Gutenberg · e01.org
Cover of Ang Katipunan
Project Gutenberg cover, or a typographic cover where none is held.

Gutenberg · ebook 14205

Ang Katipunan

by G. B. Francisco · Tagalog · public domain in the US

  • Language Tagalog
  • PG edition 2004
  • Rights public domain (US)
  • Source Project Gutenberg
0%

Contents

    Ang Katipunan by G. B. Francisco is a Tagalog public-domain text held from Project Gutenberg (ebook #14205). [Transcriber's note: Tilde g in old Tagalog which is no longer used is

    MAYNILA

    Limbagan nang: "La Democracia," Villalobos, 5 Quiapo. 1899.

    =Lumabas nang minsan sa Teatro Oriental=

    Ang may-ari ay natatahan sa daang S. Fernando, ika 16 na bahay, Binundoc at sa ika 4 na bahay, nayon nang San, Roque, Sampalok.

    • * * * *

    Ang aliwang ito ay nalathala na sa pamahayagang ANG KAPATID NANG BAYAN.

    =UNANG BAHAGUI=

    Ang butod ng digmaan ay bundok: sa paanan nito ay pamumutihan nang cahoy na lanca sa may mga buñga at bañgin na sagana sa baguing na cun tatanauin sa ibaba ay may lansañgan. Pagcahaui nang telon ay aauitin ang CANTO NACIONAL FILIPINO.

    • * * * *

    =Música.=

    Ina naming Filipinas
    sa sandaigdiga'y hayag,
    ang cayaman at dilag
    ualang sucat macatulad.

    Iyo namang caanacan
    lahing sadya cung sa tapang,
    di natatacot mamatay
    at marunong magsangalang.

    Caya cayo lilo't tacsil
    na castilang sinuñgaling,
    dapat bayaran sa amin
    inyong mga pag alipin.

    Lalo ang mga sucaban
    na fraileng tampalasan,
    ñgayon ay capanahunang
    magbayad sa mga utang.

    Pag-hinto nang-auit ay muling magsisitaban nang copa at saca paguiguitna ang calahatan.

    =Hablado.=

    Josefo, Lusino, Kalingtong, Tomasa, Idéng at ilang mangluluas ng gulay, na umaauit hangang tumatacbo.

    UNANG DIGMA

    Sila rin

    JOSEFO.--Hali ... mga ale!...

    LUSINO.--Dalí ... mamang cuán!...

    KALINT.--Magsihimpil cayo!... (ang katipunan ay naguupuan sa lilim ng isang cahoy, at ng tauagan ang mga mangluluas ay nagtindigan)

    --cami'y balitaan!... ¿mayroong sundalo cayong nadaanan nacasabay caya ó caya'y nasundan?...

    TOMASA.--Uala po!... (gulat.)

    JOSEFO.--Uala! (uurong at bubunutin ang sundang).

    TOMASA.--(gulat)--Uala po!...

    JOSEFO.--(magara)--Uala baga sa boong paglacad cayong naquiquita. (hahakbang ...)

    TOMASA.--Uala po!...

    IDENG.--Uala po!... (gulat na gulat)

    JOSEFO.--!Maguing sa Barrancá at mga pilipil na daanan nila!...

    TOMASA.--Uala po!...

    IDENG.--Uala po!... (gulat na gulat)

    JOSEFO.--(paiquit)--Cun gayo'y caiñgat yaong mga lilo, tacsil, buhong, sucab dito sa pisao co at mahabang tabac.

    TOMASA.--¡Ina co!

    JOSEFO.--Icao ay inanó at na paina!...

    LUSINO.--- Magsilacad cayo at huag mañgamba at hindi aanhin naming magcasama at ang madaana'y pauang mag-aadya.

    TOMASA.--Cun gayo'y salamat!...

    IDENG.--Cami po'y paalam!...

    LUSINO.--Dios ang mag-in~gat sa boong lansañgan. (Lalayo ng caunti)

    JOSEFO.--Catoto!... catoto!... sabihing maghintay at tayo'y humiñgi ng canin at ulam.

    LUSING.--Mga aling cuan!... mañgag hintay cayo!...

    KALINT.--Duluguí....

    LUSINO. (lalapit)--Ibabá ... sunong na bilao at cami'y iuanan ng itso't tabaco na sucat macain sa tahanang cubo.

    TOMASA. (Ibababa)--Cayo po'y cumuha

    KALINT.--Iuan na ang lahat.

    LUSINO.--Huag baga naman at cahabag-habag (sa cay Tomasa) --Ito'y quilala co na maraming anac (sa cay Ideng) --Si comare naman ay may amang bulag.

    JOSEFO. (Cucuha sa bilao)--Maraming salamat!... salamat sa inyo!...

    TOMASA.--Cami'y lalacad na.

    KALINT.--Mañgag tuling cayo.

    (Muling lalacad ang mga manglalacó.)

    ICALAUANG DIGMA

    Josefo at Lusino.

    JOSEFO.--Hindi nauucol cañgino mang tauo balamin ang duk-hang may laco sa ulo.

    LUSINO--¡Ano ang gagauin!... tayo nama'y uala ualang maibili at ualang masila uala naman tayong sucat na magaua sa mga mayamang lubhang masagana.

    Caya ang marapat ating pagtiimin
    bagang at panigbi na nagcacadiin
    ang gauang masama na masamang gauin
    ay ipaquibilang sa gauang magaling.

    Yamang na rito na sa galás at gulod
    na guinagalaan mailap na hayop
    ang ating catauang sa palad ay capus
    at hindi na mulat sa gubat at bundoc.

    At cun tayo naman ay magpapabaya
    sa lagay na yari na caaba-aba
    ating tatamuhin sa guinala-gala
    lasapin ang dalo'y malamig na luha.

    At sa abang anyo di co acalain
    matuyo ang damó na lagui sa lilim
    uala namang inot, usala namang cusim
    at ualang masabing nag gauad hilahil.

    Liban sa nangyaring aco ay natacot
    sa unós ng bagyong nacaquiquilabot
    caya sumaisip na bago macurot
    pailanlang muna sa patoc ng bundoc.

    At cung naacalang tutubo sa cutad
    ang binhi ni ama sa punlang sincamas
    daco aabutin ang pagcabagabag
    at di sasapitin ang ganitong hirap.

    Ñgayon co dinamdam ang saquit ng bato
    cun tumitimo na sa talampacan co
    ñgayon na danasan pagtulog sa cubo
    at ñgayon lumacás ang aquing pagtacbó.

    JOSEFO.--Aco caya naman dito ay sumapit dahil sa hicayat ng isang caibig ang mga tinuran ay napacatamis at macahihibo sa pusong tahimic.

    Aco na ñga sana'y di maniniuala sa mga tinuran at isinalita.

    LUSINO.--¿Baquin ca na tañgay ng dagta ng lanca?

    JOSEFO.--Dahil sa mabañgo ang buñga sa lupa, Na dili umano pilit magbubuig dito sa Maynila puno ng lansones cahiman bumaba hangang himpapauid hindi tutulutan ng nunuñgong lañgit.

    Na ang ibubuñga maluoy sa uica
    malunot sa sabi't mahulog sa lupa
    caya mag tatamo ng mga biyaya
    ang baua't maglinang sa mga tumana.

    At saca ñga ñgayon uala cahit isa
    ang mayroon pusil at may escopeta
    ualang cigarrillo, uala namang cuarta
    at ang cabuhaya'y lanta pa sa lanta.

    Caya ang marapat ¡oh piling catoto....
    tayo ay sumagui sa may Ermitaño
    ó cun dili naman at loloobin mo
    tayo ay pumaroon sa Byac-na-bató.

    (Muling magdadaan ang mga mangluluas ng gulay.)

    ICATLONG DIGMA

    Lusino, Josefo, Kalingtong, Tomasa, Ideng at ilang maggugulay gaya rin nang una.

