Gutenberg · e01.org
Cover of Venetië
Project Gutenberg cover, or a typographic cover where none is held.

Gutenberg · ebook 14112

Venetië

by Anonymous · Dutch · public domain in the US

  • Language Dutch
  • PG edition 2004
  • Rights public domain (US)
  • Source Project Gutenberg
0%

Contents

    VI

    De gondels en gondeliers.--De Regata.--De Castellani en Nicoletti.

    Daar te Venetië alleen op het eilandje Lido gelegenheid is om te rijden, is de gondel er het algemeene vervoermiddel. Ieder eenigszins gegoed huisgezin is in het bezit van zulk een vaartuig, terwijl op alle punten der stad gondels ten dienste van het publiek gereed liggen.

    De venetiaansche gondel is eene lichte, ranke bark, met scherpen boeg en eene tent of roef in het midden, die vier of zes personen kan bevatten, van kussens en andere geriefelijkheden voorzien en met zwarte gordijnen omhangen is: eene kleur, bepaaldelijk door de republiek verordend om de zucht tot buitensporige weelde bij hare burgers tegen te gaan. Des avonds hangt er aan den spiegel en aan den boeg eene lantaren.

    De gondels worden meestal door twee roeiers of gondeliers, ieder van één riem voorzien, bestuurd, van welke de een aan den voor- en de ander aan den achtersteven staat. Deze roeiers zijn zoo bedreven, dat ongelukken tot de zeldzaamheden behooren. De gondeliers in dienst van particulieren dragen de liverei hunner meesters, terwijl de publieke gondeliers doorgaans gekleed zijn met een kamizool, een sjerp of gordel en een mutsje.

    Over 't geheel zijn de gondeliers een krachtig en vlug slag van lieden, die in eene hooge mate de luimigheid en geestigheid bezitten aan den venetiaanschen volksaard eigen. Zij zijn bovendien eerlijk en trouw, zoodat de vreemdeling zich en zijne bagage zoowel des nachts als des daags veilig aan hen kan toevertrouwen.

    Het gezang is hun meest geliefkoosd tijdverdrijf, en over 't geheel zingen zij niet alleen zuiver en melodieus, maar heerscht er ook zooveel harmonie in hunne zangen, dat men meenen zou kunstmatig gevormde zangers te hooren, 't geen echter het geval niet is. Tasso's stanza's behooren nog steeds onder hunne lievelingsliederen.

    Van alle venetiaansche feesten waren de gondel-wedstrijden ten allen tijde de meest geliefde en nationale. Bij alle buitengewone gelegenheden, bij verkiezingen van dogen, bij het vieren van overwinningen der republiek of bij bezoeken van vreemde monarchen, maakten deze wedstrijden steeds het voornaamste nommer van het feest-programma uit.

    Nergens kan deze soort van vermaken of spelen dan ook zoo inheemsch worden geacht, als in de Lagunenstad, welker bevolking meer op het water dan op het land leeft, en waar men de gondeliers hunne barken even vlug door de bochtigste en drukst bezochte canalettos ziet voortstuwen als op het ruime Giudecca- of San Marco-kanaal.

    Men behoeft dan ook slechts een enkele regata bijgewoond te hebben, eene enkele maal getuige geweest te zijn van de bedrevenheid der roeiers, van de pracht der gondels en den luister der kostumen, van de opgewondenheid en geestdrift onder alle standen en klassen der bevolking door zulk een volksfeest te weeg gebracht, om overtuigd te zijn dat gondel-wedstrijden nergens in die volmaaktheid gehouden kunnen worden als op de kanalen der oude doge-stad.

    Wat kort geleden nog een bijzonderen prikkel aan deze wedstrijden te Venetië bijzette, was de later uit nationalen rouw gestilde veete tusschen de Castellini en Nicoletti: partijen, welker ontstaan reeds van de grondlegging der venetiaansche republiek dagteekende.

    Immers het was geen toeval, maar het uitvloeisel van diepgewortelde jaloezie, dat de burgers van Heraclea en Aquilea zich bij hunne vlucht naar de Lagunen op afzonderlijke eilanden--Castello en San Nicolo--nederzetten, en dat de eersten zich steeds zuidwaarts, de laatsten noordwaarts uitbreidden. Al vroegtijdig namen zij verschillende leuzen aan: de Castellani droegen roode gordels en mutsen, de Nicoletti zwarte of donkerblauwe.

    De naijver, die hen bezielde en niet zelden bij karnevals en senza's tot kloppartijen aanleiding gaf, vertoonde zich vooral ook bij de gondel-wedstrijden; en de regeering, wel verre van dezen partijgeest, die volstrekt geen staatkundig karakter bezat, tegen te gaan, moedigde dien veeleer aan, daar zij er onder anderen een middel tot het goed en voltallig bemannen harer vloten in vond.

    De reede bij de Piazzetta is doorgaans het punt van uitgang, terwijl het paleis Foscari vroeger het punt van aankomst was. De Nicoletti en Castellani lieten zich steeds vertegenwoordigen door de bloem hunner gondeliers, die zich veertien dagen vooraf tot hunne taak voorbereidden, op gelijke wijze schier als in Engeland de Jockey's zich en hunne paarden tot de wedloopen toerusten.

    Wanneer de groote dag daar is, begeeft elk strijder, na den ouderlijken heilwensch ontvangen en zich met de krachtigste amuletten, in zilveren harten en kruisen besloten, te hebben omhangen, onder het geleide van vrienden en magen, naar de kerk van zijn kerspel, of wel naar die van della Salute, om zegen op zijne onderneming af te smeeken; vol hoop en ongeduld neemt hij daarop in de riga plaats. Een kanonschot geeft het sein tot den aanvang van den strijd; de slagboom valt, en de ranke vaartuigjes scheren als meeuwen over het watervlak heen.

    "Het water," zeggen de Venetianen, "kookt onder de snelle en krachtige riemslagen." Daar naderen zij het paleis Foscari; maar nog zijn zij niet aan het doel: zij moeten eerst nog naar de Ponto Rialto en dan naar het paleis terug.

    Terwijl de regata-gondels de baan verder afleggen, ontbreekt het niet aan afleiding voor de duizende toeschouwers op de balkons en voor de vensters der paleizen. Immers het gansche kanaal, zoover het oog reikt, is zoo geheel met gondels van allerlei gedaante bedekt, dat zij als 't ware een brug van den eenen tot den anderen oever vormen. De zwarte bekleeding der tenten heeft voor deze gelegenheid plaats gemaakt voor de rijkste en schitterendste draperiën van allerlei kleur.

    Hier ziet men een venetiaansche gondel uit de vijftiende of zestiende eeuw, daar een turkschen kaïk of een chineesche jonk, ginds ballotines en malgherottes of vier- en zes-riems-barken.

    De patricische commisarissen van orde doorklieven het kanaal in alle richtingen op acht- of tien-riems-bissones, in 't midden met een prachtig verhemelte van goud- of zilverlaken prijkende; terwijl zij, met den boog in de hand, aan den achtersteven gereed staan om elken gondelier, die bij de nadering der wedijverende booten niet terzijde wijkt, door het toezenden eener vergulde houten pijl tot het nakomen van zijnen plicht aan te manen.

    Daar komen de strijders weder opdagen. Zij die te ver achter zijn wenden links of rechts af, om in een afgelegen cannaletto hunne smart en hunne schaamte te verbergen. Maar zij die alle hoop nog niet opgegeven hebben, worstelen met verdubbelde inspanning. Oorverdoovend zijn de viva's en het handgeklap der menigte op de balkons en in de honderde gondels, de fanfares der muziekkorpsen en het gezang en gejuich aan alle zijden, als de eerste bij het doel aankomende het roode, de tweede het blauwe, de derde het groene en de vierde het gele vaandel grijpt.

    Maar er is aan deze overwinningen niet enkel eer verbonden: behalve dat de uitgeloofde premiën aanzienlijk zijn, regent het in de gondels der overwinnaars van alle zijden geldstukken, terwijl het gebruik medebrengt dat de koningen van den dag bovendien in hunne wijken eene inzameling houden. Het groote kanaal levert des avonds wellicht een nog schooner schouwspel op dan het op den dag aanbood, daar alsdan de paleizen schitterend verlicht zijn, en bengaalsche vlammen van allerlei kleur hun al het voorkomen van tooverkasteelen geven.

    VII.

    Het paleis Foscari.--Het paleis Capello.--De Casa Goldoni.--De Scala antica.

    Onder Venetië's adellijke paleizen wekt dat der Foscari, in de fraaiste bocht van het Canalazzo gelegen, vooral de aandacht om de geschiedkundige herinneringen, die er aan verbonden zijn.

    In 't begin der veertiende eeuw door Bartolomeo Bon voor de aanzienlijke familie Giustiniani gebouwd, geraakte het ras daarna in handen van Francesco Foscari, dien beroemden maar tevens ongelukkigen doge, die van hartzeer stierf over de onmenschelijke vervolgingen, door den achterdochtigen en ijverzuchtigen Raad der Tienmannen zijnen onschuldigen zoon Jacopo, en over de ongehoorde vernederingen door denzelfden Raad hem persoonlijk aangedaan.

    Het geslacht der Foscari was reeds in de negende eeuw vermaard in de geschiedenis der republiek, en werd tot in het begin der negentiende eeuw onder hare eerste geslachten gerekend. Nicolo Foscari echter, achtereenvolgens gezant van Venetië te Petersburg en te Konstantinopel, verkwistte het vermogen zijner familie en stierf in 1811 in armoede.

    De laatste afstammelingen van het doorluchtig geslacht, twee bejaarde dames, bewoonden voor weinige jaren nog een paar vertrekken in het met hypotheken bezwaarde en diep vervallen palazzo, dat sedert door de regeering werd aangekocht.

    Het nog altijd indrukwekkende paleis met zijne twee-en-veertig vensters in den voorgevel, met zijne kolommen van rood, wit en zwart marmer, met zijne zalen, waaraan Titiaan zes jaren lang zijn voortreffelijk talent ten koste legde, werd nu in eene kazerne herschapen; en op de marmeren balkons, waarop Hendrik III van Frankrijk, koning Casimir van Polen, de koningen van Hongarije en Bohemen en een aantal andere vorsten van de regata getuigen waren, die ter hunner eere gegeven werden, zag men de oostenrijksche infanteristen hunne geweren poetsen. [3]

    Onder de vele geschiedenissen en overleveringen, aan onderscheidene paleizen van Venetië verbonden, maken wij slechts met een woord melding van die, welke zich aan twee vermaarde venetiaansche palazzi hechten: aan het paleis Capello (zie bladz. 37), waarin de bekende Bianca hare jeugd doorbracht, en aan het schitterende paleis Trevisani, dat zij later in hare vaderstad in eigendom bezat.

    Wij verlaten daartoe het Canalazzo en volgen het kleine kronkelende kanaal del Carampana, in een van welks paleizen in 1563 een voornaam patriciër, Bartholomeo Capello, woonde, aan wiens bekoorlijke en eerzuchtige dochter Bianca het gelukte, zich tot een ongemeen schitterend maatschappelijk standpunt te verheffen, zonder zich echter af te vragen of de wegen en middelen, die zij daartoe bezigde, den toets der eerlijkheid en voegzaamheid konden doorstaan.

    De schoone, blonde Bianca werd, evenals alle adellijke venetiaansche jonkvrouwen destijds, stil en ingetogen groot gebracht. Dit belette evenwel niet dat zij in haar zestiende jaar middel wist te vinden om in kennis te geraken met een jeugdigen Florentijner, Pietro Buonaventura, die op het kantoor van zijn oom, een der vermaarde bankiers Salviati, wier paleis (blz. 36) tegenover dat van haren vader lag, voor den handel werd opgeleid.

    Nadat de gelieven eenigen tijd in 't geheim verkeerd hadden, meenden zij ontdekt te zijn; en, vreezende dat Bianca's stiefmoeder haar naar het klooster zou zenden, kwamen zij tot het besluit om naar Pietro's ouders te Florence te vluchten, welk plan zij volvoerden.

    De familie Capello wist, uit wraakzucht, te bewerken dat Pietro's oom, de bankier Salviati, in den kerker der inquisitie werd geworpen, waarin hij eenige maanden later omkwam, en dat er een prijs van tweeduizend dukaten op Pietro's hoofd werd gesteld. Het mocht den verbolgen vader echter niet gelukken den schaker zijner dochter in handen te krijgen.

    Pietro was terstond bij zijne aankomst te Florence met Bianca in den echt getreden, en had zich, uit vrees voor zijne machtige vervolgers, onder de hoede van den Groothertog Francesco de Medicis gesteld, wien juist destijds door zijn vader Cosmo de regeering was opgedragen. Deze stap van Pietro oefende een beslissenden invloed op Bianca's lot uit, en had voor hemzelven het noodlottigste gevolg. Francisco trok zich de zaak van het vervolgde paar met grooten, maar geenszins belangeloozen ijver aan.

    Reeds bij zijne eerste ontmoeting met Bianca had hij een hevigen hartstocht voor haar opgevat, die naar het schijnt spoedig door de ijdele schoone werd beantwoord. Hij hield de betrekking met haar geheim tot dat zijn huwelijk met de Aartshertogin Johanna van Oostenrijk, tot wie hij zich slechts weinig aangetrokken gevoelde, gesloten was, maar zag er toen geen noodzakelijkheid in om zijne neiging langer te verbergen. Hij gaf Bianca eene betrekking aan het hof en stelde Buonaventura tot zijn intendant aan.

    Van dit oogenblik af kantte Pietro zich ernstig tegen de betrekking tusschen zijne vrouw en den Groothertog; 't geen dezen deed besluiten om zijn lastigen intendant te laten ombrengen.

    Bianca werd thans de verklaarde minnares van den vorst en bleef dit tot aan den dood van Johanna van Oostenrijk (1578). Dit sterfgeval bracht den hertog een oogenblik tot inkeer, en het scheen dat hij, door zijne broeders gedrongen, zijne betrekking met Bianca zou verbreken.

    Deze stelde echter terstond alle kunstgrepen, zelfs de onderschuiving van een kind, te werk om haren minnaar weder tot zich te brengen, en slaagde daarin, met behulp van 's vorsten biechtvader, zoo volkomen, dat Francesco, voordat er twee maanden na Johanna's dood verloopen waren, eene geheime echtverbindtenis met zijne minnares aanging. Hierdoor was echter Bianca Capello's eerzucht nog niet genoeg bevredigd, en zij haalde den hertog over om haar openlijk als zijne gemalin te erkennen.

    Het huwelijk werd met veel praal gevierd, door eene bezending van negentig leden uit den Grooten Raad van Venetië en door twee venetiaansche gezanten bijgewoond, en kostte Toskane 300,000 dukaten, op een tijdstip toen het volk door hongersnood en andere rampen geteisterd werd. Bianca, die kinderloos bleef, was eerst voornemens om het door haar ondergeschoven kind tot troonerfgenaam te laten verklaren. Zij deinsde hiervoor echter terug, en verzoende zich met den wettigen troonopvolger, kardinaal Fernando de Medicis.

