
Gutenberg · ebook 11467
Verhaal van het vergaan van het jacht de Sperwer
by Hendrik Hamel · Dutch · public domain in the US
Verhaal van het vergaan van het jacht de Sperwer by Hendrik Hamel is a Dutch public-domain text held from Project Gutenberg (ebook #11467). HET VASTELAND VAN KOREA (1653-1666) MET EENE BESCHRIJVING VAN DAT RIJK
JOURNAAL
[Aend'Ed'e heer Joan Maetsuijcker, gouvernr generael en d E E: Hen Raaden van Nederlants India.]
Journael van 't geene de overgebleven officieren ende Matroosen van 't Jacht de Sperwer 'tzedert den 16en Augustij Ao 1653 dat tselve Jacht aan 't Quelpaerts eijland (staende onder den Coninck van Coree) hebben verlooren, tot den 14en September Ao 1666 dat met haer 8en ontvlughtende ende tot Nangasackij in Japan aangecomen zijn, int selve Rijck van Coree is wedervaren, mitsgaders den ommeganck van die natie ende gelegentheijt van 't land.
Naer dat wij bij d'Ede Hr gouverneur generael en d' E. E. Hren raden van India naer Taijoan waren gedestineert, soo sijn [183] op den 18en Junij 1653 met bovengenoemde Jacht vande rheede van Batavia 't zeijl gegaen, op hebbende d' E: Hr Cornelis Caeser om 't gouvernement van Taijoan, Formosa, met den aencleven van dien te becleden, tot vervangh van d' E: Hr Niclaes Verburgh regeerende gouverneur aldaar. Zijn naer een geluckige ende voorspoedige reijse den 16en Julij daar aanvolgende op de rheede van Taijouan g'arriveert.
Sijn E: aldaar aan lant gegaen ende ons ingeladen goederen gelost sijnde, wierden van d' Hr gouvernr ende den raet van Taijouan voornt wederom naer Japan gedestineert; naer dat onse ladinge ende afscheijt van haer E: becomen hadden, sijn op den 30en daer aanvolgend vande rheede voornt 't zeijl gegaen, om op 't spoedichste onse reijse inde name Godes te bevorderen.
Den laetsten Julij zijnde schoon weder, tegen den avont cregen een storm uijt de wal van Formosa, die den aenvolgenden nacht, hoe langer hoe meerder toenam.
Den eersten Augo met 't limiren [184] van den dagh, bevonden ons dicht bij een cleijn eijlantie te wesen, sochten ons best te doen agter t selve ten ancker te comen om vanden harden wint ende het hol water wat bevrijt te zijn, quamen eijdelijck met groot gevaer, agter 't selve ten ancker, costen egter wijnig bot vieren [185] doordien agter uijt een groot rif lagh daer het seer hard op brande.
Dit eijlantie wiert den schipper eerst gewaer bij geluck uijt 't venster vande gaelderij [186] siende, soude licht anders op 't selve vervallen ende het schip verlooren hebben door den regen ende donckerheijt vant weer, alsoo daer (doent eerst sagen) geen musquet schoot vandaen waren.
Met 't opclaeren vanden dach bevonden ons soo dicht opde cust van China vervallen te sijn dat de Chineesen in haer volle geweer met troppen [187] langhs strant sagen passeren op hope soo ons dochte dat wij daer mochte comen te stranden, dog is met de hulpe des Alderhoogsten[[2]] anders geluckt. Desen dagh den storm niet verminderende maer toenemende, bleven voor ons ancker leggen, gelijck den volgende nacht ooc deden.
Den 2en do smorgens wast heel stil. De Chineese haer nog stercq verthoonende ende op ons als grijpende wolven (soo wij meijnden) stonden en wachten; als mede om alle periculen soo van anckers, touwen, als andersints voor te comen, resolveerde ons ancker te lichten, ende onder zeijl te gaen, om uijt haer gesicht ende vande wal te comen; hadden dien dach ende volgende nacht meest stilte.
Den 3en smorgens bevonden dat de stroom ons wel 20 mijl vervoert hadde, sagen doen weder de cust van Formosa, setten doen onse cours tussen beijde [188] door, met goet weder ende slappe coelte.
Vanden 4en tot den 11en do hadden veel stilte ende variable winden, sworven soo tusschen de cust van China ende Formosa door.
Den 11en do cregen wederom hart weder met regen uijt den Z. oosten, gingen N.O. ende N.O. ten oosten aan.
Den 12: 13: en 14en do nam 't weer hoe langer hoe meerder aan met verscheijde winden en regen, soo dat somtijts zeijl en somtijts geen conde voeren, de zee wiert seer onstuijmigh, soo dat door 't geweldigh slingeren 't schip heel leek wiert. Hadden door den continueelen regen geen hooghte connen nemen, waren derhalven genootsaeckt het meest sonder zeijl te laten drijven, om alle periculen van 't op 't een ofte ander lant te vervallen, voor te comen.
Den 15en do waeijdent soo hard, dat boven met den anderen spreekende malcanderen niet conden hooren ofte verstaen, van gelijcken niet een hant vol seijls voeren, t lecq vant schip soo toenemende, dat met pompen genoch te doen hadden om lens te houden [189], cregen door de ontstuijmigheijt vande zee somtijts zulcken water over, dat niet anders en dochten dan daer bij neder soude gesoncken hebben.
Tegen den avond wiert door een zee het galjoen [190] ende spiegel [191] ten naesten bij wech geslagen, welcke zee de boeghspriet mede heel los maecte, waer door groote perijckel liepen vande voorsteven te verliesen, wende alle debvoir aan om deselve een weijnigh vast te maecken, dog conde sulcx niet te weegh brengen door het vreeselijck slingeren, ende de groote zeen die ons d'een voor d' ander nae over quamen.
Wij geen beter middel siende, om de zee soo veel mogelijck was, eenigsints te ontloopen, vonden geraetsaem om 't lijff, schip ende 's Compes goederen soo veel doenelijck was te salveeren, de fock een weijnigh bij te maecken om daar door eenigsints vande sware stortinge der zee bevrijt te wesen (denckende naest Godt het beste middel te wesen); int bij maken vande fock cregen van agteren een zee[[3]] over, soodanig dat de maets die deselve bij maecte bijnae vande rhee spoelde, en 't schip boren vol water stont, waerop den schipper riep: mannen hebt godt voor oogen, treft ons de zee nog eens of tweemael soodanich, soo moeten wij altesamen eenen doot sterven, wij kennent niet langer wederstaen.
Ontrent twee glasen inde tweede wacht [192], riep den man die uijtkijck hadde: lant lant, warender maer omtrent een musquet schoot af, die 't selve door de donckerheijt ende grooten regen niet eer had kennen sien ofte gewaer geworden was; hackten terstont de anckers los, door dien 't roer hadden overgeleijt [193], dog conden door de diepte, aendringen der zee, als harden wint geen stant grijpen [194]; stieten terstont [195], soodat in een ogenblick met drie stooten t schip geheel in spaenderen van malcanderen lagh; degene die om laegh in haer koijen lagen, verscheijde geen tijt hadden om boven te comen, ende haer leven te salveeren, t uijterste daer betaelen mosten; de boven sijnde, sommige sprongen overhoort ende d'andere wierden vande zee hier ende daer gesmeten; aan lant comende waeren 15 sterck meest naeckt ende zeer gequest, dochten datter niet meer haer leven gesalveert hadden.
Dus opde klippen sittende, hoorden nog eenig gekerm van menschen int vracq, maer costen door de donckerheijt niemand bekennen ofte helpen.
Den 16en do smorgens met 't limieren van den dach gingen die nog eenigsints gaen conden langs strant soecken ende roepen offer nog ymand aan land gecomen was; hier en daer quamender nog eenige voor den dagh, bevonden 't samen 36: man sterck te wesen, waer van de meeste part als vooren seer deerelijck gequest waren; sagen doen int vracq, ende vonden een man tusschen twee leggers [196] seer geclemt leggen, maeckte hem terstont los, die drie uijren daer nae is comen te overlijden, doordien sijn lichaem heel plat tot malcanderengeklemt; wij sagen malcanderen met droefheijt aan, siende soo een schoon schip in spaenderen gestooten ende van 64 sielen op 36: in min als een quartier uijrs gecomen te sijn; sochten terstont ooc eenige dooden die aen lant gespoelt waren, vonden den schipper Reijnier Egberse van Amsterdam ontrent 10 à 12 vadem vant water met den eenen aerm onder 't hooft doot leggen, die wij terstont begroeven, nevens nog 6 à 7 matroosen, die hier en daer doot vonden leggen; sagen doen mede offer eenige victualie (alsoo in de laetste 2 à 3 dagen weijnigh hadden gegeten, doordien de cock door 't harde weer niet hadde [[4]] connen kooken) aen lant gecomen mochte sijn, vonden niet dan een bael meel met een vat daer een weijnigh vleijs ende een do daer wat spec in was, met een vaetje wijntint, [197] dat voor de gequetste wel te pas quam; waren doen meest verlegen om vuijr; door dien geen volcq sagen ofte vernamen, dochten derhalven dat het een eijlant sonder volcq was; tegen den middagh den regen ende wint wat bedarende, brachten soo veel te weegh dat vande stucken der seijlen een tente maeckte om met malcanderen voorden regen te schuijlen.
Den 17en do dus met droeffheijt bij malcanderen sijnde, sagen al na volcq uijt, op hoope het Japanders mochte sijn, om door haer weder bij onse natie te comen alsoo daer anders geen uijtcomste was, door dien de boot ende schuijt aen stucken geslagen ende int minste niet te helpen was; voorden middag vernamen een man ontrent een canonschoot vande tent, wenckten hem, maer soo drae ons vernam steldent op een loopen.
Cort na de middag quamen drie man op een musquetschoot na bij de tent, dog wilde niet staen, wat wij wesen en deden; ten laetsten een van ons volcq hem verstoutende, hij na haer toecomende presenteerde haer geweer, kreegh eijndelijck vuir van haer (waerom wij zeer verlegen waren); waren op sijn Chinees gecleet, maer hadden hoeden op van paartshair gemaeckt, daer over wij met malcanderen zeer bevreest waren, niet anders denckende dan dat bij eenige zee roovers ofte gebannen Chineesen vervallen mochte zijn; tegen den avont quamen ontrent 100 gewapende man bij de tent, die ons telde ende dien nacht rontom de tent de wacht hielden.
Den l8en smorgens waren doende met een groote tent te maken; tegen den middagh quamen wel 1000 à 2000 man soo ruijters als soldaten bij ons, sloegen haer leger om de tent; 't volcq altsamen in ordre staende, wiert den bouckhouder [198], opperstuijrman, schieman [199] ende een jongen uijt de tent gehaelt; op een musquetschoot na bij 't opperhooft comende, deden haer elcq een ysere ketting om den hals, waer onder aan een groote bel (gelijck de schapen in Hollant om haer hals hebben hangen) vast hing, wierden soo al cruijpende langs de aerde voorden veltoverste met het aengesicht opde aerde neergesmeten, ende dat met soo een geschreeuw van 't crijgsvolcq dat 't schrickelijck was om hooren; onse maets vande tent sulcx hoorende en siende, seijden tegen malcanderen, onse officieren gaen ons vast voor, wij sullen haest volgen; een weijnigh gelegen hebbende, wesen dat sij opde knien souden gaen leggen, vraeghden haer den overste haer eenige woorden, maer conde hem niet verstaen; de onse wesen en beduijden haer al, dat wij naer Nangasackij in Japan wilde, maer al te vergeefs, also malcanderen niet verstonden ende van Japan niet wisten, door dient bij haer Jeenare [200] ofte Jirpon [201] genaemt wort; liet haer den overste elc een coppie arrack schencken, ende weder in de tent bij malcanderen brengen; terstont quamen sij sien of wij eenige victalie hadden, dog niet vindende dan 't voorsz. vleijs en specq, 't [[5]] welcq zij den overste aendiende; omtrent een uijr daer nae, brochten ons elc een weijnig rijs met water gekookt omdat sij dochten dat wij verhongert waren, ende van alte veel eeten ons yets mochte overcomen; nade middag quamense met alle man elc met een toutie in de hand geloopen, waer over wij zeer verschrickten, dochten dat sij quamen om ons te binden ende om hals te brengen, maer liepen met groot getier nae 't vracq toe om 't gene nog van 't goet bevonden worde op 't droegh bij malcanderen te brengen; 's avonts gaven ons yder een weijnigh rijs te eeten; 's middaghs had den stuijrman de hooghte genomen ende bevonden 't Quelpaerts Eijland te leggen op 33 graden 32 minuijten [202].
Den 19en do warense nog al doende om 't goet op 't land te halen ende te droogen, het hout daer eenig yser in was te verbranden; de officiers gingen bijden Overste ende den Admirael van 't eijland (die daer mede gecomen was) brochten haer yder een kijcker, namen mede een kanne wijn thint, met 's Compes silvere schael die wij tussen de klippen gevonden hadde, om in te schencken; sij de wijn proevende, smaeckten haer wel, droncken soo veel dat sij heel verheught waren ende sonden de onse weder na de tent, nadat sij haer alle vruntschap bewesen hadde, ende de schael haer mede gaven.
Den 2Oen do verbranden zij 't fracq en al 't overige hout om 't yserwerc daer uijt te crijgen; int branden van 't fracq, gingen twee stucken los, die met scharp geladen waren, daer over soo wel de groote als de clijne haer opde vlucht begaven; weijnig tijt daar aan quamen wederom bij ons ende wesen offer meer souden losgaan. Wij wesen van neen, gingen terstont met haer werck weder voort ende brachten ons tweemael daegs wat eeten.
Den 21en do smorgens liet den overste eenige van ons halen, wesen dat ons goet dat inde tent hadden, voor hem soude brengen, om versegelt te worden, t welc wij deden, ende terstont in ons presentie geschieden; de onse daer sittende, wierden voor hem gebracht eenige dieven die int bergen van 't goet eenige vellen [203], yser als andersints gestolen hadden, 't welcq op haer rugh gebonden was; worden in ons presentie gestraft tot een teeken dat sij van 't goet niet wilde verminderen, sloegen deselve onder de ballen vande voeten met stocken van ontrent een vadem lanck ende een gemene jongens arm dicq, dat sommige de toonen vande voeten vielen, ider 30 à 40 slagen; smiddaghs wesen dat wij vertrecken soude; die rijden conden cregen paarden ende die om hare quetsure niet rijden conde, wierden door last des overste in hangematten gedragen; nade middagh vertrocken met ruijters ende soldaten wel bewaert, savont logierden in een cleijn steetje gent Tadjang [204]; na dat wij wat gegeten hadden, brachten ons 't samen in een huijs [205] om te slapen, maer leeck beter een paarde stal dan een herberge ofte slaapplaets; waren ontrent 4 : mijl gerijst.
Den 22en do smorgens met den dagh gingen weder te paert sitten, aten onder wege voor een fortie, daer twee oorlogsjoncken lagen, het ochten mael; smiddags quamen in een stadt gent Moggan [206] sijnde [[6]] de residencie plaets vanden gouverneur van 't eijland, bij haer mocxo [207] gent; daer comende wierden op een velt recht voor 't lants ofte stadt huijs bij malcanderen gebrocht, gaven ons yder een coppie canje water [208] te drincken; wij dachten dit onse laetsten dronck soude geweest sijn ende met malcanderen eenen doot daar soude gestorven hebben, alsoo 't schrickelijck om sien was soo van 't geweer, oorlogs gereetschap als fatsoen van alderhande cleederen die wij sagen, ende wel 3000 gewapende mannen daer stonden, alsoo van sulcken fatsoen van Chineesen ofte Japanders bij ons noijt gesien off daer van gehoort was.
Terstont wiert den bouckhouder met de drie voorn. persoonen op de voorverhaelde wijse voorden gouverneur gebracht ende neer gesmeten; een weijnig gelegen hebbende riep ende wees dat sij boven op een groote planckiring int geme huijs daer hij sat gelijck een Coninck, ende aan sijn sijde geseten sijnde, vraeghden ende wees waer wij vandaen quamen ende waer nae toe wilde; gaven en beduijden soo veel wij conden 't oude antwoort: na Nangasackij in Japan, waer op hij mettet hooft knicte, ende soo 't bleec wel yets daer uijt begrijpen conde; terwijle worde het vordere volc die gaen conde vervolgens met haer 4en teffens op deselve wijse voor zijn E. gebracht ende gevraecht; alles wel ondervraeght ofte gewesen hebbende ende wij ons beste met beduijden daerop geantwoort hadden, als malcanderen als vooren niet conde verstaen, liet ons te samen in een huijs brengen, sijnde een wooning daer den Conincx oom zijn leven lanc in gebannen en overleden was, uijt oorsaeke dat hij den Coninck uijt 't Rijc socht te stooten; liet het huijs met stercke wacht rontom besetten, gaf ons yder tot onderhout 3/4 lb rijs ende zoo veel taruwe meel des daeghs, dog de toespijs was seer weijnig, ende oocq niet eeten conde, mosten daerom ons mael met sout (in plaets van toespijs) ende een dronck water daer toe doen.
Desen gouverneur was een goet verstandigh man, soo ons namaels wel gebleeken is, out ontrent 70 jaren, uijt des Conincx stadt ende van grooten aansien int hoff, wees ons dat hij na den Coninck soude schrijven ende ordre verwachten, wat hem te doen stont; geduijrende 't verwachten van 't bescheijt des Conincx 't welcq niet radt stont te comen, door dient wel 12 a 13 mijl over zee en dan nog wel 70 mijl over land most gaen, versochten derhalven aanden gouverneur dat ons somwijlen wat vleijs ende andere toespijs mochte toegebracht worden, door dien 't met rijs en sout niet langer konde gaende houden, als mede om ons wat te vertreeden, 'tlichaem ende cleederen die seer weijnig waren, somtijts te reijnigen, dagelijcx bij buerte ses man mochte uijt gelaten worden, twelc ons toestont, ende belaste dat van toespijs soude besorght worden; liet ons dickmaels voor hem comen, om 't een en 't ander soo op onse als hare spraeck te vragen en op te schrijven waardoor ten laetsten al crom eenige woorden met malcanderen conde spreeken; liet ooc somtijts feesten aanrechten ende andere vermaeckelijckheden opdat wij de droeffheijt uijt den sin soude setten, ons dagelijcx moet gevende [[7]] van weder na Japan gesonden te sullen worden, alsser bescheijt van den Coninck quam; liet mede de gequetste wederom genesen, soo dat ons van een heijdens mensch wiert gedaen dat meijnigh Christen beschamen soude.
Den 29en October naerden middag wiert den bouckhouder, opperstuijrman ende den onder barbier [209] bij den gouverneur geroepen; bij hem comende vonden daer sitten een man met een langen rooden baert, vraegden haer den gouverneur wat het voor een man was, waerop sij tot antwoort gaven een Hollander als wij; daar op den gouverneur begon te lachen ende wees ofte sijde dat het een Corees man was; na veel praetens ende wijsens aan wedersijde, vraeghden desen man die tot nog toe stil geswegen hadde, seer crom op onse spraeck wat voor volck ende waer wij van daen waren; sij gaven hem tot antwoort: Hollanders van Amsterdam; hij vorder vragende, waer wij van daen quamen ende naer toe wilde, antwoorde daer op dat van Taijouan quamen ende naer Japan meijnde te gaen, dat ons sulcx door den almogende belet was, zijnde door een storm die vijff dagen geduijrt hadde op 't eijland vervallen, nu een genadige verlossinge [en] uijtcomste verwachtende waren; de onse vraeghden hem na sijn naem, wat hij voor een lantsman ende hoe aldaer gecomen was; gaff tot antwoort: mijn naem is Jan Janse Weltevree uijt de Rijp Ao 1626 met 't schip Hollandia uijt 't vaderlant gecomen, ende dat hij Ao 1627 mettet Jacht Ouwerkerck naer Japan gaende [210], door contrarie wint opde cust van Coree vervallen waren, om water verlegen sijnde met de boot na 't vaste lant gevaren, van d'inwoonders met haer drien gehouden zijn, de boot met de resterende maets het ontcomen was, ende het schip terstont door gingh; dat sijn twee maets over 17 a 18 jaren vanden Tarter (doen hij 't land innam) [211] inden oorlogh waren doot geslagen, te weten Dirck Gijsbertsz. uijt de Rijp ende Jan Pieterse Verbaest van Amsterdam, met den voornoemden Weltevree gelijck int lant gecomen [212].
Vraeghden hem mede waer hij woonde, waervan leeffde, ende waerom op 't eijlant gecomen was; seijde dat hem onthielt inde Conincx stadt [213], dat hem vande Coninck behoorlijck onderhout van cost ende cleeden wiert gegeven, dat daer was gesonden om te sien wat voor volcq wij ende hoe aldaer gecomen waren, verhaelde ons mede dat hij verscheijde malen aanden Coninck ende andere grooten versocht hadden, om naer Japan gesonden te worden, dog haer sulcx altijt wiert afgeslagen, zeggende waert gij vogels soo mocht gij daer nae toe vliegen, wij senden geen vremt volcq uijt ons land, zullen ul. van cost en cleeden versorgen ende moet soo u leven in dit lant eijndigen, met welcke troost hij ons medetroosten ende seijde indien bijden Coninck quamen niet anders voor ons te verwachten stont, soodat onse blijschap van een tolcq gecregen te hebben haest in droeffheijt veranderde; het was te verwonderen, desen man out omtrent de 57 a 58 jaren, sijn moeders tael soo nae vergeten hadde, alsoo [[8]] in 't eerste als vooren geseght hem qualijck verstaen conde, binnen een maent ommegaens met ons al weder leerde.
Alt voorverhaelde ende tblijven van 't schip en volcq wiert door last des gouverneurs pertinent opgeschreven, ons voorgelesen ende door den voorn: Jan Janszen vertolckt, om met den eersten goeden wint naer 't Hoff gesonden te worden; den gouverneur gaff ons dagelijcx al goede moet seggende 't bescheijt daer op met den eersten te verwachten stont, verhoopende datter tijdinge soude comen, om ons na Japan te mogen senden, daer mede wij ons mosten troosten, ende ons niet dan alle vruntschap bewijsende sijn tijt geduijrende; liet den meergemelten Weltevree met een van sijn officiers ofte opper Benjoesen [214] ons dagelijcx comen besoecken om 't geen van doen hadden hem bekent te maken.
Int begin van December quammer een nieuwen gouverneur alsoo den ouden sijn tijt van drie jaren g'expireert was, daer over wij ten hoogsten bedroeft waren, sorgende dat nieuwe heeren nieuwe wetten mochten inbrengen, gelijck zulcx ooc geschied; den ouden gouverneur liet ons voor sijn vertrecq (alsoo 't kout wiert ende van cleeden weijnigh versien waren) ider een lange gevoerde rock een paer leere kousen een do schoenen [215] maecken, om ons voor de koude daermede te behelpen, liet ons de geberghde boecken [216] weder te hand stellen, gaf ons mede een groote pul traen om den tijt geduijrende den winter daer mede door te brengen; op sijn scheijmael tracteerden ons wel, liet door den voorn: Weltevree ons seggen dat hij zeer bedroeft was, dat ons niet naer Japan had mogen senden, ofte met hem naer 't vaste land mochte nemen, dat wij niet bedroeft over sijn vertrecq zouden wesen, ten hove comende alle debvoir tot onse verlossinge ofte metter haest vant eijland naer 't hoff te gaen, soude aanwenden; voor alle de verhaelde courtoisije, wij sijn E: ten hooghste bedanckte.
Den nieuwen gouverneur in zijnen dienst getreden zijnde, benam ons terstont alle toe spijs, soo dat ons meeste mael rijs en sout, met een dronck water daer toe was, waer over wij aenden ouden die door contrarie wint nog op 't eijland was, claeghde; gaf ons tot antwoort dat sijn tijt gexpireert was, ende daer in niet doen conde, dog zoude den gouverneur daer over schrijven, soo dat geduijrende zijn aenwesen, den nieuwen gouverneur nog altemet ons met toe spijs op 't soberste versach om vordere clachten te mijden.
[1654.] Int begin van Januarij vertrock den ouden gouverneur, doen gingh 't veel slimmer als te vooren, gaff ons in plaets van rijs, geerst, ende van taruwe, garste meel, sonder eenige toe spijs, soo dat indien wat toe spijs wilde hebben onse geerst vercochten; met 3/4 lb garste meel des daeghs mosten te vrede sijn, dog ons uijtgaen van ses man daegs continueerde; dus in droeffheijt sijnde sochten derhalven alle middelen (alsoo den soeten tijt ende mousson op handen quam, de tijdingh van [[9]] den Coninck seer langhsaem comende waren derhalven zeer beducht ons op 't eijland mochte gebannen hebben, om 't leven inde gevanckenis te eijndigen) van ontvluchten, om ende weder siende of bij nacht eenig vaertuijg aande wal met sijn gereetschap leggende, conde becomen ende 't hasepat te kiesen, 'twelcq int laetse van April met haer sessen, waer onder den opperstuijrman ende nog drie vande te recht gecomen [217] maets waren, onderstaen soude hebben; een vande maets over de muijr dimmende om naer 't vaertuijg ende 't getij van 't water te sien, wiert het de wacht door 't blaffen vande honden als andersints gewaer, waer over soo scherpen wacht hielden, dat voor die tijt van haren aanslag versteeken waren.
Int begin van Meij ging den stuijrman met nog vijff andere maets (waer vander drie [218] als vooren te recht gecomen zijn) op haer beurt uijt gaende, vonden dicht bijde stadt een vaertuijgh met sijn gereetschap sonder volcq daer in, bij een cleijn dorpje leggen; sonden terstont een man nae huijs om voor yder twee cleijne brootjes ende eenige platting [219] daertoe gemaect, te halen; weder bij malcanderen gecomen zijnde, ider een dronck water gedroncken hebbende, sonder yets meer mede te nemen, traden int voorseijde vaertuijg, 't selve over een banck die daar voor lagh treckende, int bijstaende van eenige van die vant dorpje, die heel verbaest staende, niet wetende wat het te beduijden was, eijndelijck een int huijs loopende ende haelden een musquet, waer mede hij die int vaertuijg waren tot int water toe nae liep; raeckende [220] egter buijten, behalven een die int vaertuijg niet conde comen, door dien de touwen aen land los maeckten, daerom de wal weder koos; die int vaertuijg 'tzeijl op heijsende, alsoo sij met 't gereetschap niet wel conden omgaen, viel de mast met 't zeijl overboort, die sij met groote moeijten weder opkregen, mette platting aen de mast doft gebonden hebbende ende 't seijl als vooren opheijsende, ist spoor van de mast gebrooken, de mast met 't seijl voorde tweede mael overboort gevallen, costent doen niet weder opcrijgen [221], dreven alsoo na de wal; die van 't land zulcx ziende, sijn haer datelijck met een ander vaertuijgh gevolght, bij malcanderen comende sprongen de onse bij haer over, hoe wel sij geweer hadden, in meeninge haer overboort te smijten, ende met 't selve vaertuijg door te gaen, maar vondent ten naesten bij vol water, en onbequaem te zijn, voeren derhalven met malcanderen naer lant; van daar voorden gouverneur gebracht sijnde, liet haer wel strengelijck binden, een sware planck met een ketting om den hals, d'eene hant met een clamp opde planck gespijckert [222], voor hem neder werpen; de vordere wierden mede uijt 't gevangen huijs gehaelt, mede wel strengelijck gebonden sijnde voor den gouverneur gebracht, al waer wij onse maets in zulcken droefheijt sagen leggen; den gouverneur liet haer vragen off sij zulcx sonder ofte met weten van d' andere hadden gedaen, gaven tot antwoort sonder weten vande andere geschiet te zijn (dat om de vordere swarigheijt [[10]] ende straffe van hare mackers voor te comen) waer op den gouverneur liet vragen wat sij voor hadden; seijde daar op datse naer Japan wilde, waer op den gouverneur voorts liet vragen of met soo een cleijn vaertuijgh, sonder water ende soo weijnigh broot, sulcx wel te doen was; antwoorden zij daer op dattet beter was eens als altijts te sterven; lietse wederom van alles los maken, yder met een stock ontrent een vadem lanck, onder een hand breet en een vinger dick, boven ront, 25 slagen op de naeckte billen geven, waer van ontrent een maent langh inde koeij lagen; wiert voorts ons uijtgaen benomen ende bij nacht en dach scherpe wacht gehouden.
Dit eijland bij haer Scheluo [223] ende bij ons Quelpaert gent leijt als vooren geseijt opde hooghte van 33 graden 32 minuten ontrent 12 a 13 mijlen vande suijthoeck van 't vaste lant van Coree, heeft aende binne ofte noort cant een baij daer hare vaertuijgen in comen ende van daer varen naer 't vaste lant.
Is seer gevaerlijck voor d'onbekende door de blinde klippen om in te comen, waer door veel die daer op varen, soo se eenig hard weder beloopen ende de baij mis raken, naer Japan comen te verdrijven, alsoo buijten die baij geen ancker gront ofte berghplaets voor haer vaertuijgen is. Het eijland heeft aan verscheijde zijde veel blinde en sighbare klippen en riffen.