    LUSINO.--¡Tigni ... mga mamá!...

    JOSEFO.--Masdi ... mga ali!... ang napadaluhong sa pagca lalaqui cung mayroon muk-hang ipagcacapuri sa Dios, sa patria at tauong marami.

    Caya ang marapat mga mamang cuan
    ang itapong tiñgin cami'y balitaan
    ng inyong naguita sa buong lansañgan
    mula sa cay Cubau at ibang daanan.

    TOMASA.--Uala pong balitang sucat na masabi liban na sa tugué na na ipagbili ng higuit at labis sa halagang dati sa daan, sa bayan at hangang palenque.

    LUSINO.--¡Ali!... hindi yaon ang ibig na turan ng aquing catotong cadugtong nang buhay.

    TOMASA.--¿At ano pong bagay?

    LUSINO.--Cami'y balitaan, tuncol sa sundalong inyong na daanan.

    TOMASA.--Mayroon po

    LUSINO.--¿May sundalo ñga po baga?

    TOMASA.--¡Siya ñga po! at na sa Baranca nañgag-uupuan ang magcacasama at na sa cay Cubau ... ang canyo't bandera.

    LUSINO.--Cun gayon catoto ay atin munang lisan ang puno ng lanca't masayang batisan ng upang tamuhin ang pagtatagumpay sa bala ng mauser at iba pang bagay.

    JOSEFO.--Cun siyang magaling....

    KALINT.--Abata catoto!.... at narito na daw civil at sundalo may canyon, bandera pimpiang at bombillo.

    LUSINO.--¿Ano ang pasiya?

    JOSEFO.--Magcubli na tayo sa gulod at galas mga cagubatan

    LUSINO.--Ng upang madaquip ating macupohan duag na cazador at civil na hunghang.

    IKAAPAT NA DIGMA

    Saca ang pinunong matapang sa patay.

    JOSEFO.--Tanaui!... tanaui't di pa gumiguití puñgapong sa gubat at viga sa lati ang mga sundalo'y nagcaguiriguiri ng pagtatacbuhan sa lunga'y pag oui.

    ¡Sinong mag-acalang ang tayog ng labong
    tumuñgo sa lupa ng uala pang dahon!...
    ¿baquin caya baga biglang nalingatong
    lahat ng casador ng ualang dagundong?

    KALINT.--Marahil ang supot na pinag lalagyan ng bala't pólvorang ipinamamayan ay punó ng abó't ualang ilalaban sa ating sundalo at bayaning cawal.

    JOSEFO.--¡Di cung macaharap at tayo'y maquita marahil ang tacbo ay laong lalo na at ang masaguiang tauo, cahoy, vaca mamatay sa ihet at sa pagtataua!...

    ¡Hindi co masabi na sa pagcaduag
    sa macacalaban na uala pang armas
    ó sa catacutan na baca mautas
    ang hiniñgang tan~gan nacacauag-cuag!...

    Sa pagcat ang guilas na ating quilala
    sa mga castila na magcacasama
    higuit sa bayani at lubhang bihasa
    sa paquiquidigma at paquiquibaca.

    At saca ñga ñgayon ganito ang tacot sa mga calaban na na sa tugatog.

    KALINT.--Caya ang marapat ihiñgi cay Santos ng bala at pólvora ang búroc ng itlog.

    LUSINO.--¿Baquin caya baga ninasang mag tago sa bañgin at gubat ng higuit sa pugo.

    ICALIMANG DIGMA

    Josefo, Lusino at Kalintong

    JOSEFO.--Dahil sa balita na biglang lumago sa pitak ng dibdib at na abang puso.

    LUSINO.--Ang magaling nito tayo ay gumaua muog na mataas, matibay na cuta sa tabi ng daan at piling ng langca ng may pañgublihan ating mga digma.

    Ng hindi mañganib sa tunog ng canyon
    añgil ng mauser, siclab ng remington
    sadyang pagtibayin at sa mga burol
    ay may daang lihim na di manunuynoy.

    JOSEFO.--Maiguing acala.

    LUSINO.--Caya ang magaling barreta at pala ñgayon din ay cunin sa Real batería, at, ang unang hucayin ang baybaying yaon. (ituturo)

    JOSEFO.--Dito ipapaling Pagcat may lusutang bañgin at batisan sa luasan at hulo, sa caliua,t, canan at may mga cahoy na lubhang malabay na macalililim at may tatanauan.

    Caya ang mainam ay mayroong isa
    sa cahoy na ito na may larga-vista
    ng upang mamalas at caniyang maquita
    lahat ng darating na macacabaca.

    Ang tatanod dito ay cung bababa man
    ay pahahalili sa isang matapang
    na di natatacot sa mga asuang
    diwata at tictic, nuno,t, mangcuculam.

    LUSINO.--Cun gayon catoto iyong ipag-utos sa mga bataang ganap na sumunod.

    ICAANIM NA DIGMA

    Sila rin, si Tibó at ang cawal.

    JOSEFO.--¿Nañgasaan cayo?

    TIBÓ.--Cami po'y lincod sa lahat ng bagay na maipag-utos

    JOSEFO.--Ang tactac at punque, pala at barreta ay inyong caunin na magcacasama tuloy na ilaquip ang palihoc at caua ng may paglutuan itong ating tropa.

    TIBÓ.--Sa lilim nang atas cami,i, uma ayos (aalis)

    KALINT.--Cahimanauari, sa inyong pag sunod sa utos ng puno cayo,i, mga tampoc at ang mga butse'y humiguet sa manoc.

    IKAPITONG DIGMA

    Lusino, Kalingtong, Tibó at ang cawal.

    TIBÓ.--Nañgagsidating po ang pinag-utusan.

    LUSINO.--Ang burol na yaon ang siyang tayuan ng muog at cutang macasasangalang sa hocbo at digma ng lahat ng caual.

    JOSEFO.--Sumulong na cayo,t humucay ng balon, gumaua ng lapát, tumaga ng cahoy, magsalá ng patpat, ang bato'y ubunton ng hindi masira sa bala ng caniyon.

    Subu'i! datapua!...
    (lalabnutin ang buhoc)--¡ualang magagaua!...
    ¡huag sasayañgin ang ating adhica!...
    ¡huag acsayahin pagod sa acalá
    ng macapagtayo ng muog at cuta!...

    ¿Cun ang itutulo ng pauis sa hucay
    ng sancá sa cuta ay maipagpantay
    ng bundoc at burol na matataniman
    ng café, abacá at ibang halaman?

    ¿Di caya mag-ani ng maraming pilac
    mahitic na puri't masaganang hiyas
    at sa haharapi'y ating mamamalas
    ang buig ng tua sa sañga ng galac?

    O cun dili caya'y ating ipagtanim
    sa buquid, tumana at mga caiñgin
    ng palay at tubó, úbe, gabe,t ságuing
    sa taong susunod daming aanihin.

    At sa haharapin, isang piquit-mata
    ay may titibaing puno ng abacá
    may buñga ang café't ang puno ng manga
    ay hitic na hitic ang lahat ng sañga.

    Subali sa cuta mataas na muog
    pagod, camatayan siyang mapupulot
    at ang pita't dadalhin ng culog
    sa galás at parang, gulod at tugatog.

    Ñguni! ñguni! ñguni! (labnot din ang buhok)
    ito ang magaling
    higuit sa halaman ating aanihin
    walang pañginoong aalinsunurin
    at ualang castilang sucat umalipin.

    ICAWALONG DIGMA

    Josefo, Lusino, Kalintong, saca si Tibó at ang cawal

    JOSEFO.--Maa gaano caya ang taas at capal ng cutang na tayo sa may calunuran.

    LUSINO.--Acó ay tatauag sa nañgag huhucay ng upang mataho,t, ating maalaman (Hihipan ang silbato lilitao si Tibó)

    TIBÓ.--¡May ipag-uutos!

