenhiach,
hoguenhiach.
=Eguille=, deh8ateronh8arongotta.
=Eguillon=, gonhagatakk8a; _j'eguillonne_, keyagatta, cheyagatta,
chagoyagatta.
=Eguisé=, kâhiôtiôn; _j'eguise_, kiotionk, chiotionk, hahiotionk.
=Elan=, ou _orignal_, tchi8garagak.
=Elancé=, _je m'elance_, deguennatk8ak8a, dechennask8akk8a,
dehennask8ak8a.
=Elargi=, skagohanatti; _j'elargis_, dektag8enta, dechtag8enta,
dehatag8enta.
=Elever=,
    _j'eleve en l'air_, kegnetchk8ach, cheguetchk8ach;
    _il_, haguet etc;
    _j'elève, je nourris_, kehiodiakch, cheyodiakch, chagahodiakch.
=Elire=, voy. _choisir_.
=Elle=, aônha; _elles_, ônonha.
=Eloigné=, hinon, hêgâyen;
    _j'eloigne_, hinon heguienha, hinon hêchienha, heyayenha;
    _je m'eloigne_, hinon 8aguetta, hinon 8achetta, hinon 8ahretta.
=Eloquent=, hôrasek tcha hôtaa.
=Embalé=, gastotcheronni; _j'embale_, guistotcheronniaha,
chistotcheronniaha, hastotcheronniaha.
=Embarque=, ondahah8i;
    _j'embarque quelq. chose_, kedaak, chedaak, hêdaak;
    _je m'embarque_, 8agadidaak, 8achadidaak, 8ahadidaak;
    _j'embarque quelqu'un, je donne passage_, keyadidaak, cheyadidaak,
chagoyadidaak.
=Embaras= _dans une riviere_, gask8haro.
=Embarassé=,
    _je suis_, haguenhittanik, sanhittanik;
    _il_, honhittanik;
    _j'embarasse quelqu'un_, kenhittanik, chenhittanik, chagonhittanik;
    _je m'embarasse_, gadadenhittanik, chataten etc, hatatenhittanik.
=Embassade=, _je vas en_, 8agnadionhré, snadionhré, hanadionhre.
=Embeli=, h8ihiochti; _j'embelis_, k8ihiochta, ch8ihiochta,
hah8ihiochta.
=Embouchure= _d'une rivière_, hocharonda.
=Embourbé=, hodarari; _je m'embourbe_, guidararanha, saindararanha,
hodararanha.
=Embrasser=, _j'embrasse quelqu'un_, keyatchog8aronnionk, chegatchog8a;
_il_, chogoyatchog8a.
=Embrâsé=, hotgiéhendahi; _j'embrase,_ guetgienhohanatta,
chedgienhohanatta, hatgien etc.
=Embuscade=, deganenrâyen;
    _jedecouvre l'embuscade_, kegakkennionch, deganenrahien;
    _je tombe dans l'embuscade_, 8aguientenha tcha deganenrahien;
    _je m'embusque_, degnenhrayenha, dechnenhrayenha, dehanenrayen etc.
=Embroché=, dehagoh8echti;
    _j'embroche_, degahah8echta, dechahah8echte, dehahah8echta.
    _J'embroche_, koharha;
    _je me desembroche_, gatatiadohahag8ach;
    _je m'embroche_, gatatiadôhas.
=Emerillon=, taritari.
=Emeû=, dehoyadissonk.
=Emié=, degaritti; _j'emie_, dekritta, dechritta, deharitta.
=Emmaillote, j',= kerahoncheronniaha, cherahon etc, chagorahon.
=Emmancher=, _j'emmanche une hache_, koharha, choharha, roharha.
=Emmener=, _j'emmene quelqu'un_, keyatenhah8a, cheyatenhah8a,
chagoyatenhah8a.
=Emondé=, karenh8skaron, _j'emonde_, krinh8skaronch, chrinh8s etc.,
harinh8skaronch.
=Emoussé=, deyiotiokta; _j'emousse_, dekiokta, dechiokta, deheyokta.
=Emouvoir=, koriaheronk, choriaheronk, ahoriaheronk.
=Empan=, dgioron karata.
=Emparer=, _je m'empare_, gadad8enniochta, chadad8enniochta,
hadad8enniochta.
=Empescher=, keyarichta, cheyarichta, chagoyarichta; _j'empesche qu'il
ne sorte_, heyarichtahiate hayaguens.
=Emplatre=, ondadiensaronk8a.
=Empli=, degahron; _j'emplis_, dekronch, dechronch, deharonch.
=Employé=, _c'est bien employé_, hadaya nerenha; _j'employe quelque
chose, je me sers de_, guechta, chechta, hachta.
=Empoigne, j',= guiena, chiena, hayèna.
=Empoisonné=, honhanachinranont8i;
    _j'empoisonne_, kenachinranont8ach, chenachenranon etc,
chagonachinra;
    _je m'empoisonne_, gadatnachinranont8ach, etc;
    _je empoisonnois_, kenachinranontsachk8a;
    _j'ai empoisonné_, kenachinranont8i;
    _j'avois empoisonné_, kenachinranont8ihna;
    _j'empoisonnerai_, enkenachinranont8ach;
    _j'aurois empoisonné_, akenachinra, nont8ik.
=Emporte, j'=, sakkah8a, schah8a, shahah8a.
=Empoule=, _j'ai une empoule_, haguenniogui; si c'est   la main, _j'ai
une empoule au pied_, hagachitogui.
=Empresser=, _je m'empresse_, degadat non h8ariatanik.
=Emprisonner=, _j'emprisonne_, kenhotonk, chenhotonk, chagonhôtonk.
=Emprunte, j'=, aguenihen, senihen, hônihen.
=Empuantis, j'=, guesennahetkenta, chesennahetkenta, hasen etc.
=En=, ne s'exprime point lorsqu'il sert   marquer l'espace de temps.
_En_ joint au participe françois comme _en lisant_, se dit, _lorsque je
lisois. En_ mis   la place d'un relatif s'exprime par na. Ex: _vous en
êtes le maitre_, is na ch8ennio.
=En=, _dedans_, hagnonh8a.
=En deça=, garhog8a.
=Enchaisné=, degah8ichtotahah8i; _j'enchaisne_, dekeh8ichtotahach,
decheh8ich etc, dechagoh8ich etc.
=Enclos=, de8attenraton.
=Enclos, j'=, degatenratonk, dechatenratong, dehatenratonk.
=Enclume=, heh8ichta hechta.
=Encore=, hôrach; (_pas encore_, ason.)
=Encourager=, voyez courage.
=Encre=   écrire, heyatonkk8a-hoss8enda.
=Encre= _de navire_, voy. _ancre_.
=Endepté=,
    _je suis_, onkkarotonni;
    _tu es_, hesakarotonni;
    _il est_, onhakarotonni.
=Endormi=, hotah8i; _je m'endors_, haguitakch, saintakch, hotakch, _vel_
hagreserintahach.
=Endouille=, degayenraritti.
=Endroit=, lieu; _endroit d'unne etoff_, tcha-gan8sk8erondakk8i, hag8a.
=Endurci=, hôhniradi; _j'endurcis_, hakniradi, saniradi, hôniradi;
_endurci la fatigue_, hiaté hatchente.
=Endure, j'=, hagakkasté, sakkasté, hokkasté.
=Enervé=, hadehotaderadietti;
    _je m'enerve_, hadegadaderadietta;
    _tu_, hadechatadera etc;
    _il_, hadehata etc.
=Enfant= _male naissant_, hôtonia; _enfant femelle_, kotonia; _enfant de
deux jusques à 12 ans, male_, akchiaha; _femelle_, hekchaha.
=Enfante, j'=, gadektonk, chadektonk, hadektonk.
=Enfer=, ônêchon.
=Enfermé=, ondadenhoton; _j'enferme quelque chose_, kenhotonk,
chenhotonk, hanhotonk.
=Enfilé=, _j'enfile_, kniharonk, chniharonk, haniharonk.
=Enfin=, oneng8a.
=Enflamé=, dayodonkkonda; _j'enflame_, de8aktonkonda, desadontkonda,
dehodontkonda.
=Enflé=, hôdôh8a;
    _j'enfle_, hagodiadoh8aa, sadiadoh8aa, hadiahdo8aa;
    _je fais enfler_, gatering8atta, chatering8atta, hatering8atta.
=Enfoncer=,
    _j'enfonce en marchant_, hagachitenhi, sachitenhi, hôchitenhi;
    _j'enfonce dans la glace_, ongadoh8idgiak;
    _j'enfonce dans la boüe_, 8daragonh8a, 8aguiatenha.
=Enfoui=, 8chatagonh8a 8ata; _j'enfouis_, onchatagonh8a gasetta,
chasetta, hasetta.
=Enfui=, g8teg8en; _je m'enfuis_, gateg8ach, chateg8ach, hateg8ach;
_l'eau s'enfuit par dessus en bouillant_, deh8atah8enrat.
=Enfumé=, deyoyeng8ayen; _j'enfume_, gatienrota, chatienrota,
hatienrota.
=Engagé=, onhanhahi;
    _j'engage_, kenhanha, chenhanha, chagonhanha;
    _j'engage, j'excite_, kenigonrondahach, chenigonron etc, chagonigon,
_vel_ kenigonrondag8ach.
=Engendre, j'=, kenerichiakch, chenerichiakch, chagoneri etc.
=Englouti=, h8entgiagonh8a, choyatenhi.
=Engoué=, ahonhecti; _je suis engoué_, honguechti.
=Engourdi=, _je suis_, hagatchicten, satchichten; _il_, hotchichten.
=Engraissé=, ossen; _moi j'engraisse_, gasinchta, chasinchta, hasinchta.
=Engrossée=, onhanerichiahi; _j'engrosse_, kenerichiakch, v.
_engendrer_.
=Enjambée=, _unne_, dgiehahata; _dix enjambée_, 8assen hièhahagué;
_j'enjambe_, degatahahechta, dechatahahechta, dehata etc.
=Enjoué=, kononkk8ayoden.
=Enyvré=, kononh8ahaton; _j'enyvre_, kenonh8ahattonta,
chenonh8ahattonta, chagononh8a etc; _je m'enyvre_, gadatnonhoua,
hattonta, chadat etc, hadatnon etc.
=Enleve=, goyatakk8en; _j'enleve quelqu'un_, keyatakk8a, cheyatakk8a,
chagoyatakk8a.
=Ennemi=, _mon_, haguiaderioch; lorsqu'il n'y a que de la haine on dit:
dediatadech8ahens; _nos ennemis_, hag8aderioch deyag8atadech8ahens; _nos
ennemis sont venus chez nous sans armes en temps de guerre_,
onkinadions.
=Ennuier=, _je m'ennuie_, kk8adahas, chk8adahas, hakk8adas.
=Enragé= _de peine_, tihonigonkenheyon; _je fais enrager_,
enigonkenheyata, chenigonkenheyata, chago etc; _j'enrage_,
hagueriendachon.
=Enrhumé=, _je suis_, gassakha, chassakha, hassakha.
=Enroué=, _je suis_, degad8enniakch, dechad8enniakch, dehad8enniakch.
=Ensanglanté=, kotk8ensokahah8i; _j'ensanglante_, ketk8ensokach,
chetk8ensokach, hatk8en.
=Enseigne, j'=, keyenstanik, cheyenstanik, chagoyenstanik.
=Enseigne=, _drapeau_, onteniendenchta.
=Ensemble=, _pêle mele_, dehiondiechti; (tedgziarins.)
=Ensemencé=, kanaguen; _j'ensemence_, knakha, chnakha, hanakha.
=Enseveli=, ah8enheyendori; _j'ensevelis_, keyenherendoronch,
cheyenheyen, chagoyen etc.