Is seer volckrijck [224], vruchtbaer van leeftocht, overvloet van paarden en koe-beesten, daer van zij jaerlijcx groote incomen aen den Conincq opbrengen; d'Inwoonders zijn seer arme ende slechte [225] luijden, bij die van 't vaste lant weijnig geacht; heeft eenen hoogen bergh vol boomen [226], de andere meest lage cale bergen, met veel valeijen daerse rijs planten.
Int laetse van Maij quam de lang verwachte tijding vanden Coninck tot onser droeffenis dat wij na 't Hoff mosten comen, ende weder tot blijschap dat uijt de sware gevanckenis verlost worden; 6 à 7 dagen daer nae worden in vier joncken verdeelt, met beijde de beenen ende eene hand in een block geslooten op dat sij sorge hadden wij teen off 't ander jonck soude mogen afflopen gelijck zulcx wel mochte geschiet hebben, indien wij vrij ende los hadden komen over te varen, door dien de soldaten die tot geleijders met ons gingen, meest zee zieck waren; nadat wij twee dagen alsoo geseten hadden, door contrarie wint niet conde voort comen, zijn weder ontsloten ende naer ons out gevangenhuijs gebracht; 4 à 5 dagen daer aan de wint goet waijende, gingen des morgens met den dagh weder inde joncq ende als vooren gesloten ende bewaert zijnde, lichten de anckers ende gingen onder zeijl; savonts quamen dicht bij 't vaste lant, alwaer wij des nachts onder ten ancker quamen, smorgens worden uijt de joncken gesloten ende aen lant gebracht, alwaer vande zoldaten wel bewaert wierden; des ander daegs smorgens cregen paerden ende reden naer een stadt gent Heijnam [227], alwaer wij des avonts alle 36 weder [[11]] bij malcanderen quamen, doordien ider jonck in een verscheijde plaets was aangecomen; des ander daegs nadat wat gegeten hadde, saten weder te paert, ende quamen savonts in een stadt gent Ieham [228]; des nachts is Poulus Janse Cool van Purmerend, bosschieter, overleden, die sedert 't verlies van 't schip noijt gesont hadde geweest.
Is door ordre vande stadts gouverneur in onser presentie begraven; vant graff vertrocken te paert weder ende quamen savonts in een stadt Naedjoo [229] gent; des volgende morgen vertrocken weder ende bleven dien nacht in een stad genaemt Sansiangh van waer wij des morgens vertrocken, ende logierden dien nacht inde stad Tiongop [230], passeerden dien dagh een seer hoogen bergh waer op een groote schans lagh gent Jipamsansiang [231]; nadat inde stadt vernacht hadde, vertrocken des morgens, ende quamen dien selven dagh inde stad Teijn [232]; den volgenden morgen saten weder te paerde, quamen smiddaghs in een stetje gent Kninge [233]; naer dattet middaghmael hadden gegeten, vertrocken weder ende quamen savonts in een groote stad gent Chentio [234] alwaer in oude tijden Conincx hoff placht te zijn [235], ende wort nu bij den stadthouder vande provintie Thiellado [236] bewoont.
Is door 't geheele land voor een groote coopstad vermaert, cunnen te water daer niet bij comen, alsoo een lantstadt is; des volgende morgen vertrocken ende quamen savonts in een stadt gent Jehaen [237], dit was de laetste stadt vande provintie Thiellado, van waer wij des morgens weder te paert vertrocken, ende logeerde dien nacht in een stetje gent Gunjiu [238], gelegen inde provintie Tiongsiangdo [239]; vertrocken des anderen daegs na een stad gent Jensoen [240].
Aldaer vernacht hebbende saten des morgens weder te paert, ende quamen savonts in een stadt Congtio [241] gent alwaer de stadthouder vande verhaelde provintie sijn hoff hout; des anderen daeghs passeerde een groote rivier ende quamen inde provintie Senggado [242] alwaer de Coninklijcke stadt in leijt; naer dat nog verscheijde dagen gereijst ende in diverse steden ende dorpen vernacht hadden, passeerde eijndelijck een groote rivier [243] ontrent vande groote gelijck de Maes voor Dort; de rivier overgevaren ende een mijltie gereeden zijnde, quamen in een seer groote bemuerde stadt gent Sior [244], zijnde de residentie plaets des Conincx (hadden ontrent 70 a 75 mijl [245] gereijst meest noorden wel soo westelijck aan).
Inde stadt gecomen sijnde, wierden in een huijs bij malcanderen gebracht, alwaer 2 a 3 dagen saten, wierden doen bijde Chinesen die aldaer woonachtich ende uijt haer lant gevlucht
zijn, verdeelt, 2, 3 a 4 tot yder; soo drae verdeelt waren wierden 't samen voorden Coninck gebracht, die ons door den voorn.
Jan Janse Weltevree van alles liet onder vragen, waer op bij ons ten besten geantwoort zijnde, versochten, ende Zijn Majesteijt voorhoudende, dat 't schip door storm hadden verlooren, op een vreemt lant vervallen, van ouders, vrouwen, kinderen, vrunden en maeghen ontbloot waren, dat den Coninck ons de genade wilde bewijsen om naer Japan te [[12]] senden, om aldaer weder bij ons volcq te comen ende in ons vaderlant te geraken; gaf ons voor antwoort, soo den veelmael genoemden Weltevree vertolckten, dat sulcx haer manier niet en was, vremde natie uijt zijn lant te senden, maer mosten aldaer haer leven eijndigen, dat hij ons onderhout soude geven; liet ons op onse lants wijse dansen, singen ende alles doen wat geleert hadden [246]; op haer manier ons wel getracteert hebbende, schonck yder man twee stucx lijwaet om voor eerst ons daer naer de lants wijse inde cleeden te steeken ende wierden weder bij onse slaepbasen gebracht; des anderen daegs worden te samen bijden veltoverste geroepen, die ons den meergem:
Weltevree dede aanseggen dat den Coninck ons tot lijff schutten [247] van sijn gemaect hadde, maendelijcx met een rantsoen van ontrent 70 cattij rijs yder, gaf de man een ront houte borretie [248], waer op onse namen (die se op haere spraeck verandert hadden) ouderdom, wat voor volcq waren, ende waer voor den Coninck diende, met caracters uijtgesneden, ende met des Conincx ende veltoverstes zegel ofte chiap [249] daer op gebrant was, nevens yder een musquet, cruijt en loot, met ordre dat alle nieuwe ende volle mane onse reverentie voor hem mosten comen doen, alsoo zulcx bij haer de manier is, dat de minder gerantsoeneerde Conincx dienaers voor haer meerdere ende de rijcxraden voorden Coninck moeten doen; den overste met [250] ofte in Conincx dienst uijtgaende met hem soude loopen; drilt zijn volcq in 't jaer 6 maenden, drie int voor ende drie int nae jaer, des maent drie reijsen, ende oeffenen haer int schieten als andere oorloghs manieren des maents drie reijse, in somma oeffenen haer in den oorlogh off sij den swaersten vande werelt op den hals hadden; stelden een Chinees (door dien mede veel Chineesen tot lijffschutten heeft) nevens den veelmael gen.
Weltevree over ons als hooffden, om van alles op hare wijse te onderrechten ende opsicht over ons te hebben, gaf yder twee stucx hennippe lijwaet om ons daermede voort van alles te voorsien, ende 't maeckloon vande clederen te betalen.
Wij wierden dagelijcx bij veel groote heeren geroepen, door dien zij als mede hare vrouwen ende kinderen nieuwsgierigh waren om ons te sien, om dat de gemene man van 't eijland [251] hadden uijtgestroeijt, dat beter monsters als menschen geleeken, wanneer yets droncken de neus agter het oor mosten leggen, door de blontheijt vant hair beter zeeduijckers als menschen geleeken, ende diergelijcke meer, waer over veel grooten ten hoogsten verwondert waren, ons voor beter fatsoen (door de blanckheijt daer sij veel van houden) van volcq dan haer eijgen natie hielden.
In somma wij conden int eerste de straeten qualijck gebruicken ende inde slaepsteden van 't gepeupel weijnigh rust hadden, tot dat den veltoverste verboot bij niemant te gaen, dan die van hem last ofte licentie hadden, door dien ons de slaven sonder haer Meesters weeten uijt onse slaepsteden haelden en voor 't geckje hielden.
[[13]] In Augustij quam den Tartar om sijn gewoonelijcke tribuijt te halen [252]; wij wierden door den Coninck in een groote schans gesonden, om aldaer soo lange den Tartar inde stadt was, bewaert te worden [253]; dese schans leijt ontrent 6 a 7 mijlen vande stadt op een seer hoogen bergh, wel 2 mijl op te gaen, sijnde seer stercq, waer na toe den Coninck in tijt van oorlogh de vlucht neemt. Hier houden de grootste papen vant land haer residentie, daer is altijt voor drie jaren victalie in, daer mede haer ettelijcke duijsent mannen kennen geneeren. Is genaemt Namman Sangsiang [254]; alwaer tot den 2 a 3en September, dat den Tartar vertrocken was, bleven.
Int laetste van November vroort soo hard dat de rivier een mijl vande stadt gelegen, soo hart toegevrooren was, dat de paerden met haer volle last tot 2 a 300 agter malcanderen daer over conden gaen.
Int begin van December den veltoverste aansiende de groote koude ende armoede die wij leeden, diende het den Coninck aan, waer op hem belastte dat hij eenige vellen aan ons soude geven, die int blijven van 't schip aen 't eijland gespoelt, bij haer geberght, gedrooght ende hier met haer vaertuijgen gebracht waren, doch meest verrot [255] ende opgegeten [256], met last dat wij die souden vercoopen om voor de coude soo veel mogelijck was, daermede te versien; vonden doen met malcanderen goet, alsoo de slaepbasen ons dagelijcx quelden met hout halen, dat soo heen en weer wel drie mijlen over t geberghte ver was, 't welcq door de bittere koude ende ongewoonte ons seer droeffrigh ende moeijelijck viel, met 2 a 3 samen huiskens te coopen, siende naest Godt geen uijtcomst te verwachten ende soo te beter te leven, liever willende wat koude lijden, dan altijt van dese heijdense natie [257] gequelt te sijn; leijden de man 3 a 4 taijlen silver bij malcanderen, ende alsoo huijskens van 8 a 9 taijl ofte 28 a 30 gl. cochten; van 't overschot staken ons een weijnigh inde cleeren ende brachten alsoo den winter daer mede door.
[1655.] In Maert quam den Tarter weder, als vooren verhaelt hebben; wij worden belast niet uijt onse huijsen te gaen; den dagh wanneer den Tarter vertrock geliet [258] den opperstuijrman Hendrick Janse van Amsterdam ende Hendrick Janse Bos van Haerlem, bosschieter, dat sij om branthout verlegen waren; gingen naer 't bos, alwaer sij aande cant daer den Tarter voorbij most passeeren, gingen leggen; den Tarterse gesant verbij comende, die met ettelijcke hondert ruijters ende soldaten geleijt wort, braken door de selve ende vattent paert vanden opperste gesant bijde kop; de Coreese clederen uijtgeschut hebbende, stonden (vermits deselve daer onder aen hadden) op haer Hollants voorden Tarter gecleet; veroorsaeckte terstont sulcken confusie, dattet alles in roere was; den Tarter vraeghden haer wat sij voor volcq waren, dog conden malcanderen niet verstaen; belasten datmen den stuijrman mede soude nemen ter plaetse daer hij dien nacht soude logieren; vraeghden aan den geene die hem uijt convoijeerde [[14]] offer geen tolcq en was die den stuijrman verstaen conde, waer op den meergem: Weltevree door last des Conincx terstont most volgen; wij worden oocq alt samen uijt onse buijrt int Conincx hoff gehaelt; voor de rijcx raden gecomen zijnde, die ons vraeghden of wij daer niet van wisten; daer op wij tot antwoort gaven, dat sulcx buijten onse kennisse was geschiet; evenwel leijde ons een straffe toe, om dat wij van haer uijtgaen niet hadden gewaerschout, yder 50 slagen opde billen; van al 't geseijde den Coninck telckens wiert rapport gedaen, wilde inde 50 slagen niet consenteeren, seggende dat wij door storm ende niet om te rooven ofte stelen op sijn lant gecomen waren, belasten dat sij ons naer huijs souden senden ende aldaer te blijven tot nader ordre.
Den stuijrman met den voorn: Weltevree bijden Tarter gecomen ende van alles ondervraecht sijnde, is de saeck bijden Coninck ende Raden soo besteecken dat den Tartersen gesant voor een somma gelts hem liet om coopen, dat de sake aanden groote Cham niet soude openbaren, sorgende dat 't geschut datse op hadden laten duijcken en de goederen souden moeten op brengen; sonden de twee maets weder na de stadt, die terstont inde gevanckenis geworpen zijn alwaer zij na eenigen tijt zijn comen te overlijden, te weten den stuijrman ende bosschieter; wij hebben noijt seeker kunnen vernemen ofse haer eijgen doot gestorven dan van haer om hals gebracht sijn, alsoo geduijrende de gevanckenis bij haer noijt hebben mogen comen ende verboden was [259].
In Junij stont den Tarter weder op zijn comste, worden 't samen bij den veltoverste geroepen, die ons door den voorn: Weltevree van wegen den Coninck aenseijde onder schijn datter op 't Quelpaerts eijland weder een schip was gebleven, den gemte Weltevree door sijn ouderdom onbequaem was, daer nae toe te gaen; datter drie van ons die de spraeck best conde, derwaerts mosten, om te vernemen wattet voor een schip was, soo dat 2 a 3 dagen daer nae een adsistent, den schieman ende een matroos [260] derwaerts vertrocken met een sergiant tot haer geleijder.
In Augustij cregen tijdinge van de twee gevangens haer overlijden ende quam den Tarter wederom; wij worden in onse huijsen wel bewaert ende op lijffstraffe verboden daer uijt te gaen voor en aleer den Tarter 2 a 3 dagen vertrocken was; daegs voorde comste vanden Tarter cregen eenen brief behendicht met een post vande voorseijde drie maets, waer uijt verstonden datse op den uijterste Z: houck van 't land in een vastigheijt waren, ende aldaer seer scherp bewaert worden; tot dien eijnde daer gesonden waren, dat bij aldien den Tartaersen Cham sulcx was ontdect geworden ende ons had comen op te eijsschen dat haer gouverneur alsdan soude schrijven dat sij na 't eijland vertrocken ende onderwegen gebleven waren, om haer alsoo te verduijsteren ende in haer lant te houden [261].
[[15]] In 't laetse van 't jaer quam den Tarter over 't ijs weder om sijn tribuijt; den Coninck liet ons als vooren inde huijsen wel bewaren.
[1656.] Int begin van 't jaer, alsoo den Tarter daer nu twee mael geweest ende na ons niet vernomen hadden, drongen eenige Rijcxraden ende andere grooten die ons sat waren, hart bij den Coninck aan, om ons van cant te helpen, waer over onder de grooten drie dagen raet wiert gehouden; alsoo den Coninck, des Conincx broeder, veltoverste ende andere grooten (ons toegedaen) seer tegen waren; den veltoverste seijde dattet beter was, eerse ons soude om hals brengen, datse een van ons tegen twee van haer met gelijck geweer soude setten, ende soo lange laten vechten tot dat wij doot waren, dat daermede den Coninck de naem van zijn ondersaten niet soude hebben dat het vreemt volcq openbaerlijck had om 't leven laten brengen, twelcq ons van goede luijden wiert secretelijck geseijt; geduijrende de vergadering was ons belast inde huijsen te blijven; wij niet wetende wat ons nakende was verhaelde sulcx tegens voorn.
Weltevree, die simpelijck tegens ons seijde: kent gijlieden nog drie dagen leven, gij sult wel langer leven; des Conincx broeder die als hooft vande vergadering was, wanneer daer nae toe ging ende weder van daen quam, onse buert moste voorbij passeeren, namen hem waer, vielen op 't aengesicht voor hem neder, waer over ons ten hooghsten beclaeghde ende den Coninck zulxs aendienende, hebben alsoo door den Coninck ende sijn broeder tegen het woelen van veele ons leven behouden, wierden bij den Coninck, op 't aendringen van onse wangunstige, dog tot geluck der te recht gecomene, soo sij voor gaven dat wij weder bijden Tarter mochten loopen ende daer meer swarigheijt uijt conden ontstaen, in de provintie Thiellado [262] gebannen, alwaer ons den Coninck uijt sijn eijgen incomst 50 lb rijs smaents toe leijde.
Int begin van Maert zijn wij uijt des Conincx stad te paert vertrocken, bijden veelmaelgene Weltevree ende andere bekende tot aende rivier een mijltje buijten de stadt uijtgeleij gedaen.
Wij in de schou gegaen sijnde, vertrock geseijde Weltevree wederom naede stadt, zijnde 't laetste dat wij hem gesien ofte seekere tijding van gehoort hebben; wij reijsden den wech tot inde stadt Jeham die opgereijst waren, passerende de selve steden, worden van stad tot stad van eeten en paarden op slants costen versien, gelijck opde boven reijs oocq geschiet was; eijndelijck in de stadt Jeam gecomen sijnde ende aldaer vernacht hebbende, sijn smorgens van daer weder vertrocken, ende quamen smiddaghs in een groote stadt met een fort, genaemt Duijtsiang ofte Thella Penig [263] alwaer de peingse [264] dat is de eerste naest den stadthouder ende overste over de militie van die provintie sijn residentie hout; wij wierden nevens des Conincx brieven bijden sergiant die ons geconvoijeert hadde aanden overste overgelevert; den sergiant wiert terstont belast om de drie maets 't verleden jaer uijt des Conincx stadt gesonden te halen ende bij ons te brengen, waren in een schans daer den vice admirael woont ontrent [[16]] 12 mijl van daer gelegen; gaven ons terstont een lants huijs daer wij met malcanderen woonde, drie dagen daer nae quamen de drie maets mede bij ons, waren doen nog 33 man sterck.
In April cregen nog eenige vellen die soo lange op 't eijland gelegen hadde, sijnde van weijnig importantie alsoose niet waerdig en waren om na des Conincx stadt gevoert te worden, maer dese plaets niet boven de 18 mijl van 't eijland ende dicht aende zeecant gelegen, conde gevoegelijck daer gebrocht worden, met welcke vellen wij ons wederom een weijnig in de cleeden staaken ende 't gene in ons nieuwe logiement van nooden hadden versagen; den gouverneur belaste dat wij tweemael smaents 't gras vande marct ofte pleijn voort slants ofte raethuijs mosten uijt plucken ende schoon houden.
[1657.] Int begin van 'tjaar wiert den gouverneur ofte overste over eenige fouten die in slants dienst begaen hadde uijt des Conincx last opgehaelt, stont groot perijckel van sijn leven, was vande gemeene man seer bemint, wiert door groote voorspraeck ende door dien van groote afcomste was, vanden Coninck gepardonneert ende daer nae in hooger bedieninge gestelt, zijnde een seer goet man soo voor ons als de inwoonders.
In Februarij cregen eenen nieuwen gouverneur, maer niet als den voorgaende, stelde ons dickwils aanden arbeijt; den ouden die ons vrij branthout gegeven hadde, namt ons ten eersten af [265], mosten 't selver soo heen als weer wel drie mijl over 't geberchte halen, twelc seer droevigh viel, dog wierden daer haest van verlost alsoo in September aan een hartvancq quam te overlijden, waer over wij en sijn eijgen volcq om sijn straffe regeringe seer blijde waren.
In November quammer van 't hof een nieuwe gouverneur die hem int minste met ons niet en bemoeijde; als wij hem om cleederen ofte yets anders aanspracken gaf tot antwoort dat vanden Coninck geen ander last hadde, dan 't rantsoen van rijs te geven, onse vordere behoeftigheden met 't een of 't ander middel moste soecken; alsoo onse cleederen door 't continueel hout halen waren versleten, den couden winter op handen quam, wij siende dat dese luijden seer nieuwschierig ende om wat vreemts te hooren seer genegen waren, 't beedelen aldaer geen schande is, ons den noot daer toe dwingende, vonden goet met het selve ambacht ons te behelpen, om daer door ende 't overschietende rantsoen ons voor de coude ende van andere nootwendigheden te versien, alsoo wij dickmaels om een hant vol sout tot de rijs te eeten, wel een half mijl souden gelopen hebben, al 't welcq wij den gouverneur voor leijde; dat mede 't hout halen dat aande borgers vercochten, daer wij ons soo lange mede hadden beholpen, door de naecktheijt der clederen, ons meeste mael met rijs en sout met een dronck water daertoe, seer droevig ende swaer viel, ons wilde verloff geven voor 3 a 4 dagen bij buerte ons fortuijn bijde boeren ende inde cloosters (die daer veel sijn) bijde papen te soecken, ende daer mede [[17]] den winter door te brengen, 't welcq hij ons toestont, soo dat door dat middel wederom een weijnigh inde clederen geraeckte, ende de winter over quamen.
[1658.] Int begin van 't jaer wiert den gouverneur op ontboden, ende een ander in sijn plaets gestelt; dese nieuwe wilde 't uijtgaen weder beletten ende ons jaerlijcx drie stucken linde [266] (zijnde ontrent 9 gl) geven, daer wij dagelijcx voor soude arbeijden, dog alsoo wij meer aan de clederen soude versleten hebben, behalven 'tgeen van toespijs, hout ende andersints van nooden hadden, het een slecht jaer van graenen, alle dingen zeer costelijck ende duijr was, sloegen zulcx zeer beleefdelijck af, versouckende dat ons bij beurte voor 15 a 20 dagen wilde verloff geven, twelcq ons toestont, te meer om dat een heete zieckte onder ons ontsteeken was, waervan zij een groote afkeer hebben, belastende dat die thuijs bleven, wel op de siecken soude passen ende dat wij ons wel soude wachten in of ontrent de Conincx stadt [267] en de Japanse logie [268] te comen; 't gras uijtplucken ende somtijts wat te arbeijden, wel moste waernemen.
[1659.] In April is den Coninck comen te overlijden [269], ende met consent [1660, 1661 en 1662.] vanden Tarter sijn soon tot Coninck in des vaders plaets gecroont; wij continueerde met ons voorgaende behulp, sochten doen ons meeste fortuijn bijde papen alsoo se goet arms [270] sijn, ende ons seer toegedaen waren, voornamentlijck als wij haer den ommegang van onse en andere natie verhaelde, sijnde daer seer begeerig nae om te hooren hoe het in andere landen toe gaet. Indient ons niet verdrooten hadde, soude wel heele nachten daer nae geluijstert hebben.
Int begin van 't eerste jaer wiert den gouverneur verlost ende terstont een ander in zijn plaets gestelt; den nieuwen was ons seer toegedaen ende seijde dickmaels soo 't in sijn wil ofte macht stont, dat hij ons weder na ons lant, ouders en vrunden soude senden, gaf ons de vrijheijt ende last, die bijden afgaende gehadt hadde; dit ende het navolgende jaer, was het heel slecht van granen ende ander gewas, door diender geen regen quam, maer Ao 1662 tot dat het nieuwe gewas uijt quam nog slimmer, soo datter veel duijsenden van honger vergingen; conden de wegen qualijck gebruijcken vande struijckroovers; daer wiert door last vanden Coninck op alle wegen stercke wacht gehouden voorden reijsenden man, als mede om de dooden die van honger langs de wegen storven te begraven, gelijck mede om moorden ende rooven voor te comen, alsoo zulcx dagelijcx gedaen wiert; daer wierden verscheijde steden en dorpen geplondert, de Conincx packhuijsen [271] opengebrooken ende de granen daer uijt gehaelt sonder de misdadigers te becomen door dien meest vande grooten haer slaven gedaen wiert; de gemene en arme luijden die int leven bleven was haer meeste spijse akers [272], bast van vuijre boomen ende wilde groente.
Sullen nu een weijnigh van de gelegentheijt van 't lant ende ommegangh des volcx verhalen [273].
[[18]] Dit lant bij ons Coree ende bij haer Tiocen Cock [274] genaemt is gelegen tussen de 34 1/2 ende 44 graden; in de lanckte, Z. en N. ontrent 140 a 150 mijl; in de breete O. en W. ongevaerlijck 70 a 75 mijl; wort bij haer inde caert geleijt als een caerte bladt [275], heeft veel uijt stekende hoecken. Is verdeelt in 8 provintie [276] ende 360 steden, behalve de schansen op 't geberghte ende vastigheden aanden zee cant; Is seer periculeus voor de onbekende, om aan te doen, door de meenighte van clippen ende droogten.
Is mede seer volckrijck ende can bij goede jaren sijn selffs van alles versien, door de menighte van rijs, granen ende kattoen, datter om de Zuijt wast, daermede sij haer connen behelpen. Heeft aande Z.
O. zijde Japan; opt nauwste wijt,--dat is van de stadt Pousaen tot Osacca [277]--ontrent 25 a 26 mijl; tussenbeijde leijt 't eijland 't Suissima of bij haer Tymatte [278] genaemt; dit heeft nae haer seggen die van Coree eerst toebehoort, is inden oorlogh bij accoort aande Japanders gecomen, daer voor die van Coree t Quelpaerts Eijland weder hebben gecregen.
Aande West zijde streckt de cust van China ofte bocht van Nanckin; comt aan 't noort eijnde met een grooten hoogen bergh [279] aan een vande noordelijckste provintien van China vast, soude anders voor een eijlant gereekent worden, door dien aande N.
O. zijde niet dan een openbare zee is, daer jaerlijcx verscheijde walvissen met harpoens van ons als andere natie int lijff gevonden werden; daer wort mede in de maenden December, Januarij, Februarij ende Maert groote quantitijt van haringh [280] gevangen, die inde twee eerste maenden d'hollantse gelijck zijn, ende inde twee andere maenden cleijnder ofte gelijck d'pan haring in ons lant, soodat nootsaeckelijck een doortocht tussen Coree en Japan nae 't Waeijgat moet zijn, gelijck wij dickmaels gevraecht hebben aande Coreese stuijrluijden die opd'N. oostelijcke quartieren varen, offer om de N.
O. nog eenige land was; seijde niet dan een openbare zee te zijn [281]; die van Coree na China reijsen nement int nauste van d'bocht te water, alsoo te lande den bergh des winters door de coude, ende des somers door 't ongedierte seer gevaerlijck te passeeren is; kennen swinters door dien de riviers dan toe vriesen gemackelijck over 't ijs comen, alsoo 't daer soo hart vriest ende sneeuwt, gelijck ons volcq Ao 1662 inde cloosters die in 't geberghte leggen, hebben gesien dat huijsen en boomen waren onder gesneeuwt datse gaten onder d'sneeuw mosten maken om van 't een huijs in 't ander te comen; om boven en om laegh te geraken, binden cleijne planckjes onder haer voeten, daer sij mede op ende nederwaarts weten te rijden, om in de sneeuw niet te sincken; derhalven moeten de menschen haer in dese quartieren met garst, geerst, ende diergelijcke granen behelpen alsoo daar door de coude geen rijs ende cattoen wassen can ende meest vande zuijdelijcke quartieren moet toegebracht worden; soo [[19]] is den gemeenen man haer eeten ende cledinge zeer slecht ende meest in hennippe, linde ende vellen gecleet gaen; in dese quartieren valt den meesten wortel nise [282] die aanden Tarter voor tribuijt opgebracht ende aande Chineese en Japanders verhandelt wort.
Wat belangt de authoriteijt vanden Coninck, is daer souveraijn [283], hoe wel onder den Tarter staet; regeert 't land nae sijn believen, sonder sijn Rijcxraden ergens in te gehoorsamen; men heefter geen particuliere heeren ofte eijgenaers van steden, eijlanden ofte dorpen, de grooten trecken haer incomste uijt haer landerijen en slaven, alsoo wij gesien hebben grooten die 2 a 3000 slaven hebben, ooc mede van eenige eijlanden ofte heerlijckheden die haer vanden Coninck gegeven worden, maer soodra zij comen te overlijden, weder aanden Coninck vervallen.