    JOSEFO.--¿Naglagay ng pinit na sucat lusutan ang hañgin at inet cun baga sumagui ang mga balauis sa maog at cuta at mga belenes?

    TIBÓ.--Opo!...

    JOSEFO.--¿Mayroon gaano ang capal at taas ng cuta sa may calunuran?

    TIBÓ.--Higui't tatlong vara't ang mga cauayan ay may isang metro ang baon sa hucay.

    JOSEFO.--Cun gayo'y hauanan ang dacong itaas at saca patayin ang maquitang landas.

    LUSINO.--Ng upang mádali caunin ang lahat na na aamulan sa punong bayabas.

    KALINT.--¡Sulong na!... maglicsi!... haluan ng tacbo.

    TIBÓ.--¡Cayo'y aquing lisan!...

    KALINT.--Lumacad na cayo!...

    ICASIYAM NA DIGMA

    Sila rin.

    JOSEFO.--Capag na ibañgon ang lahat ng ito may catatagan na ang mga sundalo.

    At di magagahis cahit pag-ubusan
    ng maraming tucso na ating calaban
    at di mapapasoc saan man magdaan
    ang mga castilang tunay na caauay.

    Liban cung magahol sa tinga't pólvora
    at sa ... cani't ulam cung nag babaca na
    subali sa tapang na aquing naquita
    itac ay catimbang ng mauser nila.

    At cun dili baga pauang magagaling
    ang mga sundalo at bataan natin
    ang guloc at pisao na tañging patalim
    di maisusuro sa bala ng mauser.

    Sa pagca't maicli't macaaabot
    sa caya ng mixtong malacas sa culog
    matulin sa quidlat at cung macatuhog
    ang pambugang mansa'y caquilaquilabot.

    Subali ang mixtong aquing isinaysay
    at ang licsi, lacas, dahas, catapañgan
    capag sinarili at pinanghauacan
    pilit magagahis ng macacaauay.

    Caya ang marapat sa pagcat uala na
    tayong gagamiti't gagauing sandata
    liban sa itiric ang dalauang mata
    sa nunuñgong lañgit at daquilang gloria.

    At sa Dios Ama at Divino Verbo
    sa Vírgen Santísima at lahat ng santo
    ating idalañgin ang lahat ng ito
    cahimanauari tayo ay manalo.

    LUSINO.--Ang mauiuica co at maisasaysay sa iyo catoto't piling caibigan hangang masagunson bala ng calaban mga bata natin padapain lamang.

    Saca cung lumalo putoc na sagunson
    isibasib nila tabac na pang-lulong
    hangang sa tumachó yaong mga buhong
    huag ititiguil ang tagang palacol.

    JOSEFO.--Gayon ñga ang gaua!... caya cung uariin ng aquing pasiya, puso at panimdim mga buhay nilang catulad ng atin iniaalay na sa mga patalim.

    At sa camatayan na lilibot-libot
    sa bundoc, sa bayan at mga alaboc
    na di tumitiquil sa mga pagdampot
    sa buhay ng tauo na guising at tulog.

    LUSINO.--Ang sa aquin naman na pagcacamasid sa mga caauay:--¡cun ano ang bilis ng bala ng mauser, gayon din ang inet ng gato't pag ilas sa lauac ng buquid!

    KALINT.--¡Tunay caya baga lahat ng sinaysay ng mga catoto't aquing caibigan ¡marahil ay hindi!... ¡pauang cabambanan at ang ibang turing ay capalaluan!...

    ICASAMPUNG DIGMA

    Sila rin, saca si Tibó at ang cawal.

    TIBÓ.--Inyo pong dalauin ang cuta at muog na lubhang mainam ang pagcacaayos.

    JOSEFO.--¿Tunay?

    TIBÓ.--Tanauin mo po at macalulugod ang taas at capal, catulad ng gulod.

    JOSEFO.--Cung gayon ay bigyan ng hitso't tabaco ang lahat ng cawal na doo'y dumaló dalhan pa ng alac na na sa sa frasco Jerez, Manzanilla at anis del mono. (Ipagcacaloob sa cawal ang lahat ng itó)

    TIBÓ.--Salamat! salamat!

    KAWAL.--Mabuhay! mabuhay! ang ating pañgulo at bunying general!...

    KALINT.--Hayo sumulong na! ang pagsusunuran ang inyong gagauin magpacailan man.

    JOSEFO.--Yamang na bañgon na ang muog at cuta ng magcacapatid na aba at duc-ha sa awa ng Dios at Poong daquila na dunong tumiñgi't paham cumaliñga.

    Tayo namang lahat magtica't manalig
    sa lahat ng santos at mga angeles
    ng upang abutin ang pita at nais
    sa dacong ibayo ng mga pañganib.

    LUSINO.--Ang lalong mabuti tayo ay maghalal isang pintacasing madadalañginan sa lahat ng oras at sa paglalaban ay iadya nauá sa mga caauay.

    JOSEFO.--Cung gayon ang dapat ang ibunyi natin angel ng príncipeng San Miguel Arcangel ang siyang ihayag sa puso't panimdin at siyang daiñgan saan man pumaling.

    Sa pagcat ang tapang ng principeng bunyi
    sa lañgit at lupa ay di nagsagabi
    at sa paglilincod sa Hari ng hari
    palalong si Luzbel ay inalugami.

    Sa hirap, sa hapis at sa caabaan
    at pinagpagdusa caloloua,t, catauan
    sa alab ng apuy at sa casanaan
    punong sinusunod noong mga hunghang.
    Na mga demonio.

    KALINT.--¡Mabuti!...

    LUSINO.--¡Magaling!...

    KALINT.--Maigueng pasiya ... at sa anting-anting na aquing iniñgat ... na aayon mandin!... ang magandang atas dapat nating sundin.

    JOSEFO.--Cun ang pasiya co ang paaayunan si Chito ang ating suutan't gayacan sa pagcat ang sabi at uica sa tanan siya'y may daluping pinanghahauacan.

    Na cun ga totoo ating masusuboc
    sa paquiquibaca at paquiquihamoc
    sa loob at labas ng alin mang muog.

    CHITO.--Sa bundoc, sa bayan, sa lupa't sa dagat cun sa aquing galíng sila'y magugulat sa hacbang, sa uacsí, sa acma't pagdilat ng dalauang mata ...! yao na ang quidlat.

    Na aquing dalupi at ang anting-anting
    cun siyang umiral ay lalong magaling
    dahil sa itaas, boong pañgonorio
    ay malalaro cong catulad ng hañgin.

    KALINT.--Marahil totoo,t may catotohanan ang mga sinabi nitong caibigan.

    LUSINO.--Ng ating masuboc ñgayon din suutan saca paliparing tulad ng asuang.

    ICALABING-ISANG DIGMA

    Sila rin.

    JOSEFO.--¡Hayo na! ñgayon din!... Icao ay magsuot ng gayac Arcangel, príncipe ng Dios ng upang magligtas ang boong tugatog sa bala ng Mauser at mga dayucdoc. (susu-utan)

    CHITO.--Sa aquin ay bagay ang gayac na ito.

    KALINT.--Di nababagay sa iyong pagcatauo.

    CHITO.--¿Baquin baga hindi ibig na catoto?...

    KALINT.--Dahil sa caduagan at icao'y tatacbó, sa siclab ng gato at haguing ng bala at sa maaamuy baho ng pulborá lalo kung sacsaquin ng macacabaca.

    CHITO.--¿Di baga talos mo na di nagugulat sa tonog ng culog at ningning ng quidlat at di natatacot sa macacalamas na may itác, pusil at anomang tabac?

    KALINT.--(Sa calahatang tauo) Matindi ang cábag nitong si catoto!... at masamang hañgin ang na sa sa ulo!

    CHITO.--Ng iyong masuboc mga sinabi co damputin ang pusil ... subuquing totoo!...