=Ensorcelé=, honhahennaah8i; _j'ensorcelle_, keyahennahach.
=Ensuite=, chihag8a.
=Entaillé=, karhô; _j'entaille_, keroch, cheroch, haroch.
=Entassé=, toguent kaguehron; _j'entasse_, kehronha, chkeronha,
hakeronha, _vel_ groteh, _vel_ grorkach.
=Entend, j'=, hagatonde, chatondé, hôtondé, _vel_ garonka, charonka,
haronka.
=Entesté=, _je suis_, hagad8ennori, chad8ennori, hod8ennori.
=Entier=, _homme entier_, hôri8as.
=Entonne, j'=, _dans un baril_, knegondahach, chnegondahach,
hanegondahach; _j'entonne une prierre_, gri8agadatch, chri8agadatch,
harih8agadatch.
=Entortillé=, deyot8atassé; _j'entortille_, kk8adasech, chk8adasech,
hak8adasech.
=Entour=, _l'entour_, aktatiéha.
=Entoure=, detonh8at8atassé; _j'entoure_, detk8atassech,
detchk8atassech, dethak8ata etc.
=Entraider=, _nous nous entraidons_, deyag8atatiônah8asek.
=Entraimons=,
    _nous nous_, deyag8atadenon8a;
    _vous vous entraimés_, des8atadenon8es;
    _ils s'entraiment_, dehotitadenon8es.
            Voyez au supplement la remarque sur ces mots.
=Entraine, j'=, _quelqu'un_, keyadisseré, cheyadisseré, chagoyadisseré;
_j'ai entrainé_, keyadissereti.
=Entre deux=, dehioguen.
=Entre nous=, ded8ayatoguen; _entre vous_, des8ayatoguen; _entre eux_,
dehatiniatoguen.
=Entre=, _parmi_, achenonk.
=Entre=, éhéyondakk8a; _j'entre_, heguionk, hechionk, hehahionk.
=Entrepoussons=, _nous nous_, dehag8adatrech.
=Entreprenant=, _je suis_, hiachtenn8ahauten te hagnoronsck.
=Entrevoir=, on tourne, _voir un peu, j'entrevois_, degakarongotta,
dechatkarongotta, dehatka etc.
=Entrouvert=, onhahaguianondé.
=Enveloppe=, kah8enonni; _j'enveloppe_, k8enononniaha, ch8enonniaha,
hah8enon, _vel_ kerhoroch, cherhoroch,
harhoroch; _j'enveloppe l'ennemi_, 8atkeh8a heg8a, 8atcheh8a heg8a,
8atchegoh8aheg8a.
=Envenimé=, h8tkenserata.
=Envers= _d'une étofe_, heren hag8ati.
=Envie=,
    _j'ai envie de_, garaganhek, charaganhek, haraganhek;
    _j'ai envie de manger_, gnonhach, chnonhach, hanonhach.
=Envie=, _je porte envie_, kenossaha, chenossaha, chagonossaha.
=Environ= _ce temps a_, toké ha.
=Environne, j'=, degatat8assech.
=Envisager= _une chose_, deguiatoretta, dechiato, dehayato.
=Envolé=, dedgioden; _il s'est envolé_, desoden; _je m'envole_,
donsakten, donsachten, donsahaten. (_v._ deshôden.)
=Envoyer=, _j'envoye quelqu'un_, kenhas, chenhas, chagonhas.
=Epais=, gatens; _cela epaissit_, 8agatensé.
=Epanouir=, _la fleur s'epanouit_, 8tgidgiahahagui
=Epargne, j'=, gadenonhianitta, chadenonhia etc, hadenonhia etc;
_j'epargne le vaincu_, dekeyatanonhianich, decheyata, dechagohiata.
=Epars=, _dispersé_, dehiorennion.
=Epaule=, onia honskaa.
=Epée=, gachêg8a.
=Eprevier=, garahgonha gôna.
=Epi=, _un_, ononk8eya.
=Epie, j'=, dassetigué dekekahra, dechekahra, dechagokahra.
=Epine=, ohikta, _vel_ oyonh8aa.
=Epie, j'=, kegahenhionk, chegahenhionk, chagogahen.
=Epinette, l'=, (ossohradet; _l'epinette rouge_, ganerattens.)
=Epingle=, onteronh8arotakk8a.
=Eplucher=, _je m'epluche_, gatratinta, chatratinta, hatratinta.
=Epointé=, hotionh8ariagui; _j'epointe_, kionh8ariakch, chionh8ariakch,
hayon etc.
=Eponge=, henegog8atta; _j'eponge_, knegog8ach, ohnegog8ach,
hanegog8ach.
=Epoux, epouse=, rhona, _vel_ kenakk8i, _mon epouse; j'epouse_,
haguenniakch, sanniakch, honniakch.
=Epouvantable=, sattag8at.
=Epouvante, j'=, keyaterong8anik, cheyaterong8a etc; chagoyate etc; _je
fais la nouvelle plus epouvantable quelle n'est_, grih8attag8atta.
=Eprouve, j'=, gatenientenha, chatenhientenha, hatenientenha.
=Epuise=, _je suis epuisé de biens_, hadeh8agueradietti; _je m'epuise_,
degatateradietta, dechatatera, dehata etc.
=Equiper=, _je m'equipe_, gasseronniaha, chasseronniaha, hasseronniaha.
=Equivoque=, dehagonigonrague, _vel_ dehorih8agué.
=Erable, l'=, hoh8atta.
=Errené=, deyagoteronk8eniagui.
=Escalade, j'=, degatah8enratch, dechata etc, chagonchora etc.
=Escalier=, heratinchta.
=Escarmouche, j'=, kechonrah8atonch, chechonra, chagochonra etc.
=Esclave=, _mon_, haguetchênen, satchenen, hotchênen; _je fais esclave_,
kecharonta, checharonta, chagocharonta.
=Escorte, j'=, kegaktatié, chegaktatié, chagogaktatié.
=Espagnol=, seq8anen rhonon.
=Espere, j'=, guerhé, cherhé, rerhé; _j'ai esperé_, 8agueri, sêri,
hôri.
=Espion=, chagogahenhionk.
=Esprit=, onigonra; _j'ai de l'esprit_, haknigonta, sanigonta,
honigonta; _j'ai beaucoup d'esprit_, haknigonroh8anen, _vel_
hagnigonrakchten; _mon esprit, mon ange_, haguiaronchera,
sayoronchera, hoyaronchera.
=Esquiver=, _s'eloigner de quelqu'un_, keyadattontanik; _tu_,
cheyadattontanik; _il_, chago.
=Essaye, j'=, gatenientenha, chatenientenha, hatenienten.
=Essouflé=, _je suis_, agadonricherokta; _je m'esoufle_,
gadonricheroktanik, chadonricherokta etc, hadonriche etc.
=Essuié=, 8teraguéh8ach, haragué8ach.
=Esceq=. naken.
=Esté, l'=, kenhek; _tout un esté_, kenhatatié.
=Estime, j'=, kerakk8a, cherakk8a, chagorakk8a, _vel_ kenoronk8a,
chenoronk8a, chagonoronk8a; _je suis estimé_, kerakk8i, cherakk8i,
harakk8i.
=Estre=, _je suis_, guideron, chideron, henderon.
=Estomac=, _mon_, haguidosseragué, saindosseragué, hodosseragué.
=Estropié=, hoyatahié sahi; _j'estropie_, keyatahiesatta,
cheyatahiesatta, chagoyatahiesatta.
=Et=, 8ng8a.
=Etablir=, _je m'etablis_, guennagueratch, chennagueratch,
hennagueratch.
=Etancher=, _j'etanche un canot_, kesechtahach, chesechtahach,
hasechtahach.
=Etanché=, hiaté hokach.
=Eteins=, hoss8en; _j'eteins_, gass8atta, chas8atta, hass8ata.
=Etend, j'=, guesseratonk, chesseratonk, hasseratonk.
=Etendu=, kasseraton.
=Eternue, j'=, d8aguetchonch, desatchonch, dehotchonch.
=Etincelle=, katchichtondies.
=Etique=, ostientogonha, _vel_ hagatih8en, (_je suis etique_.)
=Etoile=, hotchichsenokk8a; _le ciel est etoilé_, hotchichte
nok8aronnion.
=Etonnant=, _cela est_, horih8as; _j'etonne quelq_, dekeh8ennotka,
decheh8ennotka, dechagoh8ennotka; _je m'etonne de etc_,
8aguennigonrokta, sasennigonrokta, sahonigon etc.
=Etonné=, surpris, demonté,
    _je suis_, deh8agasken;
    _tu es_, desasken;
    _il est_, dehosken.
=Etouffé=, onhachk8egui; _j'etouffe_, kech8ech, chechk8ech,
chagochk8ech.
=Etourdi=, _inconsideré_, hiaté honigonta; _j'etourdis du bruit_,
keyatahonchtéha, cheyahonchteha, chagoyahonchteha.
=Etourneau=, dgiogrichta.
=Etranger=, _un_, hoyan8a heyadotin; _il est venu des etrangers chez
nous_, onkionh8ent dziorenhi.
=Etroit=, nih8asseratié ha; _étofe étroite_, dehionihag8aha.
=Etudier=, n'est point d'usage, voyez _j'aprends_.
=Evader=, voyez _s'enfuir_.
=Evanouir=, _je m'evanouis_, haknigonratton, sanigonratton,
honigonratton.
=Eveille, j'=, keyetta, cheyetta, chagoyetta; _je m'eveille_, 8aguiek,
8achiek, 8ahahiek.
=Eventail=, ontah8akta.
=Eventer=, _je m'evante_, gatah8akch, chatah8akch, hatah8akch.
=Eventre, j'=, ketk8ichtorenha, chetk8ichtoronha, hatk8ich etc.
=Evesque=, harih8ah8agui.
=Eux=, hononrha.
=Euf=, onhoncha.
=Exagere, j'=, grih8anatta, chrih8anatta, harih8anatta, _vel_
grih8ahiechta.
=Examine, j'=, deguiatoretta, dechiatoretta, dehayatoretta.
=Exciter=, _j'ex_, kenigonrodag8ach, chenigonrodag8ach, chagoni etc.
=Excrement=, hôta.
=Excuser=, _je m'excuse, je me lave d'unne accusation_, gadiadoharek,
chadiadoharek, (honhatonsekk8a, _de ce dont on l'accusoit_,)
hadiadoharek.
=Exemple=. _Il n'y a point d'exemple de cela_, hiadeskahierondaa, _vel_
hia h8enton te hagoguen, vel hia tôte hah8enhi.
=Expire, j'=, hagonricherattonk, sonnicherattonk, ahonricherattonk.
=Expliquer=, _j'explique, je dresse un discours_, keri8atoguenstanik,
cheri8atoguenstanik, chagori8atoguenstanik.
=Exposer=,
    _un fait_, kerih8ahiennik, cherih8ahiennik, chagorih8ahiennik;
    _j'expose quelqu'un à la mort_, kenheyongué, hekeyatondietta,
cheyaton etc, chagoyatondietta etc.
=Exprez=, _à dessein_, tchi agah8etti; _je l'ai fait expres_, tchi
8aguetti; _tu_, tchi setti; _il_, tiha8ehi.
=Exprimer=, _je m'exprime bien_, grih8ahienk, chri8ahienk, harih8ahienk.
=Extenué=, hadehoradietti; _je m'extenue_, gadaderadietta,
chadaderadietta, hadadera etc.
=Extraordinaire=, _cela est extraordinaire_, hoya nhéhiah8enttakk8i;
_homme extraordinaire_, hoyati hong8édoten.
=Extravagant=, dehonihienha.
=Extremite=, _je suis   la_, honenhagadatchensé, chadatchensé,
hodatchensé.