Wat de melitie vande ruijters ende soldaten belanght: Inde Conincx stadt sijn ettelijcke duijsenden die vanden Coninck gegagieert worden ende int hoff de wacht houden, als den Coninck uijtrijt medegaen; d' vrijluijden moeten alle 7 jaren inde Conincx stadt d'wacht houden, alsoo elcke provintie sijn soldaten een jaer moet waernemen, ende soo bij buerte omgaet; elcke provintie heeft sijn velt overste, die heeft weder 3 a 4 cornels onder hem, elcke stadts jurisdictie sijn capiteijn die onder de voorsz. cornels verdeelt sijn; elcq quartier vande stadts jurisdictie sijn sergiant, elck dorp sijn corporael ende yder 10 man een hooft; yder moet de namen van zijn volcq altijt op schrift hebben ende jaerlijcx aan zijn meerder opgeven, zoo dat den Coninck altijt can weten hoe veel ruijters en soldaten heeft in sijn landt, die in tijt van noot int geweer moeten comen; de ruijters haer geweer is een harnas met een storm hoet, houwer, pijl en boogh met een vlegel gelijck als in 't vaderlant 't coorn mede gedorst wort, aen 't eijnde met corte ijser pennen; de soldaten sommige met harnas ende storm hoeden van ysere plaetjes ende oocq van hoorn gemaect, hebben musquetten [284], houwers en corte piecks; d'officieren pijl en boogh; elck soldaet moet altijt op zijn eijgen costen 50 schooten cruijt ende soo veel cogels hebben [285]; elcke stadt moet uijt sijn Cloosters onder haer sorterende bij buerte [286] de schansen en vastigheden op 't geberghte op haer eijgen costen te bewaren ende onderhouden; dese worden in tijt van noot mede voor soldaten gebruijct [287], hebben mede houwers, pijl en boogh, houdense mede voorde beste soldaten, sijnde onder opperhooffden vande papen bescheijden, diese mede op schrift heeft, soo dat den Coninck altijt weet hoe veel vrijluijden, 't sij soldaten, oppassers ofte arbeijtsluijden, ende papen in sijn dienst ofte lant sijn.
Die tot sijn ouderdom van 60 jaren gecomen zijn, worden van haren dienst ontslagen ende moeten haere kinderen wederom inden selven dienst treden; alle edeluijden die in Conincx dienst niet en zijn of geweest hebben, gelijck ooc alle slaven, hebben niet anders dan des Conincx ofte slants gerechtigheijt op te brengen, 't welcq meer als d'helft van 't volcq is, door dien een vrijman bij een slavin ofte een [[20]] vrije vrouw bij een slaeff een ofte meer kinderen crijgende, worden al voor slaven gehouden; slaven met malcanderen kinderen krijgende gaet d' meester [288] daer mede door.
Ider stad moet ter zee een oorloghs joncq onder houden met zijn volcq, ammonitie ende vordere toebehooren; dese joncken sijn gemaect met twee overloopen, op hebbende 20 a 24 riemen, aen elcken riem 5 a 6 man; gemant met 2 a 300 man, soo soldaten als roeijers; gemonteert met ettelijcke stuckjes ende meenighte van vuijrwercken; elcke provintie heeft sijn admirael die deselve alle jaer drilt ende visiteeren; ooc bij den Admirael generael van gelijcken gedaen wort; indien bij de admiraels ofte capitains eenige de minste fout ofte misslagh begaen is, worden naer gelegentheijt van saken 't sij deportement, bannissement ofte de doot gestraft, gelijck wij ano 1666 aan onsen admirael gesien hebben [289].
Soo veel d'rijcxraden, hooge ende lage officieren aangaet, de rijcxraden sijn soo veel als raden des Conincx, comen dagelijcx int hoff ende alle voorvallende saken den Coninck aendienen [290]; zij vermogen den Coninck in gene saken te constringeren, maer alleen met raet en daet te adsisteeren; dit sijn d'grootste naest den Coninck in aensien, continueeren, indien daer niet op te seggen valt, haer leven langh ofte tot den ouderdom van 80 jaren, gelijck oocq doen alle andere officieren aan 't hoff dependeerende ofte tot datse tot hooger staet geraken; alle stadt houders worden alle jaren, ende vordere soo hooge als lage officieren, alle drie jaer verwisselt; de meeste worden, om eenige fout die sij comen te begaen, binnen haer tijt gelicht, alsoo selden haer tijt volcomentlijck comen uijt te dienen; den Coninck heeft altijt overal sijn verspieders [291] om van alles goede informatie van d'regeringh te nemen, soodat d'officieren dickmaels met d'doot ofte een eeuwigh bannissement besueren moeten.
Wat d'incomsten des Conincx, heeren, steden ende dorpen belangt, den Coninck treckt sijn incomste van 't gene de aerde ende zee voortbrengt; heeft in alle steden ende dorpen zijn packhuijsen, om 't gewas ofte zijn incomste in te doen, die jaerlijcx aande gemeene man op intrest tot 10 pr cto wort uijtgegeven ende soo drae het gewas vant velt comt, voor alles moet betaelt worden; de heeren leven als vooren van haer eijgen; die in Conincx dienst zijn, van 't rantsoen dat den Coninck haer toeleijt; de steden ontfangen haer incomste vande erven daer de huijsen soo inde steden als ten platte landen opgebout zijn, yder naer zijn groote, waer voor de gouverneurs, Conincx dienaers ende de oncosten vande stadt onderhouden ende betaelt wort; de vrijluijden die geen soldaten en zijn moeten int jaer 3 maenden int lants dienst daertoe hij geordonneert wort oppassen ende arbeijden, behalven alle cleijnigheden die tot onderhout van 't lant van nooden is; de ruijters en soldaten inde steden en dorpen moeten jaerlijcx 3 stucken linden ofte f 9:10:7 opbrengen tot onderhout van de gegageerde ruijters en soldaten in des Conincx stadt; van schattinge ofte accijsen op yets te stellen, is bij haer niet gebruijckelijck.
[[21]] Wat d'swaerste crimen ende straffen daer toe sijn aangaet, die hem tegen den Coninck stelt ofte uijt 't rijck souckt te stooten, worden met hare geheel geslacht uijtgeroeijt; hare huijsen worden tot den gront toe afgebrooken, daer vermach niemand een bequaem huijs weder op te setten, ende alle hare goederen ende slaven geconfisqueert te proffijte van 't lant ofte aan andere wegh geschoncken; eenige sententie die bijden Coninck gevelt ende bij imand tegengesprooken wort, deselve worden mede seer swaerlijck metter doot gestraft, gelijck bij onsen tijt is geschiet des Conincx broeders vrouw, die vermaert was met d'naelde wel te connen om gaen; liet den Coninck haer voor zich een rock maken, sij eenigen haet opden Coninck hebbende, naeijde daer eenige toverije in, soo dat wanneer den Coninck den rock aen hadde, noijt conde rusten, den Coninck deselve latende los tornen ende visiteren, vont tselve daerin, waerover hij de voorsz. vrouw liet in een camer setten, waer van de vloer van copere platen gemaect was, ende vuijr daeronder stooken, totdat sij doot was; een van hare vrunden sijnde doen ter tijt een stadthouder van grooten afcomste en ten hove in grooten aensien, schreeff aanden Coninck datmen een vrouw ende te meer gelijck sij was, wel een andere straffe conde opgeleijt hebben, een vrouw meer als een man behoorde te verschoonen; waer over hem den Coninck liet ophalen; naer dat op eenen dagh 120 slagen op d'scheenen gecregen hadde, 't hooft liet afslaen ende alle sijne goederen ende slaven geconfisqueert.
Dese en naervolgende crimen worden aen 't geslacht [292] niet gestraft.
Een vrouw die haer man om hals brenght, wort aan een wegh daar veel volcx passeert, tot de schouders inde aerde gedolven, met een houte saeg daerbij, ende moeten alle, uijtgesondert edelluijden, die daar voorbij passeeren een treck int hooft haalen, tot dat sij doot is; in ofte onder wat stadt sulcx geschiet is, deselve stadt eenige jaren van zijn recht en eijgen gouverneur versteeken, worden van een ander stadts gouverneur ofte slecht edelman geregeert; deselve straffe sijn mede onderworpen wanneer d'gemeene man over haer gouverneur clagen ende ten hooff ongelijck crijgen; een man die zijn vrouw om 't leven brengt ende weet te bewijsen daertoe eenige redenen gehad te hebben, 't sij door overspel ofte andersints, wort daer over niet aengesprooken, ten sij het een slavin is, moet dan deselve haer Meester drie dubbelt betalen; slaven die haer Meester om hals brengen worden met groote tormenten gedoot; een heer magh sijn slaeff om een cleijne reden 't leven benemen.
Moorders worden op d'selve maniere, nadat sij verscheide malen onder d'voeten geslagen sijn, gelijck sij de moort gedaen hebben, gestraft; dootslagers straffense aldus: den overleden wassen zij met asijn, vuijl en stinckent water 't geheele lichaem, 't welck sij den misdadiger door een trechter inde keel gieten, soo lange 't lijff vol is, ende slaen dan met stocken opden buijck tot dat hij barst; ende hoewel opde diverije groote straffe staet, soo wort deselve hier [[22]] veel gepleeght, worden allenxkens onder de voeten geslagen tot dat sij doot sijn; die met een getrouwde vrouw overspel doet of d'selve vervoert, worden beijde tot spot somtijts heel naect ofte een dun enckel broeckje aan, 't aengesicht met calck gesmeert, door yder oor een pijl, met een trommeltje opden rugh gebonden, daer op slaende ende roepende dit sijn overspeelders, door de stadt geleijt en yder met 50 a 60 slagen op d'billen gestraft; die de incomste vanden Coninck off 't landt niet op en brengt worden 2 a 3 mael 's maents voorde scheenen geslagen, tot dat hij 't opbrengt, ofte van cant is; compt hij te overlijden, moeten de vrunden het opbrengen, soodat den Coninck ofte 't land van haer incomste noijt en mist; de gemeene straffe geschiet op d'naecte billen ofte op de kuijten, ende wort bij haer voor geen schande gereekent, door dien om een woort spreekens licht daer toe connen geraaken; de gemene gouverneurs vermogen sonder licentie van haren stadthouder niemand ter doot verwijsen ende crimen 't landt rakende niemand sonder kennisse van den Coninck; 't slaen opde scheenen geschiet aldus, sitten op een stoeltje de beenen bij malcanderen gebonden, daer wort ontrent een hand breet boven d' voeten ende onder de knien 2 streepies gehaelt, alwaer sij tussen beijden worden geslagen, met houtjes een arm lanck achter ront, voor twee vinger breet, ende een Rijxdaalder dick van eijcken off van essen hout gemaect, dog teffens niet meer als 30 slagen; 3 a 4 uijren geleden mogen als dan wel weder met d'Justitie voortgaen, totdat se volbracht is; die zij ten eersten willen doot hebben, die worden met stocken 3 a 4 voeten lanck ende een arm dick dicht onder de knien geslagen; onder de voeten te slaen geschiet aldus; sittende op d' aerde worden de groote thoonen bij malcanderen gebonden ende bij een hout opgehaelt die tussen haer dijen staet; met ronde stocken een arm dicq ende 3 a 4 voeten lanc onder d'ballen van de voeten soo veel slagen als den rechter belieft; op dese maniere peijnigen sij mede alle misdadigers; op d'billen te slaen wort aldus gedaen, strijcken de broecken affende leggen se vlacq op d'aerde neer ofte op een banckje gebonden, de vrouwen om schaemts halven laten een enckelbroeckje aanhouden, dog om wel te treffen, makent selve eerst nat, met stocken van 4 a 5 voeten lanck, boven ront onder een hand breet ende een pinck dick, 100 sulcke slagen teffens wort naest de doot gereekent; slaen ooc met teentjens een duijm ende een vinger dick die voor de kuijten geslagen worden, staen [293] op een banckje de mans ende vrouwen met diergelijcke teentjes 2 a 3 voeten lancq als 't verhaelde slaen geschiet met sulcken geschreeuw van de omstaende rackers dat 't selve somtijts meer schrick als 't slaen aenjaeght; de kinderen worden met cleijne [teentjes] op de kuijten gestraft; daer sijn nog meer andere straffen, dog hier te lange om te verhalen [294].
[[23]] Wat haer godtsdienst [295], tempels, papen ende secten belanght, de gemene man doen voor haer afgoden wel eenige superstitie, maer achten haer overheijt meerder dan d'afgoden; d'grooten ofte edele weten daer gants niet van, om haer afgoden eenige eer te bewijsen, achten haer selven meer dan deselve te wesen; soo wanneer imand 't sij groot ofte cleijn comt te overlijden, wordt bij de papen eenige gebeden ende offerhanden voorden overleden gedaen, alwaer dan haer vrunden ende bekenden mede comen; 't gebeurt somtijts bij aflijffigheijt van een heer ofte geleerde paep, dat hare vrunden ende bekenden wel 30 a 40 mijl comen rijsen, om d'offerhande bij te zijn, tot eer ende gedachtenisse vanden overleden; alle feestdagen comen sommige gemeene burgers ende boeren voor de afgoden haer reverentie doen ende steeken een ruijckent houtje in een potje met vuir dat voorde beelden staet tot teeken van brant offeren, ende nadat haer reverentie weder gedaen hebben, gaen sonder yets meer te doen wech; houden dat voor haren afgodt dienst, seggen die wel doet hier naemaels wel geschieden sal, en die quaet doet, daervoor straffe sal ontfangen; van predicken ofte leeringe is haer onbekent, ofte maelcanderen eenige onderrichtinge in haer gelooff te doen; disputeeren daer noijt over, door dien sij al een gelooff hebben, door 't heele land, ende de afgoden al eene eer bewijsen; des daeghs twee mael offert ende bidt een paep voorde beelden; alle feestdagen met 't geheele cloosters volcq met cloppen op d'beckens, trommels ende andere instrumenten. d'Cloosters ende tempels die seer veel sijn, leggen al int beste geberghte, yder onder zijn stadts jurisdictie bescheijden; daer sijn cloosters daer wel 5 a 600 papen in sijn, ende steden daer wel 3 a 4000 onder bescheijden sijn; woonen al 10, 20 a 30 bij malcanderen in een huijs, somtijts min en meerder.
In yder huijs heeft de outste 't commando.
Indien eenige comen te misdoen, mogen deselve met 20 a 30 slagen opde billen straffen, maer soo de misdaet groot is, leveren hem aanden gouverneur vande stad daer sij onder staen over; papen sijnder geen gebreck, was de leer maer goet, alsoo yder die wil een paep can worden ende weder uijtscheijden als 't hem belieft; de papen sijn bij haer weijnigh geacht ende worden niet meer als lants slaven gereekent door de groote tribuijt die zij opbrengen ende 't wercq dat sij voor 't lant doen moeten; d'opper papen sijn wel in achtinge, dat meest om haer geleertheijt comt, worden onder d'geleerde van 't lant gereekent; dese worden Conincx papen genaemt, voeren een lants zegel ende doen justitie als de gemeene gouverneurs wanneer sij d'cloosters gaen visiteren; rijden te paert, ende worden groote eere bewesen; alle papen mogen niet eten dat leven ontfangen heeft, ofte van comen can; sijn 't hair ende baert cael geschooren; mogen bij geen vrouwen converseeren; diegene die dese geboden overtreet worden met 70 a 80 slagen opde billen gestraft ende uijt 't clooster gebannen; soodrae haer 't hair wort afgeschooren worden se op haer eenen arm gemerct [296], soo dat men altijt can sien dattet een paep is geweest; de gemeene papen moeten haer costen met arbeijden, coophandel ende bedelen bescharen [297]; houden altijt jongens, doen alle neerstigheijt om d'selve wel te leeren lesen en schrijven; als d'selve geschooren zijn, houdense voor haer dienaers; [[24]] al wat sij winnen ofte bescharen is voor hare Meester tot dat hijse vrij geeft; bij overlijden vande papen sijn deselve hare erffgenamen ende moeten rouw over haer dragen, twelc de vrij gegevene mede moeten doen, tot danckbaerheijt dat hij haer gelijck een vader zijn kint opgebracht heeft ende onderwesen; daer is nog een ander soorte die de papen gelijck zijn, soo int dienen der beelden ende eeten der spijse, dese sijn niet geschooren ende mogen trouwen [298]. d'Cloosters ende tempels worden vande grooten ende gemeene man gebout, yder geeft daer toe nae sijn vermogen; de papen doen den arbeijt voor de cost ende weijnigh salaris die haer vande paep, die vande gouverneur vande stadt daer 't clooster ofte tempel onder sorteert over 't bewint gestelt is, gegeven wort; sij seggen mede dat inde oude tijden de spraeck al eens was, ende door 't bouwen van een toorn daer mede sij inden hemel wilden climmen, door de gantsche werelt verandert is; den adel om haer vermaeck met hoeren en ander geselschap te nemen, gaen dickmaels inde cloosters, alsoo d'selve seer plaisierigh int geberghte ende 't geboomte leggen, ende voorde beste huijsen van 't land gerekent worden, soo dat d'selve meer voor bordeelen en brashuijsen als tempels mogen gerekent worden, wel te verstaen d'gemeene Cloosters, alsoo de papen mede seer tot de vochtigheijt genegen sijn [299]; daer plegen bij ons inde Conincx stadt, twee bagijnen cloosters te wesen, een van adele en een van gemeene vrouwen, waren mede 't hair kael afgeschooren, aten ende deden d'beelden gelijcke dienst als de papen, worden vanden Coninck ende grooten onderhouden, zijn over 4 a 5 jaren bij den jegenwoordigen Coninck afgeschaft ende verloff gegeven om te trouwen [300].
Wat haer huijsen ende huijsraet aangaet, onder de grooten sijn veel fatsoenlijcke maer onder den gemene man slechte huijsen, door dien yder na sijn sin niet magh timmeren; niemand vermagh sijn huijs met pannen decken sonder consent vanden gouverneur soo datse meest met korck, riet ofte stroo gedeckt sijn, staen al tsamen met een muijr ofte pagger van malcanderen gescheijden; d'huijsen staen op houte pilaren, d'muijren worden onder van steen gemaeckt ende boven worden houtjes cruijs wijs over malcanderen gebonden van buijten en van binnen met cleij en sant effen gestreeken en van binnen met wit papier geplackt; d'vloeren vande camers zijn onder gelijck een oven, daer sij inde winter dagelijcx onder stooken ende geduijrigh warm [301] zijn, soo datse beter keggels als camers gelijck zijn; d'vloer met geolijt papier beplackt; de huijsen hebben maer een verdiepingh, boven met een cleijne soldering, daer sij eenige cleijnigheden bergen cunnen; de edelluijden hebben voor haer huijsen altijt een besonder huijs daer sij haer vrunden ende bekenden onthaelen ende logieren, nemen daer oocq haer vermaeck ende doen 't gene sij te verrichten hebben, waer voor gemeenelijck een groote plaets, vijver ende thuijn is, versiert met veele bloemen ende andere rarigheden, van boomen en clippen; d'vrouwen woonen inde agterhuijsen alsoo se van niemand mogen gesien worden; de coopluijden ende traije [302] borgers hebben gemeenlijck ter sijden haer huijs een catel [303] om haer dingen te doen en luijden van aansien te onthalen twelc gemeenlijck met tabacq en arrack geschiet; hare vrouwen mogen vrij bij ydereen comen praten ende op gast maelen gaen, dog sitten altijt bijsonder ende [[25]] tegen de mans over; veel huijsraet wort bij haer niet gevonden, als 't gene sij dagelijcx gebruijcken; daer sijn veele tap ende vermaeck huijsen, alwaerse gaen om de hoeren te hooren en sien dansen, singen en op instrumenten spelen; des somers gebruijcken sij de bosschagie ende groene boomen daer toe, om den tijt door te brengen; van herbergen ofte logijs plaetse voorden reijsenden man weten niet, die bijden wegh rijst ende het avont wort, gaet maer binnen de muir van 't een of 't ander huijs sitten (als het geen edelman is), ende geeft soo veel rijs als hij eten wil, die den hospus terstont laet kooken ende met toespijs opschaffen moet; in veel dorpen gaet het met beurte bij d'huijsen om, sonder daer yets tegen te seggen [304]; opden grooten wegh nade Conincx stadt leggen post ende pleijster huijsen, soo voor de groote als gemeene man om te vernachten; d'edelluijden ende die vant land reijsen, die d'andere wegen passeeren worden bij d'opper-hooffden vande buerte daerse vernachten de cost ende slaep plaets bestelt.
Wat haer trouwen belangt sij en mogen met haer vrunden tot int vierde lit niet trouwen en [zij] vrijen ooc niet, worden bij haer ouders ofte vrunden als sij 8, 10 a 12 ofte meer jaren out sijn aan malcanderen gegeven; de meijsjens comen meest d'ouders vanden jongman thuijs, tensij haer ouders geen soonen hebben, blijvende daer soo lange woonen, soo lange sij haer selven connen behelpen; den bruijdegom moet als hij bijde bruijt gaet eerst de stadt rondom rijden met eenige van sijn vrunden; soo de bruijt den bruijdegom thuijs comt, wort van haer ouders ende vrunden daer gebrocht, de vrunden houden dan de bruijloft met malcanderen sonder eenige sermonien meer; een man mach sijn vrouw al had hij daer verscheijde kinderen bij wegh jagen ende een ander nemen, maer de vrouw geen ander man, tensij sij bij den rechter daer van is geset; een man mach soo veel wijven houden als hij onderhouden ende den cost geven can ende in de hoerehuijsen gaen als 't hem belieft, sonder daer over aengesproocken te worden; hebben een wijff altijt in huijs dat de naeste is, ende 't huijs op hout, de andere woonen buijten in bijsondere huijsen; den adel ofte grooten hebben gemeenlijck 2 a 3 wijven binnen 't huijs, dog is altijt een als gouvernante over de huijshoudingh; ider woont gemeenlijck appart ende gaet bij degeen die 't hem belieft; dese natie achten haer vrouwen niet meer als slavinnen ende om een cleijne misdaet verstooten deselve; soo d'man d'kinderen niet wil houden, moet d'vrouw se altemael nae haer nemen, waerover dit lant soo vol menschen is.
D'edele ende vrijluijden voeden hare kinderen wel op, bestellen dselve onder opsicht van Meesters om int lesen ende schrijven wel onderwesen te worden, daertoe dese natie seer genegen is, ende dat met sachticheijt ende goede maniere, haer altijt voorhoudende d'geleertheijt van voorgaende mannen ende dengene die daardoor tot grooten staet gecomen zijn; sitten meest dach en nacht en lesen; 't is te verwonderen dat sulcke jonge maets hare schriften soo connen [[26]] uijtleggen daerin meest haer geleertheijt bestaet; in alle steden is een huijs, daer alle jaren voor de overicheijt ende dengenen die om de regeringe [305] om hals ofte van cant geraect sijn, geoffert wort [306]; in dit huijs oeffent den adel haer int lesen en wort altijt van haer bewaert; daer wort alle jaer in yder provintie in 2 a 3 steden bijeencomste [307] gehouden ende bij d'stadthouder yder in sijn provintie gecommitteerde gesonden soowel inde militie als politie om haer 't examineren; die in zijn studie voltrocken is, wort den stadthouder bekent gemaect ende nader voor hem g'examineert, soo hij denselven bequaem vint om eenige regeringe waer te nemen, schrijft 't selve aan 't hoff, daer jaerlijcx vant geheele lant een bij een comste gehouden wort, om nader door des Conincx gecommitteerden g'examineert te worden; op dese vergaderinge comen alle d'grootste van 't landt soo wel die in eenige bedieninge geweest ende tegenwoordig sijn, alsoo d'eene inde politie ende d'ander inde militie is gepromoveert, om in beijde hare promotie te crijgen, om daer sij geordonneert worden bequaem te sijn; den brief van promotie crijgen zij van den Coninck; dit promoveeren maeckt meenigh jong edelman tot een out bedelaer, door dien sij haer middelen die somtijts weijnigh sijn daer mede vernielen, door d'groote oncosten, schenckagien ende gastmalen die sij moeten doen, de ouders voor haer kinderen geven ende haer leven eijndigen sonder in eenige bedieninge te geraken; 't is haer wel als 't maer de naem hebben datse gepromoveert sijn.
D'ouders houden veel van hare kinderen gelijck mede de kinderen van hare ouders doen, om dat wanneer d'ouders eenige misdaet begaen hebben ende 't selve ontlopen, moeten de kinderen daer voor instaen, gelijck mede d'ouders voorde kinderen moeten doen; de slaven ofte diergelijcke nemen weijnigh reguart op hare kinderen, door dien deselve soodrae eenigen arbeijt connen doen de Meesters naer haer nemen; alle kinders moeten over haer vader, overleden sijnde, drie, ende over d'moeder twee jaren rouw dragen, eeten niet anders dan d'papen, mogen geen bediening waernemen.
Imand 't sij groot ofte cleijn in bedieninge sijnde ende een van sijn ouders comt te sterven, moet terstont daer uijt gaen; mogen bij geen vrouwen slapen en indien sij in die tijt kinderen comen te procureeren worden d'selve voor hoere kinderen geacht; vermogen niet te kijven noch te vechten of droncken drincken; dragen dan lange rocken van hennip linden gemaect, onder sonder soom; sonder nettjes op; om 't lijf een gorlos [308] van hennip gedraeijt, als een cabeltouw, wel een mans arm dicq, ende diergelijcke touw wat dunder om 't hooft met bamboese hoetjes op, een dicke stock ofte bamboes inde handt waeraen sij kennen off d'vader off moeder doot is, alsoo d'bamboes d'vader ende d'stock d'moeder beduijt; wassen of [[27]] reijnigen haer selden, soo datse eer molicken [309] als mensen gelijcken; als daar ymand comt te sterven loopen d'vrunden als dolle menschen langs de straten, huijlen en krijten, het hair uijt het hooft te plucken; sij dragen altijt sorge dat haer dooden wel begraven worden, aen bergen bij de waerseggers haer aengewesen ende daer geen water bij en comt, in dubbelde kisten ider 2 a 3 duijm dick ende van binnen vol nieuwe clederen en andere goederen, elc na zijn vermogen, gestopt; sij begraven de dooden gemeenlijck int voor ende naejaer, als d'rijs van 't velt is; soose inde somer comen te sterven, worden in huijskens van stroo gemaect die op staken staen, geleijt, ende worden als sijse begraven willen, dan weder 't huijs gehaelt ende inde kisten met haer clederen ende goet, als boven geseijt is, geleijt; dragen den dooden 's morgens met den dach wech, nadat sij des snachts te vooren wel vrolijck zijn geweest; de dragers doen niet dan dansen ende singen, de vrunden volgen 't lijck al huijllende ende krijtende; den derden dagh gaen de vrunden ende bekenden weder voor 't graft offeren ende hebben dan weder een vrolijcken dach; de graven sijn gemeenlijck 4, 5 a 6 voeten met aerde opgehooght seer fraeij ende net gemaect maer voor d'groote heeren haer graven staen veel steenen ende beelden van steen gehouwen, opde steenen staet gehouwen haer naem, afcomste ende wat sij voor bedieninge gehadt hebben; allen 15en vande 8e maent, alsoo sij na de maen reekenen omde drie jaer 13 maenden hebben vant jaer, wort tgras vande graven gesneden ende nieuwe rijs geoffert [310], dit is de grootste feestdagh naest 't nieuwe jaer die sij hebben; daer sijn waerseggers ofte toveresse, dog en connen niemand leet doen, die haer seggen of de dooden gerust of ongerust gestorven en op een goede plaetse begraven zijn, waer naer sij haer reguleren, 't gebeurt wel, datse wel 2 a 3 mael verleijt worden.
Nae dat sij haer ouders wel hebben begraven ende alles gedaen 't gene haer toestaet te doen, soo daer dan wat overschiet, soo blijft den outsten soon int huijs ende wat daer toe behoort, besitten; de landen en vordere goederen worden onder de soonen gedeelt, hebben noijt hooren seggen dat de dochteren (soo daer soonen sijn) eenig part int goet hebben, alsoo de vrouwen niet dan haer clederen ende 't geen tot haer lijf behoort ten houwelijck brengen; soo wanneer d'ouders 80 jaren out geworden sijn, moeten aande soonen afstant van haer goederen doen, achten d'selve dan onbequaem om yets te regeeren, dog houden haer altijt in groote achtinge; den outsten soon als vooren int besit gegaen sijnde, laet op 'teijgen erff een besonder huijs timmeren van [311] d'ouders, om daer in te woonen ende worden van de zoons onderhouden.
Wat d'trouwigheijt en ontrouwigheijt als mede d'couragie deser [[28]] natie belangt, sijn seer genegen tot diverije, liegen en bedriegen, men moet d'selve niet te veel betrouwen, achtent voor een romeijn stuck als sij imand te cort gedaen hebben, en wort bij haer voor geen schande gereekent; daerom hebben voor een gebruijck soo imant in een coopmanschap bedroogen is, mag daer weder uijt scheijden, van paerden en coebeesten, al wast over 3 a 4 maenden, van landen ende vaste goederen niet langer tot dat transport gedaen is; sijn goetaerdigh ende seer goet van gelooff, wij conde haer alles wijs maken wat wij wilde, ende d'vreemde luijden toegedaen, voornamentlijck d'papen; hebben een vrouwenhart gelijck ons van gelooffwaerdige luijden vertelt is, dat over ettelijcke jaren wanneer door den Jappander haren Coninck wiert vermoort, steden en dorpen verbrant ende gedestrueert; den Hollander Jan Jansz. verhaelde ons dat bij sijn tijt wanneer den Tarter over 't ijs quam ende 't land in nam, datter meer inde bossen gevonden worden die haer selven opgehangen hadden, dan van haer vijand doot geslagen waren, alsoo 't selve voor geen schande gereekent wort ende beclagen soodanige persoonen, seggen sulcx uijt noot gedaen te hebben; 't is mede wel geschiet datter eenige hollantse, engelse ofte portugeese schepen, die na Japan gaende op de cust van Coree vervallen zijn, deselve met haer oorloghs joncken trachten te nemen, altijt met vuijle broecken onverrichter saecke sijn 'thuijs gecomen; mogen geen bloet sien, soodra alser eenige onder de voet vallen, stellent op een loopen; sijn seer afkeerigh van siecken ende voornamentlijck die smettelijck zijn, worden terstont uijt hare huijsen buijten de stadt ofte dorp daer sij woonen int velt in een cleijn huijsken van stroo daer toe gemaect gebracht, alwaer niemand bij haer comt ofte met haer spreeckt, dan diegene die op haer passen; dengene die daer voorbijgaet, sullen d'siecken aenspouwen; die geen vrunden hebben om haer hantreijckinge te doen, sullense liever laten vergaen, dan naer haer comen kijcken; de huijsen ofte dorpen daer eenige sieckte is, worden terstont met vuire staaken afgepaggert, ende [het] dack vande huijsen daer d'sieckte is vol do tacken geleijt tot een teeken vanden onbekende.