    KALINT.--Ibig mo

    CHITO.--Subuquin cung iyong tatablan ng tagá at sacsac at balang maañgal.

    KALINT.--Cung lumilipad na iyong mga bagang mangyayari caya muli pang mabuhay?

    CHITO.--Huag ang catauan ang iyong subuquin cung mayroon tacot hinayang sa aquin ang iyong unayan ng tagang madiin itong baluti co na may anting-anting.

    At cung hindi tablan ng taga at sacsac
    ay iyong barilin ng sa boong dahas
    ng upang matalos ang buti cong hauac
    at ng maniuala ang macamamalas.

    KALINT.--Tignan co! tignan co! aquing susubuquin ang daluping ito na lubhang magaling ng nawa'y mahaui ang dauag sa bañgin na nacasusucal sa iyong panimdim.

    (Tatabanan ang pusil at ang dalupi ay ilalagay na mabuti at saca gagauaran ng putoc. Pagcahaui ng tunog ay tataua at sasayao si Chito sa pagcat hindi tinablan.)

    CHITO.--Cahiman mag-ubos ang galing at buti hindi magcacagahi ang pagcalalaqui di magugutlian ang taglay na puri di masusugatan ang pagcabayani.

    KALINT.--Diyata! diyata! hindi co tatablan ang daluping itong ualang cabuluhan asahan catoto abó na ñgang tunay itong baluti mong pinacacamaha. (Muling gagauin ang pagsuboc, pasayao at pagtaua ni Chito.)

    LUSINO.--Aco ñga! aco ñga! ang iyang susuboc sa anting-anting mong pina-iimbulog.

    CHITO.--Sa iyo'y sucat na ang galing sa bucboc at mulá sa lamgam, maliit na lamok.

    (Itatago yaon, hahalinhan ng ibang balut at sa pagpipilit ni Lusino na yan din ang caniyang masuboc ay aabutin ng pagbababa nang telon.)

    =ICALAUANG BAHAGUI=

    Mga katipunan: ang ilan ay naglilinis ng pusil, ang ilan naman ay nagsasayauan at nag-aauitan at ang ilang babaye ay naliligo sa batis.

    =Hablado=

    UNANG DIGMA

    Si Chito ay gayac lacayo, caya ñga ang cuaco at calicot ay capua biyas ng cauayang malaquit at papasoc ng papatacbo.

    CHITO.--Magsiquilos cayo at nañgarito na culog sa Cartago at lintic sa Grecia. (Magugulo ang sayauan.)

    LUSINO.--¿At saan na roon?

    CHITO.--Sa Real batería. (Ang putucan ay maririñgig mula sa loob.)

    LUSINO.--Tauaguin sa batis ang mga babaye.

    KALINT.--¿Ano?

    LUSINO.--Caunin mo ang sinta co't casi na na sa batisan casama ng ale at dalauang bata na capua lalaqui.

    JOSEFO.--(Papasoc na nag-cacandarapa) Magmadali cayo at nañgarito na ang mga sundalo, casador at guardia ang na sa cataua'y mauser at pistola mayroong músico, tambor at corneta.

    DÁMASA.--¡Ina co!

    DORAY.--¡Ay Dios!

    JOSEFO.--Huag cayong matacot huag pahinain ang sariling loob sa nayon, sa bayan, sa parang at bundoc ay may camatayan na lilibot-libot.

    KALINT.--¡Sulong na! (Cay Dámasa)

    DÁMASA. (Sa mga bata)--¡Mag-madali, mga anac co tayo'y aabutin ng mga sundalo

    DORAY.--¡Ang aquing blanquete!

    IDENG.--Ang aquing postizo.

    CHITO.--¡Ang aquing calicot!... at ... ang aquing cuaco

    KALINT.--(Sa mga babaye) Anong na isipa't, cayo ay sumunod sa hihip ng hañgin na mulá sa timog?

    CHITO.--Dahil sa ... panibugho at sa pagseselos at ang calandian ay dalhin sa bundoc.

    DORAY.--¡Oho!

    CHITO.--Tila hindi!...

    KALINT.--¿At saan pa baga?

    CHITO.--Sa panibugho ñga sa sintang asaua

    (Putucan sa loob ng digmaan, si Doray ay magtatabon ng layac).

    DÁMASA.--¡Lusino! ¡Lusino! ¿nasaan ca baga? ¡icaw ay umilag sa ulan ng bala!... ¡Lusino! ¡Lusino! cami ay itago sa cugon, talahib at layac na tuyó.

    LUSINO.--Dito magsihiga!... sa pagcat malagó ang luya luyaha't naglauit ang dapo (Putucan). --Subsob na Dámasa!

    DÁMASA.--¿Saan baga Sinong?

    LUSINO.--¡Dito sa talahib!... dito! dito! dito! iyo ng isubsob matigas mong ulo (Mahihiga at tatabunan ng layac)

    DÁMASA.--Lusino, halica! ¡halica Lusino!

    LUSINO.--Aco ay narito sa puno ng manga itupi ang bibig huag mag-alala.

    CHITO.--Cahit humahañgi't umulan ng bala iyong panibugho'y hindi na nag baua.

    ICALAWANG DIGMA

    Si Chito ay magtatabon na nacalitaw ang puit.

    KALINT.--Yamang naliligpit ang mga babaye tayo namang lahat sa gubat mañguble pagcat ang calaban ay lubhang marami at di mag gapi ng pagcabayani.

    LUSINO.--Cun gayon ang uica ¡abata!

    KALINT.--¡Abata!

    CHITO.--Huag acong iuan! (babañgon)

    LUSINO.--¡Huag cang sumama!

    CHITO.--Aquing ilalaban calicot cong dala! ¿Ito bagang talim ng aquing nalicot di maipapantay sa talas ng guloc?

    KALINT.--Cung gayo'y abata!

    CHITO.--Hintay mga irog at ang aquing cuaco ay nag-iinusoc (Sususuhan at saca hihititin)

    KALINT.--¡Madali!

    LUSINO.--¡Madali!

    CHITO.--Hintay cayo! hintay! aco ay ñgañgañga ng upang tumagal (Babataquin ang languay at saca magcacalicot) at baca sacali tayo ay malaban sa mga castila na pauang sucaban.

    KALINT.--¡Madali!

    LUSINO.--¡Madali!

    CHITO.--Hintay! hintay cayo! madaling maluba ang ikmong Patero at cung malalaban mahiguit sa ikmo ang aquing gagauin sa lahat ng lilo.

    ICATLONG DIGMA

    Ang mga cazadores, civil, voluntarios at infantería ay masasalubong ni Tecla at ni Paco.

    PEÑA.--Capagca umaga na macaliuay-uay cami ay umalis sa cuartel general na ang tica't nasa gubati't looban lahat ng himacsic sa bundoc at parang.

    Unang dinaana'y ban~gin, sapa, gubat,
    matulis na bató, matinic na dauag
    na sa baua't hakbang ay may nadudulas
    at may nadadapa sa lumot at lusac.

    Dahil sa sinagui nayong Balangutan
    na sacop ng Turic, lupang Capampañgan
    hangang sa sinapit patoc ng Magalang
    na lubhang mataas, malapad ang parang.

    At sa laquing pagod sa pagcacalakad
    sa buquid, sa parang, sa gulod, sa galás
    ng aming sapitin licod ng Arayat
    di na macahakbang ang paa sa dulas.

    Caya sa pag hacbang at mga pag liñga
    sa bañgin, bulaos, sapa at tumana
    cung aco'y maluhod at saca mahiga
    hindi co na ibig bumañgon pang cusa.

    At sa gayong hirap uala cahit isa
    matanaw na tauo at ualang maquita
    isa man lang cubong mag-gauad guinhaua
    sa malaquing pagal na aming dinala.

    Subali mayroon caming naririñgig
    na putoc at siclab sa mga talahib
    dapua hindi naman abutan ng masid
    at hindi matunton ang landas at batis.