                                   =F.=


=Fable=, kagara; _je conte une fable_, kkaratonk, chkaratonk,
hakaratonk.
=Face=, _nous sommes face à face_, dehaguikoncha neguen.
=Fache=, _je suis_, hagnak8enhi, nanak8enhi, honak8enhi; _je me fache_,
hagnak8ens, sanak8ens, hónak8ens.
=Facecieux=, _je suis_, hagonk8esk8at, chonh8esk8at, ahonh8es.
=Facille=, hiaté honhit, _à dire_, ahayeron.
=Façon=, _la façon des sauvages_, ong8ehonh8e ni... heyennotin.
=Fade=, dehiokkaanich.
=Faim=, _j'ai faim_, akchis, sachis, hôchis, _vel_, gatonkariakch; _j'ai
faim de viande fraiche_, haguéch8atens, sach8atens, hoch8atens.
=Faineant=, _je suis_, hagnoronsek, sanoronsek, hônôronsek.
=Faire=, (voyez le supplément);
    _je fais_, gonniaha, chonniaha, ronniaha,
    _vel_ guecheronniaha;
    _fais cela_, sonniaa;
    _fais comme cela_, tonôa dzièra;
    _cela est bien fait_, hayenk tingui gouchiahi;
    _cela ne fait rien_, tocheg8a, _vel_ hah8eri hatié;
    _je suis bien fait_, haguiataganonni, sayataganonni, hoyataganonni.
=Fantaisie=, _il ne fait qu'  sa fantaisie_, hahonha honigonrati
hahierata.
=Faisan=, hononniagarehi.
=Fait=, _prendre sur le fait_, kekakkennionch, chegakkennionch,
chagôgakkennionch.
=Faut=, _il faut_, on met seulement ha devant le verbe suivant. Ex. _il
faut le tuer_, ha honhario etc; _il s'en faut bien_, hiss8adgikdiodokta;
_peu s'en est falu_, ônen guenhra.
=Fanal=, hehacherondaatha.
=Fantasque=, hod8ennori.
=Faon=, tchichtatienha tch8garagak.
=Farinne=, 8tetchera.
=Farouche=, hiate honigonrahiendas.
=Fatigué=, _je suis_, 8agadatchensé, _vel_ hagronhiaguens; _je me
fatigue_, gadatronhiaguenta, chadateron, hadateron.
=Fauche=, _je_, guechtonderiakch, chechtonderiakch, hachtonderiakch.
=Faucille=, hechtonderiâta.
=Faucon=, garhagonha gôna.
=Favoriser=, _le temps nous favorise_, ong8endiochta.
=Faux=, hechtonderiatha.
=Faute=, _faire_, greh8anerag8ach, chrih8anerhag8ach, harih8anerag8ach;
_sans faute_, hadegagonda; _c'est sa faute_, ahonrh8a horih8a.
=Feins=, kehoretakk8i, schoretakk8a, shachoretakk8a.
=Fellé=, têhiotorin.
=Femelle=, hehron.
=Femme=, hehron goniagui.
=Fendre=, _je fends_, degorinha, dechorinha, dehorinha; _fendu_,
dehiotoren.
=Fenestre=, hônoncha karinta.
=Fente=, tcha tchiotorin.
=Fer=, outeguentchera.
=Ferme=, ohniri; _je tiens ferme, je resiste_, gadiatanitta,
chadiatanitta, hadiatanitta.
=Fermé=, ganhotonk; _je ferme_, guenhotonk, chenhotonk, henhotonk.
=Feroce=, hiaté hoyendetchkon.
=Ferré=, dehoh8ichtanentagui.
=Fesses=, _mes_, gnitchagué, chnitchagué, hanitchagué.
=Fesse=, _je_, kechok8ahessonk, chechok8ahessonk, chagochok8ahessonk.
=Feste=, ah8endatoguenti; _c'est le jour de ma feste_, i haguendah8en.
=Festu=, hah8ennokkerata.
=Feu=, _le_, ontchichta;
    _il y a du feu_, outêka;
    _bate feu_, outchichta hechta;
    _je bats du feu_, gatchichta hechta, chatchichta etc, hatchchichta
hechta;
    _je fais du feu_, gatchichta hechta, chatchichta etc, hatchichta
hecta;
    _je mets le feu quelque part_, kedgiaronk, chedgiaronk, hetgiaronk;
    _je mets le feu à une maison_, gnonchendach, chnonchendach hanon
etc;
    _j'eteins le_
    _feu_, gass8ata, chass8ata, hass8ata;
    _le feu est eteint_, hoss8en.
=Feue=, hôsahêta.
=Feuille=, honeratta; _les feuilles tombantes_, ganerattenha; _les
feuilles naissantes_, ganerattonta; _feuillu_, honeratonda; _les
feuilles sont leur grandeur_, hôtenerattichiah.
=Feurier=, le mois de, (tichha.)
=Ficelle=, gachira.
=Fiel=, dgigah8achera.
=Fiente=, hôda.
=Fier=, _je suis_, gnayé, chnayé, hanayé.
=Fier=, _je me fie à_, keyennigonra, nendagui, cheyen etc. chagoyen etc.
=Fievre=, _j'ai la_, haktonk8ahach, hodonk8ahach.
=Figé=, ôssera hen.
=Figuier=,----.
=Fil=, gachira; _j'ai perdu le fil du discours_, songaderih8attons,
donsaderi8attons, sahoderi8attons; _je reprend le fil du discours_,
sagadatrih8a hiendes, sachatatrih8ahie, sahatrih8ahiendes.
=File=, _je_, kchironniaha, schironniaha, hachironniaha.
=Filet=, ahara, _vel_ ontaharokk8a;
    _filet   tourtre_,----;
    _filet   la passée_, ontaharadakk8a;
    _filet   tourtre suspendu_, ontaharodakk8a;
    _j'etend un filet_, gataharokk8a.
=Fille=, _une_, hehron ason te ganakkayenteri.
=Fin=, _delie_, nih8assa; _esprit fin_, honigonradet.
=Fin=, _voila la fin_, neto hodokta; _à la fin, enfin_, ônenhon.
=Finir=,
    _cela est fini_, hadegagonda;
    _je cesse, je finis_, guennirhenha, chennirhenha, hannirhenha;
    _j'ai fini un ouvrage_, 8akehiahi, sachiahi, hôchiahi;
    _je finis_, 8agokten, 8achokten, 8ahokten.
=Flamand=, skanettati rhonon.
=Flacon=, kenchèta deyotoguenrhon.
=Flaire=, _je_, hagues8ach, sach8ach, hos8ach.
=Flambeau=, hontchichtodakk8a; _je pesche au flambeau_, gatacheraratié,
chatacheraratié; _il_, hatacheraratié.
=Flambe=, _je_, haktonkota, saktonkota, haktonkôta.
=Flame=, hodonkôta.
=Fort=, _un_, outinra.
=Forest=, _les_, garhaté, _vel_ garhayen.
=Forgé=, kah8ichtonni; _je forge_, k8ichtonniaha, ch8ichtonniaha,
hah8ichton etc.
=Forgeron=, hah8ichtonniaha.
=Former=, _je forme un dessein_, grihonniaha, harihonniaha.
=Fosse=, 8ehata; _fossé_, degatariagui.
=Fouet=, ondatchok8a hechonchta; _je donne le fouet_, v. _je fesse_.
=Fougere=,----.
=Fouille=, _je_, ou _je fouis_, gnag8atch, chnag8atch, hanag8atch.
=Foule=, _la_, kendiok8anen.
=Fouler=, _je foule quelque chose_, kadgioroch, chadgioroch, hadgioroch.
=Foulure=, _j'ai unne_, hakhakk8ahadgi, sahakk8ahad, hohokk8ahadgi.
=Four=, _un_, ontrakkondakk8a.
=Fourbe=, _un_, hadehorih8ahienton.
=Fourbis=, _je_, deguechtatetha, dechechtateta, dehachtateta.
=Fourche=, _une_, dehionhaktoguen.
=Fourmi=, dginhonchtog8en.
=Fourneau=, hênénhiènd ta.
=Fournir=, _je fournis quelq. chose_, kehiah8e, chèhiah8e, chagohiah8é.
=Fourrer=, _je fourre quelq. chose dans un lieu_, hegayata, hécheyata,
hehayata.
=Foye=, _le_, hot8enchia.
=Foyer=, _le_, ontegatakk8a.
=Frais=, hohnânô; _eau fraiche_, hohneganô; _je prend le frais_,
gatinhanochta, chatinhanochta, hatin etc; _un vent frais_, âhôranô.
=Fraises=, _de_, ohondadekakk8a.
=Fraise= _de veau_, hôyonra.
=Framboises=, honadgiokk8a ohonda.
=François=, tiotiaguiga.
=Fraper=,
    _je frape quelqu'un_, keyenta, cheyenta, chagoyenta;
    _je frape quelq. chose_, guienta, chienta, hayenta;
    _je frapois_, keyentakk8a;
    _j'ai frapé_, keyenti;
    _j'avois frapé_, keyentihna;
    _je fraperai_, enkeyenta;
    _subjonctif, je fraperois_, hakeyenta;
    _j'aurois frappé_, 8akeyentihna;
    _j'aurai frappé_, hakeyentik;
    _je me frape_, gatadienta, chatadienta,hatadienta.[6]

[Footnote 6: J'ai expliqué au commencement qu'  tous les verbes auxquels
on peut mettre je me, comme _je frape_, on peut dire _je me frappe_, il
faut ajouter au devant du mot Iroquois gaded. Ex: keyenta, _je frappe_,
gadadienta, _je me frape_.]