Wat voor handelinge daer gedreven wort, soo van vreemde natie als onder malcanderen, daer comt niemand om te handelen dan d'Japanders van 't eijland 't Suissina die aende Z.O. zijde inde stadt Pousan een logie hebben, die de heer van 't selve eijland toecomt, brengen daer peper, sappanhout [312], alluijn, buffels hoorns, harte en rochevellen, met meer andere waren, die bij ons ende Chineesen in Japan gebrocht worden, waer voor sij andere goederen ruijlen, die daer vallen en in Japan getrocken sijn; sij hebben eenige handeling [[29]] op Packin ende d'noorder quartieren van China, moetent al met paerden [313] over lant doen waerop groote oncosten vallen, daerom niet dan bij groote coopluijden gedreven wort; die van des Conincx stad op Packin reijsen ende weder comen, moeten op 't spoedigste drie maenden onderwegen zijn; de handeling onder malcanderen geschiet meest met stucke linde [314], elcq nae sijn waerdij, d'groote heeren ende coopluijden handelen wel met silver, maer de boeren en slechte luijden, met rijs en andere granen.
Dit lant voor dat den Tarter hem meester daer van maeckte was vol weelde en dartelheijt, deden niet dan eeten, drincken en alle dartelheijt aen te rechten, maer wort nu vanden Japander ende Tarter soo besnoeijt, dat bij quade jaren genoch te doen hebben den wagen recht te houden, door de sware tribuijten die sij moeten opbrengen, voornamentlijck aenden Tarter die gemeenlijck driemael sjaers comt om tselve te halen [315]; sij en weten niet meer dan van 12 landen ofte coninckrijcken waer van, nae haer seggen, China den keijser is, ende d'andere in vorige tijden aan hem tribuijt mosten opbrengen; dat nu ider sijn eijgen meester is, door dien den Tarter China besit ende de andere niet onder haer can brengen; den Tarter noemen sij Tieckese ende Oranckaij; ons lant noemen sij Nampancoeck [316], dat is gelijck Portugael bijde Japanders genaemt wort, van ons ofte Hollant en weten sij niet; die naem van Nampancoeck hebben sij van de Japanders; dese naem is meest onder haer bekent van wegen den toebacq, alsoo over 50 a 60 jaren, daervan niet en wisten; het drincken ende planten is haer vande Japanders geleert, ende het saet daervan eerst, soo de Japanders haer seijde, uijt Nampancoeck gecomen was, daerom nog veel bij haer Nampancoij genaemt wort, die daer nu soo sterck gedroncken wort, dat kinderen van 4 a 5 jaren 'tgebruijcken, ende nu ter tijt soo wel onder de mans als vrouwen, weijnigh gevonden worden diese niet en drincken; doen den tabacq daer eerst gebrocht wiert gaven voor yder pijp een maes silver ofte de waerdij daervan;
Nampancoeck is bij haer voor een vande beste landen vermaert; haer oude schriften vermelden datter 84000 landen sijn, dog wordt bij haer maer voor een fabel geacht, seggen datter de eijlanden, clippen ende rutsen daeronder gereekent moeten sijn, dat de son in een etmael niet en can bescheijnen soo veel landen; wanneer wij haer eenige landen noemden, staken de spot met ons ende seijden dat het namen van steden en dorpen waren, doordien haer caerten niet vorder als Siam strecken.
Dit lant can sijn selven voeden, dat tot menschen nootdruft van nooden is, heeft overvloet van rijs en andere granen, cattoene en hennipe lijwaten; daer sijn mede veel zijwormen, dog en weten de zij niet wel te bereijden, om daervan eenige goede stoffe te maken; als mede silver [317], ijser, loot, tijgersvellen, wortel nise ende meer andere goederen; sij konnen haer selven met d'medecijn die daer vallen mede behelpen, maer wort onder de gemene man weijnigh gebruijct, alsoo d'doctoors bij de grooten in dienst sijn ende d'gemeene man tegen [[30]] d'oncosten niet wel mogen.
Is van nature een seer gesont lant; de gemene man gebruijct de blinde ende waerseggers voor doctoors, wiens raet zij doen en volgen, 't sij met offeren op 't geberghte, aen rivieren, clippen en rutsen, ofte in afgoden huijsen den duijvel om raet te vragen; dit laetste wort nu soo niet meer gebruijct, alsoo den Coninck int jaer 1662 deselve altemael heeft laten afbreeken ende vernielen.
De maten, ellen ende gewichten, soo veel 't lant ende de coopluijden aangaet, sijn door 't geheele land eguael [318], maer onder de gemene man en slechte schachers wort met deselve veel valsheijt gepleegt, den uijtgever gemeenelijck te licht ende te cleijn, den ontfanger te swaer, en te groot bevonden, ende hoewel dat daer bij veele gouverneurs goede opsicht op wort genomen, kennen 't selve egter niet afbrengen, doordien yder sijn eijgen maet ende gewicht gebruijct; eenige munte is bij haer onbekent, dan kassies, die alleen op de grensen van China gangbaer sijn; 't silver geven sij bij 't gewichte uijt, sijn groote en cleijne stucken, gelijck het schuijt silver in Japan.
Het vee ende 't gevogelte datter is, sijn dese: paerden, koebeesten; stieren, die daer weijnig gesneden worden, sijnder met meenighte; d'lantman gebruijcken d'koebeesten en stieren om 't landt te ploegen, den reijsende ende coopman de paerden om haer goet te voeren; tijgers sijnder mede veel, waer van de vellen nae China en Japan gevoert worden; beere, harten, wilde en tamme verckens, honden, vossen, katten ende meer ander gedierte, veel slangen ende fenijnigh gedierte, swanen, gansen, entvogels, hoenders, oijevaers, reijgers, kraenvogels, arenden, valcken, achsters, craeijen, koeckoecken, duijven, snippen, fesanten, leeuwercken, vincken, lijsters, kievitten en kuijcken dieven, met meer ander gevogelte, dog alles in overvloet.
Sooveel haer spraeck, schrijven [319] en reekenen belanght, haer spraeck is alle andere spraaken different.
Is seer moeijelijck om te leeren, doordien sij een dingh op verscheijde maniere noemen; spreeken seer prompt ende langhsaem, voornamenlijck onder d'grooten ende geleerde; schrijven op driederlij maniere, 't eerste ofte principaelste is gelijck dat vande Chineese ende Japanders, op dese wijse worden alle hare boecken gedruct, ende gesz, 't land ende de overheijt rakende, gesz tweede, Is [320] seer radt, gelijck 't loopent int vaderlant; wort veel bij d'grooten ende d'gouverneurs gebruijct om vonnisse in, ende apostille op recquesten te stellen, mitsgaders brieven aan malcandere te schrijven, alsoo d'gemeene man niet wel lesen can; het derde ofte slechtste wort vande vrouwen ende gemeene man geschreven.
Is seer licht voor haer te leeren, doch connen daardoor alle dingen ende noijt gehoorde namen seer licht ende beter als met 't voorgaende schrijven [321]; dit geschiet alles met penseelen, seer vaerdigh [[31]] en rat.
Sij hebben veel geschreven en gedructe boucken van oude tijden, daer op zij zulcken reguart nemen dat des Conincx broeder ofte prins des lants altijt 't opsicht daer over heeft; d'copije ende druckplaetsen [322] worden in veele steden ende vastigheden bewaert, om bij ongeluck van brant ofte andersints daer van niet geheel ontbloot te sijn; haer almenachen ende diergelijcke boecken worden in China gemaect, alsoo sij de kennisse niet en hebben om sulcx te doen [323]; sij drucken met houte platen, elcke sij vant papier is een bijsondere plaet; sij reekenen met lange houtjes gelijckmen met de rekenpen[ningen] int vaderlant doet; weten van geen coopmans bouckhouden, als sij yets copen teijckenen d'inkoop op en dan weder hoe veel sij daer van maken, treckent tegen malcanderen af en sien watter overschiet off te cort comt.
Wanneer den Coninck uijtgaet, wort van al den adel (in swarte zijderocken gecleet, hebben op haer bor[s]ten ende op den rugh een wapen ofte een ander geborduert figuer, met een grooten breeden riem an) gevolght; de ruijters ende soldaten die rantsoen genieten, trecken voor uijt, yder op 't fraeijste toegemaect, met veel vlaggen ende gespel op alderhande instrumenten, agter d'selve comt de guarde ofte lijff schutten vanden Coninck bestaende uijt d'principaelste borgers vande stadt, alwaer den Coninck tusschen sittende in een fraeij gemaect vergult huijsje gedragen wort ende dat soo stil dat men pas 't gedruijs vande menschen en paerden hooren can; even voorden Coninck rijt een secretaris of ander dienaer van sijn majesteijt met een beslooten cassje voor dengene die eenige versoeck aanden Coninck te doen hebben, 't sij dat haer van haer overheijt ofte imand anders ongelijck gedaen is, geen uijtspraeck van eenige rechters kennen crijgen, dat haer ouders ofte vrunden 't onrecht gestraft sijn ende andere apellen meer, welcke recqueste bijde luijden aen bamboesen gebonden worden ende bij haer agter een muer ofte pagger leggende worden opgesteeken ende bijde daer oppassende persoonen afgehaelt, den voornoemden secretaris ofte andere overgelevert, bij hem aanden Coninck tsijner thuijscomste, 't gemelte kassje overgelevert, om bij sijn Maijesteijt daer op voor 't laetst gedisponeert te worden, 'twelcq voorde uijtterste uijtspraeck gehouden wort, ende terstont sonder tegenseggen van imand ter executie gestelt; alle straten daer den Coninck passeert, worden aen wedersijde afgeslooten, niemand vermach eenige deur ofte venster open te doen ofte te laten, veel minder over eenige muer ofte pagger sien, soo wanneer den Coninck voorbij den adel ofte soldaten passeert, moeten met den rugh naer hem toestaen, sonder omkijcken ofte hoesten, waerom meest al de soldaten, met een houtie inde mont gelijck 't gebit van een paert loopen [324].
Soo wanneer den Tartarsen gesant comt moet den Coninck in persoon met alle d'groote heeren buijten de stadt hem [[32]] in halen en reverentie doen, hem convoijeerende tot in sijn logiement, wort meerder eere int inhalen ende uijtrijden dan den Coninck aangedaen, heeft alle gespel op instrumenten, springers ende buijtelaers voor hem loopen ende ijder sijn kunst al gaende doet; daer worden mede veel anticquiteijten die bij haer gemaeckt ofte versonnen connen werden vooruijt gedragen.
Geduijrende sijn aenwesen in des Conincx stadt, is van sijn logement tot des Conincx hoff de straten met soldaten beset, ontrent 10 a 12 vadem van malcanderen 2 a 3 man die niet en doen dan briefkens die uijt het logement des Tarters comen malcanderen toe mannen, opdat den Coninck mag weten hoe 't met den gesant van stont tot stont gelegen is, in somma soucken maer alle middelen om hem te eeren ende wel te onthalen, ten respecte van sijn heer ende dat bij den gesant over haer geen dachten gedaen wort [325].
[1662. [[Blijkbaar eene verschrijving voor: 1663.]] ] Int begin van 't jaer den duijren tijt, nu al drie jaren geduijrt hebbende, veel menschen daar door verslonden, den gemeenen man geen incomste conde opbrengen gelijck vooren hebben verhaelt, dog d' eene stadt meer als d'ander eenig gewas heeft, voornamentlijck de steden die in lage landen ofte bij rivieren ende morassen leggen, connen altijt nog eenige rijs winnen, sonder dat soude 't geheele land ten naesten bij uijtgestorven hebben; onse gouverneur die ons geen rantsoen meer conde geven, schreeff sulcx aenden stadthouder die ons sonder kennisse vanden Coninck door dien ons rantsoen uijt des Conincx eijgen incomste wiert gegeven, in geen ander stadt conde setten.
Int laetste van Februarij bequam den gouverneur ordre om ons in drie andere steden te verdeelen, te weten in Saijsingh [326] 12: Sunischien [327] 5: Namman [328] 5 man, sijnde doen nog 22 sterck; over dit verdeelen waren wij ten hooghsten bedroeft, door aldaer van huijsen, huijsraet ende thuijntjes op die lants wijse redelijck versien waren, 't selve met groote moeijten gecregen ende nu verlaten mosten, in een nieuwe stadt comende om d'duijre tijt daer niet licht weder aen te comen soude sijn, dog is dese droeffheijt voorder terecht gecomen [329] tot groote blijschap verandert.
Int begin van Maert na dat afscheijt vanden gouverneur genomen ende sijn E: voor sijn goet tractement ende vruntschap van hem genooten bedanct hadden, is yder naer sijn stadt vertrocken; tot de siecken en ons weijnigh goetjen gaff den gouverneur paerden om te voeren, dog d'gesonden moesten te voet afleggen; die van Sunischien ende Naijsingh reijsden eenen wegh, den eersten avont quamen in een stadt alwaer vernachten, des anderen nachts vernachten wederom in een stadt, den vierden dagh quamen in de stadt Sunischien, daer wij des ander daechs wederom van daen vertrocken, latende daer 5 man die aldaer bescheijden waren te blijven; des nachts mosten in [[33]] een lantspackhuijs vernachten; des morgens met den dagh stonden op en quamen ontrent 9 uiren in Sijsingh, wierden bijden ons daer brengende gouverneurs dienaer aenden gouverneur off admirael vande provintie Thiellado die daer resideert overgelevert, die ons terstont van een huijs met weijnigh huijsraet versagh, ende liet ons rantsoen als vooren gehad hadden geven; dit scheen een goet sachtsinnig man te wesen, is twee dagen naer onse comste vertrocken; drie dagen nae sijn vertrecq quamer een nieuwen gouverneur inde plaets, twelcq een straff voor ons was; liet ons alle dagen somers inde heete son ende swinters inden regen, hagel en sneeuw vanden morgen tot den avont voor hem staen ende dagelijcx bij moeij weder niet dan pijlen halen, door dien d'sulcke niet en doen als haer dienaers ende ondersaten, int schieten met pijl en boogh dagelijcx te oeffenen, om dat yder de beste schieter soude hebben; ende leijde ons meer andere arbeijt te last, waervoor den Almogende hem betalinge van Christenen menschen te plagen heeft gegeven, gelijck wij hier nae sullen verhalen; wij suckkelden met malcanderen daer soo al deur, met groote droeffheijt, de winter nu op handen comende, door d'quade jaren niet meer hadden als wij gingen ende stonden, dat onse maets inde twee andere steden nu gelegentheijt hadden haer weder door 't goet gewas, een weijnig inde cleeren te steeken, twelcq wij den gouverneur alles voorhielden, dat de helft 3 dagen soude oppassen en d'ander helft die dagen om wat te bescharen soude uijtgaen ende alsoo bij beurte daer in soude continueeren, waer mede wij ons mosten te vreden stellen, dog brochten naderhand doordien van andere grooten seer beclaeght worden, soo veel te weegh, ons met oogluijcking toestont dat bij beurte voor 15 a 30 dagen moghten uijtgaen, ende [wat] beschaerden eguael met malcanderen deijlden, waer in wij tot vertrecq vande selve gouverneur continueerden bleven, twelcq geschiede [1664.] tot int begin van 't jaer 1664, dat sijn tijt geexpireert was, bijden Coninck tot veltoverste ofte tweede vande selve provintie gestelt wiert, ende cregen doen weder eenen nieuwen gouverneur, die ons terstont van alle last ontsloegh ende belaste dat wij niet meer doen soude, als ons volcq inde andere steden deden, van tweemael smaents te monsteren, bij beurte op ons huijs te passen ende uijtgaende hem om verloff vragen, ofte ten secretarij bekent te maken om indient den noot vereijste te weten waer sij ons soucken soude.
Wij danckten den goeden Godt, dat van soo een vreet mensch verlost waren ende soo een goet man weder inde plaets gecregen hadden, door dien den nieuwen ons niet dan alles goets dede, ende groote vruntschap bewees, [[34]] liet ons meijnighmael roepen ende gaf ons eeten en drincken, beclagende ons altijt; zeijde dickmaels waerom wij nu aande zeecant woonde, niet na Japan sochten te gaen, daer op altijt tot antwoord gaven, dat den Coninck ons niet wilden licentieren, dat wij den wegh niet en wisten en ooc geen vaertuijgh hadden, om wech te loopen; gaf ons daer op tot antwoort, offer aende zeecant geen vaertuijgen genoch en waren [330], waer op wij zijn E: opdiende, dat ons die niet toebehoorde; indien ons misluckte, dat ons den Coninck niet alleen om ons weghloopen, maer mede omdat wij een ander mans vaertuijg genomen hadden, soude straffen; dit seijde wij om geen agterdocht bij haer soude sijn, waer zijn E: (soo dickmaels sulcx zeijde) altijt seer lachte; wij nu eenige kans siende, deden alle devoir om een vaertuijg te becomen, dog costen noijt een becomen daer te crijgen, door dien den coop altijt van eenige wangunstige menschen wiert omgestooten; den vertrocken gouverneur had omtrent ses maenden in sijn bedieninge geweest, worde door last des Conincx opgehaelt om sijn straffe regeeringe, verschoonde edele nog onedel, lietse om een geringe sake soo slaen daer van sij aan haer doot quamen, wiert daer over bij den Coninck met 90 slagen opde scheenen gestraft ende voor sijn leven wegh gebannen.
Int laetste van 't jaer sagen eerst een ende daernae twee sterren met staerten, d'eerste int Z.O. die wel twee maenden gesien worde, de ander int Z: Weste, met de staerten na malcanderen toe haer verthoonende [331], twelcq sulcken verslagentheijt aen 't hoff veroorsaeckten dat den Coninck alle zeehavens en oorloghs joncken wel liet versorgen, als mede alle vastigheden van victualie en ammonitie versien, de ruijters en soldaten daghelijcx oeffenen [332], niet anders denckende, dan dat haer d'een of d'ander opden hals comen soude [333], verboot mede bij avont geen licht 't sij inde huijsen ofte op 't land aande zeecant leggende te branden; den gemeenen man maeckten haer goetjen meest op, behielden meest soo veel om tot aenstaende rijs snijden te mogen leven, te meer door dien eer dat den Tarter het land innam, diergelijcke teekens aen den hemel hadden gesien [334], gelijck mede doen den Japander met haer in oorlogh quam, ende daer nog bangh voor waren; d'grooten ende cleijne vraeghden ons gestadigh waer dat wij quamen, wat men seijde in ons land, als sulcx gesien worde, seijde daer op dat sulcx bij ons een teeken tot straffe vanden hemel gehouden wiert ende gemeenelijck wel oorlogh, dieren tijt en quade siecte beduijde twelcke sij met ons affi[r]meerden.
[335]
[[35]] [1665.] Dit jaer suckelde daar soo al door; deden ons best om aen een vaertuijgh te comen, maer wiert altijt wederom gestooten; hadden een cleijn vaertuijgh daer mede wij onse toespijs beschaerde ende aende eijlanden voeren om de gelegentheijt te ontdecken of den Almogenden 't eeniger tijt nog eenige uijtcomste wilde verleenen; onse maets inde twee andere steden die door 't comen ende gaen van hare gouverneurs het somtijts soet ende suer hadden door dien de gouverneurs gelijck ons, gunstige en nijdighe waren, dog mosten met malcanderen al voor suijcker opeeten, denckende dat wij arme gevangens in een vreemt heijdens lant waren ende danckten Godt dat sij ons int leven lieten ende sooveel gaven dat wij van honger niet souden sterven.
[1666.] Int begin van 't jaer raeckten wij onsen goeden vrunt weder quijt, door dien sijn tijt g'expireert ende vanden Coninck met een grooter bedieningh begifticht was; hadde ons in sijn twee jaren veel vruntschap bewesen, was vande borgers ende boeren om sijn goetheijt seer bemint, vanden Coninck ende grooten om sijn goede regeringe ende kennisse die hij hadde; de stadts ende lant huijsen seer laten verbeeteren ende goede ordre op d'zee lant [336] en oorloghsjoncken gehouden in sijn tijt, twelcq te hove soo hoogh wiert genomen dat den Coninck hem met soodanige offitie begiftichden; drie dagen nae sijn vertrecq, alsoo d'zee cant niet lang sonder opperhooft, den ouden voorde comste vande nieuwe ontrent de stadt, daer niet uijt mag gaen, sij oocq een goeden dagh bij d'waerseggers haer aanwijsende [337], waernemen om in een stadt ofte bedieninge te mogen comen, quam den nieuwen gouverneur die ons d'selve lesse wilden leezen, die ons den voorverhaelden gebannen gouverneur geleert hadde, maer sijn rijck en duerde niet langh; wilde hebben dat wij alle dagen padie souden stampen, waerop wij antwoorden dat ons zulcx ofte diergelijcke vanden voorgaenden gouverneur niet en was te last geleijt, dat wij van 't rantsoen even costen eeten ende genoch te doen hadden om met bedelen onse clederen ende andere nootwendigheden te crijgen, dat ons den Coninck daer niet gesonden hadden om te arbeijden, datse ons geen rantsoen souden geven, maer vrij laten loopen soude, ende dan sien mochten om ons cost ende clederen te bescharen, of in Japan als anders bij onse natie te comen ende diergelijcke redenen meer, waerop ons geen antwoort gaf, belasten dat wij souden wegh gaen, ende daernae wel ordre stellen souden, waernae wij ons souden hebben te reguleren, maer 't was metter haest anders met hem verkeert, alsoo cort daer aan de joncken souden drillen, door onaghsaemheijt vanden constapel den brant inde kruijtkist [338] raeckte, 'twelcq 't voorste van 't jonck, door dien de kist altijt voorde mast staet, meest wech nam ende vijff man aen haer doot raeckte, welcq ongeluck hij meijnde te [[36]] verbergen ende den stadthouder niet bekent te maecken, maer viel anders uijt door dien d'verspieders die der altijt ontrent sijn, ende vanden Coninck het geheele lant door gesonden, het den stadthouder haest geopenbaert hebben, die 't selve terstont aan 't hoff schreef, den gouverneur uijt last des Conincx opgehaelt, met 90 slagen voorde scheenen gestraft ende voor al sijn leven wegh gebannen wiert, meest omdat hij sulcx had willen verswijgen en het ongeluck op hem te nemen sonder sijn overigheijt kennisse daervan te willen doen.
In Julij quammer weder een ander gouverneur, die tselve als d' voorgaende ons wilde te last leggen, begeerden dat wij yder 100 vadem touw van stroo des daeghs souden draeijen, dat voor ons onmogelijck was te doen, twelcq wij hem seijde ende als d'voorgaende gouverneur gedaen hadde, onse gelegentheijt hem voorsloegen, dog en was in geenderhande maniere te wederspreeken, maer seijde dat hij ons dan, indien wij sulcx niet conde doen aen een ander arbeijt soude setten; indien hij niet inpotent geworden hadde, sijn voortganck soude genomen hebben; wij nu siende, datter niet dan een slavernije voor ons te verwachten stont, indien hij ons aenden arbeijt setten ende bij sijn naevolgers voorseeker wij daerin souden blijven continueeren, alsoo tgeen bij een gouverneur ingevoert wort niet licht bij sijn vervanger sal afgeschaft worden, gelijck ons inde Peingse stadt van 't arbeijden ende uijtplucken van 't gras nog wel indachtigh was, ende soude 't met 't oppassen ende pijllen halen mede sijn voortganck genomen hebben, ten ware wij soo een uijtnemende goet gouverneur gecregen hadde, ende in sijn tijt met bedelen ons best hadden gedaen, om soo veel te bescharen, om een vaertuijgh 2 a 3 dubbelt te connen betaelen, alsoo anders voor ons daeraen niet licht te comen soude geweest sijn; sochten dan alle middelen ter werelt om aen een vaertuijg te comen, willende liever onse cans eens wagen dan altijt met sorge, droeffheijt en in slavernije bij dese heijdense natie te leven, daer ons dagelijcx van een parthije wangunstige menschen alle verdriet wiert aengedaen; vonden ten laetsten goet, om door een Coreijer sijnde onsen buerman ende goede bekende die dagelijcx in ons huijs quam ende dickmaels met cost ende dranck van ons gevoet wiert, d'selve 't een en 't ander inde mouw te steeken, een vaertuijg te laten coopen onder schijn van met 't selve op d'eijlanden wol te gaen bescharen, hem voorder beloovende, wanneer wij van 't wol bedelen quamen, om d'selve daer door meer t'animeeren tot het coopen van een vaertuijgh, nog beter te beloonen; die terstont daer nae [[37]] vernam ende van een visser een vaertuijg cocht; wij hem d'betalinge ter handt stelden ende 't vaertuijgh ons overleverende, den vercoper sulcx vernemende dat voor ons was, scheijden uijt den coop door dien van andere daertoe opgemaect wiert, seggende dat wij daer mede wilde wegh loopcn ende hij dan een doot man soude sijn, gelijck voorseker waer sal wesen [339], dog stelden hem egter tevrede, ende betaelden hem wel twee mael de waerdij.
Dese meer siende op 't gelt als op 't ongemack dat te verwachten stont ende wij op d'cans die nu hadden, lietent beijde soo deur gaen; terstont versagen 't vaertuijgh van seijl, ancker en touwen, riemen en alle 't gene van nooden hadden, om met d'eerste quartier maens, alsoo 't dan daer d'beste weer is ende 't inde wijffel maent [340] was, onse hielen te lichten, biddende dat den Almogende onsen Lijtsman wilde sijn; twee van onse maets te weten den onderbarbier Matheus Ibocken ende Cornelis Dircksz. die bijgevalle uijt de stadt Sunichien ons waren comen besoecken, gelijck wij malcanderen dickmaels deden, die wij 't selve voorhielden ende met ons wel haest overeenquamen ende mede instapte, eenen Jan Pieterse mede in deselve stadt woonachtig, was in de navigatie ervaren, gingh een van ons volcq hem waerschouwen dat alles claer ende gereet was; inde stadt comende bevont denselven bij ons ander volcq inde stadt Namman gegaen was, nog 15 mijl verder gelegen; die hem terstont daer van daen haelden ende in vier dagen al weder met hem bij ons was, hebbende in die tijt soo heen als weder ontrent 50 mijl gegaen; leijdent doen met malcanderen ter degen over ende maeckten den 4en September alles claer, versagen ons van branthout om met d'onderganck vande maen ende een voor eb [341] het ancker te lichten, ende in de name Godes door te gaen, alsoo daer al eenige mompelingh onder de bueren was; omdat de bueren te minder achterdocht soude hebben, te meer alsoo al tgene wij int vaertuijg brogten daer mede de stadtsmueren mosten overclimmen, waeren met malcanderen savonts vrolijck, brochten ondertussen de rijs, water ende coock potten met 't geen meer van nooden hadden int vaertuijg, gingen mettet ondergaen vande maen de muer over ende in 't vaertuijg waermede wij nog om wat water te crijgen aan een eijlant voeren, ontrent een canonschoot vande stadt; ons van water versien hebbende, d' stadt en oorloghsjoncken daer verbij mosten, gepasseert sijnde, cregen voorde wint, en hadden voor stroom, maeckten 't seijl bij en lietent de baij uijt staen [342], ontrent den dagh passeerden een vaertuijg die ons preijde [343], dog en gaven geen antwoort uijt vreese oft een wacht mochte geweest sijn.
Des anderen daeghs sijnde den 5en September met 't opgaen van de son wiert stil, leijden ons zeijl neer ende settent op een vricken, uijt vreese of sij ons mogten naer volgen ende door 't seijl niet bekent 't [[38]] worden; tegen den middagh begont weer wat te coelen uijt den westen, maeckten 't seijl weder bij, onsen cours bij gissinge Z.O. aensettende; tegen den avont begon 't heel stijf te coelen uijt d'selve hand, hadden doen den uijttersten houck van Coree agteruijt, waren doen buijten vrees van weder gecregen te worden.