    Weinige dagen nadat dit had plaats gehad, werden Francisco en zijne gemalin plotseling krank en stierven beiden onder sterk vermoeden van vergiftiging. Bianca had den ouderdom van even veertig jaren bereikt.

    Een ander gebouw,,dat de aandacht in Venetië trekt, is de "casa Goldoni," het huis waar in 1707 Venetië's vermaarde tooneeldichter Carlo Goldoni het eerste levenslicht aanschouwde. Ontegenzeggelijk was hij een der vruchtbaarste schrijvers van Italië, en reeds uit dien hoofde wordt hij niet ten onrechte de italiaansche Kotzebue genoemd. Men had hem voor de balie opgeleid, maar hij gevoelde evenmin roeping voor dit vak als voor de medicijnen, waarop hij zich vervolgens, op begeerte zijns vaders, toelegde.

    Eindelijk gaf hij zich geheel aan den lust voor het tooneel over, dien hij van jongs af gekoesterd had. In zijn achtste jaar reeds had hij een vertoog tegen den destijds heerschenden gekunstelden dramatischen smaak geschreven: een smaak, dien hij later met zooveel tact wist te vormen, dat hij in het midden der vorige eeuw het italiaansche tooneel--wat tooneel- en blijspel betreft--geheel beheerschte.

    In weerwil daarvan werd hij in zijn vaderland niet geheel naar waarde geschat, en na omstreeks tweehonderd stukken geschreven te hebben (in 1750 alleen zestien,) na in Italië achtereenvolgens als advokaat, geneesheer, tooneeldichter, tooneelspeler en tooneeldirecteur opgetreden te zijn, nam hij in 1761 eene uitnoodiging van het fransche hof aan om zich te Parijs te vestigen. Hier schreef hij eenige tooneelstukken en zijne belangwekkende Mémoires in het fransch.

    Ten gevolge der staatkundige gebeurtenissen in Frankrijk, verloor hij zijn jaargeld van vierduizend livres op een leeftijd, waarop hij niet meer in staat was door arbeid in zijne behoeften te voorzien. Hij bracht dien ten gevolge het laatst van zijn leven kommerlijk door en stierf te Parijs in 1793. Het huis, dat hij te Venetië bewoonde, en dat de type van een deftig venetiaansch burgerhuis is (bladz. 44), ligt niet ver van de brug dei Nomboli, bij den aanvang der via di Ca-Cent'anni, in een van Venetië's schilderachtigste canalettos.

    Ten slotte nog een enkel woord over de vermaarde Scala antica of antieken wenteltrap van het aan het Bernardo-kanaal gelegen paleis Minelli. Deze trap, die zich, zoo als de plaat op bladz. 40 aantoont, buiten het gebouw bevindt, is een der sierlijkste bouwgewrochten die te Venetië worden gevonden. Hij is uit de vijftiende eeuw afkomstig, en naar men meent door een der Lombardi gebouwd. De geheele toren heeft eene hoogte van drie-en-twintig en eene doorsnede van ruim vier Ned. ellen, terwijl de trap, die zich om een marmeren kolom slingert, honderdtwintig treden telt.

    Gaarne zouden wij nog bij menig schoon of gedenkwaardig gebouw, bij menig kunstvoorbrengsel en bij verscheidene beroemde mannen van Venetië stilstaan; maar ons bestek noopt ons thans onze omzwerving te staken en afscheid van de schoone doge-stad te nemen.

    AANTEEKENINGEN

    [1] Wat leven wij snel in onze eeuw, en hoe ver liggen deze gemoedelijke beschouwingen en redeneeringen thans van ons af! Neen, Oostenrijk heeft zich niet--en gelukkig!--zoo ver vergeten, van een deel van zijn grondgebied te gaan verschacheren: Frans-Jozef heeft zich nog herinnerd dat hij een Habsburg is en dat noblesse oblige. Italië heeft Venetië niet van de vreemde overheersching bevrijd: de eerste poging, die het daartoe, en wel onder de gunstigste omstandigheden, aanwendde, eindigde, juist als de veldtocht van 1848, in een volkomen nederlaag.

    Toch heeft Oostenrijk, na den rampspoedigen oorlog van 1866, Venetië afgestaan, niet aan Victor-Emmanuel, maar aan Frankrijk, dat, na de gebruikelijke komedie der volksstemming, zijn wingewest aan Italië overdroeg.--Wat ligt er niet tusschen den nieuwjaarsmorgen van 1859 en heden! Toen sprak de op het toppunt zijner macht staande Imperator het noodlottig woord, dat den storm heeft ontketend, die, met onvermijdelijke noodzakelijkheid, hem zelven en zijne moeizaam opgetrokken schepping in den afgrond heeft geslingerd.

    De eenheid van Italië, op het herlevende nationaliteitsbeginsel gegrond, moest noodwendig de eenheid van Duitschland na zich sleepen--dat wil zeggen, den ondergang van Frankrijk als groote mogendheid. Cavour riep en wettigde vooruit Bismarck. En Napoleon, die deze beide mannen hielp, en beiden als zijne werktuigen meende te gebruiken...... wat mag hij te Sedan en op Wilhelmshöhe wel hebben gedacht! (Bijschrift in 1874.)

    [2] Tegenwoordig, natuurlijk, op feestdagen, de italiaansche. (1874.)

    [3] Het paleis Foscari werd in 1867 gerestaureerd; tegenwoordig is er de handelsakademie gevestigd.

    Edition notice Project Gutenberg source, credits & licence

    The reading text above is the public-domain work. The Project Gutenberg header, production credits and licence are kept here as provenance rather than shown before the book.

    Title
    Venetië
    Author
    Anonymous
    Release date
    November 22, 2004 [eBook #14112]
    Language
    Dutch
    Credits
    Produced by Jeroen Hellingman and the PG Distributed Proofreaders Team
    Most recently updated
    December 18, 2020
    Transcriber and production notes
    Produced by Jeroen Hellingman and the PG Distributed Proofreaders Team
    Front matter as received (title page, contents)
    Venetië.
    
    
    		Waar is paer van vernuft en van kraften zoo kloek,
    		Als de Leeuw met het swaert, en de Leeuw met het boek?
    
    
    Aldus Hooft, in een puntig, geestig rijm zijne hulde brengende aan de
    beide saamverbonden republieken: de oude aristokratische republiek van
    Venetië, wier heugenis een meer dan duizendjarig verleden omvatte,
    en de jonge burgerlijke republiek der Vereenigde Nederlanden, eerst
    sedert pas in de rij der europeesche mogendheden opgetreden, en met
    eene wel korte maar schitterende toekomst voor zich. Eenheid van belang
    bracht ze een oogenblik samen, de Leeuw van Sint-Marcus met het boek,
    de Leeuw der Unie met het het zwaard; en schoon beider samenwerking
    noch van uitnemend gewicht, noch van bijzonder langen duur was, toch
    hebben zij een poos nevens elkander gestaan, toch is er tusschen die
    beiden, van zoo ongelijken stam en aard, eene betrekking geweest, die
    ook voor ons aan den naam van Venetië nog eene bijzondere beteekenis
    geeft. Wel was, toen Hooft der beide republieken zijn fijn compliment
    maakte, de kloeke kracht van den Leeuw met het boek aanmerkelijk
    gebroken, en was de tijd niet meer verre, waarop hij zijn langen
    doodslaap zou gaan slapen: maar toch, in die dagen speelde nog om
    het hoofd der venetiaansche republiek de naglans van een grootsch,
    een schitterend verleden; en de roem van weergaloos vernuft mocht haar
    ook toen nog niet worden betwist. Het verbond tusschen Nederland en
    Venetië werd in 1620 gesloten: de oudste der twee zusterrepublieken,
    rijk aan roem, aan schatten, aan eere, neigde langzaam, maar zeker
    ten val; de jongste, vol moed, geestdrift, ondernemingszucht, greep
    met stoute hand naar de kroon van eerste zeemogendheid, der oudste
    ontvallen, en omklemde die werkelijk voor een poos;--toen, ruim
    anderhalve eeuw later, gingen beiden, sinds lang weer gescheiden,
    onder in denzelfden storm, door de hand van denzelfden vijand.
    
    Venetië! welke gedachten, droomen, herinneringen, wekt die enkele naam
    niet in ons op! Die naam smelt voor ons saam met schoonheid en gratie,
    glans en pracht, met al wat fraai en liefelijk is en welluidt. Hij doet
    ons denken aan weemoedig snarenspel en wegsleepend gezang, aan gondels
    en maskers, aan zachten maneschijn en heerlijk golfgewiegel, aan
    Madonnabeelden en gothische vensterbogen, aan heerlijke schilderijen,
    tintelend van koloriet en kunstig snij- en beitelwerk, aan zwarte
    sluiers en nog zwarter oogen, aan de paarden van St. Marcus en
    aan den Bucentaurus, aan bravo's en sbirren, aan looden daken en
    inquisitiedolken, aan jaloersche Othello's, aan sluwe Yago's, en
    aan Desdemona's, niet altijd even rein en argeloos als Shakespeare's
    beklagenswaardige heldin.
    
    Bij allen die Venetië bezochten, liet de aanschouwing der wondervolle
    stad, eenmaal zoo beroemd als de koninginne en bruid der Adriatische
    zee, een onuitwischbaren indruk achter. En niet vreemd voorwaar! Is
    het toch geen betooverend en verbazingwekkend schouwspel, die groote
    stad, met hare torens en koepeldaken, reusachtiger dan menige op berg
    en rots gebouwde veste ze bezit, die stad met hare duizenden marmeren
    en arduinen paleizen, als op het water te zien drijven!
    
    Niet alleen toch dat Venetië rondom in het water ligt, zoodat het
    slechts met een brug van 222 bogen of van een half uur gaans--een
    brug waarvan de bouw, naar men wil, bijna drie millioen gulden
    kostte--met den vasten wal verbonden kon worden; niet alleen dat
    het door een kanaal, van dertig tot vier-en-vijftig ellen breed,
    geheel doorsneden wordt, zoo als de Theems Londen doorkronkelt; maar
    ook al zijne straten zijn kanalen (150 in getal), die de zeventig of
    tachtig eilandjes bespoelen, welke, door ruim driehonderd meestal
    marmeren bruggen aan elkander verbonden, de Lagunenstad vormen. De
    bijkans twee duizend straten immers, welke achter de met het front
    naar de kanalen gerichte paleizen en huizen loopen, zijn, op één na,
    slechts smalle stegen, over sommigen waarvan men zelfs heen heeft
    gebouwd. Te Venetië ziet men dan ook niets van 't geen _wij_ vooral
    stadsgewoel noemen: geen paarden en koetsen; geen wagens en karren;
    daarvoor treedt hier de bevallige gondel met zijn snaakschen en
    soms geestigen roeier in de plaats; terwijl de koetspoort door de
    waterpoort, de stoep door den watertrap vervangen wordt.
    
    Voor schetsen en beelden uit Venetië behoeven wij geene aandacht en
    belangstelling te vragen. Slechts spanne men de verwachting niet te
    hoog: eene eenigszins volledige beschrijving van _Venezia la bella_
    geven wij niet, slechts schetsen en beelden.
    
    Eerst zullen wij eenige algemeene bijzonderheden omtrent Venetië
    en zijne bewoners vermelden; vervolgens een overzicht geven van de
    lotgevallen der voormalige roemruchte republiek en van Venetië's
    tegenwoordigen toestand; om daarna, op een gondeltochtje langs het
    _Canalazzo_, bij eenige voorname paleizen en grootsche gebouwen der
    Lagunenstad een oogenblik te vertoeven.
    
    
    
    I.
    
    Ligging.--Bevolking.--Luchtgestel en gezondheidstoestand.--Handel en
    fabriekwezen.--Voorkomen, kleeding en karakter van den Venetiaan.
    
    
    Venetië ligt, aan het noordelijke uiteinde eener naar die stad
    genoemde golf, in eene _lagune_: eene soort van binnenmeer, dat van
    de Adriatische zee gescheiden is door strooken laag land, _lidi_
    geheeten. Om deze _lidi_ tegen den golfslag te beveiligen, heeft
    men onder anderen een reusachtigen dam (_murazzi_) gebouwd, die eene
    lengte van 11,350 voet heeft en, evenals al de bouwwerken te Venetië,
    op eiken paalwerk rust; dat zeventig voet breed is, terwijl de wal, die
    daarop omhoog rijst, negen voet boven middelbaren waterstand uitsteekt.
    
    De stad, die ruim twee uren in omvang heeft, telde in 1857 eene
    bevolking van 118,172 zielen, die echter sedert, ten gevolge van
    een sterk uitwijken der ingezetenen, waarschijnlijk eene niet
    onbelangrijke vermindering heeft ondergaan; eene bevolking, onder
    welke zich nauwelijks 140 Protestanten en 7000 Joden bevinden, en die
    overigens schier uitsluitend roomsch-katholiek is. Daarentegen waren
    onder dit cijfer begrepen 12,250 Duitschers, vermoedelijk voor een
    groot deel manschappen der bezetting en beambten. In den bloeitijd der
    republiek beliep de bevolking der hoofdstad ongeveer 200,000 zielen.
    
    De stand van den thermometer is er, gemiddeld, over het geheele jaar
    55°, des winters 38° en des zomers 73° F. In en rondom de hoofdstad
    is de winter zeer zacht, en reeds in 't laatst van Februari kondigt
    de lente hare terugkomst aan. Dit neemt echter niet weg dat de lagunen
    dikwijls bevriezen. Meestal valt er in het wintergetijde veel regen. In
    Juni en Juli wordt de hitte reeds des morgens regelmatig door den
    noordewind getemperd; terwijl des avonds een warme zuidoostewind
    (_sirocco_) waait, die hier echter zelden drukkend of bedwelmend
    is. De streek is zeer gezond, en de ziekten die er voorkomen, hebben
    in den regel een goedaardig karakter.
    
    Ofschoon de venetiaansche handel niet meer dan een schaduw is
    van wat hij in vroeger eeuwen was, zoo heeft er in de hoofdstad
    betrekkelijk nog een aanmerkelijk vertier plaats. In 1863 bedroeg
    de invoer ongeveer 50 en de uitvoer omtreeks 30 mill. florijnen;
    terwijl de eerste te Triëst over hetzelfde tijdvak ruim 85 beliep,
    en de laatste ruim 83 mill. florijnen. Er vielen in 1863 te Venetië
    3292 schepen en stoombooten binnen, te zamen 312,275 ton metende. De
    koopvaardijvloot bestond in het genoemde jaar uit 1546 vaartuigen,
    nagenoeg 38,000 ton metende en met 5515 koppen bemand.
    
    Het fabriekswezen van Venetië breidde zich in de laatste jaren uit. In
    de middeleeuwen bezat de republiek den alleenhandel vooral in spiegels
    en glaswerk; thans vindt men er vele fabrieken van goud- en zilverstof,
    fluweel, zijde, kousen, kant, vernis, kralen en kunstparelen, spiegels,
    bijouteriën, waskaarsen en zeep.
    