=Fremis=, _je_, 8aguiadondakta. 8achiadondakta, 8ahayadondakta.
=Frene=, voyez _arbre_, (ona8a; _fresne franc_, ganeron; _fresne gras_,
kahon8a.)
=Frere=, _mon_, guiatateguen, chiatateguen, hiatateguen, _vel_
dehiaguiadenondera, dedgiadenondera, dehiadenondera; _mon frere cadet_,
heguenha; _mon frere aisné_, haktehiha.
=Fressure=, hot8encha.
=Friand=, g8niatorich.
=Fricasse=, _je_, garitach, charitach, haritach.
=Frimas= _de glace dans l'eau_, 8chenra.
=Frimas=, dehiogronda.
=Fripon=, henenchk8ach.
=Friponne=, _je_, gnenchk8ach, chnenchk8ach, hanenchk8ach.
=Frisé=, de8aknonkeri, desanonkeri, dehononkeri;
    _je me frise_, degadadenonkerich, dechadadenonkerich,
dehadadenonkerich;
    _je frise quelqu'un_, dekenonkerich, dechenonkerich,
dechagononkerich.
=Frisson=, _j'ai le_, voyer _je fremis_.
=Froid=, _il fait_, hôtôré; _j'ai froid_, hagatorach, satorach,
hatorach.
=Fromage=, h8ichto chera.
=Froment=, honadgia.
=Front=, kendgiagué, chkendgiagué, haguendziagué.
=Frotte=,
    _je_, graniek, chraniek, haraniek;
    _je me frotte d'huile_, gadiadokach, chadiadokach, hadiadokach.
=Fruit=, ôhia; _il y a bien du fruit_, 8tahionni.
=Fuis=, _je_, gateg8ach, chateg8ach; _je fais fuir_, keyateg8ata,
cheyateg8ata, chagoyateg8ata.
=Fumé=, _boucanné_, kayeng8aritti; _je fais fumer_, guieng8aritta,
chieng8aritta, hayeng8aritta; _je fume avec une pipe_, hakrota, sârota,
harota, _vel_ gatchog8ach, chatchog8ach, hatchog8ach; _fume_, srotin.
_Fumée_, hoyeng8ara.
=Furieux=, _je suis_, haktag8at, sattag8at, hottag8at.
=Fusil=, gachionra; _mon fusil_, hakchonra.
=Fusille=, _je_, kehonrah8ach, sehonra8atch, hachonrah8atch.
=Fuyard=, _je suis_, tid8agadattonti, tidisadattonti, tithodattoti.


                                  =G.=


=Gagé=, onhanhahi;
    _je gage quelqu'un_, kenhas, chenhas, chagonhas;
    _je parie, je gage_, deguienha, dechienha, dehayenha;
    _gageons_, dedien;
    _nous gageons_, dehag8ahienha, deyaguienha;
    _vous gagés_, des8ahienha, dedzihienha;
    _ils gagent_, dehotihienha, dehienha;
    _je gageois_, deguienhakk8a;
    _j'ai gagé_, de8aguien, _vel_ 8aguienhi;
    _j'avois gagé_, 8aguien hihna;
    _je gagerai_, d'enguien;
    _je gagerois_, d'aguienha;
    _j'aurois gagé_, daonguienhihna;
    _j'aurai gagé_, a onguienhik.
=Gagne=, degadentcha, dechadentcha, dehadentcha; _on m'a gagné_,
dehionguetchahi, dehiesatchahi, dehonhatchahi.
=Galand=, _homme_, hehnonchera nonh8et.
=Galette=, _pain_, horakk8aten, _vel_ dyorakk8ag8enten.
=Galle=, _j'ai la_, hagnosserach, sanosserach, honosserach, _vel_
haguistarennion. _Cella est par tache_.
=Galoppe=, ktakhé, chktakhe, hatakhé.
=Gand=, henniotchera.
=Gangrenne=, _j'ai la_, tigahontzi tcha onkkrin _i.e. ma playe est
noire_.
=Garde=, _je_, gnonna, chnonna, hanonna.
=Garde=, _je monte la_, gnatanonna, chnatanonna, hanatanonna.
=Garde=, _je prend_, gachterista, chachterista, hachterista; _je n'y ai
pas pris garde_, hiate h8aguerhi; _prend garde de etc._, ak8l.
=Gare=, herin setta.
=Gaté=, _puant_, houtken; _gaté, sali_, ôhetkenti; _je gate quelque
chose_, ketkenta, chetkenta, ahetkenta.
=Gauche=, _ ma_, skeyennogati; _ta_, cheyennogati; _ sa_, hoyennogati.
=Géant=, ni hanenhies gôna.
=Geay=, _oiseau_, tidi.
=Gelé=, hononniano, _vel_ hononnyagen;
    _la terre est gelée_;
    _il gele_, gachinhrahyenha;
    _la riviere est gelée_, _glacée_, ôh8ichô;
    _je suis gelé_, haguiata nonniayen, sayata, hoyata.
=Gemeaux=, dehiôkhen; _nous sommes gemeaux_, deguikhen; _vous_,
dedziken; _ils_, dehikhen.
=Gencives=, _mes_, gnotgiôtakk8i, chnotgiotakk8i, hanotgiotakk8i.
=Gendre=, hagnenhons, chenenhons.
=Gêné=,
    _je suis_, deh8agadiatahahagui, desadiato, dehodiatoha, etc;
    _je gene quelqu'un_, dekeyatohahach, decheyatohahach,
dechagoyatohahach.
=General=, _en_, hag8eguitchih8en, _vel_ g8atigag8egui.
=Genie=, _un_, ce qui croyent qui les conduit, hoyaronchera. Voyez
_esprit_.
=Genievre=, _le_, onendionni.
=Genisse=, tchichtatienha, tionhochk8aront.
=Genou=, _le_, kontchigué, chontchigué, hontchigué; _je me mets genou_,
degatontkôta, desatontkota, dehatontkôta.
=Gercé=, _je suis_, hagôguen, chognen, hahôgnen.
=Germe=, honenha; _cela germe_, hônenhôta.
=Gesticule=, _je_, degatieronnionk, dechatieronnionk, dehatieronnionk.
=Gibier= _d'eau_, sourac chon; _gibier de terre_, gondidié chon, _vel_
garhagonha gondidies.
=Git=, _cy git_, to gayen.
=Gite=, _mon_, agnakta, sanakta, honakta, _vel_ agnoncha, sanoncha,
hononcha.
=Glacé=, kah8ichioch.
=Glace=, _de la_, oh8ichia; _la glace est sans nege_, hogakkonh8en; _la
fonte des glaces_, tcha ga8ichog8a.
=Glaçon=, hoh8ichiotonnion.
=Glacierre=, _une_ heh8ichiaguébrondakk8a.
=Gland=, garitti.
=Glaise=, _lieu ou le chevreuil et le serf aiment à se trouver_,
hohienguenchen.
=Glande=, hôsahêta; _j'ai unne glande_, haksahetata, sasahetata,
hosahetata.
=Glissant=, dehionh8itchk8at;
    _je glisse_, deh8ag8itchk8ach, desah8itchk8ach, dehôhsitchksach;
    _je glissois_, deh8ag8itchk8akk8a;
    _j'ai glissé_, deh8ag8itchk8en;
    _j'avois glissé_, deh8ag8itchk8senna;
    _je glisserai_, endeh8ag8itchk8ata;
    _je glisserois_, hadeh8sag8itchk8ach;
    _j'aurais glissé_, hadehong8itchk8enna;
    _j'aurai glissé_, dehong8itchk8enk;
    _je glisse exprès_, hegatonh8isech, hechatonh8isech, hehatonh8isech.
=Glorieux=, gnayé, chnayé, hanayè.
=Glouton=, hôniatorieh.
=Glu=, osechta.
=Glue=, _je_, kesechtahack, voyez _gomme_.
=Gobelet=, heneguirhata tiot8enonni.
=Goguenard=, _je suis_, hag8ennores, sah8ennores, hoh8ennores.
=Gôme=, osechta; _je gomme_, kehechtahach, chêchechtahach, hasechtahach.
=Gorge=, _ma_, gueniarigué, cheniarigué, honiarigué; _j'ai quelque chose
dans la gorge_, onguechti; _unne gorgée_,----.
=Gourmand=, honiatorieh.
=Gouter=, _je goute quelque chose_, gatenieutenha, _vel_ guektonk.
=Goute=, _je ne vois goute_, hiate kkenha, hiate chkenha, hiate
haguenha.
=Goutte=, _unne_, skassarata.
=Gouverner=, _je gouverne un canot_, deguennidenh8ata, dechennidenh8ata,
dehennidenh8ata.
=Grace=, _je fais_, ketinrhé, chetinrhé, chagotinrhé.
=Grace=, _j'ai bonne_, haguiatahiensti, sayatahiensti, hoyatahiensti.
=Grain= _de bled_, dziennenhata.
=Graine=, honenchta.
=Graisse=, _de la_, hoh8ichia.
=Graisse=,
    _je me_, gadokach, chadokach, hadokach;
    _je graisse quelque chose_, knôkach, chnôkach, hanokach;
    _je graisse quelqu'un_, kenokach, chenokach, chagonokach;
    _graissé_, kanokah8i.
=Grand=
    _homme_, hanenhies;
    _je suis grand_, gnenhies, chenenhies, hanenhies,
    _grand_ (_long_,) hons;
    _grand_ (_et gros_,) goh8anen;
    _je suis aussi grand que toi_, sadedinenhies;
    _je suis aussi grand que lui_, sadehaguinenhies;
    _il est aussi grand que toi_, sadedginenhies;
    _il est aussi grand que lui_, sadehinenhies;
    _nous sommes de même grandeur tous trois_, saded8anenhiedgis.
=Grandeur=, _ma_, tcha niga; _ta_, tcha nicha; _sa_, tcha nihra.
=Grape=, skentok8ata.
=Grapin=, dehiont8ichnendakta.
=Gras=, ossen; _je suis gras_, hagassen, sassen hossen.
=Gras=, _le gras de la gambe_, osnonna.
=Gratter=,
    _je me gratte_, gatketach, chatketach, hatkedach;
    _je gratte quelq_, kekedach, chekedach, chagokedach;
    _je gratte une peau_, kogonch, chogonch, rogonch;
    _peau gratter_, hiogonh8ero.
=Gratis=, _je donne_, g8ati skehion.
=Gravé=, kayanati; _je grave_, guianata, chianata, hayanata.
=Gré=, _de mon bon gré_, hagrih8ihosek, horih8ihosek, sarih8ihosek.
=Grêle=, hônêcha; _il grele_, houvcharonkondies.
=Grenne=, honinchta.
=Grenouille=, sk8arak.
=Grez=, _du_, _pierre_, êhiotiônk8a.
=Gril=, ondeskondakk8a.
=Griller=, kentchidach, chentchidach, hahentchidach; _cela est grillé_,
kahentchitah8i.
=Gris=, hohessa hen; _j'ai les cheveux gris_, kouhratin, chonhratin,
ahonhratin.
=Grimace=, _je fais la_, degatkoncharonnionch.
=Grincer=, _je grince les dents_, degutnodgiatahionch, dechadnod etc,
dehadnod etc.
=Grive=, tchichkagak.
=Gronder=, _je gronde quelqu'un_, kedach8ahens, chedach8ahens,
chagodach8ahens.
=Gros=, goh8anen.
=Groiselle=, honadgiokk8a.
=Grosse=, _je suis_, gnèri, chneri, hanéri.
=Grossier=, hodé; _je suis_, haguidi; _tu es_, saindé.
=Grossis=,
    _je_, (_je deviens gros_,)8akkoh8anenkhé, chkohs8nenkhé,
hakkôh8anenkhé;
    _je grossis quelque chose_, kekohanata, chkohanata, hakohanata.
=Grue=, tarera.
=Gué=, _à_, dehiontchot8ach.
=Guenon=, guennonha, _vel_ ong8é... gakonchondakk8a.
=Guespe=, hônakkonda.
=Guerre=, _la_, honodaguettat; _je vas en guerre_, gareg8ach, sareg8ach,
hareg8ach.
=Guéri=, _je suis gueri_, s8agadon, dzisadon, shôdon, vel onhatedgienhi;
_je gueris quelqu'un_, kedgieus, chedgiens, chagodgiens.
=Guette=, _je_, deh8agnenrayen, desanenrayen, dehonenrayen.
=Gueule=, v. _bouche_.
=Gueux=, _je suis_, degatonhonkariakch, desatonhonkariakch, dehatonhon
etc.
=Guese=, _je_, knegahné, chnegahné, hanegahné.
=Guide=, dehaha hakk8a.
=Guide=, _je_, degahahakk8en hatie, dechahahakk8en etc, dehahahakk8en.
=Guimauve=, herbe,----.