Den 6en do smorgens waren dicht bij een van de eerste Japanse eijlanden, behielden denselven wint ende voortgancq, savonts waren, soo ons daer nae vande Japanders gewesen is, dicht bij Firando ende alsoo niemant van ons meer in Japan hadde geweest, die cust ons onbekent was, ende vande Cooreejers niet te degen onderrecht waren, seggende dat wij geen eijlanden aen stuerboort mosten laten leggen om in Nangasackij te comen, leijdent over om boven een eijland, dat eerst seer cleijn geleeck, te comen; raeckten dien nacht bewesten 't landt.
Den 7en do seijlden met slappe coelte ende variable winden langs de eijlanden, (bevonden doen datter verscheijde nevens malcanderen lagen), om boven d'selve te comen; 's avonts vrickte na een eijlantje, om des naghts daer onder te anckeren, door dien de lucht seer windigh sag, maer sagen soo veel blick vieren [344] vande eijlantjes, dat wij beter agten onder zeijl te blijven; seijlden alsoo met een labber coelte, de wint van agteren, den geheelen nacht door.
Den 8en do bevonden ons op d'selve plaets daer wij savonts geweest hadde, dochten 'tselve door de stroom geschiet te sijn; staken in zee om soo beter boven d'eijlanden te comen; ontrent twee mijl in zee gecomen zijnde cregen de wint met een harde coelte tegen, soo dat wij genoch te doen hadde met ons cleijn out onnosel vaertuijg d'wal te crijgen ende een baij te soecken, alsoo de wint hant over hant toenam; half middag quamen in een baeij ten ancker, daer wij wat koockten ende aten sonder te weten wat voor eijlanden waren; d' Inwoonders voeren ons somtijts voorbij sonder ons te moeijen; tegen den avont 't weer wat bedaert sijnde, quaem een vaertuijgh met ses man yder met twee houwers op zij dicht voorbij ons heen vricken, setten een man aende ander zijde van d'baij aen landt, wij dit siende lichten terstont ons ancker ende maeckten 't zeijl bij ende sochten soo met vricken als zeijlen weder in zee te comen, maer worden van voorsz. vaertuijgh haest gevolght ende ingehaelt, die wij indien den wint ons niet had tegengecomen ende verscheijde vaertuijgen tot adsistentie uijt de baij sagen comen, wel van ons souden gehouden hebben, met stocken ende bamboesen die wij als piecken daer toe gemaect hadden, maer siende naer dat wij wel gehoort hadden 't Japanders geleeken ende ons wesen waer dat naer toe wilden, waer op wij een prince vlaggetje--dat daer toe gemaect hadden bij aldien op eenige Japanse eijlanden [[39]] quamen te vervallen, haer te verthoonen,--opstaken en riepen Hollando Nangasakij, wesen dat wij 't seijl souden strijcken ende binnen vricken, gelijck wij als verwonnen sijnde terstond deden; quamen ons aen boort ende namen den man die aen 't roer sat in haer vaertuijg over; cort daeraen boucheerden [345] ons voor een dorp al waer sij ons met een groot ancker ende dick touw wel vertuijde, ende met wacht barcken wel bewaerde; namen bijden voorgaenden man nog een over die sij beijde aan lant brachten ende haer ondervragende, dog conden malcanderen niet verstaen; aen lant was alles in roer, ten leeck geen man die geen een of twee houwers op sij hadde; wij sagen malcanderen met bedroeffden oogen aen, denckende dat onse cost nu al gecoockt [346] was; sij wesen wel na Nangasakij ende woude beduijden dat daer onse schepen en lantsluijden waren, daermede sij ons wat trooste, dog niet sonder agterdocht, alsoo als inden val zijnde, het niet en conde ontcomen, ende tevreden wilde stellen.
In d' nacht quam daer een groote barcq de baij in vricken ende leijde ons aan boort alwaer (soo in Nangasacky verstonden) en selfs ons daer bracht, de derde persoon vande eijlanden was, die ons kende, ende seijde dat wij Hollanders waren; wees ofte beduijde, datter vijff schepen in Nangasaky waren, dat over 4 a 5 dagen ons daer brengen soude, dat wij tevreden souden zijn, dattet eijland van Goto, d'inwoonders Japanders waren, ende onder den Keijser stonden; sij wesen waer wij van daen quamen, waer op wij haer wesen en beduijden soo veel conden waer wij vandaen quamen, te weten van Coree ende dat wij over 13 jaren ons schip op een eijland verlooren hadden ende nu sochten na Nangasackij te gaen, om weder bij ons volcq te comen; waeren doen met malcanderen wat beter gemoet, dog al met vrees, door dien de Coreejers ons wijs gemaect hadden, dat alle vreemde natie die op d'Japanse eijlanden vervallen dootgeslagen worden, hadden doen wel 40 mijl op een onbekent vaerwater geseijlt, met ons onnosel cleijn out vaertuijgh.
Den 9: 10 en 11en do bleven ten ancker leggen en wierden int vaertuijg ende d'aen lant sijnde als vooren wel bewaert; versagen ons van toespijs, water, branthout, en 't gene meer van nooden hadden; deckten 't vaertuijg, door dient gestadig regende, met strooje matjes om daer in droog te sitten.
Den 12en versagen ons van alles voorde reijs na Nangasacky; smiddaghs lichten 't ancker ende quamen tegen den avont aende binne sij van 't eijland voor een dorp ten ancker alwaer wij dien nacht bleven leggen.
Den 13en do met sonnen opgangh gingh den voorsz. derde persoon in sijn barck, bij hem hebbende eenige brieven ende goederen die aen 't Keijsers hoff mosten wezen; lichten d'anckers, worden met twee groote en twee cleijne barcken geconvoijeert; de twee aen lant gebrochte [[40]] maets voeren met een vande groote barcquen over, ende quamen op Nangasackij eerst bij ons.
Inden avont quamen voorde baij ende ontrent middernacht op d'rheede voor Nangasackij ten ancker ende sagen daer 5 schepen leggen, gelijck ons te vooren was gewesen; waren vande inwoners ende grooten van Gotte alles goetgedaen, sonder daervan yets van ons te eijschen, hoewel wij haer wel eenige rijs presenteerde door dien niet anders hadden, maer weijgerden te nemen.
Den 14en do smorgens worden te samen aen lant gebracht, ende van 's Compes tolcken verwellecompt, die ons van alles ondervraeght [347] hebben, en 't selve bij haer op 't papier gestelt sijnde den gouverneur overgelevert, tegen den middag wierden voorden gouverneur gebracht, ende ons d'agterstaende vragen voorgehouden heeft, naer dat bij ons als daernevens staet geantwoort was; den gouverneur prees ons seer dat wij ons vrijheijt over soo een wijt water met groot perijckel ende soo een cleijn out onnosel vaertuig gesocht en gecregen hadde, belastende d'tolcken ons op 'teijland bij d'opperhooft te brengen; daer comende worden van d'E: Willem Volger opperhooft, Sr Nicolaes de Roeij tweede persoon ende sijn Es vordere bijhebbende suppoosten wel onthaelt ende op onse maniere wederom inde cleeren gesteeken, waer voor haer den Almogende tot danckbaerheijt verleene sijnen geluckigen segen ende langhduirige gesontheijt.
Wij konnen den goeden Godt niet genoch dancken dat ons uijt een gevanghenisse, soo veel droef heijt ende perijckulen van 13 jaren en 28 dagen soo genadelijck heeft verlost, hoopende dat de acht daer geblevene maets mede soodanige verlossinge mogen erlangen, ende weder bij onse natie mogen geraken, waertoe haer den Almogenden wil behulpsaem zijn.
[[41]] Den eersten October [348] is d' hr Volger van 't eijland ende den 23en do uijt d'baij vertrocken met seven schepen; wij sagen de schepen met droefheijt nae, door dien anders geen gissinge gemaeckt hadden dan met sijn E: na Batavia te navigeren, maer worden door den Nangasackijsen gouverneur een jaer overgehouden.
Den 25en do worden vanden tolcq van 't eijland gehaelt ende voort bijde gouverneur gebrocht, die d'voorgeseijde vragen ons yder int bijsonder voorhielden, ende wiert als vooren bij ons daer op geantwoort [349]; sijn door d'tolcken doen weder op 't eijland gebrocht.
Vragen bijden gouverneur van Nangasackij 't onser eerste aancomste ons afgevraeght ende bij ons ondergenoemt als onder ider vrage staet daer op geantwoort.
Eerstelijck wat voor volcq wij waren ende waer wij van daen quamen.
Antwoort: dat wij Hollanders waren en van Coree quamen.
2.
Hoe wij daer gecomen waren, en met wat schip.
dat wij Ao 1653 den 16en Augustij 't jacht de Sperwer, door een storm die vijf dagen duerde, hadden verlooren.
3.
Waer dat wij 't schip hadden verlooren, hoe veel man en geschut op hadden.
Op t eijland bij ons Quelpaert en bij die van Coree Chesu genaemt, hadden op gehadt 64 man, met 30 stucken.
4.
Hoeveel 't Quelpaerts eijlant van 't vaste lant afleijt ende de gelegentheijt van dien.
Leijt omtrent 10 a 12 mijl om de Zuijd van 't vaste land. Is seer volcqrijck ende vruchtbaer, groot int rond 15 mijlen.
5.
Waer dat wij met 't schip van daen quamen, en of wij ergens aangeweest waren.
Dat wij den 18en Junij Ao voorsz. van Batavia naer Taijouan gedestineert waren, op hebbende d'hr Caser om aldaer als gouverneur d'heer Verburgh te verlossen.
6.
Wat onse ladinge was ende waer met d'selve naer toe wilde ende wie doen alhier opperhooft was.
Dat wij van Taijouan quamen ende na Japan wilde, dat wij met harte vellen, suijcker, aluijn en andere goederen geladen waren, dat d'hr Coijet als doen regeerende opperhooft was.
7.
Waer 't volcq, goederen en geschut was gebleven.
Datter 28 man was gebleven, de goederen en geschut verlooren, dat naderhant van haer nog eenige stucken waren opgevist van weijnigh inportantie ende den ommegangh van d'selve sij niet en wisten.
8.
Naer t verlies van 't schip wat sij ons deden.
Antwoort, setten ons in een gevangen huijs, deden ons niet dan alles [[42]] goets, gaven ons eten en drincken.
9.
Of wij eenige last hadden om d'Chineesen ende andere joncken te nemen ofte op de Chineese cust te rooven.
Anders geen last hadden dan recht door naer Japan te gaen, maer door den storm op de cust van Coree vervallen waren.
10.
Of wij ooc eenige Christenen of andere natie als Hollanders op ons schip hadden gehadt.
Niet dan Compes dienaers.
11.
Hoe lange wij op 't eijland hebben geweest ende waer van 't selve naer toegebracht sijn.
Naer dat ontrent 10 maenden op 't eijland geweest waren, sijn door den Coninck naer 't hof ontboden, d'welcke 't selve is houdende in d'stad Sior.
12.
Hoeverre de stad Sior van Chesu leijt ende hoe lange wij onderwegen waren.
Chesu leijt als vooren 10 a 12 mijl van 't vaste land, reijsden doen nog 14 dagen te paert, leijt ontrent soo te water als te lande in alles 90 mijlen van malcanderen.
13.
Hoe lange wij inde Conincx stadt hebben gewoont ende wat aldaer gedaen hebben, wat ons den Coninck voor onderhout heeft gegeven.
Dat wij op haer manier daer drie jaren hebben gewoont, ende zijn gebruijckt voor lijffschutten vanden veltoverste, cregen yder man 70 cattij rijs ter maent tot rantsoen, met eenig onderhout van cleederen.
14.
Om wat oorsaeck ons den Coninck van daer heeft gesonden ende waer nae toe.
Door dien dat onsen opperstierman met nog een ander bijden Tarter waren gelopen, om over China weder bij onse natie te geraken, dog sulcx misluckt sijnde, heeft den Coninck ons inde provintie Thiellado gebannen.
15.
Waer de maets die bijden Tarter gelopen, vervaren zijn.
Wierden terstont inde gevanckenisse geset, dat wij niet seeker en wisten of deselve om hals gebracht of haer eijgen doot gestorven sijn alsoo de sekerheijt niet hebben connen vernemen.
16.
Of wij niet en wisten hoe groot 't land van Coree is.
Coree is ontrent Z. en N. naer onse gissinge lanck 140 a 150 mijl, breet O. en W. 70 a 80 mijl. Is verdeelt in 8 provintie ende 360 steden met [[43]] veel groote ende cleijne eijlanden.
17.
Off wij daer eenige Christenen of andere vreemde natie hadden gesien.
Niet dan een Hollander Jan Janse die Ao 1627 met een jacht van Taijouan naer Japan wilde gaen, en door storm op die cust vervallen sijn, bij gebreck van water sijn genootsaeckt geweest, met de boot naer land te varen ende dat sij met haer 3 van die van 't land gevat waren, dog dat sijn twee maets inden oorlogh doen den Tarter 't land innam, waren gebleven; daer waren nog eenige Chinesen die van wegen den oorlogh uijt haer land daer waren gevlucht.
18.
Of den voorsz. Jan Jansen nog int leven ende waer denselven woonachtigh was.
De seekerheijt van sijn leven niet te weten, alsoo hem in thien jaren niet hadden gesien, door dien aan 'thof woonde, ende geseijt wiert van sommige dat hij nog leeffde ende van andere dat hij overleden was.
19.
Hoe haer geweer ende oorlogs gereetschap is.
Haer geweer is musquetten, houwers, pijl en boogh, hebben oocq eenige cleijne stuckjes.
20.
Off op Coree eenige casteelen ofte vastigheden zijn.
De steden sijn van cleijne tegenstandt, hebben op 't hooge geberghte eenige schansen, daer sij in tijt van oorlogh in vluchten, die altijt van victualie voor drie jaren versien zijn.
21.
Wat oorloghs joncken sij ter zee hebben.
Elcke stadt moet een oorloghs joncq ter zee onderhouden, yder gemant met 2 a 300 man, soo roeijers als soldaten, met eenige cleijne stuckjes daer op.
22.
Off zij eenige oorlog voeren of aen eenige Coningen trijbuijt moeten opbrengen.
Voeren geen oorlogh, den Tarter comt 2 a 3 mael sjaers trijbuijt halen, brengen mede aen Japan trijbuijt op, hoe veel is ons onbekent.
23.
Wat voor geloof zij hebben en of sij ons daertoe oijt hebben soecken [[44]] te brengen.
Zij hebben naer ons gevoelen 't selve geloof vande Chineese, haer manier is niemand daer toe te trecken maer een yder bij sijn gevoelen te laten.
24.
Of sij daer veel tempels ende beelden hebben ende hoe deselve worden bedient.
Int geberghte leggen veel tempels ende cloosters, waerin veel beelden staen ende worden bedient (naer ons duncken) op d'Chineese manier.
25.
Offer veel papen zijn en hoe deselve geschooren en gecleet gaen.
Papen zijnder in overvloet, die haer cost met arbeijden en bedelen moeten winnen, sijn gecleet en geschooren als de Japanderse papen.
26.
Hoe de grooten ende gemenen man gecleet gaen.
Gaen meest gecleet op d'Chineese maniere, dragen hoeden, sommige van paerden ende koe hair en oocq van bamboesen gemaect, gaen met kousen en schoenen.
27.
Offer veel rijs ende andere granen wast.
Om de Z. wast rijs ende andere granen in overvloet bij natte jaren, door dien haer gewas meest aanden regen hanght, ende met drooge jaren grooten hongersnoot veroorsaect, gelijck Ao 1660, 1661 en 1662 meenigh 1000 van honger sijn vergaen; daer valt mede veel catoen, maer omde noort moeten haer meest met garst ende geerst generen, alsoo daer geen rijs door de coude can wassen.
28.
Offer veel paerden ende koebeesten zijn.
Paerden sijnder in overvloet, de beesten zijn tsedert 2 a 3 jaren herwaerts door een pestilentiale sieckte veel vermindert, die nog bleef continueeren.
29.
Of op Coree eenige vreemde natie quamen handelen, dan of sij op andere plaetsen eenigen handel dreven.
Daer comt niemand om te handelen dan dese natie, die aldaer een logie hebben, zij handelen maer op N. quartieren van China ende in Packin.
30.
Of wij noijt in de Japanse logie hadden geweest.
Dat ons zulcx wel expresselijck was verboden.
31.
Waermede sij onder malcanderen handelen. [[45]]
Inde hooftstadt drijven de grooten veel negotie met zilver, den gemene man, soo daer als andere steden met stucken linden, yder naer zijn waerdije, rijst ende andere granen.
32.
Wat handel sij op China drijven.
Brengen daer wortel nise, silver ende andere waren, daervoor sij trecken waren gelijck bij ons in Japan gebracht werden, als mede sijde stoffen.
33.
Offer eenige silver ofte andere mijnnen zijn.
Hebben 't sedert ettelijcke jaren herwaerts eenige silvermijnnen geopent, waervan den Coninck 't vierde part geniet, dog van andere mijnnen hebbe niet gehoort.
34.
Hoe sij d' wortel nise vinden, wat se daermede doen, en waerse vervoert wort.
De wortel nise wort in de noordelijcke quartieren gevonden, ende bij haer tot medecijn gebruijct, jaerlijcx aan den Tarter tot tribuijt opgebracht ende bij de coopluijden nae China en Japan gevoert.
35.
Of wij noijt hebben gehoort of China en Coree aan malcanderen vast is.
Leijt naer haer seggen aan malcanderen vast, met een grooten bergh, die des winters door de coude ende des somers door 't ongedierte gevaerlijck te reijsen is, daerom nement meest te water en des swinters over teijs om de sekerheijt.
36.
Hoe het stellen vanden gouverneur in Coree geschiet.
Alle stadthouders vande provintie worden alle jaren en d'gemeijne gouverneurs alle drie jaren vernieuwt.
37.
Hoe lange wij inde provintie Thiellado bij malcanderen hebben gewoont ende waer onse cost ende clederen van daen haelden, hoe veel aldaer overleden sijn.
Dat wij in de stadt Peingh ontrent 7 jaren bij malcanderen hebben gewoont, gaven ons doen maendelijcx voor rantsoen 50 cattij rijs en mosten onse clederen ende toespijs van goede luijden bescharen; in die tijt storven elff man.
38.
Waerom wij weder in andere plaetsen sijn gesonden en hoe deselve bieten.
[[46]] Antwoort: om datter Ao 1660, 1661 en 1662 geen regen quam, een stadt ons rantsoen niet conde opbrengen, verdeijlden ons den Coninck 't laetste jaer in drie steden te weten Saijsiun 12, Sunischien 5, Namman 5 man, alle mede steden in Thiellado.
39.
Hoe groot de provintie van Thiellado ende waer deselve gelegen is.
Is de Zuijt provintie, heeft 52 steden, de volckrijckste van alle, ende in lijfftochten uijtmuntende.
40.
Of ons den Coninck wegh hadde gesonden, dan of wij wegh geloopen waren.
Dat wij wel wisten dat ons den Coninck niet wegh soude senden, nu gelegentheijt siende resolveerde met ons 8en door te gaen, alsoo liever eens wilde sterven, dan altijt in dat heijdens land met sorge te leven.
41.
Hoe sterck wij nog waren en hoe wij met off sonder kennisse van 't ander volcq zijn wegh geloopen.
Waren nog 16 man sterck, met ons 8en sonder haer weeten hadden opgestempt [350].
42.
Waerom wij haer niet gewaerschout hadden.
Omdat wij met malcanderen niet conden gelijck gaen, door dien den eersten ende den 15en alle maents yder voor sijn stadts gouverneurs most monsteren ende bij buerte verlof cregen om uijt te gaen.
43.
Of dat volcq daer mede wel van daen souden geraaken.
Niet anders of den Keijser moest aanden Coninck om haer schrijven, alsdan wel bij ons souden geraaken, alsoo den Coninck sulcx niet soude durven weijgeren, door dien den Keijser jaerlijcx sijn verdreven volcq wedersent.
44.
Of wij wel meer weggeloopen waren en waerom ons 2 mael misluckt is.
Dattet de derde reijs was, telckens is misluckt, ten eerste op Quelpaertseijland, door dien den ommegangh van haer vaertuijgen niet en wisten, den mast tweemael brak ende inde Conincx stadt bijden Tarter door dien de gesanten vanden Coninck wierden omgecocht.
45.
Of wij den Coninck noijt hadden versocht, dat ons soude wegh senden ende waerom hij zulcx geweijgert heeft.
Dat wij zulcx dickmaels soo aenden Coninck als rijcxraden hebben [[47]] gedaen, altijt voor antwoort cregen, dat sij geen vreemde natie uijt haer lant sonden door oorsaeck dat haer land bij andere natie niet wilde bekent hebben.
46.
Hoe wij aan ons vaertuijg gecomen zijn.
Dat wij met bescharen soo veel hadden overgegaert, daervoor wij hetselve hebben gecocht.
47.
Of wij wel meer als dit vaertuijg hebben gehadt.
Dattet derde was, dog de andere al te cleijn waren om daermede wegh te loopen naer Japan.
48.
Waer
Edition notice Project Gutenberg source, credits & licence
The reading text above is the public-domain work. The Project Gutenberg header, production credits and licence are kept here as provenance rather than shown before the book.
Front matter as received (title page, contents)
VERHAAL
VAN HET VERGAAN VAN HET JACHT
DE SPERWER
EN VAN HET WEDERVAREN DER SCHIPBREUKELINGEN OP HET EILAND QUELPAERT EN
HET VASTELAND VAN KOREA (1653-1666) MET EENE BESCHRIJVING VAN DAT RIJK
DOOR
HENDRIK HAMEL
UITGEGEVEN DOOR B. HOETINK
'S-GRAVENHAGE
1920
INHOUD.
VOORBERICHT
Gebruikte afkortingen
INLEIDING
JOURNAAL
BIJLAGEN:
I. Berichten over de gevluchte schipbreukelingen
II. Berichten over de in vrijheid gestelde schipbreukelingen
III. Gegevens betreffende schepen:
A. Het jacht de Sperwer
B. Het jacht Ouwerkerk
C. Het quelpaert de Brack
D. Het schip de Hond
IV. Aanteeckeninge ofte memorie vande gelegentheijt van Corea
V. Personalia:
A. Nicolaas Verburg
B. Cornelis Caesar
C. Iquan
D. Martinus Martini
VI. Berichten over de komeet Ao 1664-65
BIBLIOGRAPHIE
GERAADPLEEGDE LITERATUUR
BLADWIJZER
PLATEN:
Facsimile van de eerste bladzijde van het HS
Facsimile van een gedeelte van het HS
Kaart van de tochten van Hamel
VOORBERICHT.
Talrijk zullen de Nederlanders niet zijn die weten dat een opvarende
van een schip van de Oost-Indische Compagnie de eerste Europeaan
is geweest die uitvoerige berichten heeft gegeven over Korea. Het
door Hendrik Hamel van Gorkum, boekhouder van het jacht de Sperwer,
opgestelde relaas van hetgeen hij en zijne kameraden, na schipbreuk
te hebben geleden op een eiland van Korea, gedurende hun verblijf van
1653-1666 in dat land hebben ondervonden en waargenomen, heeft bij
landgenoot en vreemdeling een gunstig onthaal gevonden en bleef ruim
twee eeuwen lang het eenige werkje waarin eene op eigen aanschouwing
en ondervinding gegronde beschrijving voorkwam van dit geheimzinnige
rijk en zijne bewoners.
Toen Korea in 1876 voor vreemdelingen toegankelijk was geworden,
kregen nieuwe bezoekers den indruk dat Hamel een betrouwbaar
verteller was geweest en eenvoudigweg had neergeschreven wat
hij en zijne lotgenooten hadden medegemaakt en opgemerkt. Voor de
Linschoten-Vereeniging bestond alzoo reden om door het uitgeven van
Hamel's "Journaal" de aandacht op het werk van dezen landgenoot te
vestigen. De verzorging van een nieuwen druk droeg zij daarom op aan
een harer bestuursleden, die evenwel kwam te overlijden eer hij tot
de uitvoering van die taak was overgegaan. Nu wilde het toeval, dat
ik mij had bezig gehouden met nasporingen aangaande de aanrakingen
van de Oost-Indische Compagnie met Korea, zoodat het mij weldra
mogelijk was eene bewerking van Hamel's Journaal, waarbij gebruik is
gemaakt van gegevens welke diens verhaal aanvullen en bevestigen,
ter beschikking van de Linschoten-Vereeniging te stellen. Waarom
de voorkeur is gegeven aan een tot nog toe onbekenden tekst, zal
uit de "Inleiding" duidelijk worden; de overneming van de blijkbaar
oorspronkelijke houtsneden uit eene in 1668 verschenen uitgaaf van
het Journaal zal, naar het voorkomt, instemming vinden.
Bij den lezer dezer bewerking zal misschien de bedenking opkomen,
dat de lijst te breed is uitgevallen voor de schilderij door Hamel
nagelaten, dat te veel aandacht is gewijd aan bijzonderheden welke
niets leeren aangaande de lotgevallen van hem en zijne kameraden,
noch omtrent Korea. Wie echter toegeeft dat die bijzonderheden op zich
zelf wetenswaard mogen worden genoemd--gelijk mij toescheen--zal er
vrede mede kunnen hebben dat daaraan in noten en bijlagen eene plaats
is gegeven op grond van de uitspraak: "Men mag in werken als die van
de Linschoten-Vereeniging wel een weinig buiten de orde treden."
Behalve zij, wier mededeelingen uitdrukkelijk zijn vermeld, hebben
drie leden van het Bestuur der Linschoten-Vereeniging aanspraak op
mijne erkentelijkheid: de Heer S.P. l'Honoré Naber gaf blijk van zijne
belangstelling door zijne zaakrijke voorlichting; Dr. C.P. Burger
Jr. had de welwillendheid de samenstelling van de "Bibliographie"
voor zijne rekening te nemen en de Secretaris, de Heer W. Nijhoff,
heeft de verschijning van dit werkje met zorgzame hand geleid. Gaarne
zeg ik mede dank aan den Heer W.C. Muller, Adjunct-Secretaris van
het Koninklijk Instituut voor de Taal-, Land- en Volkenkunde van
Ned.-Indië, wiens kunde en hulpvaardigheid mij van groot nut zijn
geweest.
Moge deze uitgaaf van Hamel's "Journaal" er toe leiden dat het aandeel
van Nederlanders in de "ontdekking" van Korea, opnieuw bekend wordt
en belangstelling vindt.
Den Haag, 1920. B.H.
GEBRUIKTE AFKORTINGEN.
Dagr. Bat.
Dagh-Register gehouden int Casteel Batavia vant passerende daer ter
plaetse als over geheel Nederlandts India.
Dagr. Jap.
Dagregister gehouden door het Opperhoofd van de Compagnie in Japan,
eerst te Firando en later te Nagasaki.
Res.
Resolutie van Gouverneur Generaal en Raden van Indië.
Gen. Miss.
Generale Missive, d.i. brief van de Indische Regeering aan Heeren XVII.
Patr. Miss.
Patriasche Missive, d.i. brief van Heeren XVII aan de Indische
Regeering.
INLEIDING.
Van de schepen welke in de 17e eeuw hebben behoord tot de navale macht
der Oost-Indische Compagnie, is geen ander zoo bekend geworden en
gebleven als het jacht "de Sperwer". Vaartuigen der Compagnie bleken
zoo vaak niet bestand tegen de stormen welke in de gevaarlijke wateren
van Oost-Azië voorkwamen, dat het buiten den kring van belanghebbenden
nauwelijks zal zijn opgemerkt toen dit jacht in 1653, op zijne reis
van Formosa naar Japan, de haven van bestemming niet bereikte. Het
waren de avontuurlijke lotgevallen van eenige geredde opvarenden,
gedurende een verblijf van dertien jaren in onbekende streken, welke
op hunne tijdgenooten indruk hebben gemaakt en het verhaal van hun
wedervaren mag ook thans nog op belangstelling aanspraak maken,
omdat daarin de eerste uitvoerige en betrouwbare inlichtingen van
ooggetuigen worden gegeven aangaande een land dat toen ter tijde, en
nog lang daarna, ontoegankelijk was voor vreemdelingen en zich verre
hield van handelsbetrekkingen met Westerlingen. Wat twee eeuwen lang
in Europa is bekend geweest omtrent het geheimzinnige rijk Korea,
was te danken aan een schipbreukeling van het jacht "de Sperwer".
In het voorjaar van 1653 moest de Indische Regeering overgaan tot de
benoeming van een Gouverneur van onze vestiging op het eiland Formosa
[1], ter vervanging van den in 1649 opgetreden Nicolaas Verburg [2],
die zijn ontslag had gevraagd en op wiens aanblijven blijkbaar ook
geen prijs werd gesteld [3]. Er was reden om voor het Bestuur van dit
"costelijck pant", van dit Gouvernement "van overgroote importantie",
een Compagnie's dienaar uit te kiezen van "bijzondere wijsheijt,
discretie ende cloeckheijt" [4].