    Wat lichaamsbouw betreft, doet de Venetiaan niet voor zijne
    italiaansche naburen onder. Vooral de vrouwen onderscheiden zich door
    eene rijzige, welgevormde gestalte, door schoone oogen en tanden, en
    meerendeels ook door fraaie, regelmatige gelaatstrekken. De vrouwelijke
    bevolking der hoofdstad munt nog boven die van de overige deelen der
    voormalige republiek uit door fijnheid van trekken en blankheid van
    vel, door een bevalligen tred en innemende manieren.
    
    De vroegere karakteristieke volksdracht, tot zelfs de mantel, is ook
    hier geheel verdwenen en door de gewone europeesche modes vervangen. De
    venetiaansche schoonen hebben evenwel den korten, zwart kanten sluier
    als hoofddeksel nog niet laten varen, en droegen dien in 1865 nog bij
    wijze van nationale leus, zelfs algemeener dan ooit. De wijze waarop
    zij zich daarmede tooien is dikwijls zeer schilderachtig. Mutsen zijn
    niet onder de vrouwen in zwang, en ook de bedaagde matronen laten
    het vergrijsde hoofdhaar onbedekt, 't geen haar voorkomen, over
    't geheel genomen, niet behaaglijker maakt.
    
    De geaardheid van den Venetiaan is vroolijk, soms tot in het
    luidruchtige, niet vrij van moedwilligheid, zorgeloos en zeer tot
    zinnelijke genietingen overhellende. Hij behelpt zich te huis,
    om buitenshuis te kunnen schitteren. Overigens is hij goedhartig,
    voorkomend en minzaam in den omgang, vooral omtrent vreemdelingen;
    wel buigzaam en lijdzaam, maar getergd of tot het uiterste gebracht,
    ook onverzettelijk en tot alles in staat. De aristokratische trots,
    waardoor voorheen de hoogere standen zich kenmerkten, is, ten gevolge
    van den val der oude staatsregeling, grootendeels gebroken.
    
    
    
    II.
    
    Geschiedkundig overzicht.--Ontstaan en opkomst der
    republiek.--Kruistochten.--Enrico Dandolo.--Verovering
    van Byzantium.--De aristokratische staatsregeling van het
    gemeenebest.--Oordeelvellingen daarover.
    
    
    Venetië's ontstaan dagteekent reeds van het begin der vijfde eeuw. Toen
    de Gothen en Hunnen, onder Alarik en Attila, in de jaren 413 en 451,
    Italië overstroomden, namen een aantal bewoners van het noordelijk
    gedeelte des lands, en meer bijzonder ingezetenen van Aquilea en Padua,
    de wijk naar Rialto en de verdere lage eilanden of lagunen, aan den
    mond der Brenta en der Adige, in de Adriatische zee gelegen. Deze
    vluchtelingen waren meerendeels slechts arme visschers; Venetië
    heeft dus met Amsterdam niet enkel gemeen dat het op geheide palen
    gebouwd is, maar ook dat het aanvankelijk slechts eene onaanzienlijke
    visschersbuurt was.
    
    In den beginne werden deze eilanden ieder afzonderlijk door consuls
    bestuurd, die hun uit Padua werden toegezonden; maar in het laatst
    der vijfde eeuw stelden zij zelven tribunen of gemeensmannen aan;
    waardoor de grond werd gelegd tot de zuivere volksregeering, die zeven
    eeuwen te Venetië stand hield. Na de verwoesting van Padua door de
    Longobarden, breidde het kleine gemeenebest zich aanmerkelijk uit; en
    in 697 gingen de verschillende eilanden, waaruit het bestond, over tot
    de benoeming van een algemeen hoofd onder den naam van _dux_ of _doge_
    (hertog), die verkiesbaar door en verantwoordelijk aan het volk was,
    en gezamenlijk met de bestaande gemeensmannen en den grooten raad
    regeerde. De eerste doge was Paolucci Anafesto.
    
    Nadat Heraclea, hetwelk aan het hoofd der eilandengroep stond, door
    een burgerkrijg in het midden der achtste eeuw was te gronde gegaan,
    werd Rialto de hoofdzetel der regeering, en weldra ontstond nu de stad
    Venetië uit de vereeniging dier plaats met verscheidene omliggende
    eilanden. De republiek onderwierp zich niet aan de frankische en
    duitsche mogendheid, die aan het westersche of romeinsche rijk
    in Italië was opgevolgd, maar verbond zich met het oostersche of
    grieksche rijk, en bleef daardoor onafhankelijk.
    
    De handel en vrachtvaart der Venetianen namen zoo snel toe, dat hun
    de heerschappij op de Adriatische zee spoedig niet meer betwist werd,
    en zij zelfs Dalmatië en Istrië, op de tegenovergestelde kust dier zee
    gelegen, aan zich onderwierpen. Zij dreven handel ook met Mohammedanen,
    Sicilianen en Spanjaarden, en genoten inzonderheid te Konstantinopel en
    te Rome groote voorrechten. De voornaamste oorzaak van de opkomst en
    bloei der republiek waren echter de kruistochten. Niet alleen dat het
    overvoeren der scharen van krijgslieden en pelgrims naar het Heilige
    land, en het voorzien in hunne behoeften, haar aanzienlijke schatten
    aanbrachten, maar hare handelsbetrekkingen met het Oosten namen
    daardoor ook in zeer belangrijke mate toe. Ofschoon de ingenomenheid
    der Venetianen met de kruistochten, evenals die van hunne mededingers,
    de Genuëezen en Pisanen, dan ook voor een deel aan belangzuchtige
    oogmerken moet worden toegeschreven, bewezen zij niettemin onder
    hunne dogen Vitale Michaeli, Ordelafo Faliero en Dominico Michaeli,
    gewichtige diensten aan de goede zaak, en had men de inneming van
    Ptolemaïs, Sidon en Tyrus voor geen gering gedeelte te danken aan
    de wijze waarop zij den aanval op die plaatsen van de zeezijde
    ondersteunden.
    
    Inzonderheid nam echter Venetië's handel eene ongemeene vlucht, nadat
    het aan zijne kooplieden en regenten gelukt was den ouden handelsweg
    der Ptolemaeën en Romeinen over Egypte naar Indië weder te openen,
    waardoor Venetië de uitsluitende markt der meest gezochte indische
    goederen--specerijen, lijnwaden, zijden stoffen, ivoor, parelen, goud,
    myrrhe en andere geneeskruiden--werd, en ruim twee eeuwen lang bleef,
    totdat Portugal en later Antwerpen en Amsterdam, na de ontdekking
    van den zeeweg naar Indië om de Kaap de Goede Hoop, den handel met
    het verre Oosten aan zich trokken.
    
    Gedurig breidden de Venetianen hunne veroveringen verder uit. Groot
    vooral was het aandeel dat zij aan den vijfden kruistocht namen,
    die in 1202 onder aanvoering van Graaf Boudewijn van Vlaanderen
    werd ondernomen; maar die, in plaats van op de bestrijding der
    ongeloovigen, op de inneming van het toen nog door de Grieken bezette
    Konstantinopel uitliep. Bij dezen tocht werden de Venetianen door
    hunnen twee-en-negentig-jarigen doge Enrico Dandolo in persoon
    aangevoerd: een man "in wien de ouderdom de zielskrachten slechts
    gerijpt, niet verdoofd had," en die niet alleen een onversaagde
    oorlogsheld, maar ook een der schranderste en edelste staatslieden was,
    welke Venetië ooit bezeten heeft. Het oorspronkelijk doel van den tocht
    naar Konstantinopel was geweest om Alexius, den twaalfjarigen zoon
    van den door Alexius III van het gezicht beroofden en in den kerker
    geworpen keizer Izaak, op den griekschen troon te plaatsen. Inderdaad
    werd dit doel door de kruisvaarders verwezenlijkt; doch, grootendeels
    door hun toedoen, brak terstond daarop in de stad een geweldig
    oproer uit, waarbij weder een andere Alexius, Mursuflus bijgenaamd,
    door het volk tot keizer werd verheven, die zijne regeering aanving
    met zijn jeugdigen naamgenoot te verworgen. De kruisvaarders, die
    de Grieken toch slechts als ketters beschouwden, besloten nu de stad
    in te nemen; 't geen hun bij een tweeden storm gelukte (1203); eene
    gebeurtenis, waarbij de overwinnaars zich als onzinnigen gedroegen,
    zelfs de heilige plaatsen niet verschoonende, terwijl zij in hunne
    Wandalen-woede de schoonste kunstgewrochten verbrijzelden, waardoor
    eene menigte onschatbare overblijfselen der oudheid verloren gingen. De
    buit, bij die gelegenheid behaald, was zoo ontzettend groot, dat een
    nederlandsch vorst, die bij de inneming tegenwoordig was, aan Paus
    Innocentius III schreef, dat er in het gansche overige Europa zoo
    veel rijkdommen niet voorhanden waren. Inderdaad was Konstantinopel
    een van de schoonste en rijkste steden der wereld. Het grieksche
    rijk werd nu tusschen de Venetianen, Vlamingen en Franschen, die het
    gezamenlijk veroverd hadden, verdeeld, en de keizerlijke waardigheid
    in het byzantijnsch-latijnsche rijk aan Boudewijn van Vlaanderen
    en Henegouwen opgedragen; terwijl de Venetianen voor zich namen wat
    hun het gelegenst was, te weten de gansche kust langs de Adriatische
    en Egaeïsche zeeën, een deel van den Peloponnesus, benevens Candia,
    Corfu, Cephalonië en andere eilanden: gezamenlijk omstreeks een vierde
    deel van het oude Byzantium bedragende. Door deze veroveringen nam
    alzoo de macht en het aanzien van Venetië nog weder aanmerkelijk toe;
    maar door de oprichting van het byzantijnsch-latijnsche keizerrijk,
    dat niet veel langer dan eene halve eeuw bestond (1204-61), ontsloten
    de Venetianen met eigen hand de deur voor hunne toekomstige geduchte
    en onverzoenlijke vijanden, de Mohammedanen.
    
    Intusschen had de demokratische staatsregeling van Venetië eene zeer
    in het oog vallende aristokratische kleur verkregen. De voorname
    oorzaak daarvan was, dat de acht-en-dertigste doge, Vitale Michaeli,
    die de Venetianen door het uitschrijven eener belasting op de
    bezittingen tegen zich in de harnas had gejaagd, in een volksoploop
    werd vermoord. Om deze reden, en ook omdat de verkiezingen maar al te
    dikwijls oproerige tooneelen uitlokten, werd besloten om het volk niet
    meer rechtstreeks tot de verkiezing der dogen te laten medewerken, maar
    die taak aan een elftal der aanzienlijkste mannen, door de bevolking
    aan te wijzen, op te dragen. Tevens werd de Groote Raad ingesteld,
    het hoogste regeeringscollegie, bestaande uit vierhonderd-tachtig
    aanzienlijken, jaarlijks uit de zes wijken der stad gekozen. Terwijl de
    adel op die wijze den volksinvloed tegenging, verminderde hij tevens
    de macht van den doge, door hem een raad van zes leden, gekozen uit
    den Grooten Raad, ter zijde te stellen, zonder welks medewerking hij
    geen besluit kon nemen. Deze kleine raad, met den doge de zoogenaamde
    _signoria_ uitmakende, werd later nog met drie hoofden van den Raad
    der Veertigen vermeerderd.
    
    De Groote Raad, uitsluitend uit _nobili_ bestaande, trok allengs
    de aanstelling van bestuursleden en beambten aan zich, en benoemde
    eindelijk zelfs zijne eigene kiezers. Maar hierbij bleef het niet. In
    1296 wist de zeer aristokratischgezinde doge Gradenigo de bepaling
    door te drijven, dat voortaan alle nieuwelingen uit den Grooten Raad
    geweerd zouden worden; terwijl men tot aanvulling van door overlijden
    openvallende plaatsen, lijsten vormde, waarop alleen namen van vroegere
    leden van den Raad voorkwamen. Eindelijk ging men in 1309 nog een
    stap verder: men verklaarde het lidmaatschap van den Grooten Raad
    erfelijk, en bepaalde bovendien dat de zoons, ook bij het leven van
    hunnen vader, op hun vijf-en-twintigste jaar zitting mochten nemen;
    terwijl er een afzonderlijk register werd aangelegd, _het Gouden boek_
    genaamd, waarin de namen der toenmalige familiën, wier leden zitting
    hadden, zouden worden ingeschreven.
    
    Deze stoute staatsgreep, in de venetiaansche geschiedenis _il serrar
    del consiglio_ (het sluiten van den raad) genoemd, bracht het volk
    aan 't morren, maar dit kon geen verandering in de genomen besluiten
    te weeg brengen. Eene samenzwering met een man uit het volk, Marino
    Bocconio, aan het hoofd, werd in het bloed der eedgenooten gesmoord;
    een aanslag van eenige den doge persoonlijk vijandige _nobili_, door
    Querini en Tiepolo aangevoerd, werd door Gradenigo zelf bedwongen
    (1310); en van dat oogenblik af werd de nieuwe orde van zaken als
    gevestigd aangemerkt.
    
    De vrees dat de doge, op het voorbeeld van andere italiaansche regenten
    van dien tijd, naar uitbreiding van gezag zou streven, had aanleiding
    tot deze laatste hervormingen gegeven, en deed al verder en verder
    in die richting gaan, zoodat aan het opperhoofd, dat met den naam
    van vorst begroet werd, weldra niet meer dan een schaduw van gezag
    overbleef, en hij zelfs geen brief eener vreemde mogendheid anders
    dan in het bijzijn der _signoria_ mocht openen. Met recht werd van
    het hoofd der republiek gezegd, "dat hij in kleeding en staatsie
    een koning, in macht slechts een raadslid, in zijne residentie een
    gevangene en daar buiten een gewoon burger was." Daarentegen werd de
    macht van den Raad der Tienmannen--een lichaam bij gelegenheid van
    den aanslag van Querini in het leven geroepen--ongemeen versterkt. De
    ontdekking van dat komplot had de bewindslieden zóó vervaard gemaakt,
    dat zij, ter handhaving van de veiligheid van den staat, besloten om
    aan tien _nobili_, voor den tijd van twee maanden, eene dictatoriale
    macht op te dragen. Het bestaan van dien geduchten raad werd
    echter telkens op nieuw verlengd, totdat hij in 1335 permament werd
    verklaard. Deze Tienmannen mochten zich in alles, niets uitgezonderd,
    mengen; zij konden zelfs besluiten van den Grooten Raad vernietigen,
    leden daarvan verbannen, en den doge voor hunne vierschaar dagen. De
    beschuldigden die voor dit hof werden gebracht, mochten zich van
    geen gerechtelijken raadsman voorzien; zij kwamen nooit met hunne
    beschuldigers en de tegen hen optredende getuigen in 't verhoor, en
    werden na hunne inhechtenisneming buiten allen toegang gesteld. Het
    stond dezen raad vrij, zijne voor geen vernietiging vatbare vonnissen
    openlijk of wel in het geheim ten uitvoer te laten brengen.
    