    Sa gayon ng gayon ibinalic cami
    sa dacong hilaga, nugnog ng Camansi
    ng uala rin namang maquitang bubuli
    siya ñgang pag-oui cahit hating-gabi.

    PACO.--Cun gayo'y humimpil at magpahiñgalay ng upang mahaui ang matinding pagal.

    TEKLA.--Tayo ay humapon at may nalalaan na caunting caya sa tahanang bahay.

    ICAAPAT NA DIGMA

    Dámasa, Doray, Kalintong, Nonato, Chito.

    DORAY.--Mabuti at hindi aco'y na yuracan ng mga sundalo ng sila'y magdaan at di man naquita ang paa at camay doon sa bulaos na quinasubsuban.

    KALINT.--Cun hindi magaling ang aquing tagalpo marahil na sagui sa pagcacatago.

    NONATO.--Ang aquing balani cun di naisubo tayo ay binañgaw at ñgayo'y mabaho.

    CHITO.--Cun ako'y quinilos ay naquita sana ng mga sundalo ang dahas at sigla at tuloy na suboc ang aquing sandata talim ng calicot higuit sa muhara. (Saca bubunutin ang talim ng calicot.)

    ¿Dito baga caya ay may pananalo
    bayoneta, sable at armas de fuego?
    sa banta co'y hindi ... lalo,t, cun ang itso
    ay aquing bayuhin sa anyo cong ito.
    (Maninincayad saca magcacalicot.)

    At cun di matacot silang calahatan
    sa aquing calicot na cahahañgaan
    ito namang cuaco siyang sususuhan
    hangang sa umalis at mañgagtacbuhan.

    DÁMASA.--(Papasoc ng papatacbó at acay ang mga bata) Dañgan ito! (babatucan si Chito)

    CHITO.--¿Baquin?

    DÁMASA.--Dahil cay Cundendeng at cay Lusinong nagtago sa bañgin na di mailayo at casiping-siping tulad sa pistola at sa pasang pusil (Si Chito ay mapapatañga)

    Sa pagcahiga co sa pinagtaguan
    aquing naquiquita lahat ng mag daan
    caya n~ga marami ang dami ng hilang
    ng mga sundalong pauang sandatahan.

    Sa bagay na yaon aco'y umaasa
    di na mabubuhay, di na magquiquita
    n~guni si Lusino ang na ala-ala
    cung aquing maiua'y ¡pano caya baga!...

    CHITO.--¡Si Lusino! ¡at si!... (taua) caya di lumapit sa inyong mag ina na na sa pañganib dahil cay Cundendeng sininta ng labis at di mailayó sa caniyang titig.

    Caya ñga cagabi siya ang casama
    at doon nañgubli sa puno ng manga
    at pagcacamulat ng canilang mata
    ang unang ininom ay gatas ng vaca.

    DÁMASA.--Tunay ñguni baga ang iyong sinaysay

    DORAY.--¡Aba! oo!... aba! at sa catunayan hindi naquihamoc ng nag puputucan, cami ni Kalintong ay pinabayaan.

    Caya ng maubos ang aming municion
    aming hinahanap laguing liniliñgon
    yaong si Cundende ang cacandong-candong
    pagcat umi-iñget at luluñgoy-luñgoy.

    ICALIMANG DIGMA

    Sila rin.

    KALINT.--(Papasoc ng papatacbo) ¡inyo ñgang tanauin mga casi't ibig at tila caauay itong nagbabalic.

    DORAY.--¡Jesús co!

    DÁMASA.--Jesus co! anong masasapit naming mag-iina?... ¡mataas na lañgit!...

    DORAY.--¡Huag cang maiñgay!--¡huag cang cumibo!... ¡aquing tanauin! ... (tutuntong sa isang bato).

    DÁMASA.--(Magugulat)--¡Cami'y mag tatago sa gubat, sa bañgin at sa dacong hulo ng bañgin ñgang itong maraeng lagulo!

    DORAY.--¡Halica at hindi!... at ang na sa una ang iyong Lusino at ilang casama na pauang may pasang pusil at sandata at ang iba naman bitbit ay muhara.

    DÁMASA.--Salamat cun gayon.

    ICAANIM NA DIGMA

    Papasoc si Lusino at si Beteng ay naca mambisa.

    JOSEFO.--(sa cay Lusino)--¡Catoto't caibigan! mula sa malayo'y aquing natanauan sinta mong asaua ay na hintacutan sa mga sacuna at ating pagdatal.

    LUSINO.--¿Cung matalos caya ang ating na sapit sa sumaguing unos ay hindi mahapis?

    JOSEFO.--Marahil malunos at sucat maamis ang puso't panimdim na calong ng dibdib.

    LUSINO.--¡Cung gayo'y ilihim!... ¡huag isalita ang boong nangyari sa lilim ng lanca.

    ICAPITONG DIGMA

    Si Dámasa'y dudulog cay Lusino at cay Kalingtong

    DÁMASA.--¡Catoto at casi!... ¡batis ng biyaya ¡aco ay haguisan ng ilang balita!...

    Ng tungcol sa digma na nacalingatong
    sa parang at bundoc at loob ng nayon
    na dili umano cayo'y nañga gahol
    at nañgahirapan ... caya nag si urong.

    Sa bulaos, sapa at ibang cublihan
    ng usang mailap na tubo sa parang
    caya may nagtago sa gubat-gubatan
    at lubhang pañganib nasapit ng buhay.

    LUSINO.--Cung yao'y totoo! ñguni ng magalit ang lahat ng cawal ay muling nag balic at saca hinabol ang mga balauis hangang sa S. Juan sila'y inihatid.

    At sa catunayan ay aquing nacuha
    reló ng capitan, at sable ni Peña
    gayon ang patupat, mariquit na pipa
    saca ang bursigueng macapal ang suela.

    BETENG.--Lahat mong sinabi'y ualang cabuluhan sa aquing na cuha na sadyang mainam tigni at mambisa ang na sa catauan puno ng galletas ibang cabuhayan.

    Ang lahat ng bulsa na paliguid-liguid
    sa aquing catauan ay siguic na siguic
    tignan at may lata, tinapay, matamis
    at may medalla pang sa dibdib pang sabit.

    Bucod pa ang pipa, itso't cigarillo
    tabacong Insular at anis del mono
    bucod ang salapi at papel de Banco
    bucod ang peseta't bucod ang mamiso.

    DÁMASA.--Cung gayon catoto aco'y balatuhan ng mabibili sa pabañgo,t, suclay saca sa banquete postiso,t, pamaypay.

    BETENG.--Ayaw aco, ayaw!

    DÁMASA.--Aco'y iyong bigyan.

    BETENG.--Ayaw aco, ayaw!

    LUSINO.--Bigyan na

    KALINT.--Bigyan na

    BETENG.--Bigyan co ng ano

    LUSINO.--Bigyan mo ng cuarta

    BETENG.--Ayaw! ayaw! ayaw aco

    LUSINO.--Ayaw ca ñga ba

    BETENG.--Aba at nagalit ... toma!

    DÁMASA.--Ayaw co na.

    (Uulit-ulitin ang toma at ayaw co na)

    ICAWALONG DIGMA

    Pagpasoc ang mga voluntario sa Casino at si Tomás ang mañguñguna sa caramihan ng mga bahay na na sa itaas.

    RICO.--Tomás! (Hindi madidiñgig)

    PEÑA.--Tomás! (Sasagot mula sa malayo)

    TOMÁS.--Señor! (saca lalapit)

    PEÑA.--¿Cañginong tahanan camalig na yaon at malaquing bahay na na sa caliua at na sa sa canan?

    TOMÁS.--Sa cay Juan Haring quilala ng tanan.

    Isa'y alilisan malaquing camalig
    dalawa ay bañgan ng palay at guilic
    caya ñga sagana ang mga himacaic
    at di magugutom cahit ang masapit.