                                  =H.=


=Habile=, _je suis_, gmeyennio, cheyenniô, hayennio.
=Hall=, _exclamation_, h gué.
=Habiller=,
    _j'habille quelqu'un_, kehiatah8ita, cheyatah8itta, chagoyata;
    _je m'habille_, gadiatah8ita, chadiatah8ita, hadiatahsi.
=Habit=, _mon_, gatiatah8itchera degananeta, satiatah8itchera,
hôtiata8itchera.
=Habitant=, hayent8ach.
=Habite, j'=, guennagueratch, chennagueratch, hennagueratch.
=Habitude=, _c'est mon=, toniguiennoden, toni chiennoden, toni
hayennoden.
=Habituer=, _je m'habitue à quelque chose_, haguiendetchkon,
sayendetchkon, hoyendetchkon.
=Hable=, _je_, guennoyenta, chennoyenta, hennoyenta.
=Hache=, ask8echia; _ma hache_, hagask8echia, sask8sechia, hosk8echia.
=Hache=, _je_, dekritta, dechritta, deharitta.
=Hair=,
    _je hais quelque chose_, guech8ahens, chech8ahens, hach8ahens;
    _je hais quelqu'un_, kech8ahens, chech8ahens, chagoch8ahens.
=Halé=, _je suis_, hakrak8aritti, sarakk8aritti, hôrakk8aritti.
=Haleine=, _mon_, gatonrits, chatonries, hatonries, _vel_ hagonrichera,
chonrichera, ahonrichera; _je prends halene_, degadonricheratironta,
dechadonri, dehadonri; _ il ne fait pas une halene de vent_, hiata
tkaarôtha; _je suis hors d'halene_, gatonriakta, chatonriokta,
hatonriokta.
=Hameçon=, gachah8inontchera.
=Hanche=, _la_, tcha gatnit chokta.
=Hanneton=, hônôh8a.
=Hanter=, _je hante quelqu'un_, keyerondarha, heyerondarha,
chagoyerondarha.
=Harang=, chonh8a.
=Haranguer=, n'heh8ennotatié, sonk-hah8ennotatié; _je harangue en
conseil_, haguetaa kahachera gonh8a; _je harangue dans le village_,
koh8ennototié, ch8ennotatié, hah8ennotatié.
=Hardes=, _mes_, gasseronniatha, chasseronniatha, hasseronniatha.
=Harcele=, _je_, deguechkenheyata, dechechken, dechago.
=Hardi=, _je suis_, hiachtente (_i.e. de rien_) haguidateronha (_je n'ai
peur_.)
=Hargneux=, agad8ennori, sah8ennori, hah8ennori.
=Harpon=, dehiotgionda hechta; =je pesche au harpon_, gatecheg8aharonk,
chatecheg8a, hatecheg8a.
=Hazard=, _par_, g8ata hadienra.
=Hater=, _se_, deh8aknon8ariahen, desanon, dehonon, voyez _depescher_.
=Haure=, ontonh8iniondakk8a.
=Haussé=, degensechti, _vel_ hentkenkatati; _je hausse_, hentken (_i.e.
en haut_) kraha (_je leve_), chraha, hahraha; _je me hausse_, hentken
gadatraha, chadatr etc, hadatraha.
=Haut=, hentken.
=Hauteur=, _ma_, tcha ni knenhies, chnenhies, hanenhies.
=Hauteur=, _montagne_, onondahra.
=Haut= _mal_, _je tombe du_, akehontahas, sachontahas, hôchontahas.
=Haye= _d'épine_, dehioh8iktaronh8a.
=Hé=, _intergection_, ahi.
=Hebeté=, _je suis_, haguidé, saindé, hôdé; _je rend hébeté_, kedechta,
chedechta, chagodechta.
=Hellebore=,----.
=Hemoragie=, dehiênionkas.
=Hennir=, _je hennis_, degarsint8ach, decharsint8ach, deharsin.
=Herbe=, hah8ennokkera.
=Herce=, _unne_, deganodgionda gassereta.
=Herissé=, dehononkeri.
=Herisson=, honhêta.
=Hermaphrodite=, hehron enerôta.
=Heron=, honiniassag8aton.
=Hesiter=, _je hesite à faire quelque chose_, a sonte hagad8ennondag8en,
chad8en etc, had8en etc, gadouennokta, chad8ennokta, had8en; _je hesite
en parlant_, tchagataa, tcha sataa, hotaa.
=Hestre=, hoskenra.
=Heure=, ils ne comptent point les heures.
=Heure=, _tout à l'heure_, onkken, _vel_ onh8a, _vel_ kendgik; _si la
chose est passé_, achiadgik. _A la bonne heure_, _tant mieux_,
dehianerinha.
=Heureux=, _je suis_, haguitenri, saintenri, gotenri.
=Hibou=, kekôa.
=Hier=, hacheté; _avant hiers_, chichetek.
=Hirondelle=, dgironhiori.
=Histoire=, garih8a; _je conte une histoire_, gatoriaha, chatoriaha,
hatoriaha.
=Hyvers=, kocheragué;
    _au milieu de l'hyvers_, kocherahen;
    _le commencement de l'hyvers_, hocherakta;
    _le fin de l'hyvers_, hocheraguenhiata.
=Hyverne, j'=, gadocheriak, chadocheriak, hadocheriak.
=Hola=, _assez_, onen, _vel_ ak8i, _ne fait pas_.
=Homme=, ong8e; _je suis homme_, hagong8é, chong8é, rong8é; _il est
homme à mentir_, on tourne, _il est homme qui menteroit_, ahennoyenta
tchanihayadoten.
=Honorer=, _j'honore quelqu'un_, kerakk8a, cherakk8a, chagorakk8a.
=Honte=, _j'ai_, gatehens, chatehens, hatehens.
=Hontoye=, _je_, keyatehata, cheyatehata, chagoyatehata.
=Hoquet=, _j'ai le_.
=Horloge=, _unne_, garakk8ichiak.
=Horreur=, _cela fait_, hôttag8at.
=Horrible=, deyodenonhianitti, _vel_ sanigonkenheyat.
=Hors=, _dehors_, aste; _je mets quelqu'un dehors_, keyaditkench,
cheyaditkench, chagoysiditkench.
=Hoste=, _mon_, 8aguion (_j'arive_) tcha (_dans_) hononchiayen (_sa
cabane_) _ton_, 8acheon (_tu_) etc; _son_, 8ahayon (_il arive_) etc.
=Huée=, _je fais la huée_, dekeyadondarikta, decheya, dechago.
=Huit=, tegueron.
=Huile=, ôhna.
=Huile, j'=, gnokach, chnokach, hanôkach; _huilée_, ganonkah8i.
=Humecté=, kananah8enta, hananah8enta.
=Humeur=, _je suis de mauvaise humeur_, degatariendokch, dechaterien
etc, dehaterien; _je suis de bonne_ _humeur_. hagnigonronh8esk8ak;
_c'est mon humeur_, toni knigonrotin.
=Humide=, hout chatenhi.
=Hupé=, hostôserôta, hogokgiâhra.
=Hurle=, _je_, _comme un loup_, garkentat, charkentat, harkentat.
=Hydropique=, haguiadoh8a, sadiadoh8a, hodia etc.
=Hypocrite=, krih8i h8sti hen.


                                 =I=.