Op 7 September van het jaar te voren (1652) hadden Chineesche
kolonisten het vlek Provintien [5] afgeloopen en acht der onzen
vermoord, waarop militairen en inboorlingen waren uitgezonden die,
onder het neerleggen van eenige duizenden Chineezen, in twaalf dagen,
de rust herstelden [6]. Naar het oordeel van de Bataviasche Regeering
was het verzet der Chineezen eene waarschuwing dat te hunnen opzichte
minder vrijgevigheid moest worden betracht dan tot nog toe het geval
was geweest en dat zij dienden besnoeid te worden in de vrijheden
waaraan zij in hun eigen land niet gewoon waren [7].
Geschillen tusschen "Compagnie's principale ministers in kercke
ende politie" [8] hadden aanleiding gegeven tot verdeeldheid en het
ontstaan van partijschappen. Door overplaatsingen hieraan een einde
te maken, liet de dienst der Compagnie niet toe en om te verhoeden
dat de slechte verstandhouding tusschen bestuurders en predikanten
de belangen der Compagnie zou schaden, kwam het noodig voor het gezag
te leggen in handen van iemand van "meer dan gewone authoriteijt".
Van verschillende kanten was de Regeering gewaarschuwd tegen "de sone
van den grooten mandarijn Equan" [9], d.i. Koksinga, die van plan zou
wezen om als hij den strijd op en om het vaste land van Zuid-China
tegen de opdringende Tartaarsche overheerschers zou moeten opgeven,
zich meester te maken van onze nederzetting op het eiland Formosa en
zich daar met zijn aanhang te vestigen [10]. Na weinige jaren heeft
de uitkomst bewezen dat de vrees voor aanslagen van die zijde niet
ongegrond is geweest, dat de donkere wolk welke in 1652 Compagnie's
bezit op Formosa boven het hoofd hing, niet was voorbij gedreven. In
1662 toch slaagde Koksinga er in aan ons gezag over dat eiland voorgoed
een einde te maken.
Met eenparige stemmen werd in de vergadering der Bataviasche Regeering
van 21 Maart 1653 voor den gewichtigen post op Formosa gekozen de
Ordinaris Raad van Indië Carel Hartsingh, "die de Taijouanse gewesten
vóór desen lange jaren bijgewoont" had [11]. Deze nam de benoeming
aan en maakte zich reisvaardig, maar toen Gouverneur Generaal Carel
Reniersz den 18en Mei 1653 kwam te overlijden, gaf Hartsingh er de
voorkeur aan te Batavia te blijven en den nieuwen Gouverneur Generaal
Maetsuijker als Directeur Generaal op te volgen [12].
Alsnu werd besloten "tot het Taijouanse Gouvernement te qualificeeren
en te gebruijcken" den Extra Ordinaris Raad van Indië Cornelis Caesar
[13] wien werd "opgedragen met de laetste besendinge daerna toe als
Gouverneur sich... te vervoegen" [14].
Den 16en Juni 1653 richtte de nieuwe Gouverneur Generaal Maetsuijker
een "vrolijck scheijdmael" [15] aan ter eere van den op vertrekken
staanden Gouverneur Caesar, die den 18en Juni, vergezeld van zijne
familie, van de reede van Batavia onder zeil ging [16]. Voor zijn
transport was aangewezen het jacht "de Sperwer" [17]. Aanvankelijk was
dit vaartuig bestemd om deel uit te maken van "de eerste besendinge"
naar Taijoan; het was echter aangehouden om daarop eenig krijgsvolk te
laten overgaan dat uit het vaderland werd verwacht. Toen dit uitbleef
en "het moeson al hoog begon te verloopen", werd besloten om in de
behoefte aan soldaten voor Formosa op andere wijze te voorzien en aan
"de Sperwer" "zijn affscheijt te geven" [18].
Voor het overbrengen van een hoogen Compagnie's dienaar is "de Sperwer"
misschien bij uitstek geschikt geweest; ook de Ed. Heer Joan Cunaeus
"Raad Ordinaris van India en expres Ambassadeur aan den Grootmogenden
Coninck van Persia" had, twee jaren te voren, aan boord van dit jacht
de reis ondernomen [19].
Dat het wat laat in zee stak, heeft het op zijne reis naar Formosa
niet geschaad; zonder tegenspoed te hebben ondervonden kwam het den
16en Juli 1653 te Taijoan aan [20], zoodat het fortuinlijker was dan
het fluitschip "de Smient", dat kort te voren (27 Mei) als behoorende
tot de eerste bezending, van Batavia rechtstreeks naar Taijoan was
uitgezeild en waarvan nooit meer is gehoord [21].
Lang heeft "de Sperwer" niet te Taijoan gelegen; na zijne lading te
hebben gelost en een nieuwe voor Japan te hebben ingenomen, lichtte
schipper Reijnier Egberts den 29en Juli 1653 het anker voor de reis
naar Nagasaki [22]. Toen het jacht daar niet kwam opdagen en geen
enkel bericht of gerucht over zijn wedervaren werd vernomen, lag de
veronderstelling voor de hand dat het met man en muis was vergaan in
den storm die kort na zijn vertrek was opgestoken, zoodat de Compagnie
het verlies van dit hechte schip met zijne lading had te boeken en het
"costelijck volck", sterk 64 koppen, was omgekomen.
Aan Heeren XVII gaf deze ramp aanleiding de Indische Regeering op het
hart te drukken om "wel te letten op de moussons en de schepen niet
te laet derwaerts aff te senden, alsoo ons daer uijt groote onheijlen
voortcomen," [23] maar het belang van den handel, "de Bruijdt daer
omme gedanst werd" [24], zal niet altijd hebben toegelaten zich aan
dit voorschrift te houden en de zeelui uit dien tijd, die aan zoo
veelvuldige gevaren gewend waren, zullen zich evenmin angstvallig
hebben afgevraagd of het voor het uitvaren wel de gunstige tijd was.
Al noemden zij het verlies van "de Sperwer" een zware slag voor de
Compagnie, de machthebbers te Batavia en in het vaderland konden
daarin zonder veel beklags berusten; ondanks de tegenvallers [25],
bleven de winsten welke de handel op Japan afwierp, in de zeventiende
eeuw zoo aanzienlijk dat de deelhebbers in de Compagnie volop reden
hadden dankbaar gestemd te wezen [26].
De dienaren der Compagnie die hare belangen in Japan behartigden [27],
zullen van het vergaan van het jacht "de Sperwer" tenauwernood kennis
hebben gedragen en aan die scheepsramp stellig niet hebben gedacht
toen de kleine Nederlandsche gemeente te Nagasaki [28] in het begin
van September 1666 in opschudding werd gebracht door het gerucht dat
eenige vreemd uitgedoste Europeanen met een eigenaardig vaartuig op
een van de Goto eilanden [29] waren aangekomen. Hoe zullen zij zich
hebben verbaasd en verblijd toen weinige dagen later (14 September
1666) dit gerucht werd bevestigd en een achttal schipbreukelingen van
"de Sperwer" in hun kwartier werden gebracht. In het eentonige leven
der op het eilandje Decima [30] als het ware opgesloten Nederlanders
[31] zal elke afwisseling welkom zijn geweest en de verhalen welke deze
acht als uit de lucht gevallen landgenooten konden opdisschen, waren
bij uitstek geschikt om de verbeelding te treffen en het luisteren tot
een genot te maken. Immers wisten zij te vertellen van een Oostersch
land waarin, voor zooveel bekend was, tot nog toe geen enkele Europeaan
was doorgedrongen en met welks bevolking zij daarentegen dertien jaren
lang in nagenoeg volle vrijheid hadden verkeerd; het verhaal van het
leven dat zij en hunne kameraden daar hadden geleid, eerst op het
eiland waar zij aan wal waren gesmeten en daarna op het vasteland van
Korea, zal door hunne toehoorders met spanning zijn gevolgd en aan
dezen menige vraag in den mond hebben gegeven welke eveneens opkomt
bij het lezen van het te boek gestelde verslag, maar het antwoord
waarop ons blijft onthouden; het relaas van hunne wederwaardigheden,
van hunne avontuurlijke vlucht en vooral van hunne ontmoeting met een
landgenoot, Jan Janse Weltevree, die ruim een kwart eeuw vóór hen in
Korea was gestrand, zal een diepen indruk hebben gemaakt.
Eveneens zullen de schipbreukelingen gretig hebben aangehoord wat
hunne landgenooten te Decima konden vertellen van hetgeen in het
vaderland en in Indië was voorgevallen sedert "de Sperwer" van Batavia
was uitgezeild. De uitvoerige aanteekening in het te Nagasaki gehouden
Dagregister [32] en het ambtelijke bericht aan de Regeering te Batavia
[33] getuigen ervan dat het lot der vluchtelingen het medelijden heeft
gewekt zoowel van hunne landgenooten als van de Japansche overheid,
zoodat mag worden aangenomen dat het verblijf op Decima hun zoo
aangenaam mogelijk zal zijn gemaakt. Toch kan dit eiland in hun oog
niet anders zijn geweest dan de eerste en welkome pleisterplaats op
den terugweg naar Batavia en het vaderland; met klimmend ongeduld
zullen zij hebben gewacht op het aanstaande vertrek van het schip
aan boord waarvan zij de reis naar Batavia hoopten te ondernemen. Zij
hadden echter gerekend buiten de Japansche "precisiteyt" [34].
Eer zij op het Nederlandsche Comptoir te Nagasaki waren gebracht,
was hun een verhoor afgenomen [35] dat aan de rijksregeering te Jedo
werd gezonden ter verkrijging van de toestemming om Japan te verlaten
[36]; het gevolg van dezen ambtelijken omslag was dat zij nog een
vol jaar tot de bewoners van Decima bleven behooren. In plaats van
den 23en October 1666 met de "Espérance" naar Batavia te zeilen,
konden de teleurgestelde zwervers dezen bodem met bedroefde oogen
nastaren; de vereischte vergunning was uitgebleven [37] en hoewel
de vertegenwoordiger der Compagnie mondeling en schriftelijk daar om
bleef aanhouden [38], kwam eerst den 22en October van het volgende jaar
(1667) de licentie af welke aan hunne tweede gevangenschap een einde
maakte en hun gelegenheid gaf denzelfden dag zich in te schepen op
de zeilree liggende "Spreeuw" [39], waarmede zij den 28en November
1667 ten langen leste te Batavia aankwamen [40].
Het is zoo goed als zeker dat zeven hunner--de boekhouder Hendrik
Hamel bleef voorloopig in Indië [41]--de reis naar het vaderland
ook met "de Spreeuw" hebben voortgezet. Naar het heet [42], zijn
zij den 20sten Juli 1668 hier te lande teruggekomen. Nu is, volgens
het bericht van Heeren XVII aan de Bataviasche Regeering alleen het
schip "Amerongen"--dat 24 December 1667, alzoo een week vroeger dan
"de Spreeuw", van Batavia was uitgezeild--op 20 Juli 1668 "ons wel
en behouden toegecomen" [43], maar in de toevallig bewaard gebleven
monsterrol voor deze reis van "Amerongen" [44], komen de zeven
schipbreukelingen van "de Sperwer" niet voor onder de 73 gegageerden
noch onder de "ongegageerde coppen". Daarentegen wordt elders vermeld
dat "de Spreeuw" den 20sten Juli 1668 "in dese landen arriveerde"
[45], hetwelk--naar Heeren XVII schreven--den 15en dier maand zou
hebben plaats gehad. Deze tegenstrijdigheid kan worden verklaard
door aan te nemen dat "de Spreeuw" den 15en Juli in Texel of in
het Vlie ten anker is gegaan en den 20en d.a.v. in de haven van
bestemming--Amsterdam--zal zijn aangekomen.
De vrijgevigheid van de Compagnie zou men te hoog aanslaan door te
veronderstellen dat de gewezen schipbreukelingen ditmaal den overtocht
zullen hebben gedaan als passagiers; van Japan tot Amsterdam zullen
zij deel hebben uitgemaakt van de bemanning en scheepsdienst hebben
verricht, waarvoor zij trouwens ook gage hebben genoten.
Het beroep op het medelijden van de Bataviasche Regeering, te hunnen
behoeve gedaan door het Opperhoofd in Japan, Willem Volger, bij diens
komst te Batavia in het laatst van 1666 [46], zal vruchteloos zijn
gebleven. Wanneer toch een Compagnie's schip verloren ging, hield de
gage der bemanning van dat oogenblik op en nam eerst opnieuw koers
zoodra zij weder dienst deed. Zoo was nu eenmaal de vastgestelde regel
[47], op grond waarvan Hendrik Hamel en zijne zeven makkers ook nul
op het rekest kregen toen zij bij hunne verschijning in den Raad
van Indië op 2 December 1667 het verzoek deden tot uitbetaling van
gage voor den duur van hun verblijf in Korea. Hun werd alleen gage
toegekend, gerekend van den dag waarop zij in de loge te Nagasaki
waren aangebracht; voor een paar hunner werd de vroeger genoten gage
met luttele guldens verhoogd voor de thuisreis, maar verder ging de
goedgeefschheid der Bataviasche Regeering niet [48].
In het vaderland aangeland, slaagden zij er evenmin in van Heeren
XVII betaling te erlangen van hun gage, waarop zij opnieuw aanspraak
maakten voor den vollen duur van hun verblijf in Korea; alleen "uit
commiseratie" werd eene "gratuiteyt" ten bedrage van f 1530 onder
hen verdeeld [49].
De schipbreukelingen die uit Korea wisten te ontvluchten, lieten
daar acht kameraden van "de Sperwer" achter, voor wier verlossing
onze Opperhoofden te Nagasaki, Wilhelm Volger en na hem Daniel Six,
de hulp inriepen van de Japansche Regeering [50]. De betrekkingen
welke Japan met Korea onderhield door tusschenkomst van den Daimio
van het Japansche eiland Tsusima [51], maakten zulk een "pieus
officie" [52] mogelijk; ook heeft de Japansche Regeering misschien
van de verschijning van een Koreaansch gezantschap aan het hof te
Jedo gebruik kunnen maken om op de vrijlating der Nederlandsche
gevangenen aan te dringen--in elk geval hebben de achtergebleven
schipbreukelingen aan de bemoeiingen van de Japansche Regeering te
danken gehad dat zij door de Koreanen zijn in vrijheid gesteld [53]
en door den Daimio van Tsusima zijn voortgeholpen op hun tocht naar
Nagasaki, waar zij, zeven in getal, na eene moeilijke zeereis, den 16en
September 1668 bij de onzen te recht kwamen [54]. Van den achtsten,
den kok Jan Claesz. van Dort, wordt in de ambtelijke stukken gezegd
dat hij sedert de ontvluchting van zijne makkers twee jaren te voren,
was komen te overlijden. Daarentegen verhaalt Nicolaas Witsen--die
het kon weten--dat hij er de voorkeur aan heeft gegeven in het land
der vreemdelingschap te blijven: "Hij was aldaer getrouwt en gaf
voor geen hair aen zyn lyf meer te hebben dat na een Christen of
Nederlander geleek" [55].
De nawerking van de vertoogen der Japansche Regeering schijnt een
paar jaren later nog krachtig genoeg te zijn geweest om te voorkomen
dat het jacht Pouleron, toen het zich door storm gedwongen zag aan
het Quelpaerts-eiland te ankeren, daar werd lastig gevallen en dat
de Chineesche bemanning van eene verongelukte jonk van Batavia,
werd aangehouden [56].
Na, evenals hunne voorgangers, door de Japansche autoriteiten te
Nagasaki te zijn ondervraagd over Korea en den handel van Japanners in
dat rijk [57], kregen deze zeven bevrijde Nederlanders vergunning om
Japan te verlaten. Ter versterking van de bemanning, werden zij door
ons Opperhoofd geplaatst aan boord van de "Nieuwpoort" [58], die den
27en October 1668 van Nagasaki onder zeil ging om over Coromandel naar
Batavia te varen. "Door toeval" ging het plan niet door om hen bij
Poeloe Timon te laten overgaan op de "Buijenskerke", die te gelijker
tijd van Nagasaki rechtstreeks naar Batavia vertrok; dientengevolge
zullen zij eerst den 8en April 1669 te Batavia zijn aangekomen [59],
terwijl de "Buijenskerke" hen daar al den 30en November 1668 zou
hebben gebracht [60].
Wanneer en met welken bodem de tweede groep van geredde
schipbreukelingen de reis naar het vaderland heeft ondernomen, is niet
vermeld gevonden. Vermoedelijk heeft de te Batavia achtergebleven
boekhouder zich daar bij hen aangesloten; in Augustus 1670 toch
verschenen twee hunner, benevens Hendrik Hamel, voor Heeren XVII om,
gelijk de in 1668 teruggekeerde kameraden, betaling te verzoeken van
hun gage gedurende hunne gevangenschap in Korea verdiend of van zooveel
als Heeren Meesters hun in redelijkheid wenschten toe te leggen. De
uitkomst was dat zij er genoegen mede moesten nemen op gelijken voet
te worden behandeld als ten aanzien van hunne lotgenooten in 1669
was vastgesteld: met een geschenk in geld werden zij afgescheept
[61]. Hunne verlossing uit de gevangenschap heeft begrijpelijkerwijs
minder opzien gebaard dan die hunner voorgangers; zij is zelfs zoo in
het vergeetboek geraakt dat de schrijver van een standaardwerk over
Korea, waarin een geheel hoofdstuk wordt gewijd aan de Hollandsche
bannelingen, heeft gemeend dat omtrent hun lot nooit iets bekend is
geworden [62].
Hier en daar in Korea zijn inboorlingen aangetroffen met blond haar
en blauwe oogen, welke voor afstammelingen van onze schipbreukelingen
zouden kunnen doorgaan, als vaststond dat niet ook andere blanke
zeevaarders daar zijn aangeland, die eveneens met de vrouwen des lands
omgang hebben gehad [63]. Voor de Koreanen ligt de herkomst dezer
blondharige landgenooten in het duister; het verblijf van Hamel en
zijne makkers heeft geen indruk achtergelaten [64], het tegenwoordige
geslacht hoorde er uit den mond van Westerlingen voor het eerst van
[65].
Vele jaren na hunne terugkomst hier te lande worden--zooals wij
hierna zullen zien--twee van de geredde opvarenden van "de Sperwer"
nog genoemd door een geleerd Bewindhebber der Compagnie, aan wien zij
mondelinge inlichtingen hebben verstrekt; behoudens ééne uitzondering,
hebben de overigen geen bekend spoor nagelaten.
Eén hunner heeft daarentegen zoo groote vermaardheid verworven dat
zijn naam in binnen- en buitenland is bekend geworden. Zijn gedwongen
verblijf op het eiland Decima, heeft namelijk de boekhouder van "de
Sperwer", Hendrik Hamel van Gorkum, zich ten nutte gemaakt door van
het wedervaren van hem en zijne lotgenooten een relaas op te stellen
en daarin op te nemen hetgeen hem omtrent land en volk van Korea
was bijgebleven.
Was aan Hamel en zijne zeven kameraden op 2 December 1667 te Batavia
de onderscheiding te beurt gevallen "in Rade" te mogen verschijnen
[66], in het Bataviasche Dagregister staat onder den 11en dier maand
nog aangeteekend dat Hendrik Hamel toen zijn Journaal "aan Haer
Ede overgelevert" heeft [67]. Op dien datum heeft de Raad van Indië
niet vergaderd, maar Hamel kan andermaal op het Kasteel zijn ontboden
omdat de Gouverneur Generaal uit zijn mond bijzonderheden wilde hooren
over zijn verblijf in Korea of omdat de Directeur Generaal wenschte
te vernemen hoe hij dacht over de kansen voor den handel met dit
rijk. Hamel's Journaal dat, volgens de aangehaalde aanteekening in het
Dagregister, was "leggende onder de papieren desen jaere van Japan [met
"de Spreeuw"] ontvangen", was toen ter Generale Secretarije beschikbaar
en kon van daar worden opgevraagd om hem gelegenheid te geven het aan
"Haer Edele", d.i. aan Gouverneur Generaal en Raden, aan te bieden. Ook
is het niet onwaarschijnlijk dat de aanbieding heeft plaats gehad in
de hiervoor vermelde vergadering der Regeering op 2 December en dat de
Dagregisterhouder, de Eerste Klerk ter Generale Secretarije Camphuijs,
dit eerst den IIen dier maand heeft aangeteekend, zooals meer voorkwam
[68].
Een tweede exemplaar van dit Journaal is blijkbaar in het bezit
geweest van zijne lotgenooten die vóór hem, den 20en Juli 1668, in
het vaderland aankwamen, en door hen kort daarna aan Heeren XVII ter
inzage gegeven [69], waarna de tekst in handen zal zijn gekomen van
uitgevers. Dat dezen de gretigheid waarmede Hamel's relaas zou worden
ontvangen, niet hebben overschat, blijkt uit de verschijning hier te
lande van zes verschillende uitgaven, waarvan ten minste drie al in
het jaar 1668. Bovendien zijn in het buitenland weldra ook vertalingen
als afzonderlijke werkjes in het licht gegeven of later opgenomen
in verzamelingen van reisverhalen [70], en voor hen die sedert over
Korea hebben geschreven, bleven Hamel's berichten aangaande dit rijk,
zijne bewoners en zijne instellingen, eene welkome bron, lang zelfs
de eenige van zuiver westersche herkomst.
De eerste schrijver die daaruit heeft geput was Montanus, van wiens
hand in 1669 een foliant verscheen over de gezantschappen der Compagnie
"aen de Kaisaren van Japan" [71]. In het laatste gedeelte van zijn
werk, heeft hij de gelegenheid waargenomen om aan het vergaan van "de
Sperwer" en de lotgevallen van de schipbreukelingen eenige bladzijden
te wijden [72]; waar hij zijne berichten vandaan heeft, verzwijgt hij
evenwel en al noemt hij Hamel--dat deze een Journaal heeft opgesteld,
heeft Montanus niet noodig gevonden te vermelden, hoewel blijkbaar
dit Journaal, in den een of anderen vorm, door hem is gebruikt.
Ook de Bewindhebber der Compagnie Nicolaas Witsen heeft niet versmaad
in zijn werk "Noord en Oost Tartarye" partij te trekken van hetgeen
over Korea door Hamel's Journaal bekend of bevestigd was geworden. In
den eersten druk--die in 1692 is gereedgekomen maar niet in den handel
is gebracht [73]--beroept hij zich een enkele maal op "de Hollanders
die op Korea gevangen zijn geweest" en toont hij van hun schipbreuk en
gevangenschap op Quelpaerts-eiland en het vasteland, op de hoogte te
zijn; zelfs geeft hij een paar bijzonderheden ten beste welke nergens
elders worden aangetroffen en doen vermoeden dat hij met geredde
schipbreukelingen in aanraking is geweest. Evenwel spreekt hij niet
over hen, noemt hen zelfs niet en rept evenmin van een Journaal.
In den tweeden en vermeerderden druk van zijn werk, in 1705
verschenen [74], zijn Witsen's berichten over Korea veel uitvoeriger
geworden. Ook nu heeft hij zich niet bepaald tot hetgeen hij heeft
kunnen overnemen uit de "Reisbeschrijvinge der Nederlanders die
in Korea gevangen gezeten hadden"--zooals Hamel's Journaal wordt
omschreven op de eenige plaats waar er in zijn boek melding van wordt
gemaakt [75]--maar thans haalt hij ettelijke malen uitdrukkelijk als
zijne zegslieden aan twee van de schipbreukelingen, den onderbarbier
Mattheus Eibokken en den scheepsjongen Benedictus Klerk van Rotterdam,
die hem mondelinge inlichtingen hebben verstrekt. Vooral Meester
Eibokken's mededeelingen heeft Witsen terecht als aanwinsten beschouwd.
Dat Witsen het Journaal van Hamel--wiens naam hij nergens noemt--heeft
gekend en geraadpleegd, blijkt overtuigend uit hetgeen over Korea
in zijn werk voorkomt en bovendien uit eene vergissing welke hij
begaat. In den eersten druk van "Noord en Oost Tartarye" verduidelijkt
hij de ligging van het door de Chineezen Fungma genoemde eiland met
de marginale aanteekening: "Nu Moese of Quelperts eiland", terwijl
hij op een andere plaats spreekt van: "Quelpaerts-eiland, Moese by
d' inwoonders genoemt." Ook in den tweeden druk herhaalt hij dat de
inlanders zelf dit eiland Moese noemen [76]. Vergelijkt men hu hiermede
de plaats in Hamel's Journaal: "'s middags gecomen in een stadt gent
Moggan [77], sijnde de residentieplaats van den Gouverneur van 't
eijland bij haar Mocxo genaemt [78]"--waarvan uitgevers hebben gemaakt:
"bij haer genaemt Moese" [79]--dan is het duidelijk dat Witsen's bron
is geweest een gedrukt Journaal van Hamel en dat hij het Koreaansche
woord voor den gouverneurstitel [80] heeft gelezen alsof het eiland
zelf daarmede was aangeduid.
De gegevens hem door Hamel en zijne zegslieden bezorgd, heeft Witsen op
eigenaardige wijze verwerkt en dooreen gemengd, waardoor wonderlijke
samenvoegingen zijn ontstaan als deze: "De dorpen zijn daer te lande
ontelbaer, iemant by het haer te vatten is daer zeer oneerlijk en
veracht" [81].
Minder kan het bevreemden dat de uitgevers van Hamel's Journaal
diens tekst niet getrouw hebben gevolgd. Zij zullen rekening hebben
gehouden met den smaak van het publiek waarvoor hunne boekjes bestemd
waren en daarom die wijzigingen hebben aangebracht welke hun doelmatig
voorkwamen. Zoo heeft de een [82] den tekst gesplitst in twee op zich
zelf staande stukken: het verhaal van hetgeen den schipbreukelingen
is wedervaren en de beschrijving van Korea; een ander [83] heeft die
beschrijving zelfs geheel weggelaten; misschien omdat hij daarbij een
paar in zijn bezit zijnde plaatjes te pas kon brengen, heeft een derde
[84] eene uitweiding ingelascht over olifanten en krokodillen die in
Korea niet voorkwamen, voor welke inlassching hij in zijne uitgave
zonder plaatjes eene elders gegeven beschrijving van gastmalen aan
het Mataramsche hof in de plaats stelde [85]. Bovendien verschillen
de gedrukte teksten zoowel onderling als van den onzen, soms op--naar
onze opvatting--niet onbelangrijke plaatsen.
Van Hamel's gedrukte Journaal verscheen in 1670 al eene Fransche
vertaling, twee jaren later gevolgd door een Duitsche, waarna het
nog eenige tientallen jaren heeft geduurd eer de Fransche vertaling
op haar beurt in het Engelsch is overgezet; in die vertalingen en
bewerkingen vindt men natuurlijk de onnauwkeurigheden terug welke aan
de vaderlandsche uitgevers van Hamel's tekst te wijten zijn, waaraan
de overzetters bovendien sommige vergissingen of onjuistheden van
eigen vinding hebben toegevoegd. Buitenlandsche schrijvers die zulk
een vertaling moesten gebruiken, droegen er toe bij de door anderen
begane fouten te verbreiden [86], soms ook te vermeerderen [87],
zoodat tot nog toe aan Hamel's arbeid geen recht is gedaan, zijn
Journaal niet is bekend gemaakt zòò als hij het heeft samengesteld.
Die leemte aan te vullen kwam wenschelijk voor.
In het Landsarchief te Weltevreden is een exemplaar van Hamel's
Journaal misschien nooit opgenomen, in elk geval thans niet aanwezig
[88]; waar het "verbaal" is gebleven dat Heeren XVII in 1668 in
handen hebben gehad, valt niet te zeggen en uit de nog bestaande
dagregisters en brieven uit dien tijd, afkomstig van Compagnie's
Comptoir te Nagasaki, blijkt zelfs niet dat het bestaan van dit
Journaal aldaar is bekend geweest. Misschien heeft Hamel zelf ook een
exemplaar daarvan medegebracht bij zijne terugkomst hier te lande;
om te kunnen nagaan of dit ergens verscholen ligt, zouden gegevens ten
dienste moeten staan aangaande zijn leven sedert zijn terugkeer in het
vaderland in 1670 en een onderzoek daarnaar is vruchteloos gebleven.
Gelukkig is in de afdeeling Koloniaal Archief van het Algemeen
Rijksarchief te 's Gravenhage het exemplaar van Hamel's Journaal
bewaard gebleven dat de Indische Regeering heeft gezonden aan de Kamer
Amsterdam. Het maakt deel uit van de papieren bijeengebracht in het
"Tweede deel van de ingecomen brieven tot Batavia uijt de respective
quartieren van Indien, overgecomen pr de schepen 't Wapen van Hoorn,
Alphen, Hollants Tuijn, Vrijheijdt, Cattenburgh, Amerongen, Wassende
Maan, Loosduijnen en Vlaardingen, den 18 Mei, 13, 20, 23 en 25 Julij
respective in Tessel en 't Vlie gearrivt. Vierde Boek Ao 1668", en
wordt in het eveneens in dat deel voorkomende "Register der ontfangene
brieven etc. sedert 6 December deses jaers 1667 tot 23en desselven
maende voor de Camer Amsterdam", vermeld als volgt: "Japan. Dagregister
gehouden bij de gesalveerde personen van 't verongelukt Jagt de
Sperwer van 't gepasseerde en hun wedervaren in 't rijck van Coree,
sedert den 18en Augustij 1653 tot den 14 September 1666."