    Abutin ng buan, bumilang ng taon at gumala-gala sa bañgin at burol.

    PEÑA.--Cung gayo'y sunuguin ... sulsulan ng apuy ng ualang siluñga't di macapag pulong.

    At ualang macain sa bundoc at parang ang mga himacsic lilong katipunan.

    RICO.--Hayo na ... suluñgi!

    TOMÁS.--Cung gayon ang saysay sa isang pósporo sunog na ñgang tunay (bubunutin ang pósporo at saca lalacad)

    RICO.--Maghintay ca! Tomás! at cami'y sasama baca ca mapatay ay di na maquita ang iyong urilat at bacas ng paa.

    TOMÁS.--Di po na gulubat ng sa gayong lamang.

    RICO.--Di ca natatacot sa mga caauay na pauang may guloc at sucsoc ng sundang.

    TOMÁS.--Capag sa castila ay mahihiualay.

    Aco'y matatacot sa magcacapatid
    noong katipunan na pauang balauis
    na uala ñgang gaua sa parang at buquid
    cung hindi mag nacaw at mag-umit-umit.

    Dañgan at ang culay tunay na tagalog
    di maicaila at dito sumipot
    tatalicdan co na't itulad sa hayop
    tanang cababayan na pauang balacyot.

    Caya ñga po aco'y nagcacamit hiya tauaguing tagalog, tubo sa Maynila.

    RICO.--Cun gayon ay ¡Bravo! (tatapiquin)

    PEÑA.--(tatapiquin)--Uala cang camuc-ha!

    RICO.--¡Bravo! ¡bravo!

    PEÑA.--¡Bravo! ito ñga ang bata

    RICO.--Cun gayo'y abatá at ating sunuguin bahay at camalig ng lilo at tacsil.

    (Yayao ang mga voluntario sa caliua at susunuguin ang mga bahay na na tatanao; siya namang pagpasoc ni Juan Hari, ni hermana Goria, ni tininteng Isiong at ilang capit bahay)

    ICASIYAM NA DIGMA

    Samantalang sinusunog.

    JUAN.--Ang aquing tahana'y inacyat pinanhic ng mga sucabang mahiguit sa ganid.

    Quinuha sa caban cuartang naiipon
    ang guinto'y sa pitac noong aparador
    ang papel de Banco ay sa isang cahon
    at ang mga pilac sa lalagyang baul.

    At saca sinunog damit na pangbahay
    hinacot ang bigas na na sa bigasan
    ang bañga'y inabó, at sa alilisan
    hinacot ang pilon ng mga asucal.

    Saca ang calabaw, buo't mga guya
    sa buquid at parang nag laboy, nag-gala
    hinuli, inacay at ang boong nasa
    iowi sa bayan, dalhin sa Maynila.

    ISIONG.--Sa aquin mang bahay ualang itinira ang mga alictiyang dusing ng corona.

    GORIA.--Di magcacagayon cun ang nañguñguna na tenienteng Tomás ... (aagauin ang pagsasalita)

    JUAN.--¡Sucat na! ¡sucat na!...

    Siya ang nag-wicang bahay co'y sunuguin
    abuhin ang bañga't calabaw'y lipulin
    cadugtong pag-wica ng lilo at tacsil
    lahat ng lalaqui huli't patayin.

    Caya ñga nag tago lalaqui sa bahay
    cumubli sa galás at gubat-gubatan
    ng hindi abutin ng mga sucaban
    na sadyang humanap ng icabubuhay.

    GORIA.--Sa bahay co naman guinanang pagpanhic aquing mga carmen na na sa sa liig dinurog, linuray, pinagpunit-punit gayon ang estampang sa dinding nag sabit.

    Saca ng macuha ang aquing postiso
    sa pinit ng silid, maliit na cuarto
    guinuso't guiniic saca ibinató
    sa dapugang calan na punó ng abó.

    Sa pag hahalucay sa pitak ng mesa
    blanquete co naman ang siyang nacuha
    at inahilamus sa mukha at taiñga
    at di co malaman ang naguing figura.

    ICASAMPUONG DIGMA

    Papasoc ng papatakbo at matatanaw na inilalacad na ang mga anwang.

    URBANO.--May apat na puo calabaw na acay si tiniente Tomás ang na sa unahan.

    GORIA.--Ayun ñga ang mga ... (Ituturo)

    JUAN.--(Ituturo din)--At nag tatauanan dahil sa marami canilang na nacaw.

    ISIONG.--At may naaancás na maraming saco ng palay at bigás, darác, ipá't abó at ang madaanang guya, bulabó't aso ay inaacay din at itinatacbo. (Ang un~ga ng m~ga calabaw ay maririn~gig)

    JUAN.--Ang lahat ng bagay ating matitiis sa pagcat linoob ng nunuñgong lañgit subali capagca Dios ang nagsulit na magbubunga na mabuig na lansones.

    Tanda't mag-aani sa nayon at bayan
    ang magcacapatid nitong katipunan
    saca magsisisi ang lahat ng hunghang
    gaya niyang lilong ating cababayan.

    At pacaasahang ualang pagbubula
    itong sasabihin sa bató itaga
    yamang di nasupil ng mga castila
    ang bugsong nagdaan na camunsing baha.

    Di na maa-auat ang baha ng dugo
    hangang sa umapaw sa luasan at hulo
    at ang kalayaan na nasa ng puso
    di na masusupil sa caniyang paglago.

    Caya cun ang aquing bañga't alilisan
    inabó't sinunog ng mga sucaban
    at ang pag aari sa loob ng bahay
    quinuha, guinagá at canilang sinamsam.

    Hindi isasama niyaring aquing loob
    at di dadalawin camunsi man lungcot
    at cahit inacay ang lahat ng hayop
    at quinacain pa ñga ang itlog ng manoc.

    Ñguni ang puso co'y walang pagpalagyan
    galit sa nagnacaw na mga sucaban
    caya ñga ... caya ñga ... ang subali lamang
    ang canilang samá ay baka tañgisan.

    O caya'y magsisi araw cung dumating
    ng pagpaparusa sa lahat ng tacsil
    sa pagcat di taus sa puso't panimdim
    ang guinaua nila na nacalalaguim.

    Laman ng catauan higuit sa quinurot
    at di mangyayaring malibing sa limot
    baca ang masapit matimbang sa hayop
    ang canilang buhay na iimbog-imbog.

    ISIONG.--Sa aquin mga bulo dapat mag alala si Rico't si Tomás capua palamara pagca't ang panaho'y di maquiquita cun saan hihimpil at saan hahanga.

    URBANO.--Gayon din sa aquing guya at bisiro na hinila nila sa tahanang cubo.

    GORIA.--Gayon din sa aquing blanquete'y postiso na sinunog nila at guinauang abó.

    JUAN.--Caya ang marapat huag ng habulin lahat ng ninacaw guinagá sa atin itac na mahaba ang siyang alamin ng upang idiglay canilang quinain.

    URBANO.--Cung gayon ang uica ¡abata casuyo! atin ng idamay dalisay na dugó sa mga himacsic na sadyang nag bubo ng yaman at buhay na pamimintuho.

    Sa nasang maalis sa caalipinan
    at hañgad tamuhin yaong kalayaan
    na atas ng Dios sa tauong sinoman
    at cahit cañgino na caniyang quinapal.

    =Uacas nang ikatlong kasulatan=

    End of Project Gutenberg's Ang Katipunan, by Gabriel Beato Francisco

    Edition notice Project Gutenberg source, credits & licence

    The reading text above is the public-domain work. The Project Gutenberg header, production credits and licence are kept here as provenance rather than shown before the book.

    Title
    Ang Katipunan
    Author
    G. B. Francisco
    Release date
    November 29, 2004 [eBook #14205]
    Language
    Tagalog
    Credits
    Produced by Tamiko I. Camacho, Jerome Espinosa Baladad and PG
    Most recently updated
    October 28, 2024
    Front matter as received (title page, contents)
    [Transcriber's note: Tilde g in old Tagalog which is no longer used is
    marked as ~g.]
    