    Eene nog geduchter rechtbank was die der staatsinquisiteurs, welke
    slechts uit drie rechters bestond, en waaraan de Tienmannen, zoo
    dikwijls zij dit noodig achtten, de berechting eener zaak konden
    opdragen. Men wist, dat dit verschrikkelijke gerechtshof, tot
    welks oprichting in 1454 besloten werd, bestond, maar kende geen
    van zijne leden, die door den Raad der Tienmannen uit zijn midden
    werden gekozen. Alle Venetianen, van den gondelier tot den doge
    ingesloten, waren aan het altijd wakend toezicht dezer onzichtbare
    vierschaar en aan hare strenge rechtspraak onderworpen. Hare leden
    konden zelfs elkander vonnissen; in welk geval er door den Raad der
    Tienmannen een plaatsvervanger werd benoemd. Schier allen, die voor
    deze rechtbank gedaagd werden, verdwenen voor altijd, zonder dat men
    ooit vernam of zij onder de _looden daken_ een langzamen dood waren
    gestorven, dan wel of zij over de _brug der zuchten_ ter verworging of
    verdrinking waren weggevoerd; terwijl hunne betrekkingen zelfs geen
    navraag naar hen durfden doen, uit vrees van de geheime rechtbank te
    zullen vertoornen. De inquisiteurs waren volkomen vrij zoowel in de
    keus der middelen om het kwaad op te sporen, als in die om het te
    straffen; zij waren ook aan niemand verantwoording schuldig wegens
    de gruwelijke pijnigingen, waarmede zij de ongelukkige beklaagden
    bekentenissen afpersten. Zij hadden den sleutel van de lade, waarin
    de geheime aanklachten vielen, die in de bij het doge-paleis en elders
    geplaatste leeuwenmuilen werden geworpen. Een tal van verspieders stond
    in hunne soldij, die zoowel de hutten als de paleizen binnenslopen;
    terwijl alle staatsbeambten hun ten dienste moesten staan.
    
    Op die wijze meende Venetië de instandhouding zijner staatsinstellingen
    te moeten waarborgen. De inquisitie had het inzonderheid gemunt op
    hen, van wie men ook slechts vermoeden kon dat zij eerzuchtige of
    staatkundige ontwerpen koesterden. Onthield men zich ten eenen male
    van bemoeiing met staatszaken, en liet men zich volstrekt niet aan
    het doen en laten der regeering gelegen liggen, dan had men niets te
    duchten; daargelaten de mogelijkheid, dat men het offer van valsche
    aanklachten werd.
    
    "Geen staatsinrichting," zegt een hedendaagsch engelsch schrijver,
    dien men niet van reactionnaire gezindheid verdacht kan houden, "heeft
    ooit aan tegenstrijdiger oordeelvellingen blootgestaan dan die van
    Venetië. Door sommigen als een toonbeeld van wijsheid en de bron van
    haar grootheid ten hemel verheven, is ze door anderen, door verreweg de
    meesten, uitgekreten voor een samenweefsel van ongerechtigheden. Gelijk
    gewoonlijk, licht ook hier de waarheid in het midden. Dat er in later
    tijd veel, zeer veel berispelijks in de inrichting en den gang van het
    staatsbestuur is ingeslopen, kan niet worden ontkend.... Maar aan den
    anderen kant schijnt het ons onbetwistbaar, dat eene staatsinrichting
    die dertien eeuwen lang stand hield, waaronder de rust van binnen en
    de onafhankelijkheid naar buiten ongeschonden bewaard bleven, terwijl
    elders in Italië zoo tallooze malen bloedige burgertwisten woedden
    en zoo menigwerf het juk van den vreemden dwingeland knelde; eene
    staatsregeling waaronder het kleine visschersdorp zich ontwikkelde
    tot koningin van de Adriatische zee en tot beheerscheresse van het
    Oosten:--ons dunkt het onbetwistbaar, dat zulk eene staatsinrichting
    toch in meer dan gewone mate de kiemen van iets goeds en groots moet
    hebben bevat..... De regeering van Venetië was sterk omdat, gelijk
    Muratori het uitdrukt, ""het volk wilde dat zij sterk zou zijn;
    omdat bij het volk de overtuiging leefde, dat zijn eigen welvaart
    het groote doel van haar bemoeiingen was. Het wist dat haar strenge
    maatregelen tegen _haar eigen leden_ gericht waren."
    
    Van veel meer belang nog is de lof, door den zeer liberalen Manin, den
    voorzitter der venetiaansche republiek van 1848-49, aan den staatsvorm
    van het oude gemeenebest toegezwaaid. "Niet zooveel eeuwen," antwoordde
    hij eens in zijne ballingschap aan een vriend, die zich hevig over
    de instelling van den Raad der Tienmannen en de door hen gepleegde
    gruwelen uitliet, "niet zooveel eeuwen lang zou de doorluchtige
    republiek hebben bestaan, indien het gouvernement, hoewel uitsluitend
    in de handen der aristokratie, niet populair was geweest in den echten
    goeden zin des woords, niet met de toegeeflijkheid en zachtheid van een
    vader geregeerd had. Weet ge tegenover wie de aristokratie zich streng
    en hard betoonde? Tegenover zich zelve, tegenover haar eigen leden,
    wanneer die zich als partijmannen, rebellen of verraders deden kennen."
    
    Ziedaar getuigenissen van niet verdachte zijde, die wel overweging
    verdienen. Ook met volle erkenning en strenge afkeuring der misbruiken,
    in de venetiaansche staatsregeling, als in elke andere, ingeslopen,
    blijkt, dunkt ons, uit de geschiedenis zelve, de deugdelijkheid
    der grondslagen, waarop deze rustte; is Venetië, met zijne meer dan
    duizendjarige historie, een nieuw sprekend bewijs voor de waarheid,
    dat eene republiek alleen door eene sterke en machtige aristokratie
    op den duur mogelijk is en bloeien kan.
    
    
    
    III.
    
    Vervolg van het geschiedkundig overzicht.--Verval
    van de republiek.--Komst der Franschen.--Opheffing der
    staatsregeling.--Campo-Formio.--De presburger vrede.--Manin in 1830
    en in 1848.--Wederoprichting der republiek.--Beleg.--Kapitulatie.--De
    veldtocht van 1859.--Tegenwoordige toestand van Venetië.
    
    
    Na het einde der kruistochten nam de ijverzucht tusschen de
    zuster-republieken Venetië en Genua, wegens het behalen van bijzondere
    handelsvoordeelen, zoozeer toe, dat het in de veertiende eeuw
    herhaaldelijk tot oorlogen tusschen haar kwam, waarin de venetiaansche
    admiraal Victor Pisani zich met roem overlaadde. Vermaard zijn vooral
    zijne zegepralen bij Capo d'Anzio en Chioggia.
    
    In de vijftiende eeuw bereikte de republiek het toppunt van
    roem en bloei; zij zag toen haar gebied op het italiaansche
    vasteland aanmerkelijk uitgebreid en Cyprus aan hare heerschappij
    onderworpen. Maar terwijl nu, door Vasco de Gama's omzeiling van de
    Kaap de Goede Hoop (1498), de handel van Venetië over Alexandrië op 't
    allergevoeligst werd getroffen, waren van den anderen kant de Osmanen
    meester van Konstantinopel geworden, en ontrukten aan de republiek
    achtereenvolgens Morea, Albanië, Negroponte en andere bezittingen in
    den Archipel.--In 1508 en 1509 schitterde zij echter nog in vollen
    luister, daar zij toen, evenzeer door dapperheid als door fijne
    staatkunde, haren smadelijken val voorkwam, die bij het verbond van
    Kamerijk besloten was, waarvan de vier toenmalige hoofdmogendheden van
    Europa: Paus Julius II, Keizer Maximiliaan, Ferdinand de Katholieke
    van Spanje, en Lodewijk XII van Frankrijk de voorname aanleggers waren.
    
    Bij den vrede van Karlowitz (1699) bekwam de republiek, dank hebbe de
    veerkracht van hare toen reeds overleden doge Morosini, den geheele
    Peloponnesus weder in haar bezit. Dit was haar laatste straal van
    roem. De _nobili_, die zij er met het gezag bekleedde, kweten zich
    evenwel zoo slecht van hunne taak, dat de grieksche bevolking nog
    liever turksch dan venetiaansch wilde zijn, en het schiereiland dan
    ook slechts zestien jaren in Venetië's bezit bleef. In 1715 moest de
    republiek eindelijk ook het eiland Candia, na een langdurigen strijd,
    aan de Muzelmannen afstaan.
    
    Na den vrede van Passarowitz (1718,) waarbij de Peloponnesus weder aan
    Turkije werd afgestaan, besloten de overheden der eens zoo vermaarde
    en machtige republiek, voortaan geen aandeel meer aan de algemeene
    europeesche politiek te nemen, en zich tot de verdediging van haar
    gebied en de strenge instandhouding harer verouderde staatsregeling
    te bepalen. Daarmede teekende de republiek haar eigen abdikatie. In
    den weerloozen staat waarin zij zoo doende geraakte, verstoken van
    vloot en krijgsmacht, verraste haar de fransche omwenteling. Zij kon in
    dien toestand onmogelijk beletten, dat Peschiera en een groot deel van
    haar gebied op het vasteland door de Franschen bezet werden. Ware het
    bestuur van Venetië zoo moedig gezind geweest als de wakkere podesta
    van Bergamo, Ottolini, dan zou het land gewis de wapenen hebben
    opgevat, en daardoor wellicht een geheel andere loop aan Bonaparte's
    veldtocht gegeven zijn. Terwijl hij naar Stiermarken voortrukte,
    barstte er een opstand te Verona uit, waarbij al de Franschen werden
    vermoord. Hij keerde daarop ijlings terug, en maakte zich zonder slag
    of stoot van de republiek meester.
    
    Tot de eischen van den franschen veldheer behoorde ook de volledige
    afschaffing der venetiaansche staatsregeling en de gevangenneming der
    drie staatsinquisiteurs. Deze revolutionaire eischen werden nu door
    de op alle wijzen door de Franschen bewerkte demokratische partij te
    Venetië op het onstuimigst ondersteund. Toen echter de Groote Raad den
    12 Mei 1797, zijne eeuwenoude macht aan eene consulta van dertig leden
    overdroeg en uiteen ging met den kreet: "Er bestaat geen Venetië--geen
    St. Marcus meer!" viel het volk verwoed op de demokraten aan. De
    komst der Franschen maakte aan deze beweging evenwel spoedig een einde.
    
    Zes maanden later, bij den vrede van Campo-Formio, gaf Bonaparte de
    venetiaansche republiek met Dalmatië en Istrië, die zij onafgebroken
    bezeten had, aan Oostenrijk, in ruil voor België, dat aan Frankrijk
    getrokken, en voor Lombardije, dat bij de pasgevormde Cisalpijnscbe
    republiek gevoegd werd. Zoo verstond de revolutie het volkenrecht! De
    demokraten betaalden het kortstondig genot hunner zoogenaamde liberale
    staatsregeling duur genoeg met het verlies der kunstschatten, die naar
    Frankrijk werden vervoerd, en met het verlies hunner vloot, die, de
    beroemde _Bucentaurus_ niet uitgezonderd, door de Franschen verbrand of
    vernield werd. Ofschoon de nationale geest destijds tot een vrij laag
    peil was gezonken, ontbrak het toch niet aan treffende bewijzen dat hij
    hier en daar nog krachtig werkte: getuige de adellijke venetiaansche
    dame, die bij het vernemen van den vrede van Campo-Formio, zich door
    vergif van het leven beroofde; en de gondelier Antonio Lizzi, die
    liever verkoos huis en land te verlaten, dan "de Oostenrijkers op het
    groote kanaal te roeien!" Toen die Oostenrijkers, in de eerste dagen
    van 1798, Venetië binnentrokken, waren ook de demokraten zeer uit
    het veld geslagen. Bonaparte antwoordde echter op hunne vertoogen:
    "De demokraten kunnen naar Cisalpinië verhuizen, waar men hun het
    burgerrecht schenken zal!"
    
    Nog geen acht jaren was Venetië in 't bezit van Oostenrijk
    geweest, toen het, door denzelfden man, die het te Campo-Formio
    weggeschonken had, te Presburg met even weinig plichtplegingen
    weder teruggenomen werd, om met het nieuw opgerichte koninkrijk
    Opper-Italië te worden vereenigd. Venetië kwam dan nu toch weer
    onder eene zoogenaamde italiaansche regeering en verkreeg eenige
    meerdere zelfstandigheid. Zijne zonen werden wel gedwongen om in
    verre oorlogen de gevaren der Franschen te deelen, maar zij hadden
    ook deel aan hunnen roem; en de wedijver hierdoor te weeg gebracht
    werkte meer mede tot Italië's wedergeboorte, dan eeuwen van vrede en
    voorspoed gedaan zouden hebben.
    
    In 1814, op het Weener-congres, bekwam Oostenrijk het geheele
    venetiaansche gebied terug. Aanvankelijk beloofde het veel, maar
    zeer spoedig vergat het zijne beloften weder; en in plaats dat men
    den Venetianen zekere mate van onafhankelijkheid schonk, werd hun
    een drukkend juk op de schouderen gelegd. "Gij weet wel," zeide
    keizer Frans tot de bezending uit Lombardije, die, nadat het land
    twee jaren lang door oostenrijksche troepen bezet was geweest, hem
    naderde met de bede om eene meer met de vroegere landsinstellingen
    overeenkomstige organisatie; "gij weet zeer goed, dat ik Italië met
    het zwaard in de vuist veroverd heb: er kan dus geen sprake zijn van
    eigen staatsregelingen noch van onafhankelijkheid!" Wel werden eenige
    concessiën gedaan; maar de staatkundige vervolgingen, ook door de
    woelingen der geheime genootschappen uitgelokt, hadden geen einde;
    de censuur werd hoe langer hoe willekeuriger, en alle ontwikkeling
    werd stelselmatig onderdrukt.
    
    De gebeurtenissen, die in 1830 te Parijs voorvielen, bleven in
    Italië niet zonder weerklank. Men herinnert zich voorzeker nog de
    samenzwering van Menotti te Modena, de omwenteling in Bologna en de
    Romagna, en het gebeurde te Parma, ten gevolge waarvan de hertog van
    Modena, de kardinaal-legaat van Bologna en de hertogin van Parma hunne
    staten verlieten; terwijl de beweging eindigde met de onderwerping der
    opgestane bevolkingen door een leger van dertigduizend Oostenrijkers,
    en met de terechtstelling van Menotti en Borelli. Wellicht is het
    echter minder bekend, dat men destijds ook te Venetië niet geheel stil
    zat. Manin, die zich toen pas in het stadje Mestre, aan den ingang
    der Lagunen, als pleitbezorger had nedergezet, werd insgelijks door de
    algemeene opgewondenheid meegesleept. Hij smeedde het vermetele ontwerp
    om zich van het tuighuis meester te maken, en stelde en verspreidde
    met een zijner vrienden, den bekenden dichter en journalist Tomaseo,
    een proclamatie, waarin de bevolking werd aangemaand om het dwangjuk
    der vreemde overheersching af te schudden. Manin begreep echter,
    toen de beweging in Midden-Italië zoo snel bedwongen werd, dat
    verdere proefnemingen voor 't oogenblik meer kwaad dan goed zouden
    stichten, en wijdde zich weder onverdeeld aan zijn ambt. Hij liet
    evenwel geene gelegenheid voorbijgaan om zijne medeburgers krachtig
    tot aaneensluiting en samenwerking aan te sporen, de publieke zaak
    door alle geschikte middelen levendig te houden, de bevolking in hare
    eigene schatting te doen rijzen, en haar nu op deze dan op gene wijze
    te doen zien, dat het toch nog mogelijk was om met eenige vrucht te
    strijden tegen de vreemde macht, die nog steeds haar lot in handen had.
    