Dat uit dit archiefstuk niet blijkt door wien het Journaal is
samengesteld en aangeboden, behoeft niet te verwonderen. Zelfs
verzoekschriften werden eertijds vaak ongeteekend ingediend [89]
en soortgelijke relazen als Hamel's Journaal worden herhaaldelijk
zonder handteekening noch dagteekening onder de Compagnie's papieren
aangetroffen. Van zich zelf spreekt Hamel in zijn Journaal als
van "den bouck houder" en nergens laat hij uitkomen dat hij er de
samensteller van is; door die onpersoonlijke redactie verviel ook de
aanleiding om het te onderteekenen. Het is waar dat zijn auteurschap
nu ook niet onomstootelijk vaststaat, maar al is het aannemelijk,
zelfs waarschijnlijk, dat hij de herinneringen van zijne kameraden
zal hebben te hulp geroepen, alleen hij zal--naar het voorkomt--de
ontwikkeling hebben bezeten, welke voor de samenstelling van het
Journaal werd vereischt, dat, voor zooveel wij weten, ook nooit aan
een ander is toegeschreven.
Zelfs als het bewaard gebleven archiefstuk slechts een afschrift
is, dat de Regeering te Batavia voor de Kamer Amsterdam heeft doen
vervaardigen, staan herkomst en bestemming ons borg dat wij in die
copie een alleszins betrouwbaren tekst bezitten.
Is echter het aangetroffen document zulk een afschrift of daarentegen
het exemplaar van zijn Journaal dat Hamel, volgens de aanteekening
in het Bataviasche Dagregister van 11 December 1667, toen aan de
Indische Regeering heeft aangeboden?
Wij zijn geneigd het voor het laatste te houden.
Gehoor gevende aan den aandrang van Compagnie's Opperhoofd te Nagasaki,
zal Hamel den tijd van zijn verblijf aldaar hebben besteed aan het
opstellen van een uitgebreid relaas (waarop al wordt gezinspeeld in
de missive uit Nagasaki aan de Indische Regeering van 18 October 1666)
[90] en op zijn minst twee exemplaren daarvan hebben laten afschrijven
door een klerk van de loge aldaar. In de overtuiging dat vóór het
vertrek van Compagnie's schepen in het jaar 1667 de vergunning zou
afkomen op grond waarvan de schipbreukelingen van "de Sperwer" Japan
zouden mogen verlaten, zal Hamel den tekst van zijn Journaal volledig
hebben afgemaakt en op het laatste oogenblik door denzelfden klerk
den datum "van de comste van den nieuwen gouverneur" en dien waarop
het anker zou worden gelicht, hebben laten invullen (zoodat alleen
de datum van aankomst te Batavia nog openbleef) waarna hij het aan
de Regeering te Batavia toegedachte exemplaar zal hebben ter hand
gesteld aan het Opperhoofd, om het te voegen bij de overige voor
die Regeering bestemde papieren. Van dit Opperhoofd zal de opdracht
aan den Gouverneur Generaal en de Raden van Indië afkomstig wezen,
welke met eene andere hand is geschreven dan de tekst [91].
Neemt men aan dat hetgeen onder 1667 in ons Journaal wordt gemeld,
door Hamel daaraan zal zijn toegevoegd gedurende zijne reis van Japan
naar Indië, dan verklaart men daarmede ons archiefstuk, dat--behoudens
de zooeven genoemde opdracht--van het begin tot het einde met dezelfde
hand is geschreven, een eigenhandig stuk van Hamel te wezen, hetgeen
echter onwaarschijnlijk voorkomt met het oog op de daarin aangebrachte
verbeteringen van sommige verschrijvingen waaraan de auteur zelf zich
niet zal hebben schuldig gemaakt.
Houdt men het er voor dat het door Hamel te Batavia aangeboden
exemplaar, aldaar zal zijn verbleven en later verloren is gegaan,
maar dat wij thans in handen hebben een ter Generale Secretarije
vervaardigd afschrift voor de Kamer Amsterdam--waardoor de gelijkheid
van het schrift van den tekst van begin tot slot, afdoende wordt
verklaard--dan rijst de vraag waarom de datum van aankomst te Batavia
oningevuld is gebleven en waarom de opdracht aan Gouverneur en Raden
van een andere hand is dan de tekst van het afschrift.
Dat Hamel zelf--waarschijnlijk reeds te Nagasaki--ons archiefstuk
heeft nagezien, staat bovendien voor ons vast. Als de tijd verloopen
sedert de beide lotgenooten van Jan Janse Weltevree om het leven waren
gekomen, is namelijk eerst geschreven: "19 à 20 jaren" hetgeen is
veranderd in "17 à 18 jaren", gelijk duidelijk zichtbaar is [92]. Deze
nieuwe lezing--welke eveneens wordt aangetroffen in de gedrukte
Journalen welke wij in handen hebben gehad--moet door Hamel zelf of op
zijne aanwijzing zijn aangebracht in de verschillende exemplaren welke
van zijn Journaal waren gemaakt; aan eene verschrijving van een copiïst
valt hier niet te denken. Eveneens komt het weinig waarschijnlijk voor
dat Hamel in de gelegenheid zal zijn geweest om een te Batavia gemaakt
afschrift van zijn Journaal na te gaan en zoowel daarin als in de
oorspronkelijke exemplaren (alzoo ook in het kort na hunne aankomst
door zijne kameraden naar het vaderland medegenomen Journaal) de
verbeterde lezing zal hebben opgenomen. Waarom zou hij hebben nagelaten
dan tevens den datum zijner aankomst te Batavia in te vullen? Trouwens,
ook bij dezen loop van zaken zou ons archiefstuk, dank zij Hamel's
medewerking, de waarde van een oorspronkelijk document hebben gekregen.
Wij houden het er voor dat de Bataviasche Regeering het uit Japan
ontvangen stuk zelf, aan de Kamer Amsterdam zal hebben overgezonden
en vermeenen daarom te mogen zeggen dat thans hierachter voor het
eerst Hamel's Journaal is afgedrukt gelijk hij het heeft opgesteld
en ingediend. Intusschen kan in onzen tekst hier en daar een woord
zijn uitgevallen dat is blijven staan in het exemplaar door Hamel's
makkers medegenomen naar het vaderland en daar uitgegeven; ook zullen
in de vroegere uitgaven sommige verschrijvingen reeds zijn verbeterd
en enkele uitdrukkingen zijn verduidelijkt; daarentegen komt in geen
enkel ons bekend gedrukt Journaal het verbaal voor van het verhoor,
door den Japanschen Gouverneur aan Hamel en de zijnen afgenomen bij
hunne aankomst te Nagasaki.
Ofschoon Hamel's Journaal herhaaldelijk is uitgegeven en vertaald,
is het--volgens Tiele--nooit recht populair geworden omdat er te
weinig over gruweldaden in voorkwam [93]. Naar den smaak van Hamel's
tijdgenooten kan diens verhaal te sober zijn geweest en misschien zou
het bij hen grooteren opgang hebben gemaakt als hij op de Koreanen
had afgegeven, hen als bloeddorstige wilden had afgeschilderd en zijn
Journaal had opgesmukt door verhalen te verzinnen welke beurtelings
weerzin en deernis, afgrijzen en medelijden bij den lezer hadden
gewekt. Wat ons in Hamel's Journaal bekoort, is daarentegen juist
zijne rondborstige erkenning van de goede behandeling welke aan hem en
zijne kameraden over het geheel genomen is ten deel gevallen van een
oostersch en heidensch volk; de eenvoud waarmede hij heeft weergegeven
wat zij gedurende hunne ballingschap hebben ondervonden en opgemerkt;
de stempel van oprechtheid welke zijn relaas kenmerkt.
Nergens betrapt men hem op eene tastbaar opzettelijke onjuistheid
en als een enkele maal kan worden aangetoond dat hij een feit anders
heeft voorgesteld dan het zich heeft toegedragen, blijkt bij onderzoek
dat hem alleen slordigheid kan worden ten laste gelegd. Zoo laat
hij in het verhaal van de ontmoeting met den lang te voren in Korea
gestranden landgenoot Jan Janse Weltevree, dezen zeggen dat hij "ao
1627 met het jacht Ouwerkerck naer Japan gaende door contrarie wind op
de Cust van Corea vervallen" [94] was, terwijl vaststaat dat dit schip
toen niet in die streken is geweest [95]. Uit hetgeen te Nagasaki is
aangeteekend in het daar gehouden dagregister [96], blijkt evenwel
dat de schipbreukelingen van "de Sperwer" bij hunne verschijning
aldaar de toedracht van Weltevree's komst in Korea volkomen juist
hebben verteld, zoodat mag worden aangenomen dat Hamel zich enkel aan
een onnauwkeurigheid heeft schuldig gemaakt bij de beantwoording van
de vragen der Japansche autoriteiten en toen hij later Weltevree's
avontuur te boek heeft gesteld.
De juistheid van Tiele's opmerking dat Hamel's arbeid niet
wetenschappelijk is [97], kan grifweg worden toegegeven. Kon anders
worden verwacht van een jongmensch dat op twintigjarigen leeftijd
naar Indië ging, daar een paar jaar in dienst der Compagnie werkzaam
was en vervolgens dertien jaren lang had geleefd in eene oostersche
omgeving, in volslagen geestelijke afzondering, buiten aanraking met
ontwikkelde landgenooten of andere Westerlingen? Het is trouwens nog
de vraag of wij er bij zouden hebben gewonnen als Hamel in plaats
van een scheepsboekhouder een geleerde was geweest. Was de kans niet
groot dat hij zich dan niet zou hebben beperkt tot het geven van
een onopgesmukt verhaal zijner lotgevallen en van eene eenvoudige
beschrijving van land en volk maar eene zoogenaamd wetenschappelijke
verhandeling zou hebben geleverd? Van den wetenschappelijken zin
van vaderlandsche geleerden die in dien tijd over oostersche landen
schreven, krijgt men echter geen hoogen dunk als men heeft kennis
gemaakt met de werken van Montanus en Witsen en in de gelegenheid is
geweest de toen in zwang zijnde naschrijverij op te merken. Hamel
was ten minste oorspronkelijk, wars van ophef en oprecht [98],
hetgeen ons vrede doet hebben met zijn stijl; heeft hij onjuistheden
neergeschreven dan is dit te goeder trouw geschied. Wij kunnen wenschen
dat hij ons omtrent het leven van de schipbreukelingen in Korea meer
bijzonderheden had gegeven maar kunnen hem niet euvel duiden dat hij
voor zich heeft gehouden wat hem en zijne makkers als een vergrijp
zou zijn aangerekend of tenminste ongunstig zou zijn opgenomen. Zoo
verzwijgt hij dat de schipbreukelingen--van wie sommigen misschien
al in het vaderland waren getrouwd--hebben verkeerd met de dochteren
des lands en in Korea vrouwen en kinderen hebben achtergelaten [99],
hetgeen mede verklaart waarom het eerste zevental bij hun terugkeer
in het vaderland zich dadelijk bereid hebben getoond om deel te nemen
aan een tocht welke het aanknoopen van handelsbetrekkingen met Korea
tot doel zoude hebben [100]. Ook is niet duidelijk hoe zij gedurende
hun ballingschap in hun onderhoud hebben voorzien. De indruk wordt
gevestigd, dat zij voortdurend ten prooi zijn geweest aan bittere
armoede; hoe kwamen zij dan echter aan het geld dat hen in staat
stelde eerst om zich huizen en kleeren aan te schaffen en later om
tegen hoogen prijs het vaartuig te koopen waarmede Hamel en de zijnen
wisten te ontvluchten. "Dit volk ... zeide van het offervlees meest
geleeft, en geen quade dagen gehad te hebben" [101] verklaart Witsen,
maar deze--waarschijnlijk van Meester Eibokken afkomstige--inlichting
is even weinig bevredigend als hetgeen uit Hamel's verhaal valt op
te maken.
Zou Hamel bij het schrijven van zijn Journaal gebruik hebben
gemaakt van aanteekeningen? Na de stranding van "de Sperwer" konden
de schipbreukelingen niet alleen eenige levensmiddelen redden,
maar zoowel een paar kijkers als enkele boeken bleven behouden; deze
boeken, waartoe het scheepsjournaal zal hebben behoord, zijn aan Hamel
teruggegeven; wellicht heeft hij daarin aanteekeningen gemaakt en
heeft hij die op zijne vlucht naar Nagasaki kunnen medenemen. Zooals
een welwillend beoordeelaar van zijn Journaal vermeent, heeft Hamel
gedurende zijn veeljarig verblijf in Korea wel is waar tijd te over
gehad om gegevens te verzamelen en op te teekenen voor eene veel
uitvoeriger beschrijving van land en volk dan hij ons heeft gegeven,
maar zal de lust daartoe hem hebben ontbroken nu hij moest vreezen
nooit gelegenheid te zullen krijgen om wat hij had opgemerkt en
ondervonden aan anderen mede te deelen [102].
Het is evenzeer mogelijk dat het denkbeeld om een verhaal op te stellen
van de lotgevallen van de schipbreukelingen van "de Sperwer", eerst
bij Hamel is opgekomen toen hij werkeloos te Nagasaki moest wachten
op zijne verlossing en dat hij zich bij dien arbeid uitsluitend
heeft moeten verlaten op zijn geheugen en de herinneringen van
zijne kameraden. Hoe dit zij, in Hamel's tijd is al erkend dat
zijne mededeelingen aangaande Korea niet in strijd waren met hetgeen
toen daarover bekend was uit de geschriften van anderen [103]; de
juistheid van zijne geografische gegevens is later gebleken [104]
en onze indruk van zijne betrouwbaarheid is versterkt doordat wij
die berichten in zijn Journaal, welke voor contrôle vatbaar waren,
elders bevestigd hebben gevonden; wij zijn daarom geneigd hem voor
de overige op zijn woord te gelooven.
Hetgeen hij vertelt omtrent "den ommeganck van die natie ende
gelegentheijt van 't land", behoeven wij evenwel niet voetstoots aan
te nemen. Het aanzien waarin China stond en zijn politieke invloed in
de vazalstaten Korea, Siam, Annam, Lioe Kioe eilanden, Birma en Nepal,
hebben te weeg gebracht dat zijne hoogere beschaving naar die landen
is afgestraald, zijne instellingen in die rijken tot voorbeeld zijn
genomen en zijne volksgebruiken daar de oorspronkelijke vaak hebben
verdrongen of gewijzigd [105]. Die inwerking van het Chineesche rijk
op aangrenzende landen had al eeuwen geduurd toen Hamel zich in Korea
ophield en het kan alzoo niet verwonderen dat in zijne beschrijving
de overeenkomst in zeden en instellingen in China en Korea duidelijk
valt waar te nemen. In deze overeenkomst bezitten wij een maatstaf
voor de beoordeeling van Hamel's betrouwbaarheid en nauwkeurigheid,
daar voor de kennis van de toestanden in China in vroeger tijd talrijke
gegevens ten dienste staan.
De afzondering waarin Korea heeft volhard na Hamel's vlucht,
heeft voorkomen dat aan den eerbied voor het bestaande, aan den
conservatieven aard van zijne bevolking geweld is aangedaan en in haar
maatschappelijk leven belangrijke wijzigingen zijn gebracht. Eerst
tegen het laatst der vorige eeuw is Korea gedwongen zijne poorten
voor vreemdelingen te ontsluiten (1876), waardoor het mogelijk werd
om hetgeen op dat oogenblik aldaar werd aangetroffen, te vergelijken
met wat Hamel heeft opgeteekend. Die toets is glansrijk voor Hamel
uitgevallen; zijne beschrijving bleek geenszins verouderd maar paste
nog volkomen op de toestanden van twee eeuwen later--een afdoend
bewijs van Korea's conservatisme en tevens een prachtig getuigenis
voor Hamel's geloofwaardigheid [106].
Hamel's Journaal was de eerste degelijke bron voor de kennis van
land en volk van Korea [107] en men mocht verwachten dat zij die in
lateren tijd een studie hebben gemaakt van dezelfde onderwerpen, zijne
beschrijving zullen hebben geraadpleegd. Het komt daarom vreemd voor
dat twee schrijvers van naam in hunne over Korea handelende werken
[108] hem zelfs niet noemen en één hunner aan de zooveel later in
Korea gekomen [109] katholieke zendelingen de verdienste toeschrijft
van de eerste Europeanen te zijn geweest die tijdens hun verblijf
aldaar zich vertrouwd hebben gemaakt met de instellingen en gebruiken
daar te lande [110].
De aanrakingen met zijne buren: Chineezen, Tartaren en Japanners,
zijn voor Korea's zelfstandigheid noodlottig geweest en hebben tot
uitkomst gehad dat China zijn suzerein werd, aan wien het schatting had
op te brengen (Ao 1369) [111] en dat de Japanners zich nestelden in de
havenplaats Poesan--door Westerlingen, in navolging van de Japanners,
Foesan genoemd--aan de Oostkust van Korea (Ao 1592) [112].
In 1619 kwam Korea als vazal van China in strijd met de Tartaren of
Manchoe's en deed toen de ondervinding op dat deze indringers in en
latere veroveraars van China, ook zijne meerderen waren in den oorlog
[113], met het gevolg dat de Koning in 1627 genoopt werd een verdrag
met deze vijanden aan te gaan. Toen dit van zijn kant niet werd
nageleefd, deden de Manchoe's in 1637 een zegevierenden inval in zijn
land--waarbij Weltevree's beide kameraden het leven lieten--en dwongen
den Koning om vrede te vragen, die hem werd toegestaan op voorwaarden
welker zachtheid de Koreanen hebben erkend door de oprichting van een
gedenkzuil [114], en waardoor de Manchoe heerscher in de plaats trad
van den Keizer van China als suzerein van Korea [115].
Gehoor gevende aan de eischen van den Sjogoen [116], zond Korea
geregeld gezantschappen naar Japan, waarvan wij al in 1617 melding
vinden gemaakt [117] en waarover Compagnie's vertegenwoordigers aldaar
herhaaldelijk hebben bericht [118], maar welke aan Hamel en de zijnen
onbekend schijnen te zijn gebleven, hoewel die huldebetuigingen in
hun tijd nog niet waren afgeschaft [119]. Zij hebben wel geweten
dat de Japanners te Foesan een loge hadden, van eenige--trouwens hun
verboden--aanraking met die vreemdelingen wordt evenwel in Hamel's
Journaal niet gesproken; blijkbaar hebben de Koreanen die zoo afdoende
weten te verhinderen, dat de schipbreukelingen zelfs geen bericht
aan hunne landgenooten te Nagasaki hebben kunnen doen toekomen.
Hetgeen de Koreanen van hunne naburen hadden ondervonden, verklaart
hun streven om zich zooveel mogelijk te onthouden van elk verkeer
met vreemdelingen. De gevolgen welke de toelating van Westerlingen
voor hun land kon medebrengen, zal hun bovendien duidelijk voor
oogen hebben gestaan na hetgeen in Japan had plaats gehad, waar
de verschijning van Portugeezen en hunne pogingen om de bevolking
tot het Christendom te bekeeren, aanleiding hadden gegeven tot
ernstige troebelen. Vreemdelingen die Korea binnenslopen en wier
vermomming werd ontdekt of verraden, werden gemarteld en gedood;
schipbreukelingen daarentegen werden met zachtheid behandeld doch
in het land gehouden. Aan vele katholieke zendelingen heeft hun
geloofsijver het leven gekost en wat er op stond als eene poging
van schipbreukelingen om het land te ontvluchten, mislukte, hebben
eenigen van de bemanning van "de Sperwer" aan den lijve gevoeld.
De buitenlandsche handel van Korea bleef beperkt tot de ruiling van
waren met China langs een grenspost in het noorden en met de Japanners
in hunne loge te Foesan, waar eene bezetting lag van den Daïmio van
het eiland Tsushima, aan wien de voordeelen van dit handelsmonopolie
ten goede kwamen [120].
Te vergeefs hebben zoowel Hollanders als Engelschen beproefd dien
handel aan zich te trekken, ten minste een aandeel daarin te krijgen.
Lang vóór andere Europeanen, hebben de Portugeezen met hunne galjotten
en navetten de wateren van het Verre Oosten bevaren en met de bewoners
van de daar gelegen landen handelsbetrekkingen onderhouden. Sedert de
eerste helft der 16e eeuw bezochten zij Japan (1542) [121] waar zij
van het naburige rijk Korea zullen hebben gehoord; de van Portugeesche
zeevaarders en zendelingen afkomstige inlichtingen welke Linschoten in
zijn Reisgeschrift (1595) heeft medegedeeld [122], zullen de eerste
berichten zijn geweest welke kooplieden en reeders in ons vaderland
omtrent het bestaan van het rijk Korea hebben vernomen.
Toen ingevolge het besluit van "de Breede Raden op 't schip den Rooden
Leeuw met pijlen vergadert, leggende in de haven van Firando" [123]
(20 September 1609) Jacques Specx aldaar als Hoofd en Opper-coopman
was opgetreden [124], ging deze er weldra toe over (Maart 1610)
om een zijner assistenten met eene lading peper voor Korea naar het
eiland Tsushima te zenden. Nu was destijds peper daar misschien geen
gewild artikel [125], en zou tin eerder aftrek hebben gevonden [126],
doch ook als Specx in staat was geweest dit metaal te koop aan te
bieden, zouden "de strenge wetten des lants" en het eigenbelang van
den Daïmio van Tsushima den begeerden handel wel hebben belet. Ook
het beroep van Prins Maurits in zijn brief van 18 December 1610
[127] gedaan op "den groot-magtigsten Keizer en Koning van Japan" ter
verkrijging van den handel op Korea door diens faveur en hulp, moest
om die redenen vruchteloos blijven; onze "small entrance into Corea",
waarvan sprake is in een Engelsch bericht van eenige jaren later
[128], zal onbeduidend zijn geweest en is niet van eenige beteekenis
geworden. Onze Engelsche mededingers waren trouwens niet fortuinlijker
[129].
Voor de Oost-Indische Compagnie moet het moeilijk te verduren zijn
geweest dat het monopolie van den handel met een land als Korea in
andere handen was dan de hare en zij bleef er op bedacht hierin
verandering te brengen. Het "ontdecken van Corea" [130] moest
aanvankelijk echter achterwege blijven door gebrek aan daarvoor
geschikte schepen en zal later zijn opgegeven op grond van de kennis
welke was opgedaan omtrent de gezindheid der bevolking, waarover
misschien meer tot ons zou zijn doorgedrongen als de journalen waren
bewaard gebleven van de schepen welke in de zeventiende eeuw tusschen
Formosa en Japan in de vaart zijn geweest. De vijandige houding en het
krachtige optreden der kustwacht toen het schip "de Hond" in 1622 in
de wateren van Korea verzeild geraakte [131], moet afschrikkend hebben
gewerkt en de bemanning van de fluit "de Patientie" werd daar in 1648
niet vriendelijker bejegend [132]. De Compagnie zal er van hebben
afgezien hare schepen aan zulke ontmoetingen bloot te stellen voor
het najagen van zeer twijfelachtige voordeelen; het antwoord van haar
Opperhoofd te Firando op de hem in 1637 gedane vraag [133] omtrent
de kansen van een tocht naar Korea, luidde zoo weinig bemoedigend
dat bij de Bataviasche Regeering niet de lust kon opkomen zulk een
avontuur te wagen. Wat dit Opperhoofd toen over "de gelegentheijt
van Corea" schreef [134], had hij blijkbaar vernomen van Japanners
en in Japan verblijvende Koreanen; zijn bericht is--voor zooveel ons
bekend is--het oudste dat over dit land in Compagnie's papieren wordt
aangetroffen en daarom zeker de aandacht waard [135].
De in 1639 aan Commandeur Quast gegeven opdracht om ook "het land
Corea t' ontdecken" [136] heeft evenmin tot iets geleid.
Bij de terugkomst in het vaderland van het eerste zevental
schipbreukelingen van "de Sperwer", gaven deze zulk een gunstige
voorstelling van de vooruitzichten van een rechtstreekschen handel met
Korea, dat Heeren XVII hebben gemeend de aandacht van de Regeering te
Batavia hierop te moeten vestigen [137]. Op den Gouverneur Generaal en
de Raden van Indië hadden daarentegen de inlichtingen van diezelfde
schipbreukelingen, een jaar te voren te Batavia gegeven, een gansch
anderen indruk gemaakt, zoodat zij allerminst een hooge verwachting
konden hebben van de winsten die zouden te behalen zijn met eene
onderneming als de voorgestelde, welke ook aan de heerschers in China
en aan de Japanners onwelkom zou wezen en daarom zou kunnen blijken
voor de Compagnie een gevaarlijk waagstuk te wezen [138].
Zouden de schipbreukelingen in het vaderland den invloed hebben
ondervonden van "the call of the East"; zou de herinnering van
het leed en het ongemak dat hun deel was geweest in het heidensche
land, al zijn uitgewischt geweest of het verlangen naar hunne in
Korea achtergelaten vrouwen en kinderen zoo luid hebben gesproken
dat zij over de vooruitzichten van een tocht naar Korea--waaraan
zij zich bereid verklaarden deel te nemen [139]--te gunstig hebben
geoordeeld? [140] Eene teleurstelling is hun en de Compagnie bespaard
gebleven; op grond van het advies harer vertegenwoordigers in Japan,
heeft de Bataviasche Regeering den avontuurlij ken tocht ontraden en
Heeren XVII hebben zich bij haar opvatting neergelegd [141]; voor
goed schijnt van den handel op Korea te zijn afgezien [142]. Het
jacht Corea, dat in 1669 voor de Kamer Zeeland werd gebouwd [143],
is misschien bestemd geweest om, als het plan was doorgegaan, het
geredde zevental vrijwillig terug te brengen naar het land van waar
zij kort geleden met groot gevaar waren ontvlucht.
Het eiland op welks rotsige kust het jacht "de Sperwer" te pletter
sloeg, was bij de Chineezen in de 7e eeuw bekend onder den naam Tan Lo
[144], sedert het begin der Ming dynastie (1368-1644) onder dien van
Chi-Chou of Tsee-Tsioe en volgens Europeesche kaarten uit de 17e eeuw,
destijds onder dien van Fungma. De oudste Westersche zeevaarders in
die streken, de Portugeezen, hebben van zijne bevolking blijkbaar
een slechten indruk gekregen en het daarom "Ilha de Ladrones" genoemd
[145], in plaats waarvan, sedert Hamel's Journaal bekend is geworden,
de naam Quelpaerts-eiland in zwang is gekomen [146].
Waarom en wanneer heeft het dien naam gekregen? Met de schipbreuk
van "de Sperwer" heeft die naamgeving niets uit te staan gehad. Dat
Hamel en de zijnen het eiland zoo zouden hebben gedoopt [147], is
eene gevolgtrekking welker onjuistheid in het oog springt als men
vindt dat al in 1648, vijf jaren vóór het vergaan van "de Sperwer",
van "'t Eijland 't Quelpaert" melding wordt gemaakt [148].
"Galjodt is te voren ook genaemt een quelpaerd". Zoo luidt eene
aanteekening in een "Register op de resoluties van de Kamer Amsterdam
zeedert 1603 tot 1743" [149], waarbij tevens twee resoluties dier
Kamer worden aangehaald, uit welke blijkt dat in de eerste helft der
17e eeuw in Nederland een type van Compagnie's schepen in de vaart
was dat "quelpaert" werd genoemd [150]. Dit waren adviesvaartuigen,
van een klein charter, bekwaam om zee te bouwen, vlugge zeilers en
geschikt voor de vaart in ondiepe wateren. De veronderstelling ligt
voor de hand dat het Quelpaerts-eiland zijn naam aan zulk een schip
zal hebben ontleend.
Inderdaad heeft meer dan één Compagnie's "quelpaert" vóór 1648 de
wateren van Oost-Azië bevaren.
Bij hun schrijven van 8 December 1639 gaven Heeren XVII bericht aan de
Regeering te Batavia dat zij bij wijze van proef "het quel de Brack"
[151] hadden afgezonden en wenschten te vernemen of "soodanige quel" de
Compagnie op eenige vaarwaters dienstig zou zijn. Den 17en Januari 1640
uitgeloopen, kwam dit schip, dat nevens de groote schepen welke het
vergezelde, zee had gebouwd, den 30en Juli d.a.v. behouden te Batavia
aan. Het oordeel van de Indische Regeering over dit nieuwe scheepstype
luidde gunstig; voor den dienst in Taijoan werd "het quelpaert" zelfs
zoo geschikt geacht dat de toezending werd verzocht van nog twee
of drie vaartuigen van dit slag. Al dadelijk valt op dat Heeren XVII
spreken van het "Quel de Brack" en de Indische Regeering van "'t Galjot
't Quelpeert"; elders vinden wij dezen zelfden bodem ook genoemd: "t'
Quelpaert", "t' Quel", "'t Galiot den Brack" en zelfs "t' Galiot t'
Quelpaert de Brack", welke verschillende benaming verklaarbaar wordt
door de omstandigheid dat "soodanige Quel" van ongeveer gelijk type was
als de in Indië beter bekende galjotten en "de Brack" het eerste schip
was van zijne soort dat daar werd gezien en daarom aanvankelijk als
het Quelpaert of Quel zal zijn aangeduid. Eerst toen meer bodems van
deze soort in Indië verschenen, was er aanleiding om te onderscheiden
en den eigenlijken naam van het schip uitdrukkelijk te vermelden
("'t quel de Brack", "'t quel de Hasewindt", "'t quel de Visscher").