    [Paalala ng nagsalin: May kilay ang mga salitang "ng, mga," at iba pa
    upang ipakita ang dating estilo sa pag-sulat ng Tagalog na sa ngayon
    ay hindi na ginagamit.]
    
    
    ANG KATIPUNAN
    
    ALIWAN NA MAY DALAUANG BAHAGUI
    
    TUGMA NA SINULAT NI
    
    Gabriel Beato Francisco
    
    Nangyari sa pulo nang Lusong nang taong 1896
    
    ICATLONG CASULATAN
    Header as received
    The Project Gutenberg eBook of Ang Katipunan
        
    This eBook is for the use of anyone anywhere in the United States and
    most other parts of the world at no cost and with almost no restrictions
    whatsoever. You may copy it, give it away or re-use it under the terms
    of the Project Gutenberg License included with this eBook or online
    at www.gutenberg.org. If you are not located in the United States,
    you will have to check the laws of the country where you are located
    before using this eBook.
    
    Title: Ang Katipunan
    
    Author: G. B. Francisco
    
    
            
    Release date: November 29, 2004 [eBook #14205]
                    Most recently updated: October 28, 2024
    
    Language: Tagalog
    
    Other information and formats: www.gutenberg.org/ebooks/14205
    
    Credits: Produced by Tamiko I. Camacho, Jerome Espinosa Baladad and PG
            Distributed Proofreaders. Produced from page scans provided by
            University of Michigan.
    Full Project Gutenberg licence
        
    
    Updated editions will replace the previous one—the old editions will
    be renamed.
    
    Creating the works from print editions not protected by U.S. copyright
    law means that no one owns a United States copyright in these works,
    so the Foundation (and you!) can copy and distribute it in the United
    States without permission and without paying copyright
    royalties. Special rules, set forth in the General Terms of Use part
    of this license, apply to copying and distributing Project
    Gutenberg™ electronic works to protect the PROJECT GUTENBERG™
    concept and trademark. Project Gutenberg is a registered trademark,
    and may not be used if you charge for an eBook, except by following
    the terms of the trademark license, including paying royalties for use
    of the Project Gutenberg trademark. If you do not charge anything for
    copies of this eBook, complying with the trademark license is very
    easy. You may use this eBook for nearly any purpose such as creation
    of derivative works, reports, performances and research. Project
    Gutenberg eBooks may be modified and printed and given away—you may
    do practically ANYTHING in the United States with eBooks not protected
    by U.S. copyright law. Redistribution is subject to the trademark
    license, especially commercial redistribution.
    
    
    START: FULL LICENSE
    
    THE FULL PROJECT GUTENBERG™ LICENSE
    
    PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK
    
    To protect the Project Gutenberg™ mission of promoting the free
    distribution of electronic works, by using or distributing this work
    (or any other work associated in any way with the phrase “Project
    Gutenberg”), you agree to comply with all the terms of the Full
    Project Gutenberg License available with this file or online at
    www.gutenberg.org/license.
    
    Section 1. General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg
    electronic works
    
    1.A. By reading or using any part of this Project Gutenberg
    electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to
    and accept all the terms of this license and intellectual property
    (trademark/copyright) agreement. If you do not agree to abide by all
    the terms of this agreement, you must cease using and return or
    destroy all copies of Project Gutenberg electronic works in your
    possession. If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a
    Project Gutenberg electronic work and you do not agree to be bound
    by the terms of this agreement, you may obtain a refund from the person
    or entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8.
    
    1.B. “Project Gutenberg” is a registered trademark. It may only be
    used on or associated in any way with an electronic work by people who
    agree to be bound by the terms of this agreement. There are a few
    things that you can do with most Project Gutenberg electronic works
    even without complying with the full terms of this agreement. See
    paragraph 1.C below. There are a lot of things you can do with Project
    Gutenberg electronic works if you follow the terms of this
    agreement and help preserve free future access to Project Gutenberg
    electronic works. See paragraph 1.E below.
    
    1.C. The Project Gutenberg Literary Archive Foundation (“the
    Foundation” or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection
    of Project Gutenberg electronic works. Nearly all the individual
    works in the collection are in the public domain in the United
    States. If an individual work is unprotected by copyright law in the
    United States and you are located in the United States, we do not
    claim a right to prevent you from copying, distributing, performing,
    displaying or creating derivative works based on the work as long as
    all references to Project Gutenberg are removed. Of course, we hope
    that you will support the Project Gutenberg mission of promoting
    free access to electronic works by freely sharing Project Gutenberg
    works in compliance with the terms of this agreement for keeping the
    Project Gutenberg name associated with the work. You can easily
    comply with the terms of this agreement by keeping this work in the
    same format with its attached full Project Gutenberg License when
    you share it without charge with others.
    
    1.D. The copyright laws of the place where you are located also govern
    what you can do with this work. Copyright laws in most countries are
    in a constant state of change. If you are outside the United States,
    check the laws of your country in addition to the terms of this
    agreement before downloading, copying, displaying, performing,
    distributing or creating derivative works based on this work or any
    other Project Gutenberg work. The Foundation makes no
    representations concerning the copyright status of any work in any
    country other than the United States.
    
    1.E. Unless you have removed all references to Project Gutenberg:
    
    1.E.1. The following sentence, with active links to, or other
    immediate access to, the full Project Gutenberg License must appear
    prominently whenever any copy of a Project Gutenberg work (any work
    on which the phrase “Project Gutenberg” appears, or with which the
    phrase “Project Gutenberg” is associated) is accessed, displayed,
    performed, viewed, copied or distributed:
    
        This eBook is for the use of anyone anywhere in the United States and most
        other parts of the world at no cost and with almost no restrictions
        whatsoever. You may copy it, give it away or re-use it under the terms
        of the Project Gutenberg™ License included with this eBook or online
        at www.gutenberg.org. If you
        are not located in the United States, you will have to check the laws
        of the country where you are located before using this eBook.
      
    1.E.2. If an individual Project Gutenberg electronic work is
    derived from texts not protected by U.S. copyright law (does not
    contain a notice indicating that it is posted with permission of the
    copyright holder), the work can be copied and distributed to anyone in
    the United States without paying any fees or charges. If you are
    redistributing or providing access to a work with the phrase “Project
    Gutenberg” associated with or appearing on the work, you must comply
    either with the requirements of paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 or
    obtain permission for the use of the work and the Project Gutenberg
    trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or 1.E.9.
    
    1.E.3. If an individual Project Gutenberg electronic work is posted
    with the permission of the copyright holder, your use and distribution
    must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any
    additional terms imposed by the copyright holder. Additional terms
    will be linked to the Project Gutenberg License for all works
    posted with the permission of the copyright holder found at the
    beginning of this work.
    
    1.E.4. Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg
    License terms from this work, or any files containing a part of this
    work or any other work associated with Project Gutenberg.
    
    1.E.5. Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this
    electronic work, or any part of this electronic work, without
    prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with
    active links or immediate access to the full terms of the Project
    Gutenberg License.
    
    1.E.6. You may convert to and distribute this work in any binary,
    compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including
    any word processing or hypertext form. However, if you provide access
    to or distribute copies of a Project Gutenberg work in a format
    other than “Plain Vanilla ASCII” or other format used in the official
    version posted on the official Project Gutenberg website
    (www.gutenberg.org), you must, at no additional cost, fee or expense
    to the user, provide a copy, a means of exporting a copy, or a means
    of obtaining a copy upon request, of the work in its original “Plain
    Vanilla ASCII” or other form. Any alternate format must include the
    full Project Gutenberg License as specified in paragraph 1.E.1.
    
    1.E.7. Do not charge a fee for access to, viewing, displaying,
    performing, copying or distributing any Project Gutenberg works
    unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9.
    