    De oostenrijksche regeering, schoon inderdaad zich beijverende om
    den voorspoed en de materiëele welvaart des lands te bevorderen, kon
    maar niet haar vreemden oorsprong doen vergeten. Men zag in haar de
    vertegenwoordigster van het geweld en de onderdrukking, de natuurlijke
    vijandin van alle nationale herinneringen en sympathieën: in één
    woord, een opgedrongen gezag, waaraan men zich noode onderwierp. Dit
    gaf natuurlijk aanleiding tot gespannen verhoudingen, die telkens
    nieuwe grieven uitlokten. De bemoeizucht der politie werd letterlijk
    onduldbaar. Nergens, zelfs niet in het heiligdom van den huiselijken
    kring, was men veilig voor hare bespieding en inmenging. Ieder die
    verdacht werd van ontevredenheid met de bestaande orde van zaken,
    werd in de gevangenis geworpen of gedwongen om als gemeen soldaat in
    de oostenrijksche gelederen te dienen. Het was bijna eene hernieuwing
    van de willekeur die onder de republiek heerschte, maar die thans
    dubbel ondragelijk viel, omdat ze door vreemden werd opgelegd, die
    van den anderen kant geen _prestige_ wisten uit te oefenen, zoo als
    de _nobili_ en de dogen althans gedaan hadden.
    
    Met de troonsbeklimming van Pius IX scheen een nieuwe dageraad voor
    Italië aan te breken: een elektrieke schok doortintelde het geheele
    schiereiland. In Venetië was de opgewondenheid niet minder groot dan
    in de overige Italiaansche staten; het "Viva Pio Nono!" werd ook daar
    van alle zijden aangeheven. Manin besefte echter, dat het niet bij
    vreugdegejuich kon blijven, maar dat er gehandeld moest worden. Hij
    leverde met Tomaseo een vertoog bij de regeering in, waarin met
    de meeste klem op de eindelijke invoering der zoo lang vruchteloos
    gevraagde hervormingen werd aangedrongen. Wat zij gevreesd hadden
    gebeurde: den 18_den_ Januari 1848 werden zij in hechtenis genomen
    en naar den kerker overgebracht, welks deuren zich reeds achter zoo
    menig edel of doorluchtig slachtoffer voor altijd gesloten hadden. De
    verontwaardiging was algemeen; het karneval werd niet gevierd; de
    schouwburgen bleven ledig; het grootste deel der bevolking kleedde
    zich in rouwgewaad, en geregeld iederen middag te vier uur zag men
    een langen stoet van burgers langs de Slavonische kade trekken en
    vóór den kerker stilhouden; de mannen namen hunne hoeden af, de
    vrouwen wuifden met hare zakdoeken: deze zwijgende demonstratie,
    die de politie niet kon beletten, zeide meer dan woorden.
    
    Eén feit vooral toonde hoe levendig de behoefte aan eenheid en
    eendracht reeds gevoeld werd: de twee partijen, waarin Venetië steeds
    verdeeld was geweest, die der Castellani en Nicoletti, verzoenden zich
    met elkaar. Kort na de gevangenneming van Manin en Tomaseo, hielden,
    op zekeren morgen, een aantal gondels stil voor de kerk van "la
    Madonna della Salute." Sommigen van degenen die er in zaten, droegen
    de roode sjerp der Castellani, anderen de zwarte der Nicoletti. Een
    priester wachtte hen; de mis werd gevierd, en de hoofden der twee
    partijen strekten geknield, de rechterhand naar een kruisbeeld uit,
    terwijl zij elkander de linker toestaken. Ook hier werd geen woord
    gesproken uit vrees voor de alomtegenwoordige politie.
    
    Zelfs de tijding der Februari-omwenteling te Parijs blies het te
    Venetië smeulend vuur nog niet tot een vlam aan; maar toen den 16 Maart
    de kreet weergalmde: "Omwenteling in Oostenrijk! Eene constitutie
    te Weenen!" kwam er eene onzettende volksmenigte op de been, die
    vóór het paleis van Graaf Palffy, den oostenrijkschen gouverneur,
    op dreigenden toon de invrijheidstelling der gevangenen eischte. De
    Graaf gaf aan dien eisch toe, en Manin en Tomaseo werden op de handen
    des volks van het doge-paleis naar hunne woning gedragen.
    
    De gouverneur deed nu allerlei schoonklinkende beloften; maar Manin
    begreep dat er doorgetast moest worden. Er was door zijne bemoeiing
    een burgerwacht opgericht; nu begaf hij zich naar het tuighuis,
    en wist zich van dat gebouw meester te maken. Graaf Palffy werd
    thans weldra gedrongen om te kapituleeren; hij stelde zijn gezag in
    handen van Graaf Zichy, den militairen kommandant, die als Hongaar,
    meer bij de Venetianen gezien was dan hij. Het hopelooze van den
    toestand beseffenende, teekende de nieuwe gouverneur echter terstond
    eene overeenkomst, om de stad binnen twaalf uren tijds te ontruimen.
    
    Manin, die zich aanvankelijk teruggetrokken had, werd daags na
    het slagen der door hem geleide omwenteling, aan het hoofd van
    het voorloopig bewind gesteld. Hij had gewis aanspraak op deze
    onderscheiding en kweet zich uitnemend van de hem opgedragen hachelijke
    taak. Hij voorzag in alles; en terwijl hij allen bezielde, predikte hij
    te gelijker tijd matiging door zijn voorbeeld zoowel als door zijne
    woorden. Zijne voorgangers van den eersten dag hadden echter eene
    groote feil begaan: zij hadden het rechte oogenblik verzuimd om zich
    van de medewerking der vloot te verzekeren. De strijdkrachten der stad
    bestonden enkel uit zevenduizend leden van de burgerwacht, zeshonderd
    zeelieden en mariniers en vierduizend soldaten uit verschillende deelen
    van Italië; waarbij zich later nog achttienhonderd man voegden, door
    Karel Albert afgezonden. Alle Venetianen waren slechts door één wil
    bezield; maar Manin gevoelde al te goed dat dit niet voldoende was,
    en dat de uitkomst der gansche stoute onderneming voornamelijk afhing
    van den loop dien de beweging in het overige Italië nam; en die loop
    was, gelijk men weet, hoogst noodlottig voor de zaak der omwenteling:
    Karel Albert geslagen; de maarschalk Radetzky voet voor voet het door
    Oostenrijk verloren terrein in Italië herwinnende; en de van Engeland
    en Frankrijk afgebeden bijstand geweigerd.
    
    Weldra was Venetië zoowel van de land- als van de zeezijde ingesloten,
    en Radetzky stelde zich reeds voor, de stad binnen veertien dagen
    in zijne macht te zullen hebben. Maar ofschoon de bezetting zich
    onmogelijk kon blijven handhaven, zoo hield zij het beleg toch van het
    begin van Mei tot het laatst van Augustus vol. "Liever den dood dan de
    Croaten!" dit was de leus waaronder zij het uiterste, het onmogelijke
    schier bestond, en nóg langer zou hebben bestaan, wanneer Manin haar
    niet had doen beseffen, dat verdere tegenweer onverantwoordelijk
    ware geweest, daar, zoo ten gevolge van het aanhoudend bombardement
    als van hongersnood, cholera en pest, de ellende in de stad ten top
    was geklommen.
    
    Volgens de kapitulatie moesten al de officieren, die aan den strijd
    tegen Oostenrijk hadden deelgenomen, benevens veertig familiën,
    de stad verlaten. Daaronder bevond zich ook het gezin van Manin.
    
    Toch was de zaak der italiaansche omwenteling door het in 1848-49 te
    Venetië, Rome en elders in het schiereiland voorgevallene, aanmerkelijk
    bevorderd: niet alleen hadden de bevolkingen hare krachten leeren
    kennen, maar hare grieven werden door Europa ook beter gewaardeerd,
    haar lot meer algemeen beklaagd, de willekeur der italiaansche
    regeeringen en hare onderwerping aan Oostenrijk luider gewraakt.
    
    Piemont vond hierin aanmoediging om zich meer op den voorgrond te
    plaatsen, en op het congres van 1856 te Parijs eene stem in het belang
    van Italië te doen hooren, die weerklank vond in veler harten.
    
    Keizer Napoleon, misschien deels en half onwillekeurig gehoorzamende
    aan nog niet vergeten sympathieën uit zijne revolutionnaire jeugd,
    toen hij lid der carbonari was, deels en zeker niet minder geleid
    door berekeningen van zuiver staatkundigen aard, meende de oplossing
    van het dusgenoemde italiaansche vraagstuk ter hand te moeten nemen,
    en gaf daarmede den stoot aan eene beweging, die, zeer zeker, veel
    verder ging dan hij zelf bedoeld of gewenscht had, en eindigde met
    haren bewerker te overvleugelen.
    
    Nu werd op eens een reuzenschrede op den weg tot Italië's
    bevrijding afgelegd. Vijf-en-veertig jaren lang, van 1815 bijna af,
    hadden de Italianen, openlijk en bedekt, getracht op dien weg te
    vorderen. Verstandige royalisten en doldriftige republikeinen,
    bezadigde vrijheidsvrienden en woelige carbonari, Menotti's en
    Garibaldi's, Mazzini's en Gioberti's, Azeglio's en Cavour's hadden
    elkaar de hand gereikt, zonder dat men oogenschijnlijk een stap
    gevorderd was. Nu zou het met moeite opgetrokken en gehandhaafde
    gebouw, als met éénen slag, in puin storten.
    
    Wij behoeven de gebeurtenissen van het aan gewichtige feiten zoo rijke
    halfjaar, dat tusschen de bekende nieuwejaars-receptie op de Tuileriën
    en den vrede van Villafranca verliep, niet te herinneren: ze liggen
    ieder nog versch in het geheugen. Wie hoort nog niet, te midden van
    het gejubel in Lombardije, in de hertogdommen en in de legatiën,
    den schrillen rouwkreet, door Venetië geslaakt, toen het progamma:
    "een onafhankelijk Italië van de Alpen tot aan de Adriatische zee," dat
    de oude doge-stad van verrukking had doen trillen, half onuitgevoerd
    bleef? Terwijl alles in 't noorden van het schiereiland als door den
    slag eener wichelroede veranderde, terwijl de van vreugde dronken
    zusterstad Milaan de oostenrijksche kleuren tegen de pimonteesche
    verwisselde, bleef te Venetië alles bij het oude; en ook toen later
    het zuiden,  over het geschonden erfgoed van den H. Petrus heen, het
    noorden de handen reikte en gansch Italië als samensmolt--ook toen
    nog bleef Venetië, Italië's parel en pronkjuweel, van het jubelende
    koningrijk als een vreemde gescheiden!
    
    Is het wonder dat het vrijheidlievende, zijne nationaliteit zoozeer
    op prijs stellende Venetië onder dezen staat van zaken kwijnt? Men
    behoeft daaromtrent niet enkel op dagbladberichten af te gaan:
    onlangs nog legde de bekende fransche schrijver Paul de Musset,
    die Venetië in 1863 bezocht, na er zich vroeger meermalen te hebben
    opgehouden, een getuigenis af, die men geen reden heeft om in twijfel
    te trekken. "Behalve zijn zachten hemel en zijne bouwgewrochten, zijne
    monumenten en grootsche herinneringen," zegt hij, "bezit Venetië niets
    meer van zijne vroegere aantrekkelijkheid. Voorheen vond men nergens
    aangenamer, gemakkelijker verkeer; thans is de opera er gesloten,
    openbare zoomin als bijzondere bijeenkomsten hebben er meer plaats; men
    ziet er geen toiletten meer; de maatschappelijke band is verbroken;
    handel en beweging zijn gestremd; somberheid en moedeloosheid
    heerschen allerwege, en armoede en ellende nemen er dagelijks
    meer de overhand." De militaire muziek laat zich nog wel, even als
    vroeger driemaal 's weeks, op 't St. Marcus-plein hooren--zegt hij
    verder--maar er wordt thans enkel voor de vreemdelingen en de bezetting
    gespeeld. Vroeger dreef elken avond een talrijke gondelvloot, door
    een muziekgondel voorafgegaan, langs het Canalazzo naar de Lagunen;
    maar die gondelvaart, _il fresco_ genaamd, die het hoogste genot der
    gegoede bevolking uitmaakte, heeft geheel opgehouden. De aanzienlijke
    vrouwen vertoonen zich volstrekt niet meer in het openbaar.
    
    "De bevolking", gaat de Musset voort, "draagt haar lijden met een
    bewonderenswaardig geduld. Hare vaste hoop op de nakende bevrijding
    van haar land stellende, ondergaat zij daarvoor met vreugde het
    martelaarschap, en is zij tot alles bereid. Zij zou zelfs niet voor
    de opoffering harer onschatbare monumenten (bij een bombardement
    terug deinzen, zoo er kans bestond, dat zij tot dien prijs hare
    onafhankelijkheid kon verwerven. Zij zou er zich op verhoovaardigen
    wanneer zij op de puinhoopen der St.-Marcus-kerk kon uitroepen:
    ""Zie wat de barbaren met een van de wonderen der wereld hebben
    uitgericht! Zie wat de vrijheid ons kost!""
    
    Maar mag men het er voor houden, dat de lijdende bevolking van
    Venetië zich niet te vergeefs met hare "nakende bevrijding" vleit? De
    omstandigheden schijnen die hoop alleszins te regtvaardigen. Van
    welken kant zal echter de bevrijding opdagen? Zal Frankrijk nog
    eens het zwaard aangorden, om zijn programma van 1859 volledig ten
    uitvoer te leggen? Dit laat zich niet verwachten, en de Hemel geve ook
    dat het vraagstuk zonder nieuwe bloedige tooneelen opgelost worde;
    dat dus ook Italië aan Oostenrijk den handschoen wegens het bezit
    van Venetië niet toewerpe; maar dat van Oostenrijks zijde zelf de
    oplossing kome. Hoe vreemd dit oppervlakkig ook moge schijnen, toch
    laat zich zulk eene ontknooping nog het gemakkelijkst denken. Zal
    het Oostenrijk niet eindelijk gaan verdrieten, Venetië als een
    wederspannigen gevangene te blijven bewaken? En zoo niet, zal het
    dan eindelijk niet gaan inzien, dat een afstand van Venetië zijne
    zwaar geteisterde financiën dubbel te stade moet komen, daar het dan
    eerst ernstig op de vermindering zijner krijgsmacht bedacht zijn,
    en tevens eene aanzienlijke geldelijke schadevergoeding voor het af
    te stane gebied eischen kan? Zeker meent men niet, dat Oostenrijk
    zich door zulk eene daad te veel zou verzwakken; want wat zou het
    verlies van 457 vierk. geogr. mijlen gronds te beteekenen hebben voor
    eene mogendheid, die er nog 11305 zou overhouden; en wat zou op eene
    bevolking van zeven- of acht-en-dertig millioen eene vermindering
    van 2,446,000 zielen zeggen? Acht men misschien het bezit van den
    geduchten vierhoek eene levenskwestie voor Oostenrijk? Maar hoe dan
    vóór 1797; hoe dan van 1805 tot 1815? Die vierhoek zou immers ook
    kunnen verdwijnen als Oostenrijks veiligheid dit vorderde, terwijl
    op de grenzen van Tyrol, Karinthië, Krain en Illyrië, door de natuur
    reeds half ontoegankelijk gemaakt, bolwerken zouden kunnen verrijzen,
    de geslechte in sterkte evenarende?
    