Toen "de Brack" op de reede van Batavia ankerde, was de belegering
van Malaka in vollen gang, zoodat een adviesvaartuig goed te pas
kwam. In plaats van naar Taijoan, werd "het Quelpaert" dadelijk na
aankomst naar Malaka gezonden [152], waarheen het in den loop van
1640 nog twee reizen heeft gedaan. Eerst den 15en Mei 1641 zette het
koers naar Formosa, waar het den 21en Juni d.a.v. aankwam.
Was het mogelijk geweest "het Quelpaert" de bestemming te laten
volgen welke de Bataviasche Regeering daarvoor had aangewezen, dan
had het weldra een reis naar Japan gemaakt. Behalve door de gedwongen
verplaatsing van hare factorij van Firando naar Nagasaki--welke alleen
uit een handelsoogpunt beschouwd, nauwelijks nadeelig was te noemen
[153]--ondervond de Compagnie door verschillende plagerijen dat op de
komst van hare schepen met kostbare ladingen, in Japan niet langer
zooveel prijs werd gesteld als zij gewend was. Hare winsten liepen
ernstig gevaar en het scheen dat de Japansche machthebbers zelfs in
den zin hadden de Compagnie er toe te brengen uit eigen beweging haren
handel op hun land te staken. In de hoop verbetering in den staat
van de negotie te verkrijgen door de vertooning van een indertijd aan
Jacques Specx verleenden pas [154]--die ter Generale Secretarije te
Batavia onder de Compagnie's papieren was teruggevonden--besloot
de Bataviasche Regeering dit document naar Taijoan en van daar
met "het Quelpaert" naar Japan te laten overbrengen. Toen evenwel
de opperkoopman Laurens Pith 5 September 1641 met dit staatsstuk
te Taijoan aankwam, had "het Quelpaert" kort te voren zijn gaffel
gebroken, wat de reden zal zijn geweest dat het fluitschip "de Saijer"
in zijn plaats werd aangewezen om den oppercoopman Cornelis Caesar
over te voeren, aan wien de bezorging van den pas werd opgedragen.
Eerst in het volgende jaar (1642) kwam "het Quelpaert" aan de beurt
om van Taijoan naar Japan te worden gezonden.
Ook het doel van deze reis was, de Japansche Regenten gunstig voor de
Compagnie te stemmen. Hoewel de Compagnie na hare verhuizing van de
Pescadores naar Taijoan (1624) [155] zich feitelijk de souvereiniteit
over het geheele eiland Formosa had toegekend, oefende zij tot nog
toe slechts gezag uit over het zuidelijke deel daarvan, in de streek
waar zij zich had gevestigd en de naaste omgeving. Ook had zij niet
kunnen beletten dat de Spanjaarden zich in 1626 op Noord-Formosa hadden
genesteld ter bescherming van hunnen handel van Manila met China, Macao
en Japan [156], en zoolang de daar opgerichte Spaansche versterking
Kelang [157] in handen van den erfvijand bleef, kon de Compagnie haar
doel, den alleenhandel met China, niet hopen te bereiken [158].
Van Japansche zijde was herhaaldelijk er op aangedrongen dat de
Compagnie de Spanjaarden uit Formosa zou verdrijven [159]. In
hun eigen land hadden de Japansche Regenten de aanhangers van het
roomsche geloof te vuur en te zwaard vervolgd en uitgeroeid; om de
kans af te snijden dat van Noord-Formosa priesters en geloovigen van
de gehate sekte Japan zouden binnensluipen, zal het hun wenschelijk
zijn voorgekomen dat aan de aanwezigheid van Spanjaarden op dit eiland
een einde kwam. Werden dezen verjaagd door de Hollanders, die toch
ook Christenen en daarom verdacht waren, zoo kreeg de achterdochtige
Japansche Regeering hierdoor tevens een geruststellend blijk dat van
den kant der Compagnie de overbrenging van roomsche zendelingen niet
zou worden vergemakkelijkt.
De sterkste prikkel om de Spanjaarden van Formosa te verjagen en te
weren, zal evenwel voor de Compagnie vermoedelijk zijn geweest de
aanwezigheid van goudmijnen in het noordelijke deel van dat eiland
[160]. Door die te bemachtigen, mocht zij verwachten eene vergoeding
te vinden voor het gevreesde verbod van den uitvoer van zilver uit
Japan [161] en voor de hooge uitgaven welke het bestuur op Formosa
vereischte [162]. Dat zij niet van zins was rekening te houden met
rechten van inboorlingen op die mijnen, sprak voor de Regeering te
Batavia van zelf [163].
Toen tot de uitvoering van "het desseijn op 't noordeijnde van Formosa"
was overgegaan [164] en den 7en September 1642 de aangename tijding dat
de onzen zich den 26en Augustus van de sterkte Kelang hadden meester
gemaakt, te Taijoan werd aangebracht, werd besloten dit heuglijk feit
zoo spoedig mogelijk aan de Japansche Regeering te berichten [165]. Als
adviesvaartuig, was het "Quel de Bracq" bijzonder geschikt voor die
taak en daar het "wel beseijlt ende rustich gemandt" was kon het--al
was het wat laat in het jaar--in den betrekkelijk korten tijd van eene
maand Japan bereiken. Den 11en September van Taijoan onder zeil gegaan,
liep het 12 October de baai van Nagasaki binnen, en den 29en dier maand
van daar vertrokken, kwam het 7 November behouden te Taijoan terug.
De berichten aangaande deze reis van het "Quelpaert de Brack" zijn
betrekkelijk overvloedig doch nergens wordt gezegd dat op weg naar of
van Japan iets buitengewoons is voorgevallen, dat een onbekend eiland
is aangedaan of gezien, of dat in de buurt daarvan eene vijandige
ontmoeting heeft plaats gehad. Trouwens, ook uitsluitend in het
Japansche Dagregister staat vermeld wat in 1648 aan "de Patientie"
op de Kust van Korea is overkomen [166] en het Opperhoofd Jan van
Elseracq, die in 1642 dit Dagregister aanhield, kan het niet de moeite
waard hebben geacht daarin iets op te nemen wat niet rechtstreeks
betrekking had op de negotie of op de verhouding van de Compagnie
tot Japan, zoodat alleen werd aangeteekend dat "het Quelpaert",
misschien om zijn ranken bouw of geringe afmetingen, de bijzondere
belangstelling van den Gouverneur van Nagasaki had gaande gemaakt
[167]. Intusschen is het mogelijk dat "het Quelpaert" op de terugreis
van Japan naar Taijoan--toen het slecht weer heeft getroffen--uit
den gewonen koers is geraakt en een in de zeilorders tot nog toe niet
genoemd eiland is gepeild of gepasseerd. De schipper zal daarvan dan in
zijn journaal aanteekening hebben gehouden, waardoor zijne ondervinding
ter kennis zal zijn gekomen van de autoriteiten te Taijoan en Batavia,
die in het vervolg de aandacht van naar Japan varende schippers op het
eiland door "het Quelpaert" vermeld, zullen hebben gevestigd, [168]
waardoor gaandeweg de naam "Quelpaerts-eiland" bij onze zeevaarders
bekend zal zijn geraakt [169]; de oudste gedrukte en uitgegeven kaart
waarop het Quelpaerts-eiland onder dien naam is vermeld gevonden,
is die van Joan Blaeu van 1687 [170].
Is die naam werkelijk door Hollanders gegeven--gelijk algemeen wordt
aangenomen--dan kan uit de ons bekende gegevens alleen worden afgeleid
dat die naamgeving moet samenhangen met de reis van "het Quelpaert
de Bracq" naar Japan in 1642. Noch daarvóór noch daarna is dit
"quelpaert" in de wateren van Korea geweest en evenmin was dit het
geval met de beide andere vaartuigen van deze soort, "de Hasewind"
en "de Visscher". Voor zooveel uit de bewaard gebleven berichten
kan worden nagegaan, zijn deze beide "quelpaerden", wanneer die na
1642 en vóór 1648 te Taijoan in station waren, alleen uitgezonden
met smaldeelen welke in zuidelijker wateren, in de buurt van Manila,
kruisten op Chineesche jonken en Spaansche zilverschepen maar nooit
gebruikt noch verdreven naar plaatsen ten noorden van Formosa.
Op de vraag hoe het Quelpaerts-eiland aan zijn naam is gekomen moeten
wij het antwoord schuldig blijven; wij schijnen hier te doen te hebben
met een van die raadselen waarvan de oplossing misschien te eeniger
tijd door het toeval aan de hand zal worden gedaan, doch waarnaar
wij te vergeefs zullen zoeken in de bescheiden uit dien tijd welke
rechtstreeks daarvoor in aanmerking komen [171].
De vraag is bij ons opgekomen of de soortnaam "quelpaert" wellicht,
evenals "galjot", van Portugeesche afkomst is en of misschien
een ongeval aan een dergelijk Portugeesch vaartuig op zijn tocht
van Macao naar Japan overkomen, voor Portugeesche zeevarenden de
aanleiding is geweest om het Koreaansche Ilha de Ladrones--onder
welken naam ook andere Oostersche eilanden bekend stonden--voortaan
nauwkeuriger aan te duiden als: "het Quelpaerts-eiland". Zou ook het
woord "quelpaard" misschien van Portugeeschen oorsprong zijn? Evenals
"luipaard" is ontstaan uit "leo" en "pardus", zou "quelpaard" kunnen
zijn gevormd naar "quelpardus", eene samenstelling van "pardus" en
"quelly" of "quel", eene op de Kust van Guinee voorkomende soort van
luipaard. [172]
Een onderzoek in die richting moeten wij overlaten aan hen die kennis
kunnen nemen van Portugeesche berichten en kaarten.
Aangaande hem door wiens Journaal het eiland Quelpaert zoo groote
bekendheid heeft gekregen, kunnen wij weinig toevoegen aan hetgeen
hij zelf heeft medegedeeld. Toen de Japansche autoriteiten Hendrik
Hamel bij zijne aankomst te Nagasaki in 1666 ondervraagden, gaf hij
op 36 jaar oud te wezen [173], zoodat mag worden aangenomen dat hij in
1630 is geboren en van Gorkum afkomstig was. Daarna heeft Compagnie's
Opperhoofd aldaar in het Dagregister opgeteekend dat Hamel in 1651
met de "Vogel Struijs" in Indië was gekomen, [174], welk schip den
6en November 1650 uit het Land-diep van Texel is uitgevaren [175]
en den 4en Juli 1651 op de reede van Batavia ten anker kwam [176].
Dat Hamel bij zijne uitreis, als soldaat, voor bosschieter, te boek
stond, wil nog niet zeggen "dat hij in een berooiden toestand Europa
verliet. Wanneer wij bij voorbeeld vernemen dat de latere Gouverneur
Generaal Wiese naar Indië toog als hooplooper d. i. als lichtmatroos en
tevens weten dat deze tegen Van der Parre, den toenmaligen Landvoogd,
oud-oom moest zeggen, dan begrijpen wij licht dat zijn naam alleen
op de scheepsrol was gezet om hem aldus vrije passage te bezorgen"
[177]. Misschien is ook Hamel met goede aanbevelingen in Indië
gekomen en heeft hij daaraan eerst eene plaatsing als "soldaat aan
de pen", kort daarna eene bevordering tot assistent en vervolgens
tot boekhouder te danken gehad, waardoor zijne aanvangsgage van f
11 pr maand--waarop zijn medepassagier van de "Vogel Struijs", de
bosschieter Jan Pieters van Hoogeveen, in 1653 nog stond [178]--tot
f 30 pr maand werd verhoogd.
Met welk doel hij na zijne terugkomst uit Japan in 1667 te Batavia
is achtergebleven, valt niet te zeggen en zijn wedervaren na 1670,
toen hij na eene afwezigheid van twintig jaren in het vaderland
was aangeland, is ons eveneens onbekend gebleven. Alleen is aan het
licht gebracht dat in een te Gorkum bewaard handschrift van ± 1734,
waarin genealogische tafelen van voorname Gorkumsche geslachten zijn
opgenomen, omtrent hem het volgende voorkomt: "Hendrik Hamel is naar
Oost-Indië gevaren en comende van daar, om naar Japan te rijsen, is
door een orcaan schipbreuk leijdende op 't Eijland Corea gesmeten en
aldaar in slavernij 13 jaar gehouden, vlucht met een boot naar Japan
en komt alzoo weder tot Gorcum, reist voor de tweede maal naar Indië
en komt weder tot Gorcum en sterft aldaar noch vrijer zijnde den
12 febr. 1692". Te zelfder plaats staat vermeld dat hij is geboren
uit het huwelijk van Dirck Hamel en Margaretha Verhaar, dochter van
Hendrik Verhaar en Cunera van Wevelinckhoven, zoomede dat het geslacht
Hamel tot wapen voerde een zilveren hamel op een goud veld [179].
Komt Hamel's relaas van zijne lotgevallen in het Verre Oosten, onder de
oogen van ingezetenen van Gorkum, zoo zal misschien de lust ontwaken om
door het bijeenbrengen van meer stellige gegevens dan thans beschikbaar
zijn, het leven en bedrijf van dezen voorzaat beter te leeren kennen
[180].
Als in de Koreaansche en Japansche archieven de schrifturen
zijn bewaard gebleven welke daar te lande naar aanleiding van de
aanwezigheid der schipbreukelingen van "de Sperwer" zijn opgesteld, zal
aan hetgeen thans omtrent hun verblijf aldaar bekend is, vermoedelijk
veel wetenswaardigs kunnen worden toegevoegd [181]. Wij wagen de
verwachting uit te spreken dat deze uitgaaf van Hamel's Journaal
opnieuw de aandacht zal vestigen op de eerste Europeesche bezoekers
van Korea en dat dientengevolge in het Verre Oosten aan hun wedervaren
eene zelfde belangstelling zal worden gewijd als is te beurt gevallen
aan den eersten Engelschman die--als opvarende van een Hollandsch
schip--in Japan is aangeland [182]. Op de belangstelling van de
tegenwoordige heerschers in Korea hebben Hendrik Hamel en zijne
lotgenooten zeker even goede aanspraken als William Adams.
De thans uitgegeven tekst van Hamel's Journaal en de ongedrukte
stukken waarvan bij deze bewerking van dat Journaal is gebruik
gemaakt, maken deel uit van de schatten van het Koloniaal Archief,
eene afdeeling van het Algemeen Rijksarchief te 's Gravenhage. Wie
in deze verzameling zoekt naar berichten uit ons koloniaal verleden,
wordt tot dankbaarheid gestemd door den rijkdom dien zij bevat maar
ondervindt tevens dat zijn arbeid wordt verzwaard door het ontbreken
van een gedrukten inventaris, welk gemis niet door ambtelijke
hulpvaardigheid kan worden vergoed. Moge de verschijning van dien
inventaris niet lang meer tot de vrome wenschen behooren.Header as received
The Project Gutenberg eBook of Verhaal van het vergaan van het jacht de Sperwer
This eBook is for the use of anyone anywhere in the United States and
most other parts of the world at no cost and with almost no restrictions
whatsoever. You may copy it, give it away or re-use it under the terms
of the Project Gutenberg License included with this eBook or online
at www.gutenberg.org. If you are not located in the United States,
you will have to check the laws of the country where you are located
before using this eBook.
Title: Verhaal van het vergaan van het jacht de Sperwer
Author: Hendrik Hamel
Annotator: B. Hoetink
Release date: March 1, 2004 [eBook #11467]
Most recently updated: October 28, 2024
Language: Dutch
Other information and formats: www.gutenberg.org/ebooks/11467
Credits: Produced by Jeroen Hellingman and the Distributed Proofreaders Team.Full Project Gutenberg licence
Updated editions will replace the previous one—the old editions will
be renamed.
Creating the works from print editions not protected by U.S. copyright
law means that no one owns a United States copyright in these works,
so the Foundation (and you!) can copy and distribute it in the United
States without permission and without paying copyright
royalties. Special rules, set forth in the General Terms of Use part
of this license, apply to copying and distributing Project
Gutenberg™ electronic works to protect the PROJECT GUTENBERG™
concept and trademark. Project Gutenberg is a registered trademark,
and may not be used if you charge for an eBook, except by following
the terms of the trademark license, including paying royalties for use
of the Project Gutenberg trademark. If you do not charge anything for
copies of this eBook, complying with the trademark license is very
easy. You may use this eBook for nearly any purpose such as creation
of derivative works, reports, performances and research. Project
Gutenberg eBooks may be modified and printed and given away—you may
do practically ANYTHING in the United States with eBooks not protected
by U.S. copyright law. Redistribution is subject to the trademark
license, especially commercial redistribution.
START: FULL LICENSE
THE FULL PROJECT GUTENBERG™ LICENSE
PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK
To protect the Project Gutenberg™ mission of promoting the free
distribution of electronic works, by using or distributing this work
(or any other work associated in any way with the phrase “Project
Gutenberg”), you agree to comply with all the terms of the Full
Project Gutenberg License available with this file or online at
www.gutenberg.org/license.
Section 1. General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg
electronic works
1.A. By reading or using any part of this Project Gutenberg
electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to
and accept all the terms of this license and intellectual property
(trademark/copyright) agreement. If you do not agree to abide by all
the terms of this agreement, you must cease using and return or
destroy all copies of Project Gutenberg electronic works in your
possession. If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a
Project Gutenberg electronic work and you do not agree to be bound
by the terms of this agreement, you may obtain a refund from the person
or entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8.
1.B. “Project Gutenberg” is a registered trademark. It may only be
used on or associated in any way with an electronic work by people who
agree to be bound by the terms of this agreement. There are a few
things that you can do with most Project Gutenberg electronic works
even without complying with the full terms of this agreement. See
paragraph 1.C below. There are a lot of things you can do with Project
Gutenberg electronic works if you follow the terms of this
agreement and help preserve free future access to Project Gutenberg
electronic works. See paragraph 1.E below.
1.C. The Project Gutenberg Literary Archive Foundation (“the
Foundation” or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection
of Project Gutenberg electronic works. Nearly all the individual
works in the collection are in the public domain in the United
States. If an individual work is unprotected by copyright law in the
United States and you are located in the United States, we do not
claim a right to prevent you from copying, distributing, performing,
displaying or creating derivative works based on the work as long as
all references to Project Gutenberg are removed. Of course, we hope
that you will support the Project Gutenberg mission of promoting
free access to electronic works by freely sharing Project Gutenberg
works in compliance with the terms of this agreement for keeping the
Project Gutenberg name associated with the work. You can easily
comply with the terms of this agreement by keeping this work in the
same format with its attached full Project Gutenberg License when
you share it without charge with others.
1.D. The copyright laws of the place where you are located also govern
what you can do with this work. Copyright laws in most countries are
in a constant state of change. If you are outside the United States,
check the laws of your country in addition to the terms of this
agreement before downloading, copying, displaying, performing,
distributing or creating derivative works based on this work or any
other Project Gutenberg work. The Foundation makes no
representations concerning the copyright status of any work in any
country other than the United States.
1.E. Unless you have removed all references to Project Gutenberg:
1.E.1. The following sentence, with active links to, or other
immediate access to, the full Project Gutenberg License must appear
prominently whenever any copy of a Project Gutenberg work (any work
on which the phrase “Project Gutenberg” appears, or with which the
phrase “Project Gutenberg” is associated) is accessed, displayed,
performed, viewed, copied or distributed:
This eBook is for the use of anyone anywhere in the United States and most
other parts of the world at no cost and with almost no restrictions
whatsoever. You may copy it, give it away or re-use it under the terms
of the Project Gutenberg™ License included with this eBook or online
at www.gutenberg.org. If you
are not located in the United States, you will have to check the laws
of the country where you are located before using this eBook.
1.E.2. If an individual Project Gutenberg electronic work is
derived from texts not protected by U.S. copyright law (does not
contain a notice indicating that it is posted with permission of the
copyright holder), the work can be copied and distributed to anyone in
the United States without paying any fees or charges. If you are
redistributing or providing access to a work with the phrase “Project
Gutenberg” associated with or appearing on the work, you must comply
either with the requirements of paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 or
obtain permission for the use of the work and the Project Gutenberg
trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or 1.E.9.
1.E.3. If an individual Project Gutenberg electronic work is posted
with the permission of the copyright holder, your use and distribution
must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any
additional terms imposed by the copyright holder. Additional terms
will be linked to the Project Gutenberg License for all works
posted with the permission of the copyright holder found at the
beginning of this work.
1.E.4. Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg
License terms from this work, or any files containing a part of this
work or any other work associated with Project Gutenberg.
1.E.5. Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this
electronic work, or any part of this electronic work, without
prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with
active links or immediate access to the full terms of the Project
Gutenberg License.
1.E.6. You may convert to and distribute this work in any binary,
compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including
any word processing or hypertext form. However, if you provide access
to or distribute copies of a Project Gutenberg work in a format
other than “Plain Vanilla ASCII” or other format used in the official
version posted on the official Project Gutenberg website
(www.gutenberg.org), you must, at no additional cost, fee or expense
to the user, provide a copy, a means of exporting a copy, or a means
of obtaining a copy upon request, of the work in its original “Plain
Vanilla ASCII” or other form. Any alternate format must include the
full Project Gutenberg License as specified in paragraph 1.E.1.
1.E.7. Do not charge a fee for access to, viewing, displaying,
performing, copying or distributing any Project Gutenberg works
unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9.
1.E.8. You may charge a reasonable fee for copies of or providing
access to or distributing Project Gutenberg electronic works
provided that:
• You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from
the use of Project Gutenberg works calculated using the method
you already use to calculate your applicable taxes. The fee is owed
to the owner of the Project Gutenberg trademark, but he has
agreed to donate royalties under this paragraph to the Project
Gutenberg Literary Archive Foundation. Royalty payments must be paid
within 60 days following each date on which you prepare (or are
legally required to prepare) your periodic tax returns. Royalty
payments should be clearly marked as such and sent to the Project
Gutenberg Literary Archive Foundation at the address specified in
Section 4, “Information about donations to the Project Gutenberg
Literary Archive Foundation.”
• You provide a full refund of any money paid by a user who notifies
you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he
does not agree to the terms of the full Project Gutenberg™
License. You must require such a user to return or destroy all
copies of the works possessed in a physical medium and discontinue
all use of and all access to other copies of Project Gutenberg™
works.
• You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of
any money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the
electronic work is discovered and reported to you within 90 days of
receipt of the work.
• You comply with all other terms of this agreement for free
distribution of Project Gutenberg™ works.
1.E.9. If you wish to charge a fee or distribute a Project
Gutenberg™ electronic work or group of works on different terms than
are set forth in this agreement, you must obtain permission in writing
from the Project Gutenberg Literary Archive Foundation, the manager of
the Project Gutenberg™ trademark. Contact the Foundation as set
forth in Section 3 below.
1.F.
1.F.1. Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable
effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread
works not protected by U.S. copyright law in creating the Project
Gutenberg™ collection. Despite these efforts, Project Gutenberg™
electronic works, and the medium on which they may be stored, may
contain “Defects,” such as, but not limited to, incomplete, inaccurate
or corrupt data, transcription errors, a copyright or other
intellectual property infringement, a defective or damaged disk or
other medium, a computer virus, or computer codes that damage or
cannot be read by your equipment.
1.F.2. LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the “Right
of Replacement or Refund” described in paragraph 1.F.3, the Project
Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project
Gutenberg™ trademark, and any other party distributing a Project
Gutenberg™ electronic work under this agreement, disclaim all
liability to you for damages, costs and expenses, including legal
fees. YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT
LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE
PROVIDED IN PARAGRAPH 1.F.3. YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE
TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE
LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR
INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH
DAMAGE.
1.F.3. LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a
defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can
receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a
written explanation to the person you received the work from. If you
received the work on a physical medium, you must return the medium
with your written explanation. The person or entity that provided you
with the defective work may elect to provide a replacement copy in
lieu of a refund. If you received the work electronically, the person
or entity providing it to you may choose to give you a second
opportunity to receive the work electronically in lieu of a refund. If
the second copy is also defective, you may demand a refund in writing
without further opportunities to fix the problem.
1.F.4. Except for the limited right of replacement or refund set forth
in paragraph 1.F.3, this work is provided to you ‘AS-IS’, WITH NO
OTHER WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT
LIMITED TO WARRANTIES OF MERCHANTABILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE.
1.F.5. Some states do not allow disclaimers of certain implied
warranties or the exclusion or limitation of certain types of
damages. If any disclaimer or limitation set forth in this agreement
violates the law of the state applicable to this agreement, the
agreement shall be interpreted to make the maximum disclaimer or
limitation permitted by the applicable state law. The invalidity or
unenforceability of any provision of this agreement shall not void the
remaining provisions.
1.F.6. INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the
trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone
providing copies of Project Gutenberg™ electronic works in
accordance with this agreement, and any volunteers associated with the
production, promotion and distribution of Project Gutenberg™
electronic works, harmless from all liability, costs and expenses,
including legal fees, that arise directly or indirectly from any of
the following which you do or cause to occur: (a) distribution of this
or any Project Gutenberg work, (b) alteration, modification, or
additions or deletions to any Project Gutenberg work, and (c) any
Defect you cause.
Section 2. Information about the Mission of Project Gutenberg
Project Gutenberg is synonymous with the free distribution of
electronic works in formats readable by the widest variety of
computers including obsolete, old, middle-aged and new computers. It
exists because of the efforts of hundreds of volunteers and donations
from people in all walks of life.
Volunteers and financial support to provide volunteers with the
assistance they need are critical to reaching Project Gutenberg’s
goals and ensuring that the Project Gutenberg collection will
remain freely available for generations to come. In 2001, the Project
Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure
and permanent future for Project Gutenberg and future
generations. To learn more about the Project Gutenberg Literary
Archive Foundation and how your efforts and donations can help, see
Sections 3 and 4 and the Foundation information page at www.gutenberg.org.
Section 3. Information about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation
The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non-profit
501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the
state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal
Revenue Service. The Foundation’s EIN or federal tax identification
number is 64-6221541. Contributions to the Project Gutenberg Literary
Archive Foundation are tax deductible to the full extent permitted by
U.S. federal laws and your state’s laws.
The Foundation’s business office is located at 41 Watchung Plaza #516,
Montclair NJ 07042, USA, +1 (862) 621-9288. Email contact links and up
to date contact information can be found at the Foundation’s website
and official page at www.gutenberg.org/contact
Section 4. Information about Donations to the Project Gutenberg
Literary Archive Foundation
Project Gutenberg™ depends upon and cannot survive without widespread
public support and donations to carry out its mission of
increasing the number of public domain and licensed works that can be
freely distributed in machine-readable form accessible by the widest
array of equipment including outdated equipment. Many small donations
($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt
status with the IRS.
The Foundation is committed to complying with the laws regulating
charities and charitable donations in all 50 states of the United
States. Compliance requirements are not uniform and it takes a
considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up
with these requirements. We do not solicit donations in locations
where we have not received written confirmation of compliance. To SEND
DONATIONS or determine the status of compliance for any particular state
visit www.gutenberg.org/donate.
While we cannot and do not solicit contributions from states where we
have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition
against accepting unsolicited donations from donors in such states who
approach us with offers to donate.
International donations are gratefully accepted, but we cannot make
any statements concerning tax treatment of donations received from
outside the United States. U.S. laws alone swamp our small staff.
Please check the Project Gutenberg web pages for current donation
methods and addresses. Donations are accepted in a number of other
ways including checks, online payments and credit card donations. To
donate, please visit: www.gutenberg.org/donate.
Section 5. General Information About Project Gutenberg electronic works
Professor Michael S. Hart was the originator of the Project
Gutenberg concept of a library of electronic works that could be
freely shared with anyone. For forty years, he produced and
distributed Project Gutenberg eBooks with only a loose network of
volunteer support.
Project Gutenberg eBooks are often created from several printed
editions, all of which are confirmed as not protected by copyright in
the U.S. unless a copyright notice is included. Thus, we do not
necessarily keep eBooks in compliance with any particular paper
edition.
Most people start at our website which has the main PG search
facility: www.gutenberg.org.
This website includes information about Project Gutenberg,
including how to make donations to the Project Gutenberg Literary
Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to
subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks.Source: Project Gutenberg ebook #11467. Public-domain status is recorded per item; the licence text above is reproduced unchanged.