    1.E.8. You may charge a reasonable fee for copies of or providing
    access to or distributing Project Gutenberg electronic works
    provided that:
    
        • You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from
            the use of Project Gutenberg works calculated using the method
            you already use to calculate your applicable taxes. The fee is owed
            to the owner of the Project Gutenberg trademark, but he has
            agreed to donate royalties under this paragraph to the Project
            Gutenberg Literary Archive Foundation. Royalty payments must be paid
            within 60 days following each date on which you prepare (or are
            legally required to prepare) your periodic tax returns. Royalty
            payments should be clearly marked as such and sent to the Project
            Gutenberg Literary Archive Foundation at the address specified in
            Section 4, “Information about donations to the Project Gutenberg
            Literary Archive Foundation.”
        
        • You provide a full refund of any money paid by a user who notifies
            you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he
            does not agree to the terms of the full Project Gutenberg™
            License. You must require such a user to return or destroy all
            copies of the works possessed in a physical medium and discontinue
            all use of and all access to other copies of Project Gutenberg™
            works.
        
        • You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of
            any money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the
            electronic work is discovered and reported to you within 90 days of
            receipt of the work.
        
        • You comply with all other terms of this agreement for free
            distribution of Project Gutenberg™ works.
        
    
    1.E.9. If you wish to charge a fee or distribute a Project
    Gutenberg™ electronic work or group of works on different terms than
    are set forth in this agreement, you must obtain permission in writing
    from the Project Gutenberg Literary Archive Foundation, the manager of
    the Project Gutenberg™ trademark. Contact the Foundation as set
    forth in Section 3 below.
    
    1.F.
    
    1.F.1. Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable
    effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread
    works not protected by U.S. copyright law in creating the Project
    Gutenberg™ collection. Despite these efforts, Project Gutenberg™
    electronic works, and the medium on which they may be stored, may
    contain “Defects,” such as, but not limited to, incomplete, inaccurate
    or corrupt data, transcription errors, a copyright or other
    intellectual property infringement, a defective or damaged disk or
    other medium, a computer virus, or computer codes that damage or
    cannot be read by your equipment.
    
    1.F.2. LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the “Right
    of Replacement or Refund” described in paragraph 1.F.3, the Project
    Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project
    Gutenberg™ trademark, and any other party distributing a Project
    Gutenberg™ electronic work under this agreement, disclaim all
    liability to you for damages, costs and expenses, including legal
    fees. YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT
    LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE
    PROVIDED IN PARAGRAPH 1.F.3. YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE
    TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE
    LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR
    INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH
    DAMAGE.
    
    1.F.3. LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a
    defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can
    receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a
    written explanation to the person you received the work from. If you
    received the work on a physical medium, you must return the medium
    with your written explanation. The person or entity that provided you
    with the defective work may elect to provide a replacement copy in
    lieu of a refund. If you received the work electronically, the person
    or entity providing it to you may choose to give you a second
    opportunity to receive the work electronically in lieu of a refund. If
    the second copy is also defective, you may demand a refund in writing
    without further opportunities to fix the problem.
    
    1.F.4. Except for the limited right of replacement or refund set forth
    in paragraph 1.F.3, this work is provided to you ‘AS-IS’, WITH NO
    OTHER WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT
    LIMITED TO WARRANTIES OF MERCHANTABILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE.
    
    1.F.5. Some states do not allow disclaimers of certain implied
    warranties or the exclusion or limitation of certain types of
    damages. If any disclaimer or limitation set forth in this agreement
    violates the law of the state applicable to this agreement, the
    agreement shall be interpreted to make the maximum disclaimer or
    limitation permitted by the applicable state law. The invalidity or
    unenforceability of any provision of this agreement shall not void the
    remaining provisions.
    
    1.F.6. INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the
    trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone
    providing copies of Project Gutenberg™ electronic works in
    accordance with this agreement, and any volunteers associated with the
    production, promotion and distribution of Project Gutenberg™
    electronic works, harmless from all liability, costs and expenses,
    including legal fees, that arise directly or indirectly from any of
    the following which you do or cause to occur: (a) distribution of this
    or any Project Gutenberg work, (b) alteration, modification, or
    additions or deletions to any Project Gutenberg work, and (c) any
    Defect you cause.
    
    Section 2. Information about the Mission of Project Gutenberg
    
    Project Gutenberg is synonymous with the free distribution of
    electronic works in formats readable by the widest variety of
    computers including obsolete, old, middle-aged and new computers. It
    exists because of the efforts of hundreds of volunteers and donations
    from people in all walks of life.
    
    Volunteers and financial support to provide volunteers with the
    assistance they need are critical to reaching Project Gutenberg’s
    goals and ensuring that the Project Gutenberg collection will
    remain freely available for generations to come. In 2001, the Project
    Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure
    and permanent future for Project Gutenberg and future
    generations. To learn more about the Project Gutenberg Literary
    Archive Foundation and how your efforts and donations can help, see
    Sections 3 and 4 and the Foundation information page at www.gutenberg.org.
    
    Section 3. Information about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation
    
    The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non-profit
    501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the
    state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal
    Revenue Service. The Foundation’s EIN or federal tax identification
    number is 64-6221541. Contributions to the Project Gutenberg Literary
    Archive Foundation are tax deductible to the full extent permitted by
    U.S. federal laws and your state’s laws.
    
    The Foundation’s business office is located at 41 Watchung Plaza #516,
    Montclair NJ 07042, USA, +1 (862) 621-9288. Email contact links and up
    to date contact information can be found at the Foundation’s website
    and official page at www.gutenberg.org/contact
    
    Section 4. Information about Donations to the Project Gutenberg
    Literary Archive Foundation
    
    Project Gutenberg™ depends upon and cannot survive without widespread
    public support and donations to carry out its mission of
    increasing the number of public domain and licensed works that can be
    freely distributed in machine-readable form accessible by the widest
    array of equipment including outdated equipment. Many small donations
    ($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt
    status with the IRS.
    
    The Foundation is committed to complying with the laws regulating
    charities and charitable donations in all 50 states of the United
    States. Compliance requirements are not uniform and it takes a
    considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up
    with these requirements. We do not solicit donations in locations
    where we have not received written confirmation of compliance. To SEND
    DONATIONS or determine the status of compliance for any particular state
    visit www.gutenberg.org/donate.
    
    While we cannot and do not solicit contributions from states where we
    have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition
    against accepting unsolicited donations from donors in such states who
    approach us with offers to donate.
    
    International donations are gratefully accepted, but we cannot make
    any statements concerning tax treatment of donations received from
    outside the United States. U.S. laws alone swamp our small staff.
    
    Please check the Project Gutenberg web pages for current donation
    methods and addresses. Donations are accepted in a number of other
    ways including checks, online payments and credit card donations. To
    donate, please visit: www.gutenberg.org/donate.
    
    Section 5. General Information About Project Gutenberg electronic works
    
    Professor Michael S. Hart was the originator of the Project
    Gutenberg concept of a library of electronic works that could be
    freely shared with anyone. For forty years, he produced and
    distributed Project Gutenberg eBooks with only a loose network of
    volunteer support.
    
    Project Gutenberg eBooks are often created from several printed
    editions, all of which are confirmed as not protected by copyright in
    the U.S. unless a copyright notice is included. Thus, we do not
    necessarily keep eBooks in compliance with any particular paper
    edition.
    
    Most people start at our website which has the main PG search
    facility: www.gutenberg.org.
    
    This website includes information about Project Gutenberg,
    including how to make donations to the Project Gutenberg Literary
    Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to
    subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks.

    Source: Project Gutenberg ebook #14205. Public-domain status is recorded per item; the licence text above is reproduced unchanged.

    Source
    Project Gutenberg
    Record
    ebook 14205
    Rights
    public domain (US)
    Rendered
    2026-11-22
    Completeness
    Complete held text.