    Wij begrijpen wat het Oostenrijk kosten moet, het hart van zulk een
    schoon gewest af te trekken; maar het besef van de onmogelijkheid,
    om na de gebeurtenissen der laatste jaren, bij de Venetianen het
    nationaliteits-gevoel op den duur te onderdrukken, moet het pijnlijke
    van het offer noodwendig verzachten. Al kon Venetië tegenwoordig,
    onder den constitutioneelen regeeringsvorm van Oostenrijk, eene
    vrijheid genieten, grooter dan waarin het zich ooit onder zijne
    eigenene oligarchen mocht verheugen, het zou dien zegen als niets
    achten, wanneer het van het overige Italië afgescheiden moest
    blijven. Aansluiting aan het één en ondeelbare Italië! Vrijheid en
    onafhankelijkheid onder de italiaansche banier! Dit is de zucht die de
    ziel van alle Venetianen vervult; en Oostenrijk, dat zich aangordde
    om dien kreet in de Elbe-hertogdommen te verhooren, mag en zal dien
    niet langer op zijn eigen gebied smoren. Op deze gronden meenen wij,
    dat de Venetianen zich hunne bevrijding niet ten onrechte als nakende
    voorstellen. [1]
    
    Slaan wij thans een blik op Venetië's merkwaardigste plaatsen en
    beroemdste gebouwen; en vergeten wij daarbij zoo veel mogelijk
    het floers, dat in deze oogenblikken over de schoone Lagunenstad
    verspreid ligt.
    
    
    
    IV.
    
    De Piazzetta en de Piazza van San Marco.
    
    
    Wanneer men, uit zee of uit Venetië's groot binnen-kanaal (het
    _Canalazzo_) komende, aan de moelje of den marmeren trap der
    Slavonische kade uit den gondel stijgt, gaat men tusschen twee hooge
    zuilen van oostersch graniet de Piazzetta op, die als 't ware den
    voorhof der Piazza of van het St-Marcus-plein uitmaakt en daarmede een
    rechthoek vormt. Op een dier kolommen prijkt de groote gevleugelde
    bronzen leeuw van den Evangelist Marcus, den patroon der stad;
    terwijl op den top der linker-kolom zich het beeld verheft van den
    H. Theodorus, Venetië's eersten beschermheilige, een krokodil onder
    den voet tredende. Het uitzicht dat men hier heeft is betooverend
    schoon, en vindt misschien nergens zijne wedergade.
    
    Aan de linkerhand heeft men de Zecca of het prachtige gebouw der Munt,
    door den beroemden bouwkunstenaar Sansovino gesticht, wien Venetië
    zijne voortreffelijkste monumenten te danken heeft. Achter de Zecca
    strekt zich het koninklijk park uit, een der zeer weinige groote
    tuinen, die de stad bezit. Vroeger bevatte het muntgebouw pok de
    vermaarde boekerij van S. Marco, uit 150,000 banden en eenige duizenden
    handschriften bestaande; maar deze kostbare verzameling werd in 1812
    naar de groote zaal van het doge-paleis overgebracht. Rechts aanschouwt
    men den westelijken zijgevel van dit beroemde paleis, met zijn schoonen
    dubbelen bogengang en zijn façade van wit en rozerood marmer. Naast het
    hertogelijke paleis prijkt de wereldberoemde hoofdkerk van St. Marcus;
    met hare vijf tinnen koepels en hare vijfhonderd marmeren zuilen
    van allerlei kleur. Vlak tegenover deze basiliek, naast de Zecca en
    alzoo op den hoek der Piazza, verheft zich de trotsche Campanile,
    de op zich zelf staande toren der St.-Marcus-kerk, een der hoogste
    van geheel Italië. Deze toren--de reusachtige mast van het prachtige
    marmeren schip dat op de stille Lagunen drijft--bestaat uit eene breede
    vierkante zuil van ongeveer 320 voet, die van binnen langs een zóó
    zacht glooiend vlak--een trap zonder treden--bestegen wordt, dat men
    gemakkelijk te paard het klokkenspel zou kunnen bereiken, 't welk zich
    op eene hoogte van 170 voet van den grond bevindt. Boven het carillon
    rijst eene 154 voet hooge pyramide omhoog, op welker spits een groote
    bronzen engel staat. Van dezen toren, die aan Galileï tot observatorium
    verstrekte, en in weerwil van zijne hoogte de hem omringende gebouwen
    niet drukt, omdat hij tevens rank is, heeft men een allerprachtigst
    gezicht op Venetië met zijne paleizen, zijne honderde canalettos en het
    breede Canalazzo, dat de stad in twee bijna gelijke deelen verdeelt,
    die nagenoeg in het midden door den Ponte-Rialto vereenigd worden--
    een enkele, uit glad marmer gevormde boog, ter lengte van zeventig
    en ter breedte van drie-en-veertig voet, die aan weerszijden, even
    als de Pont-neuf te Parijs, met winkels bezet is. Niet minder schoon
    is het gezicht  dat men hier heeft zoowel op de vele eilanden die de
    stad omringen, en op de Lagunen en de zee, als op een gedeelte van het
    italiaansche vasteland, door de blauwe Alpentoppen van Friaul begrensd.
    
    Maar spoeden wij ons weder naar beneden, om al het schoone te
    bezichtigen dat zich daar aan ons ter beschouwing aanbiedt. Aan den
    voet der hooge Campanile ligt, als een dwerg aan de voeten van een
    der grootste reuzen, de Loggia of Loggietta, een kleine uit rozerood
    marmer in den renaissance-stijl opgetrokken zuilenhal: een gebouw, zoo
    sierlijk en fijn bearbeid, dat het meer van een kostbaar meubelstuk,
    een _article de luxe_, dan van een monument heeft. Aan de noordzijde
    der Piazzetta, naast de schoone kathedraal en tegenover de Campanile,
    rijst boven een prachtigen boog, die den doorloop naar la Merceria,
    de breedste straat der stad, vormt, de een-en-tachtig voet hooge
    Torre del Orologio of klokketoren. Zijn uurwerk doet, naar beweerd
    wordt, in kunstigbeid niet onder voor dat van den Straatsburger
    dom. Zijne wijzerplaat, een azuren grond met vergulde cijfers,
    is ongemeen prachtig, en verdient evenzeer de aandacht als de twee
    bronzen reuzen, die met een grooten hamer op eene loshangende klok
    het uur slaan, dat in Italië niet zoo als bij ons tot twaalf, maar
    tot vier-en-twintig gaat.
    
    Bij de Campanile links omslaande, komt men op de Piazza. Terwijl de
    oostzijde van dit plein door de hoofdkerk wordt ingenomen, zijn zijne
    drie overige zijden door drie prachtige kolossale paleizen bezet,
    te weten: de noordzijde door de Procurazie vecchie, een gebouw in
    renaissance-stijl, waarin weleer de procuratoren van St. Marcus
    gehuisvest waren, en dat thans aan particulieren wordt verhuurd; de
    zuidzijde door de Procurazie nuove, waarvan het gedeelte dat aan de
    Piazzetta grenst tot Sansovino's meesterstukken behoort. De Procurazie
    nuove, even als de Procurazie vecchie, met drie op elkander rustende
    bovengangen prijkende, werden door de Franschen in een residentie-slot
    voor den onderkoning van Italië herschapen, en strekten sedert 1815
    tot verblijf aan den keizer van Oostenrijk, wanneer hij de Lagunenstad
    bezocht. De westzijde der Piazza werd eertijds ingenomen door de kerk
    van S. Geminiani; daar echter dit gebouw de bogenrij afbrak, die zich
    langs de noord- en zuidzijde van het plein uitstrekt, werd het in 1810
    op last van Napoleon afgebroken, en in de plaats daarvan een vleugel
    van het residentie-slot gebouwd, waardoor de rij arkaden kon worden
    doorgetrokken. Dit nieuwe gebouw draagt den naam van Nuovo-fabbrico.
    
    In de gaanderijen, door de reeks van honderd-acht-en-twintig arkaden
    gevormd, bevinden zich, even als in het Palais Royal te Parijs,
    rijke winkels en sierlijke koffiehuizen. Onder de zeilen of verandahs
    dezer laatsten worden, vooral des avonds, door eene menigte bezoekers,
    vrouwen van allen ouderdom, zoowel als mannen, ijs en koffie en andere
    ververschingen gebruikt. Het koffiehuis van Florian is het vermaardste
    van allen: van oudsher was het de beurs en het _rendez-vous_ van het
    patricische deel der bevolking.
    
    Aan de oostzijde der Piazza, vóór de St.-Marcus-kerk, verheffen
    zich drie hooge cedermasten, die eens de groote banieren van drie aan
    Venetië onderworpen rijken: Morea, Candia en Cyprus, droegen en waaraan
    thans de oostenrijksche [2] vanen wapperen. De drie eeuwenoude bronzen
    voetstukken dier staken, door Leopardo in griekschen stijl bewerkt,
    zijn nog zoo fraai en ongeschonden, als of zij pas de werkplaats van
    den beroemden kunstenaar verlieten.
    
    Het St-Marcus-plein wordt het hart van Venetië genoemd; en daar
    die stad tegenwoordig kwijnt en treurt, zoo zijn--wij vernamen
    het reeds van Paul de Musset--de kloppingen van dat hart veel
    flauwer dan vroeger. Als er echter slechts eenige lust en leven in
    de Lagunenstad heerscht, is dit plein niet alleen de wandelplaats,
    maar de vergaderzaal der Venetianen, het _salon_ harer _beau-monde_,
    eene plaats waaraan enkel eene zoldering ontbreekt om haar tot eene
    werkelijke zaal te maken; dan ziet men er zich onophoudelijk eene
    bont en weelderig gekleede menigte bewegen, en hoort men er bijkans
    alle talen en tongvallen spreken. Des middernachts is het tooneel er
    zelfs nog vroolijker dan op het midden van den dag: want te Venetië
    begint men in den laten avond pas te leven: eerst na het uitgaan der
    opera nemen er de avondgezelschappen of _conversazioni_ een aanvang.
    
    Ofschoon het plein niet meer, zooals in den bloeitijd der republiek,
    het vereenigingspunt van allerlei Oosterlingen is, ziet men er ook
    thans nog vele Grieken en Armeniërs, die, onder de purperen zeilen
    der koffiehuizen gemakkelijk uitgestrekt, hunne koffie slurpen of
    schaakspelen.
    
    Het St.-Marcus-plein was ten allen tijde en onder de meest
    verschillende omstandigheden het toevluchtsoord van het venetiaansche
    volk; de plaats waar het bij overwinningen of heugelijke uitreddingen
    vreugdekreten kwam aanheffen, en waar het in oogenblikken van
    misnoegen en lijden kwam samenrotten; de plaats der openbare
    terechtstellingen zoowel als het hoofdtooneel van het karneval en
    van andere volksverlustigingen.
    
    De Piazza is 800 voet lang en ruim 500 voet breed, en evenals
    de Piazzetta en de Slavonische kade met groote marmeren tegels
    bevloerd. In de gebouwen van de Piazza en de Piazzette merkt men
    dezelfde scherpe contrasten op als bij hunne bezoekers, zoodat die
    pleinen met recht gezegd kunnen worden, eene in steen gebeitelde
    historie van de ontwikkeling van den bouwstijl gedurende de laatste
    dertien eeuwen te zijn.
    
    Beschouwen wij thans een paar der vluchtig aangeduide gebouwen nog
    een weinig meer van nabij.
    
    
    
    V.
    
    De St.-Marcus-kerk.--Paus Alexander III en Frederik Barbarossa.--Het
    Doge-paleis.--De Ponte dei Sospiri en het Orfano- kanaal.--Marino
    Faliero.--De plechtigheid van het huwelijk van den Doge met de
    zee.--Het arsenaal.--De kerken van Venetië.
    
    
    De metropolitaan- of hoofdkerk van S. Marco trekt minder de aandacht
    door hare hoogte of haar kolossalen vorm, dan wel door den glans
    van haar veelkleurig marmer, den rijkdom harer versierselen in
    byzantijnschen, gothischen en renaissance stijl, en de vreemdheid
    van haar voorkomen, dat meer aan eene mohammedaansche moskee dan
    aan een christelijken tempel doet denken. Boven de middelste der
    vijf poorten of arkaden aan de voorzijde van het gebouw, prijken
    de vier beroemde bronzen paarden, waarvan Lysippus, de vermaarde
    beeldhouwer uit den tijd van Alexander den Groote, voor den maker
    wordt gehouden, en die achtereenvolgens Korinthe, Athene, Rome,
    Konstantinopel, Venetië en Parijs versierden, om in 1815 hunne
    plaats op de kathedraal der doge-stad te hernemen: eene gebeurtenis
    door keizer Frans I in een latijnsch opschrift met vergulde letteren
    herdacht. Hooger nog dan deze paarden, staat, op een gouden en azuren
    veld, de gevleugelde leeuw van St. Marcus. De bouw der kerk werd in
    976 door Pietro Orseolo aangevangen en eerst in 1455 voltooid. Daar
    er verscheidene vreemde bouwmeesters aan arbeidden, is het niet
    te verwonderen dat zij eene mengeling van bouworden vertoont. Zoo
    de tempels van Palestina en Griekenland een ruim aandeel leverden
    tot de versiering van het uitwendige der kerk, haar inwendige, de
    overdadige rijkdom van aziatisch porfier en afrikaansch marmer, van
    albast, onyx, smaragd en andere kostbare gesteenten, die het oog hier
    onwederstaanbaar boeien, herinnert niet minder aan de veroveringen
    van Ptolemaïs, Tyrus, Sidon, Morea en Konstantinopel, en aan de
    overwinningen op Turken en Barbarijers behaald. Elk venetiaansch
    vaartuig dat naar de Middellandsche zee stevende, ontving den last om
    een steen voor de metropolitaan-kerk aan te voeren, die de Sophiakerk
    van het oude Byzantium zoo niet in grootte dan toch in pracht moest
    overtreffen. Bij geen enkel verdrag door de republiek gesloten, werd
    de hoofdkerk vergeten: de gewapende en gevleugelde leeuw van Venetië's
    beschermheilige eischte van allen buit, dien zijne beschermelingen
    binnenhaalden, een echt leeuwendeel voor zich.
    