=Jabot=, honiata.
=Jadis=, hôrih8a gâyon.
=Jaloux=, _je suis_, hagakkahrin, sakkahrin, okkahrin.
=Jamais=, hia h8enton.
=Jambe=, hononda; _le gras de jambe_, osnonna; _le devant de jambe_.
=Janvier=, le mois de, v. au supplement Mois, (dziotaragona.)
=Japper=, _je jappe comme un chien_, kahhiaha, channiaha, hanniaha.
=Jardin=, kahient8i.
=Jargon=, _mon_, nig8ennodin, nich8ennoden, ni hah8ennoden.
=Jarret=, guiattigué, chiattigué, hoyattigué.
=Jaune=, hotgikk8arogon; _je rends jaune_, hotgikk8a ni8t gassoch.
=Javelot=, ils ne le connoissent point.
=Jaunisse=, _j'ai la_, deh8aguechkennadiagui, desachkenna, dehochkenna.
=Ici=, tonin; _par ici_, tonen hag8a.
=Idée=, _c'est mon idée_, neto ni 8aknigonrotin; _je change d'idée_,
deskagadat nigonratenionch.
=Je= ou _moi_, hi.
=Jai=, (_avoir_), 8aguien, sayen, hoyen.
=Jesuitte=, hatit gienstadgi.
=Jesus=, Hiêssôs.
=Jet= _de pierre_, tcha ni gasseres hagonenhiondi.
=Jetter=, _je jette quelque chose_, gadion, sadion, hodion; _je jette
des pierres à quelqu'un_, kenenhiohiag8ach, chenenhio etc,
chagonenhiohiag8ach; _je jette quelqu'un par terre_, keyah8endahechta,
cheyahsendahechta, chagoyah8enda etc.
=Jeu=, kahienda.
=Jeuner=, _je jeune expres_, haguendondietti, sayendondietti,
hayendondietti; _je jeune de force_, gatonkariakch, chatonkariakch,
hatonkariakch.
=Jeune= _homme_, hakchatasse; _jeune fille_, ekchatasse.
=Ignore, j'=, hakkoudonk, sakkondonk, hokkondonk.
=Ignorant=, _je suis=, hiachtente guehienk, chehienk, hahienk.
=Il=, pronom ne s'exprime ordinairement point. _Ou est il?_ kanen
thenderon; _il est la_, tô thenderon.
=Ile= ou ISLE, ka8enno; _dans l'isle_, ka8ennagué; _au bout de l'isle_,
tcha hot8ennokta.
=Image=, kayatonchera hêyataa.
=Imagine, j'=, guennonk tonnionk, chenonk tonnionk, hononkton.
=Imbecille=, hiate honigonrata.
=Imite, j'=, kenagueranik, chenagueranik, chagonagueranik.
=Immobile=, hiate hotoria heronk.
=Immodeste=, hiate hotehens.
=Imparfait=, _qui n'est pas fini_, ason te 8adeyennichiahi; _plein de
défauts_, ti 8ahetken hayata hien tatié.
=Impatient=, honak8enchkon, _vel_ dehateriendokch.
=Impatienter=, _je m'impatiente_, degateriendokch, dechate etc,
dehaterien
=Impitoyable=, hiate hodanitenron.
=Importe=, _cela_, garih8anoron; _q'importe_, tocheg8a, _vel_ hah8eri
hatié.
=Importun=, _je suis_, akonhachon, sahonhachon, hahonhachon.
=Importune, j'=, keyehonchterha, cheyahonchtaha, chagohonchterha.
=Impression=, _cela fait impression_, gonigonragonh8aèh8asens.
=Imprudent=, hiate dehayatoretta.
=Impudent=, hiate haterakk8a.
=Impudique=, hontehinadonehkon.
=Incapable= _de etc_, godgihoha.
=Incertain=, _je suis_, hìate haktoguensek, satoguensek, hotoguensek.
=Incessamment=, onen g8ato.
=Incision=, _je fais une_, degorinha, dechorinha, dehorinha.
=Incise, j'=, keyatarichta, cheyatarichta, chagoyata etc.
=Incommode=, hah8entonniat.
=Incommoder=, _j'incommode quelqu'un_, keyodatch, cheyodatch,
chagoyodatch.
=Inconnu=, hiate honigonrayendas.
=Incorrigible=, hiate had8ennahakk8a.
=Incredule=, hiate hatondatch, _vel_ hiate horih8ioteronnia.
=Inculte=, ason te kahient8i.
=Indevot=, hiate horih8ihi8sti.
=Indifferent=, hiate hachniach.
=Indigne=, 8ahetken.
=Indigestion=, _j'ai une_, guennaktiach, chennaktiach, hennaktiach.
=Indiscret=, hakrih8agayen, sarih8agayen, hôri8agayen.
=Indocile=, horih8ahetken.
=Indolent=, hônoronsek.
=Industrieux=, ag8egui nhé hayenk.
=Inegal=, dehiote hen.
=Inépuisable=, hiate hah8et ha ondokten.
=Inevitable=, totchi hiah8enhi.
=Inexorable=, hiate hatanitenrhé.
=Infanterie=, hatiskenraguettat hektaguéchon hennes.
=Infatigable=, hiate ta dehachkenheyons.
=Infecté=, 8tkenkagras, _vel_ gasennahetken; _j'infecte_, kehiass8atta,
cheyass8atta, chagoyas8atta.
=Infiniment=, hag8ech.
=Infirme=, _je suis_, haguetgiôha, satgioha, hotgioha.
=Informer=, _je m'informe_, herih8a nondonk, cherih8a nondonk, chagori;
_j'informe quelqu'un_, v. _j'avertis_.
=Infuser=, _je fais_, gnanah8enta, chnanah8enta, hananah8enta.
=Ingenieux=, ag8eguinhehayenk.
=Ingrat=, hiaté hennonk tonnionk tchani onh8entenrhekk8a.
=Inhume, j'=, kenontahach, chenontahach, chagonontahach.
=Injures=, _je dis des injures_, kenanicherong8ach, chenanicheron etc,
chagonaniche etc.
=Inhuman=, v. _cruel_.
=Innocent=, _il est_, hiaté herih8a nerag8en--onh8arih8ahechtina (_de ce
dont on la accusé_.)
=Inquiet=, _je suis_, hiate aknigonriôsek.
=Insensé=, voyez _fol_.
=Insolent=, _je suis_, hakrih8agate, sarih8agate, horih8agate.
=Instant=, tchan8a honissèha; _à l'instant_, toké g8ato.
=Instruire=, _j'instruis quelqu'un_,
kerihoriennik, cherihoriennik, chagorihoriennik.
=Insulter=, _j'insulte quelqu'un_, hadekeyeronnionk, hadechey,
hadechagoyeron etc.
=Interessé=, _je suis_, hasgasteniaron, _vel_ deh8aknonhianiek.
=Interprette=, chagoh8ennagaadatch.
=Interprette, j'=, krih8agadatch, chrih8agadatch, hari8agadatch.
=Interieurement=, haknigonragonh8a.
=l'Interrogation= s'exprime en mettant ken   la fin du mot suivant.
Ex: _Es ce toi_? isken? _cela est il bien_! netôken, _vel_ 8hianeréken.
=Interroge, j'=, keyarondonk, cheyarondonk, chagoyarondonk, _vel_
kerih8atakk8ach, cherih8a, chagorih8a.
=Interromp, j'=, kerihoriennik, cherihoriennik, chagoriho etc.
=Intime=, _mon intime ami_, onguiatsi, dziatchi, hônatchi.
=Intimidé=, onhatchanitti; _j'intimide_, keyatetchanitta, cheyatet,
chagoyatet.
=Intrepide=, hah8eriaté.
=Introduis= _quelqu'un_, kederonné, chederonné, chagoderonné.
=Invectiver=, voyez _injurier_.
=Inventer=, _j'invente une histoire_, gri8acheronniaha, chrih8a etc,
harih8a etc.
=Investis, j'=, 8atk8ahêg8a, dech8aheg8a, dehohahêg8a.
=Invincible=, _je suis_, hiate hah8et onknênanianik.
=Invisible=, hiate hoguent.
=Inviser=, _j'invise d'un repas_, kenonkhé, chenonkhé, chagononkhé.
=Inutille=, dont on ne se sert pas, hiate hechta; _cela est inutile,
c'est en vain_, hiatarh8aton.
=Joyeau=, _joyeau_, kanenhia noron.
=Joindre=, _je joins une chose à unne autre_, degraneguenha,
dechraneguen, dehara etc; _cela est joint_, degaraneguen.
=Jointure=, _une_, deyossondera.
=Joli=, hiô, _vel_ kattag8ahi.
=Jonc=, hônôda.
=Joüe=, _la_, kioguensagué.
=Joüe=, _je_, deguienha, dechienha,dehayenha.
=Jongle=, _je_, gatadotha, chatadotha, hatadotha, _vel_ keyatkatt8ach.
=Jouet=, _il sert de_, onhatentoriata.
=Jour=,
    _le_, 8endé;
    _il fait jour_, ourhenhi;
    _le point du jour_, 8rhenguetdzik;
    _long jour_, 8endes;
    _jour court_, nih8endag8aha;
    _un jour_, s8endata;
    _tous les jours_, chetechon;
    _mes jours finissent_, ongadondoktas;
    _je donne le bon jour_, kenonronk8anionk;
    _tu_, chenonronk;
    _il_, chagononronk8a.
=Journée=, _le chemin d'une_, hehioyondakk8i.
=Joyeux=, _je suis_, haknigonrana8en, sanigonrana8en, honigonrana8en.
=Irresolu=, _je suis_, de8nigonragué, desanigon etc, dehonigon.
=Irrité=, honak8enhi; _j'irrite_, kenak8atanik, chenak8atanik,
chagonak8atanik.
=Isle=, kah8ennio; _à l'isle_, kah8ennagué.
=Juger=, _je juge quelqu'un_, keyad8endetha, cheyad8en etc, chagoyan8en.
=Juillet=, (hiarigona.)
=Juin=, (ichakka.)
=Jumeaux=, dehickhen; _nous sommes jumeaux_, dedikhen, dedgikhen,
dehikhen.
=Jupe= ou _braguet_, kak8aa.
=Jusques la=, tononh8é; _jusques à quand_, 8entonké; _jusques à
present_, toké hanen; _jusques à moi_, tcha hikta.
=Juste au corps=, degananêta.
=Juste=, _tout juste_, netôdzik, netodzik; _fusil juste_,----; _cela
est juste_,----.


                                    =L=.