    De middelste der vijf koepels rust op zes-en-dertig marmeren zuilen
    van allerlei kleur, van welke acht, uit serpentijnsteen gehouwen,
    van Konstantinopel afkomstig zijn, even als de koperen deuren, die
    toegang tot de kerk verleenen. Onder dezen koepel bevindt zich het
    hoogaltaar met eene verwonderlijk rijke reliekenkast en een kunstig
    gebeiteld verhemelte van serpentijnsteen, terwijl achter het altaar
    vier zuilen van echt, doorschijnend albast omhoog rijzen, die gezegd
    worden tot Jeruzalems tempel behoord te hebben. Al de altaren en
    wanden schitteren overigens van kostbaar en veelkleurig marmer,
    van goud en edelgesteenten, van mozaïeken in zuiver zilver en goud
    gevat. De kerk is 104 schreden lang en 75 voet breed; haar vloer
    bestaat uit mozaïeken van jaspis en porfier. Onder de standbeelden,
    die zij bevat, behooren die van den Evangelist Marcus en der twaalf
    Apostelen. Hoe rijk versierd echter, is Venetië's wereldberoemde
    metropolitaan-kerk niet groot en hoog genoeg om een diepen indruk te
    verwekken, terwijl het er zelfs op den vollen dag zeer duister is,
    zoodat alleen des avonds, bij eene schitterende verlichting, hare
    pracht ten volle uitkomt.
    
    Volgens de overlevering bevat de hoofdkerk het stoffelijk overschot
    van den Evangelist Marcus, dat door twee venetiaansche kooplieden uit
    Alexandrië derwaarts zou zijn overgebracht, ten einde het tegen de
    schennende hand der ongeloovigen te vrijwaren. Deze kostbare reliek
    werd door de Venetianen met de levendigste geestdrift ontvangen,
    en bij die gelegenheid de Evangelist tot patroon der stad verkozen.
    
    Onder den bogengang der kathedraal wijst men tegenwoordig nog
    den porfieren zerk aan, waarop Frederik Barbarossa in 1177 lag
    neêrgeknield, toen hij door Paus Alexander III van den kerkelijken
    ban werd ontheven. Deze gebeurtenis maakt ook het onderwerp uit eener
    fraaie schilderij in het paleis van den doge. Zij stelt het oogenblik
    voor, waarop de Paus zijn voet op den hals des Keizers zette, en deze,
    om de diepe vernedering die hij onderging eenigszins te verminderen,
    zeide: "_Non tibi, sed Petro_" (Niet aan u, maar aan den Apostel
    Petrus onderwerp ik mij); waarop de kerkvorst trotsch antwoordde:
    "_Et mihi et Petro_" (Aan mij zoowel als aan Petrus). Althans
    zoo luidt de traditie. Verlaat men de hoofdkerk door de deur der
    doopkapel, dan bevindt men zich vlak tegenover den fraaien ingang
    van het doge-paleis, die _della Carta_ geheeten wordt en in 1439
    door den beroemden beeldhouwer Bartolomeo Bon vervaardigd werd. Het
    gezicht van het Palazzo ducale maakt een eigenaardigen indruk op
    den beschouwer. De hooge, vestingachtige muren van het gebouw, en
    zijne smalle en niet overtalrijke vensters doen onwillekeurig aan een
    saraceenschen oorsprong, aan een oostersch serail denken. Terwijl een
    der zijden van het groote vierkante paleis naar de metropolitaan-kerk
    gekeerd is, zien de drie andere zijden uit op de _Piazetta_, op de
    reede en op de beruchte staats-gevangenissen, waarmede het palazzo
    aan zijne achterzijde door de _Ponte dei Sospiri_ (Brug der Zuchten)
    verbonden is.
    
    Dit ontzaglijke paleis, zoo geheel den stempel dragende der machtige,
    vastgewortelde, in zich zelve gesloten venetiaansche aristokratie,
    is noch het werk van ééne eeuw, noch van één man. Naar men wil, is
    het plan voor het tegenwoordige paleis ontworpen door Calendario,
    omstreeks de helft der veertiende eeuw; verder noemt men onder de
    opvolgende bouwmeesters: Giovanni en Bartolomeo Bon, Antonio Rizzo,
    Pietro Lombardo, Palladio en anderen. Binnen in het paleis ziet
    men bijna alle bouworden, arabische en gothische, renaissance en
    décadence-stijl dooreen vermengd. De prachtige trap, die van het
    binnenplein naar den bovenarkadengang voert en waarop de dogen na
    hunne verkiezing aan het volk werden voorgesteld, heet de Reuzentrap,
    naar de twee kolossale standbeelden, die op zijne leuning prijken. In
    de nabijheid van dezen trap ziet men nog openingen in den muur, op de
    plaats, waar zich vroeger de gapende leeuwenmuilen bevonden met het
    opschrift: _Denunzie segrete_. Een andere, niet minder fraaie trap,
    de _Scala d'oro_ of gouden trap genaamd, (zie blz. 32), geleidt naar
    de elf voornaamste zalen van het paleis. Deze bevatten, behalve een
    schat van kunstwerken van Titiaan, Tintoretto, Veronese en andere
    beroemde meesters en van overschoon beeldhouwwerk van Vittoria,
    een tal van prachtige standbeelden, deuren, lijsten, schoorsteenen
    en zolderingen van gebeeldhouwd en verguld cederhout, vloeren met
    kostbare houtsoorten en gesteenten ingelegd, alles zonder eenige
    overlading. Uitstekend schoon is vooral de Anticollegio-zaal (de
    _antichambre_ voor de vreemde gezanten). De wanden van dit vertrek
    zijn door vermaarde meesters geschilderd: terwijl de schoorsteen,
    door Scamozzi naar eene teekening van Titiaan vervaardigd, tien
    duizend gouden kronen kostte. Door de Collegio-zaal, waar de vreemde
    ambassadeurs ten gehoore werden ontvangen, en die door Antonio da Ponte
    en Compagna, onder het toezicht van Veronese, geschilderd werd, komt
    men in de zaal van den Senaat of den _Consiglio dei Pregadi_, een soort
    van scheidsgericht; deze zaal munt uit door hare prachtige zoldering,
    waaraan de beroemdste beeldhouwers en schilders hunne talenten ten
    koste legden. Nevens deze vertrekken bevonden zich de folterkamer
    der inquisitie, en de raadzalen der inquisiteurs en der Tienmannen,
    die alleen des nachts en nooit anders dan gemaskerd vergaderden. Eene
    thans dichtgemetselde deur in de zaal der inquisiteuren verschafte
    toegang tot de Brug der Zuchten (bladz. 45), die naar de kerkers en
    _piombi_ voerde, waaruit zelden iemand levend terugkeerde. Deze brug
    joeg den Venetianen eene killer huivering aan, dan het op den vollen
    dag tusschen de twee zuilen op de Piazzetta, of soms, bij buitengewone
    gelegenheden, op de Piazza zelve, opgeslagen schavot. De flauwste
    lichtstraal, die des avonds of des nachts door de tralievensters der
    brug drong, deed de voorbijgangers op de Slavonische kade schier van
    schrik verstijven; en wanneer de bark met de roode toorts door het
    tusschen het palazzo en de gevangenissen gelegen canaletto voer, zou
    men geen gondelier hebben kunnen bewegen er zijn gondel in te sturen.
    
    Welke gewaarwordingen moeten de deerniswaardige slachtoffers dezer
    staats-inquisitie vervuld hebben, wanneer des nachts de kleine
    waterpoort van den kerker openging en zij in de noodlottige bark werden
    gebracht! Zij ademden dan weder de versche lucht in, zagen door den
    zwarten sluier, die hun over het hoofd geworpen werd, de sterren aan
    het luchtgewelf schitteren, en vingen de tonen der feestmuziek op, die
    door de marmeren gangen van de paleizen der nobili ruischten: tonen,
    die de zucht tot het leven en naar vrijheid sterker dan ooit in hunne
    borst deden ontwaken. Maar de schuit verwijderde zich al meer en meer
    van den wal, de liefelijke tonen stierven weg, en allengs naderde men
    den mond van het geduchte Orfano-kanaal (bladz. 33), waar het water
    diep en de bodem slijkerig genoeg was om alle sporen der wandaad,
    die men bedrijven wilde, uit te wisschen. Weldra was men den staak
    met het bord voorbij gevaren, waarop de waarschuwing gelezen werd:
    "Hier mogen geen netten worden uitgeworpen"; en nu werd de schuit
    aan een der palen vastgelegd in den omtrek van het Madonna-beeld,
    waarheen de laatste beden en verzuchtingen der ongelukkigen gericht
    waren; een beeld door de gondeliers daar geplaatst, en waarbij, op
    kosten van hun gild, alle nachten een lantaren brandde. Nog weinige
    oogenblikken slechts, en de beul en zijne knechten lieten hun offer,
    aan handen en voeten gebonden en met een zwaren steen om den hals,
    in den eeuwig zwijgenden vloed glijden; terwijl de deurwaarder der
    inquisitie bij het rosse toortslicht het proces-verbaal der straf
    oefening opmaakte.
    
    Vóórdat wij het hertogelijk paleis verlaten, moeten wij nog een woord
    over de zaal van den Grooten Raad zeggen, die thans hoofdzakelijk tot
    boekerij dient; eene boekerij, waartoe Petrarca, door het afstaan van
    kostbare handschriften, den grond legde, en die eene eeuw later door
    kardinaal Bessarion, patriarch van Konstantinopel, aanzienlijk verrijkt
    werd. Deze zaal, die 154 voet lang, 75 vt. breed en 45 voet hoog is,
    beslaat schier de geheele lengte van den op de reede uitzienden vleugel
    van het doge-paleis. Een harer reusachtige muurvakken wordt door het
    vermaarde "Paradijs" van Tintoretto ingenomen, dat eenige duizende
    figuren bevat.
    
    Tegen de bovenlijst der zaal prijken de beeltenissen van
    zes-en-zeventig venetiaansche dogen. Op de plaats, waar die van
    Marino Faliero moest hangen, leest men op een zwart schild: "Dit is
    de plaats van Marino Faliero, onthoofd om zijne wandaden." Men weet,
    dat deze Faliero de beroemdste der drie dogen van dien naam was,
    welke Venetië gehad heeft. De aanleiding tot zijn bekenden aanslag
    was eene beleediging, hem door Michael Steno, een jong edelman,
    aangedaan, welk feit de Raad der Veertigen weigerde naar verdienste te
    straffen. Hierover ten diepste gekwetst, vatte Faliero het plan op,
    om zich op den ganschen adel te wreken en al de leden van den senaat
    te vermoorden. Des avonds vóór de volvoering van dit plan werd de
    tachtigjarige doge echter met zijne medeplichtigen, onder welke ook
    de architekt van het palazzo ducale, Calendario, behoorde, gevangen
    genomen, en twee dagen later ter dood gebracht. Het hoofd van den
    doge werd door den scherprechter van het balkon van het paleis aan
    het volk vertoond.
    
    Op ditzelfde balkon waren de gemalinnen der dogen met hare hofhouding
    gewoonlijk getuige van de feesten der _senza_, eene reeds in 1180
    ingestelde jaarmarkt, die van vele volksvermakelijkheden vergezeld
    ging, en van de vermaarde plechtigheid van den Hemelvaartsdag. Dit
    laatste gebruik, dat tot de opheffing der republiek stand hield,
    had zijn oorsprong te danken aan de in 997 door de Venetianen op de
    roofzuchtige bevolking van Nareta behaalde schitterende zege. Sedert
    echter Paus Alexander III, bij gelegenheid van zijne verzoening
    met Barbarossa, de republiek op Hemelvaartsdag de suzereiniteit
    over de Adriatische zee schonk, was die dag voor Venetië een tweede
    carneval. De doge, op het dek van den _Bucentaurus_ gezeten en door de
    vreemde gezanten, den geheelen senaat, de voornaamste staatsbeambten
    en de standaarden der republiek omstuwd, stevende op den middag naar
    den Lido en wierp een saffieren ring in de golven, terwijl hij de
    woorden uitsprak: "Wij huwen u, o zee, ten teeken der wezenlijke en
    bestendige heerschappij." De stoet woonde eene mis op den Lido bij,
    en keerde vervolgens naar de moelje terug; waarna de doge zich met
    de nobili en de gezanten aan een schitterend gastmaal vereenigde,
    terwijl de rijk versierde en des avonds geïllumineerde _Bucentaurus_
    voor een ieder te zien was, en des nachts onder zijn afdak op de werf
    van het tuighuis werd teruggebracht.
    
    Zoo het St. Marcus-plein en Venetië's paleizen en kerken ten
    maatstaf kunnen strekken van den vroegeren rijkdom der doge-stad,
    in het _darsena_ (tuighuis) krijgt men eerst een recht denkbeeld van
    de macht, die de republiek in haren bloeitijd bezat. Deze inrichting
    neemt nagenoeg het geheele eiland Malamocco in, en vormt tusschen hare
    muren bijna een stad op zich zelve. Aan haren hoofdingang prijken de
    twee kolossale leeuwen, die weleer de haven van Athene versierden. Toen
    de republiek nog meesteresse van de zee was, vonden op dit arsenaal
    bestendig 16,000 arbeiders werk, terwijl er thans nauwelijks 1200
    hun bestaan vinden. Het bevat twee-en-dertig kappen voor linie- en
    vier-en-vijftig voor kleinere vaartuigen, vier groote havenkommen,
    vijf geschutgieterijen en eene lijnbaan van 900 voet lengte, 70 voet
    breedte en 32 voet hoogte.
    
    Onder de honderd kerken en kapellen van Venetië, van welke velen
    prachtiger en rijker zijn dan Rome ze zelfs bezit, komen, na de
    luisterrijke metropolitaan-kerk, vooral in aanmerking die door
    Palladio en Sansovino gebouwd: met name de San-Giorgio Maggiore,
    om haren grootschen stijl beroemd, en die der Redentore en van S_ta_
    Maria della Salute, beiden meesterstukken van bouwkunst, terwijl de
    kerk del Redentore zich inzonderheid onderscheidt door de tooverachtige
    werking van het licht bij het vallen van den avond.
    
    Voorts zijn vermaard: de oude hoofdkerk der stad aan S. Pietro gewijd,
    en welker klokkentoren na dien van St. Marcus de hoogste en fraaiste
    is;--die van S. Zaccaria, waarin de _cornu ducale_ (kroon van den
    doge) bewaard wordt;--die van S. Giovanni en S. Paolo, vooral door
    hare praalgraven uitmuntende en daarom het St. Denis van Venetië
    geheeten;--die van S_ta_ Maria Formosa, waarin de echtelijke inzegening
    plaats had der twaalf Maria's, die de republiek weleer jaarlijks
    uithuwelijkte;--die der Frari, met de schoone bas-reliefs van Pisano
    en met de lijkgesteenten van Titiaan en Canova;--de Carmelieten-kerk
    degli Sculzi en de voormalige Jezuieten-kerk of die van S_ta_ Maria
    Assunta, beiden zich door een nog grooteren overvloed van marmer
    onderscheidende, dan in de andere kerken wordt aangetroffen.
    