=La=, article,----.
=Là=, adverbe, tonen; _par là_, to hag8ati; _là ou je suis_, tcha
guideron; _de là_, tô; _par là_, nen hag8a.
=Lac=, ganiataré; _le long du lac_, ganiatahaktatié.
=Laboure=, _je_, guettakarhat8ach, chettakar etc; hohettakar etc.
=Lache=, _dete du_,----; _je suis lache_, _peureux_, haguidogueré,
saindogueré, hodogueré.
=Ladre=, _je suis_, hagnion, sanion, honion.
=Laid=, _je suis_, haguetken, chetken, hahetken.
=Laine=, _de la_, hogonnh8a.
=Laisse= _cila_,
    _ny touche pas_, satka;
    _je laisse quelque chose expres dans un lieu_, _ou je laisse
garder_, gatakk8anayenha, chatakk8a etc, hatakk8anayen;
    _je laisse échapper_, skeniaguenta, tcheniaguenta, shaniaguenta;
    _je laisse_, _je permets_, kkahienha, chkahienha, hakkahienha;
    _je laisse_, _j'abandonne_, voyez _abandonner_;
    _je laisse par oubli_, gnigonrhenha, chnigonrhenha, hanigonrhenha.
=Lait=, _du_, hononrachia.
=Lame=, _une_, gahionta.
=Lamente=, _je me_, degassint8ach,dechassint8ach, dehassiuta etc.
=Lampe=, _unne_, hehnarakk8a, kahachera.
=Lance=, _une_, gacheg8a rohaa.
=Lance=, _je_, 8agadies, hêsadies, hehôdies.
=Lancette=, dehiondadenint cha hechtakk8a.
=Langue=, hônacha.
=Langage=, _mon_, nig8ennoden, nich8ennoden, nihah8ennoden; _je parle un
autre langage_, gad8ennondakk8a, chah8ennon etc; had8ennondakk8a.
=Languis=, _je_, hagronhiaguens, saronhiaguens, hôronhiaguens.
=Lapide=, _je_, onenhia keriotta, cheriotta, chagoriotta.
=Lapin=, sk8ahen.
=Lard=, k8ichk8ich hôdonsera.
=Laquais=, onhanhas.
=Larde=, _je_, degah8esta hodonsera, dechah8esta, dehah8esta.
=Large=, _étoffe_, dehionihes, _vel_ hatag8enta.
=Larme=, oukassera; _verse des larmes_, kkasseraris, chkasseraris,
hakasseraris; _j'essuie les larmes_, kekasserag8eh8ach, chekassera etc,
chagokassera.
=Larron=, hanensk8ach.
=Las=, _je suis_, hadeh8agueradietti, desaradietti, hadehoradietti.
=Lasser=, _je me lasse_, hadegradietta, hadecheradietta, hadeharadietta.
=Lavé=, hioharé; _je lave_, goharech, choharech, hoharech.
=Lavement=, _je donne un lavement par le cul_, hetchigaragonh8a
keneganhont8ack.
=Laurier=, hahennagras, _vel_ hatatiach.
=Laxatif=, dêyâgôdia tongottakk8a.
=Le=, l'article _le_, _la_, _les_, ne s'exprimepoint en Iroquois, on met
cependant quelque fois le mot chou apres celui dont il s'agit. Example:
kanadgia, _la chaudierre_; kanadgiachon, _les chaudierres_; _le long_,
haktatié.
=Leche=, _je_, keganentch, cheganentch, haganentch.
=Leger=, nih8kechté chayonha.
=Lendemain=, _le_, honsahi8rhenha.
=Lent=, _je suis_, haguiadachayen, sayadachayen, hoyadachayen.
=Lendes=, _des_, hotginhontk8a.
=Lequel=, chonnonk, _vel_ kanen ni hayatâa.
=Lettre=, _j'ecris une_, keyiatonsek, cheyatonsek, chagoyatonsek.
=Levé=, _il s'est_, hotkenh8i; _je me leve_, gatkenhach, chatkenhach,
hatkenhach; _je leve quelque chose_, deguekk8ata, _vel_ deguek8a,
dechek8a, dehak8a; _je leve une hache_, keyatchatong8asek.
=Levre=, _la_, hechk8aa.
=Levraut=, tahonta neguen 8st8achia.
=Leurs=, ononrhe ona8en.
=Lezard=, totich.
=Liard=, arbre, skarok, _vel_ chkarok.
=Liberal=, _il est_, hotiesen; _je suis_, hagatiesen; _tu es_, satiesen.
=Libre=, _je suis_, gatat8ennio, chatat8enniô, hatat8enniô.
=Lié=, kahrito; _je lie quelque chose_, knerinch, chnerinch, hanerinch;
_je lie quelqu'un_, kecharontha, chagocharonta; _un homme lie_,
hachanonda.
=Lien=, henerinchta.
=Lierre=,----.
=Lieu=, _en quel lieu_? kanen.
=Lievre=, tahonta naguen.
=Ligne= _à pescher_, ontchirokk8a; _je pesche à la ligne_, atchiroch,
chatchiroth, hatchiroth.
=Liguer=, _se_, _il se sont ligués_, 8atondiechta.
=Limaçon=, ganonchisseré.
=Lime=, heranietta.
=Lime=, _je_, granick, chranick, haranick.
=Linge=, kagarinha.
=Liquide=, hônanah8en.
=Lis=, _je_, de8akiatoncherag8aritti, desaya etc, dehoyaton etc.
=Livre=, kahiatonchera.
=Livre=, _poids_, skatkoncherata.
=Livrer=, voyer _donner_.
=Loger=, _je loge la_, tônin 8agnonchiahien, sanonchiahien, hononchia.
=Loin=, hinon; _tres loin_, hinon gôna.
=Loisir=, _je n'ai pas le_, haguiodéché, sayodéche, hoyodéché.
=Long=, hous; _tu es long à faire_, chiodé tingui tcha chonniaha, _vel_
sachayen; _la longue_, _il fera   la longue_, nhenheronniag8a; _tout du
long_, haktatiéha, _tout le long du bord_, haktatié.
=Longtemps=, honissé.
=Lorsque=, toqué; _pour lors_, togué.
=Lot=, _un_, kayakonk; _je fais les lots_, guiakonk, chiakonk, hayakonk.
=Louche=, _je_, kkakkarinhré, chkakkarinrhé, hakakka etc.
=Louche=, hagakkarinhré.
=Loue=, _je_, _je gage_, ongnenniasek, (_on me prete_) ekkariakch, (_et
je payerai_); hesenniasek (_on te prete_) enchkariak; onhenniasek (_on
lui prete_) enhakariak.
=Loüe=, _je_, _je donne des louanges_, dekerincharoiik, decherinsaronk,
dechagorin etc.
=Loup=, tahionni.
=Loutre=, sk8ayen.
=Lourd=, hoyadakchté.
=Louppe=, hôtzikkota.
=Luette=, _la_, ogoncta.
=Luisant=, teyostatek; _cela reluit_, deyoserennatek.
=Lumierre=, deyorhatek.
=Lune=, _la_, karakk8a sonrekha; _croissant de la lune_, asonte
dgioterakk8ichiahi; _plein de la lune_, dgioterakk8ichiahi; _decours de
la lune_, sagarakk8atton.
=Lunette=, hatkonchotchera hêgârha.
=Lutter=, _je lutte_, degatatienaonch, dechatatiena etc, dehatatiêna
etc.
=Luxurieux=, henhroncheranonh8é.
=Lui=, ahonrha; _elle_, ahonha.


                                   =M=.


=Ma=, _mon_. Le pronom _ma_, _mon_, s'exprime comme je l'ai dit au
commencement de même que le verbe possessif _j'ai_ par les lettres hak,
qu'on met audevant de la chose, appartenant   la place des deux
premieres qui composent le mot simple. Ex. gahonha, _un canot_;
hakkonha, _mon canot_; gachionra, _un fusil_; hakchionra; _mon fusil_.
=Maché=, deh8atehkahon; _je mache_, degatchkata, dechatchkata,
dehatchkata.
=Machoire=, _la_, hoyoguensa.
=Madame=, hotonhissen. _Madamoiselle_,----.
=Madrier=, och8engaa.
=Magazin=, tcha ontenninonta.
=Mai=, _un_, kaninharôta.
=Mai=, le mois de, voyez supp. mois, (ganerattogona.)
=Maigre=, _je suis_, hagati8en, chati8en, hôti8en.
=Main=, _ma_, kechotta, chechotta, hachotta; _je serre avec la main_,
guiena8akonk.
=Maison=, _ma_, haknonchiayen, sanonchiayen, hônonchiayen.
=Maitre=, _je suis maitre de quelque chose_, g8enniô, ch8enniô,
hah8enniô, _vel_ hi hagah8en, is sa8ea, aonrha hoh8en; _je me fais le
maitre_, _je m'approprie_, gadad8enniochta, chatad8en, hatad8en.
=Mal=, _j'ai_, hagnonhaktanik, sanonhaktanik, hononhaktanik.
=Malade=, _je suis_, haguenhraras, sanhraras, honhraras.
=Maladie=, _tout maladie generalle_, ganonchi8tarines.
=Mal aisé=, onhit.
=Maladroit=, _je suis_, haguenhis, sanhis, onhis.
=Malfait=, (_quelque chose_), konhihi; (_quelqu'un_), hayata hetken.
=Male=, _unne_, kahonchera.
=Mâle_, hatgîna.
=Malgré= _moi_, dehonharahiadakk8a;
    _malgré toi_, diesarayadakk8a;
    _malgré lui_, thon harayadakk8a.
=Malheureux=, _je suis_, gaterass8a hetken; _tu_, chaterass8a;
haterass8a.
=Malhabile=, _je suis_, hagueyennahetken, cheyenahetken; _il_, hayena.
=Malicieux=, _je suis_, hagrih8ahetkeri; _tu_, chrih8a; _il_, harih8a.
=Maltraiter=,
    _je maltraite_ (_de parolle_), kedach8ahens, chedach8ahens, chagoda
etc;
    _je maltraite_ (_de coups_), kekarioch, chedarioch, chagodarioch.
=Mamelles=, gononrachiagué.
=Manche=, _un_, héh8ennohahokk8a.
=Manche=, _unne_ skanintchagaratti.
=Mander=, _je mande quelqu'un_, hekenonkhi, chenonkhi, chagononkhi.
=Mangé=, hôgui, _vel_ hôgarien; _je mange_, higuekch, hichekch, hihekch,
_vel_ gatekonia, chatekonia, hatekonia; _bon   manger_, hôgah8i; _je
donne à manger_, kedgientanik, chedgientanik, chagodgien etc; _je fais a
manger_, gatkastonk, chatkastonk, hatkastonk.
=Manier=, _je manie_, _je touche_, 8aguiêna, 8achiêna, 8ahayêna.
=Manquer=, _je manque de_, haguiéh8as, sayéh8as, hôyèh8as; _je manque
mon coup_, sagatt8atta, sachatt8atta, sahatt8atta; _ny manque pas_,
hak8i sanigonrhenha.
=Marais=, _un_, 8chaguendayen, _vel_ kahentayen.
=Marchand=, hatendinonk.
=Marchandises=, hontenninonta, _vel_ hatak8ennia.
=Marcher=,
    _je marche_, higué, hiches, hires;
    _je marchois_, higuesk8a;
    _j'ai marché_, 8aguetti;
    _je marcherai_, hengué;
    _subjonctif_, _je marcherois_, ahigué;
    _j'aurois marché_, ahonguettihna;
    _j'aurai marché_, ahonguettik;
    _il marche de bonne grace_, hayaniô;
    _je marche vite_, gnianore;
    _tu_, chianore;
    _il_, hayanore;
    _je marche doucement_, skenonhigué, chkenonhigué, chkenonhires.
=Marche=, _une longue_, âhahis.
=Marche=, _degré_, heratinchta.
=Marché=, _à bon_, 8atiesen.
=Marecage=, nikentaha.
=Mareschal=, garondanenk8ik... dehattakonniennik.
=Mari=, _un_, kanakk8a.
=Marié=, honiagni; _mariée_,----.
=Marie=, _je me_, haguenniakch, saniakch, honiakch; _je me demarie_,
sagadekachionch, hagueniaguihna.
=Marmite=, deganontonta.
=Marqué=, kayanati; _je marque_, guianata, chianata, hayanata.
=Marraine=, _ma_, hakchennah8i.
=Marri=, _je suis_, skatatreh8atta, tchatatreh8atta, shatatreh8atta.
=Mars=, mois de, v. supp. mois, (tichkona.)
=Marte= ou _martre_, tchêrannoha.
=Marteau=, heh8ahechta.
=Masque=, ontkonchorechta.
=Masque=, _je me_, gatkonchorech, chatkonchoreck, hatkonchôrech,
=Massacré=, onhanon8ariakon; _je massacre_, kenonh8ariakonk,
chenonh8ariakonk, chagonon8ariakonk.
=Masse= ou _massue_, kadgikk8a.
=Masson=, hanonchonniaha, _vel_ hastenronniaha.
=Mast=, _un mast de canot_, harontodakk8a.
=Matelas=, _un_, honnisorakk8a.
=Mâte=, _je mâte en canot_, grondota, chrondota, harondota.
=Matelot=, 8sechtogon 8ng8é.
=Matin=, _le_, ourhenhigué.
=Matinée=, _la_, h8rhenhigué ha.
=Matinal=, hayé h8ata.
=Matou=, tagos.
=Matrice=,----.
=Mauvais= _à mange_, 8ahetken hahiek; _mauvais_, parlant d'un homme,
hahetken; _mauvais_, parlant de quelq. chose, hetken.
=Mechant=, v. _mauvais_.
=Meconnoissant=, v. _ingrat_; _je meconnois quelqu'un_, hiate skeyentes,
hiate tcheyentes, hiate tchagoyentes; _je me meconnois_, hiate
skatadientes.
=Mecontent=, hiaté hônigonriôsek.
=Mecontente=, _je_, skenigonrat8atta.
=Medecin=, hatedgiens. Voy. lesupplement. (Medecinne, hononk8atchera.)
=Medecine=, _je_, kenonk8atcheranont8ach, chenonk8atchera, chagononk8at
etc.
=Medis=, _je_, keh8ennôtas, cheh8ennôtas, chagoh8ennôtas.
=Medisant=, chagoh8ennotachkon.
=Mefie=, _je me_, hagatenhaha, chatenhaha, hatenhaha.
=Mefiant=, _je suis_, hagarharé, sarharé, harharé.
=Megarde=, _je l'ai fait par megard_, hiase h8aguetti.
=Meilleur=, na ne oga8i, _vel_ na ne 8yanere.
=Mêlé,= teyodiechti; _je mele_, deguiechta, dechiechta, dehahiechta.
=Mêle,= _ils sont pêle mêle_, degondiechti.
=Melon d'eau,= onionchiagaté; _melon françois_, kanionchiagras.
=Membre= _viril_, honera.
=Même,= _sagata._ (V. _mesme._)
=Memoire,= _j'ai bonne memoire_, haknigonro8anen, sanigon etc, honigon.
=Memorable,= hiate ayagonigonrhenha.
=Menace,= _je_, kenhariong8ach, chenhariong8ach, chagonharion.
=Mesnage,= _je_, _je suis mesnager_, kchenonniaha, schenonniaha,
hachennon etc.
=Mandiant,= konegachkon, _vel_ hanekha.
=Mandie,= _je_, keneganik, cheneganik, haneganik.