    Men kan zeggen dat er schier geen enkele kerk of _scuole_ (bedehuis
    eener broederschap) in Venetië gevonden wordt, die geen voortbrengselen
    van het penseel van Titiaan, Paolo Veronese, Tintoretto, Bellini en
    andere groote meesters bezit. De kerk della Salute kan zelfs op acht
    schoone gewrochten van Titiaan, uit verschillende tijdperken zijner
    langdurige kunstenaarsloopbaan, bogen. In de kerk van S. Giovanni en
    Paolo wordt "de marteldood van Petrus" gevonden, een van Titiaan's
    pronkjuweelen, waarvan in der tijd bij senaatsbesluit de verkoop op
    straffe des doods verboden werd.
    Header as received
    The Project Gutenberg eBook of Venetië
        
    This eBook is for the use of anyone anywhere in the United States and
    most other parts of the world at no cost and with almost no restrictions
    whatsoever. You may copy it, give it away or re-use it under the terms
    of the Project Gutenberg License included with this eBook or online
    at www.gutenberg.org. If you are not located in the United States,
    you will have to check the laws of the country where you are located
    before using this eBook.
    
    Title: Venetië
    
    Author: Anonymous
    
    
            
    Release date: November 22, 2004 [eBook #14112]
                    Most recently updated: December 18, 2020
    
    Language: Dutch
    
    Other information and formats: www.gutenberg.org/ebooks/14112
    
    Credits: Produced by Jeroen Hellingman and the PG Distributed Proofreaders Team
    Full Project Gutenberg licence
        
    
    Updated editions will replace the previous one—the old editions will
    be renamed.
    
    Creating the works from print editions not protected by U.S. copyright
    law means that no one owns a United States copyright in these works,
    so the Foundation (and you!) can copy and distribute it in the United
    States without permission and without paying copyright
    royalties. Special rules, set forth in the General Terms of Use part
    of this license, apply to copying and distributing Project
    Gutenberg™ electronic works to protect the PROJECT GUTENBERG™
    concept and trademark. Project Gutenberg is a registered trademark,
    and may not be used if you charge for an eBook, except by following
    the terms of the trademark license, including paying royalties for use
    of the Project Gutenberg trademark. If you do not charge anything for
    copies of this eBook, complying with the trademark license is very
    easy. You may use this eBook for nearly any purpose such as creation
    of derivative works, reports, performances and research. Project
    Gutenberg eBooks may be modified and printed and given away—you may
    do practically ANYTHING in the United States with eBooks not protected
    by U.S. copyright law. Redistribution is subject to the trademark
    license, especially commercial redistribution.
    
    
    START: FULL LICENSE
    
    THE FULL PROJECT GUTENBERG™ LICENSE
    
    PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK
    
    To protect the Project Gutenberg™ mission of promoting the free
    distribution of electronic works, by using or distributing this work
    (or any other work associated in any way with the phrase “Project
    Gutenberg”), you agree to comply with all the terms of the Full
    Project Gutenberg License available with this file or online at
    www.gutenberg.org/license.
    
    Section 1. General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg
    electronic works
    
    1.A. By reading or using any part of this Project Gutenberg
    electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to
    and accept all the terms of this license and intellectual property
    (trademark/copyright) agreement. If you do not agree to abide by all
    the terms of this agreement, you must cease using and return or
    destroy all copies of Project Gutenberg electronic works in your
    possession. If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a
    Project Gutenberg electronic work and you do not agree to be bound
    by the terms of this agreement, you may obtain a refund from the person
    or entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8.
    
    1.B. “Project Gutenberg” is a registered trademark. It may only be
    used on or associated in any way with an electronic work by people who
    agree to be bound by the terms of this agreement. There are a few
    things that you can do with most Project Gutenberg electronic works
    even without complying with the full terms of this agreement. See
    paragraph 1.C below. There are a lot of things you can do with Project
    Gutenberg electronic works if you follow the terms of this
    agreement and help preserve free future access to Project Gutenberg
    electronic works. See paragraph 1.E below.
    
    1.C. The Project Gutenberg Literary Archive Foundation (“the
    Foundation” or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection
    of Project Gutenberg electronic works. Nearly all the individual
    works in the collection are in the public domain in the United
    States. If an individual work is unprotected by copyright law in the
    United States and you are located in the United States, we do not
    claim a right to prevent you from copying, distributing, performing,
    displaying or creating derivative works based on the work as long as
    all references to Project Gutenberg are removed. Of course, we hope
    that you will support the Project Gutenberg mission of promoting
    free access to electronic works by freely sharing Project Gutenberg
    works in compliance with the terms of this agreement for keeping the
    Project Gutenberg name associated with the work. You can easily
    comply with the terms of this agreement by keeping this work in the
    same format with its attached full Project Gutenberg License when
    you share it without charge with others.
    
    1.D. The copyright laws of the place where you are located also govern
    what you can do with this work. Copyright laws in most countries are
    in a constant state of change. If you are outside the United States,
    check the laws of your country in addition to the terms of this
    agreement before downloading, copying, displaying, performing,
    distributing or creating derivative works based on this work or any
    other Project Gutenberg work. The Foundation makes no
    representations concerning the copyright status of any work in any
    country other than the United States.
    
    1.E. Unless you have removed all references to Project Gutenberg:
    
    1.E.1. The following sentence, with active links to, or other
    immediate access to, the full Project Gutenberg License must appear
    prominently whenever any copy of a Project Gutenberg work (any work
    on which the phrase “Project Gutenberg” appears, or with which the
    phrase “Project Gutenberg” is associated) is accessed, displayed,
    performed, viewed, copied or distributed:
    
        This eBook is for the use of anyone anywhere in the United States and most
        other parts of the world at no cost and with almost no restrictions
        whatsoever. You may copy it, give it away or re-use it under the terms
        of the Project Gutenberg™ License included with this eBook or online
        at www.gutenberg.org. If you
        are not located in the United States, you will have to check the laws
        of the country where you are located before using this eBook.
      
    1.E.2. If an individual Project Gutenberg electronic work is
    derived from texts not protected by U.S. copyright law (does not
    contain a notice indicating that it is posted with permission of the
    copyright holder), the work can be copied and distributed to anyone in
    the United States without paying any fees or charges. If you are
    redistributing or providing access to a work with the phrase “Project
    Gutenberg” associated with or appearing on the work, you must comply
    either with the requirements of paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 or
    obtain permission for the use of the work and the Project Gutenberg
    trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or 1.E.9.
    
    1.E.3. If an individual Project Gutenberg electronic work is posted
    with the permission of the copyright holder, your use and distribution
    must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any
    additional terms imposed by the copyright holder. Additional terms
    will be linked to the Project Gutenberg License for all works
    posted with the permission of the copyright holder found at the
    beginning of this work.
    
    1.E.4. Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg
    License terms from this work, or any files containing a part of this
    work or any other work associated with Project Gutenberg.
    
    1.E.5. Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this
    electronic work, or any part of this electronic work, without
    prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with
    active links or immediate access to the full terms of the Project
    Gutenberg License.
    
    1.E.6. You may convert to and distribute this work in any binary,
    compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including
    any word processing or hypertext form. However, if you provide access
    to or distribute copies of a Project Gutenberg work in a format
    other than “Plain Vanilla ASCII” or other format used in the official
    version posted on the official Project Gutenberg website
    (www.gutenberg.org), you must, at no additional cost, fee or expense
    to the user, provide a copy, a means of exporting a copy, or a means
    of obtaining a copy upon request, of the work in its original “Plain
    Vanilla ASCII” or other form. Any alternate format must include the
    full Project Gutenberg License as specified in paragraph 1.E.1.
    
    1.E.7. Do not charge a fee for access to, viewing, displaying,
    performing, copying or distributing any Project Gutenberg works
    unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9.
    
    1.E.8. You may charge a reasonable fee for copies of or providing
    access to or distributing Project Gutenberg electronic works
    provided that:
    
        • You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from
            the use of Project Gutenberg works calculated using the method
            you already use to calculate your applicable taxes. The fee is owed
            to the owner of the Project Gutenberg trademark, but he has
            agreed to donate royalties under this paragraph to the Project
            Gutenberg Literary Archive Foundation. Royalty payments must be paid
            within 60 days following each date on which you prepare (or are
            legally required to prepare) your periodic tax returns. Royalty
            payments should be clearly marked as such and sent to the Project
            Gutenberg Literary Archive Foundation at the address specified in
            Section 4, “Information about donations to the Project Gutenberg
            Literary Archive Foundation.”
        
        • You provide a full refund of any money paid by a user who notifies
            you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he
            does not agree to the terms of the full Project Gutenberg™
            License. You must require such a user to return or destroy all
            copies of the works possessed in a physical medium and discontinue
            all use of and all access to other copies of Project Gutenberg™
            works.
        
        • You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of
            any money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the
            electronic work is discovered and reported to you within 90 days of
            receipt of the work.
        
        • You comply with all other terms of this agreement for free
            distribution of Project Gutenberg™ works.
        
    
    1.E.9. If you wish to charge a fee or distribute a Project
    Gutenberg™ electronic work or group of works on different terms than
    are set forth in this agreement, you must obtain permission in writing
    from the Project Gutenberg Literary Archive Foundation, the manager of
    the Project Gutenberg™ trademark. Contact the Foundation as set
    forth in Section 3 below.
    
    1.F.
    
    1.F.1. Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable
    effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread
    works not protected by U.S. copyright law in creating the Project
    Gutenberg™ collection. Despite these efforts, Project Gutenberg™
    electronic works, and the medium on which they may be stored, may
    contain “Defects,” such as, but not limited to, incomplete, inaccurate
    or corrupt data, transcription errors, a copyright or other
    intellectual property infringement, a defective or damaged disk or
    other medium, a computer virus, or computer codes that damage or
    cannot be read by your equipment.
    
    1.F.2. LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the “Right
    of Replacement or Refund” described in paragraph 1.F.3, the Project
    Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project
    Gutenberg™ trademark, and any other party distributing a Project
    Gutenberg™ electronic work under this agreement, disclaim all
    liability to you for damages, costs and expenses, including legal
    fees. YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT
    LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE
    PROVIDED IN PARAGRAPH 1.F.3. YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE
    TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE
    LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR
    INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH
    DAMAGE.
    
    1.F.3. LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a
    defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can
    receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a
    written explanation to the person you received the work from. If you
    received the work on a physical medium, you must return the medium
    with your written explanation. The person or entity that provided you
    with the defective work may elect to provide a replacement copy in
    lieu of a refund. If you received the work electronically, the person
    or entity providing it to you may choose to give you a second
    opportunity to receive the work electronically in lieu of a refund. If
    the second copy is also defective, you may demand a refund in writing
    without further opportunities to fix the problem.
    
    1.F.4. Except for the limited right of replacement or refund set forth
    in paragraph 1.F.3, this work is provided to you ‘AS-IS’, WITH NO
    OTHER WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT
    LIMITED TO WARRANTIES OF MERCHANTABILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE.
    
    1.F.5. Some states do not allow disclaimers of certain implied
    warranties or the exclusion or limitation of certain types of
    damages. If any disclaimer or limitation set forth in this agreement
    violates the law of the state applicable to this agreement, the
    agreement shall be interpreted to make the maximum disclaimer or
    limitation permitted by the applicable state law. The invalidity or
    unenforceability of any provision of this agreement shall not void the
    remaining provisions.
    
    1.F.6. INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the
    trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone
    providing copies of Project Gutenberg™ electronic works in
    accordance with this agreement, and any volunteers associated with the
    production, promotion and distribution of Project Gutenberg™
    electronic works, harmless from all liability, costs and expenses,
    including legal fees, that arise directly or indirectly from any of
    the following which you do or cause to occur: (a) distribution of this
    or any Project Gutenberg work, (b) alteration, modification, or
    additions or deletions to any Project Gutenberg work, and (c) any
    Defect you cause.
    
    Section 2. Information about the Mission of Project Gutenberg
    
    Project Gutenberg is synonymous with the free distribution of
    electronic works in formats readable by the widest variety of
    computers including obsolete, old, middle-aged and new computers. It
    exists because of the efforts of hundreds of volunteers and donations
    from people in all walks of life.
    
    Volunteers and financial support to provide volunteers with the
    assistance they need are critical to reaching Project Gutenberg’s
    goals and ensuring that the Project Gutenberg collection will
    remain freely available for generations to come. In 2001, the Project
    Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure
    and permanent future for Project Gutenberg and future
    generations. To learn more about the Project Gutenberg Literary
    Archive Foundation and how your efforts and donations can help, see
    Sections 3 and 4 and the Foundation information page at www.gutenberg.org.
    
    Section 3. Information about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation
    
    The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non-profit
    501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the
    state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal
    Revenue Service. The Foundation’s EIN or federal tax identification
    number is 64-6221541. Contributions to the Project Gutenberg Literary
    Archive Foundation are tax deductible to the full extent permitted by
    U.S. federal laws and your state’s laws.
    
    The Foundation’s business office is located at 41 Watchung Plaza #516,
    Montclair NJ 07042, USA, +1 (862) 621-9288. Email contact links and up
    to date contact information can be found at the Foundation’s website
    and official page at www.gutenberg.org/contact
    
    Section 4. Information about Donations to the Project Gutenberg
    Literary Archive Foundation
    
    Project Gutenberg™ depends upon and cannot survive without widespread
    public support and donations to carry out its mission of
    increasing the number of public domain and licensed works that can be
    freely distributed in machine-readable form accessible by the widest
    array of equipment including outdated equipment. Many small donations
    ($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt
    status with the IRS.
    
    The Foundation is committed to complying with the laws regulating
    charities and charitable donations in all 50 states of the United
    States. Compliance requirements are not uniform and it takes a
    considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up
    with these requirements. We do not solicit donations in locations
    where we have not received written confirmation of compliance. To SEND
    DONATIONS or determine the status of compliance for any particular state
    visit www.gutenberg.org/donate.
    
    While we cannot and do not solicit contributions from states where we
    have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition
    against accepting unsolicited donations from donors in such states who
    approach us with offers to donate.
    
    International donations are gratefully accepted, but we cannot make
    any statements concerning tax treatment of donations received from
    outside the United States. U.S. laws alone swamp our small staff.
    
    Please check the Project Gutenberg web pages for current donation
    methods and addresses. Donations are accepted in a number of other
    ways including checks, online payments and credit card donations. To
    donate, please visit: www.gutenberg.org/donate.
    
    Section 5. General Information About Project Gutenberg electronic works
    
    Professor Michael S. Hart was the originator of the Project
    Gutenberg concept of a library of electronic works that could be
    freely shared with anyone. For forty years, he produced and
    distributed Project Gutenberg eBooks with only a loose network of
    volunteer support.
    
    Project Gutenberg eBooks are often created from several printed
    editions, all of which are confirmed as not protected by copyright in
    the U.S. unless a copyright notice is included. Thus, we do not
    necessarily keep eBooks in compliance with any particular paper
    edition.
    
    Most people start at our website which has the main PG search
    facility: www.gutenberg.org.
    
    This website includes information about Project Gutenberg,
    including how to make donations to the Project Gutenberg Literary
    Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to
    subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks.

    Source: Project Gutenberg ebook #14112. Public-domain status is recorded per item; the licence text above is reproduced unchanged.

    Source
    Project Gutenberg
    Record
    ebook 14112
    Rights
    public domain (US)
    Rendered
    2026-11-21
    Completeness
    Complete held text.