=Mene,= _je_, kuéderonné, _vel_ keyatenhah8i, cheyaten etc; _il_,
chagoyaten; _je le mene voir etc_,----.
=Menterie,= onnoyenda.
=Ments,= _je_, guennoyenta, chennoyenta, hennoyenta.
=Menteur,= hodanoyen.
=Menton,= ohiôha.
=Menu,= nih8asseratiêha.
=Mepriser,=
    _je méprise quelqu'un_, keguenranik, cheguenranik, chagoguenranik;
    _je suis meprisé_, hiate onkkrakk8i, hiate hesarakk8i, hiate
honherakk8i.
=Mer,= _la_, ganiatar8anen.
=Merci,= _grand_, niah8an.
=Mere,= _ma_, hagnourha, san8rha, hon8rha. Quand on l'apelle on dit:
haha, _ma mere_; _du coté maternel_, kanohencheragué hag8ati; les enfans
des deux soeurs appellent leur tante leur mère, ils sont aussi leurs
fils la manière des Iroquois.
(=Merisier=, _le_, hennichkaha.)
=Merite=, _homme de_, onharonnienchta.
=Meriter=, _il merite cela_ (_en bonne part_) netotdgik tchani onhayato
dinchta; _il n'a que ce qu'il merite_ (_en mauvaise part_) hodayanerinha
netodgik chan8a, hoyatah8cnha.
=Merle=, _grive_, tchichkaga.
=Mesme=,
    _c'est de mesme_, netôdzik:
    _je suis du même avis que toi_, sade honguinigonrotin;
    _en même temps_, tokédgik;
    _c'est de même que si etc_, sadehiot;
    _non pas même celui la etc_, hia na ganka tchato.
=Messager=, horih8enhah8itta.
=Messe=, _la_, hohachin hatgiens tadgi, _vel_ outerennayenha; _j'entends
la messe_, hagaterinnayen hohachin.
=Mesure=, onteniendenchta; _à mesure que_, n'hag8a.
=Mesure=, _je_, gatenientenha, chatenientenha, hatenienten.
=Metamorphosé=, hoya hotatiatondat8i, _vel_ deyotiatadênion.
=Metal=, _cuivre_, henatgionniata.
=Mettre=, _je mets la_, to 8aguien, to 8achien, to 8ahayen; _je mets
apart_, heren hêguienha, hechienha, hehayenha.
=Meunier=, hatetcheronniaha.
=Meur=, 8tchichiahi; _fruit meur_, ohiari.
=Meure=, 8sahies.
=Meurier=, sahies garonda
=Meurir=, _les fruits meurissent_, ohiari hatié.
=Meurtri=, ohrahennata hen; _je meurtris quelqu'un_, kerahennatach,
cherahen etc, chagoraheu.
=Mi=, _à demi_, achênon.
=Midi=, garonhiahen, _vel_ endiek.
=Miel=, orana8enda.
=Mie= _de pain_, orakk8a gonh8.
=Mien=, i hagah8en; _le tien_, is sa8en; _sien_, ahonrha hoh8en.
=Mieux=, le comparatif _mieux_ ne s'exprime qu'en montrant les choses
comparées et disant de l'unne: _celle la est bien_, (nayé ting8ach)
_vel_ nêtôdgik, lorsqu'il y a, _il vaut mieux_.
=Mil=, nombre, 8assen tch8enniah8é.
=Milieu=, _le_, achénonk; _au milieu de nous_, ded8ayatoguen; _au milieu
de la ville_, kanathin.
=Mince_, kagarinha.
=Mine=, _je fais la_, hagatkengrenti, satkengrenti, hotken etc; _j'ai
bonne mine_, haguiataganonni, sayata etc, hoyata etc.
=Minuit=, assontin.
=Miracle.=
=Miroir=, hatkonchotchera.
=Misérable=, _je suis_,----.
=Mis=, to gayen.
=Mitaines= _mes_, hoguenniotchera, senniot etc, honniot etc.
=Mobile=, ahondakta, _vel_ hatoriaheronk.
=Mode=, v. _façon_.
=Modere=, _je me_, skenonha, gatatonniaha.
=Moderne,=----.
=Moeurs=, _nos_, tcha ni ag8ayeunodin.
=Moi=, î, _vel_ hî, on appuie beaucoup sur l'î.
=Moindre=, hocht8i.
=Moineau=, garioha.
=Moins=, hodgidacht8i; _tout au moins_, honsk8aha; _le moins que tu
pourras_, enchatkenrata hahiguen; _tu en as le moins_, on tourne, _il en
a le beaucoup_, hissôa hôyen; _j'en donne moins_, guecht8ata,
checht8ata, hacht8sata.
=Mois=, s8ennidata. Nom des mois,
    _janvier_, dziotaragona;
    _fevrier_, tichha;
    _mars_, tichkôna;
    _avril_, ganerattoha;
    _mai_, ganerattogona;
    _juin_, ichakka;
    _juillet_, hiarigôna;
    _aoust_, chereské ha;
    _septembre_, chereské gona;
    _octobre_, kenten ha;
    _novembre_, kentengôna;
    _decembre_, dziotoré ha;
    _un mois_, dgionnidata.
=Moisi=, 8chkenharé.
=Moisson=, _temps de la_,----.
=Moite=, honanah8en.
=Moitié=, _la_, sate8achenonk; _par moitié_, achenonk.
=Mol=, nyohrodinha; _cela s'amolit_, ohrodins.
=Mon=, s'exprime en mettant devant le substantif ces trois lettres: hag.
Ex. assaa, _couteau_; hagassâa, _mon couteau_.
=Monceau=, kaguéhron.
=Monde=, _le_, 8entgiag8egui; _beaucoup de monde_, kendiok8ânin.
=Monstre=, kahetken gôna.
=Mont=, hônondahra.
=Montée=, honetota atti.
=Monter= _une côte_, _je monte_, knetotahach, chnetotahach,
hanetotahach; _je monte dans une chambre_, gratinha, chratinha,
haratinha.
=Montrer=, _je montre au doigt_, keyatchiatanik, cheyatchia etc,
chagôyat etc; _je montre quelque chose à quelqu'un_, kenatonnik,
chenatonnik, chagonatonnik; _je me montre_ (_caché que j'etois_),
gadodachionch, chadodachionch, hadoda etc.
=Montre=, _unne_, karakk8ichiakch, _vel_ karakk8a gahenhionk.
=se Moquer= _de quelqu'un_,
    _je me moque_, keyatentoriata;
    _tu_, cheyatentoriata, chagoyatentoriata;
    _c'est en se moquant que etc_, ôchoretakk8a;
    _on se moque de moi_, hongatentoriata.
=Moqueur=, _je suis_, akchoretakk8a, sachoretakk8a, hochoretakk8a;
=Morceau=, degayagui; _morceau de viande_, otchokk8a.
=Mordre=,
    _je morde_, kerich, cherich, chagorich;
    _je te mord_, gonrich;
    _tu me mord_, chkrich;
    _je le mord_, herich;
    _il me mord_, hagrich;
    _tu le mord_, hécherich;
    _il te mord_, hiarich;
    _il le mord_, hôrich;
    _je mordois_, krichk8a;
    _j'ai mordu_, krigui;
    _j'avois mordu_, kriguina;
    _je morderai_, engrik;
    _je morderois_, enhegrik;
    _j'aurois mordu_, aongriguihna;
    _j'aurai mordu_, ag8a engrik;
    _mordu_, karigui.
=Maure=,----.
=M

Showing first 200,000 characters. Full text: gutenberg.org/ebooks/15310